൩. ഭേസജ്ജാദികരണവിനിച്ഛയകഥാ

൧൫. ഏവം പരിക്ഖാരവിനിച്ഛയം കഥേത്വാ ഇദാനി ഭേസജ്ജകരണപരിത്തപടിസന്ഥാരാനം വിനിച്ഛയം കഥേതും ‘‘ഭേസജ്ജാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഭിസക്കസ്സ ഇദം കമ്മം ഭേസജ്ജം. കിം തം? തികിച്ഛനം. കരിയതേ കരണം, ഭേസജ്ജസ്സ കരണം ഭേസജ്ജകരണം, വേജ്ജകമ്മകരണന്തി വുത്തം ഹോതി. പരിസമന്തതോ തായതി രക്ഖതീതി പരിത്തം, ആരക്ഖാതി അത്ഥോ. പടിസന്ഥരണം പടിസന്ഥാരോ, അത്തനാ സദ്ധിം അഞ്ഞേസം സമ്ബന്ധകരണന്തി അത്ഥോ. തത്ഥ യോ വിനിച്ഛയോ മാതികായം ‘‘ഭേസജ്ജകരണമ്പി ച പരിത്തം, പടിസന്ഥാരോ’’തി (വി. സങ്ഗ. അട്ഠ. ഗന്ഥാരമ്ഭകഥാ) മയാ വുത്തോ, തസ്മിം സമഭിനിവിട്ഠേ ഭേസജ്ജകരണവിനിച്ഛയേ. സഹധമ്മോ ഏതേസന്തി സഹധമ്മികാ, തേസം, ഏകസ്സ സത്ഥുനോ സാസനേ സഹസിക്ഖമാനധമ്മാനന്തി അത്ഥോ. അഥ വാ സഹധമ്മേ നിയുത്താ സഹധമ്മികാ, തേസം, സഹധമ്മസങ്ഖാതേ സിക്ഖാപദേ സിക്ഖമാനഭാവേന നിയുത്താനന്തി അത്ഥോ. വിവട്ടനിസ്സിതസീലാദിയുത്തഭാവേന സമത്താ സമസീലസദ്ധാപഞ്ഞാനം. ഏതേന ദുസ്സീലാനം ഭിന്നലദ്ധികാനഞ്ച അകാതുമ്പി ലബ്ഭതീതി ദസ്സേതി.

ഞാതകപവാരിതട്ഠാനതോ വാതി അത്തനോ വാ തേസം വാ ഞാതകപവാരിതട്ഠാനതോ. ന കരിയിത്ഥാതി അകതാ, അയുത്തവസേന അകതപുബ്ബാ വിഞ്ഞത്തി അകതവിഞ്ഞത്തി. വജിരബുദ്ധിടീകായം (വജിര. ടീ. പാരാജിക ൧൮൬) പന ‘‘അകതവിഞ്ഞത്തിയാതി ന വിഞ്ഞത്തിയാ. സാ ഹി അനനുഞ്ഞാതത്താ കതാപി അകതാ വിയാതി അകതവിഞ്ഞത്തി, ‘വദേയ്യാഥ ഭന്തേ യേനത്ഥോ’തി ഏവം അകതട്ഠാനേ വിഞ്ഞത്തി അകതവിഞ്ഞത്തീതി ലിഖിത’’ന്തി വുത്തം. സാരത്ഥദീപനിയം (സാരത്ഥ. ടീ. ൨.൧൮൫) ‘‘ഗിലാനസ്സ അത്ഥായ അപ്പവാരിതട്ഠാനതോ വിഞ്ഞത്തിയാ അനുഞ്ഞാതത്താ കതാപി അകതാ വിയാതി അകതവിഞ്ഞത്തി, ‘വദ ഭന്തേ പച്ചയേനാ’തി ഏവം അകതപവാരണട്ഠാനേ ച വിഞ്ഞത്തി അകതവിഞ്ഞത്തീ’’തി.

൧൬. പടിയാദിയതീതി സമ്പാദേതി. അകാതും ന വട്ടതീതി ഏത്ഥ ദുക്കടന്തി വദന്തി, അയുത്തതാവസേന പനേത്ഥ അകരണപ്പടിക്ഖേപോ വുത്തോ, ന ആപത്തിവസേനാതി ഗഹേതബ്ബം. സബ്ബം പരികമ്മം അനാമസന്തേനാതി മാതുഗാമസരീരാദീനം അനാമാസത്താ വുത്തം. യാവ ഞാതകാ ന പസ്സന്തീതി യാവ തസ്സ ഞാതകാ ന പസ്സന്തി. ‘‘തിത്ഥിയഭൂതാനം മാതാപിതൂനം സഹത്ഥാ ദാതും ന വട്ടതീ’’തി വജിരബുദ്ധിടീകായം (വജിര. ടീ. പാരാജിക ൧൮൬) വുത്തം.

൧൭. പിതു ഭഗിനീ പിതുച്ഛാ. മാതു ഭാതാ മാതുലോ. നപ്പഹോന്തീതി കാതും ന സക്കോന്തീതി ടീകാസു വുത്തം. ‘‘തേസംയേവ സന്തകം ഭേസജ്ജം ഗഹേത്വാ കേവലം യോജേത്വാ ദാതബ്ബ’’ന്തി വത്വാ ‘‘സചേ പന നപ്പഹോന്തി യാചന്തി ച, ദേഥ നോ ഭന്തേ, തുമ്ഹാകം പടിദസ്സാമാ’’തി വുത്തത്താ പന തേസം ഭേസജ്ജസ്സ അപ്പഹോനകത്താ ഭേസജ്ജമേവ യാചന്തീതി അട്ഠകഥാധിപ്പായോ ദിസ്സതി, വീമംസിതബ്ബോ. ന യാചന്തീതി ലജ്ജായ ന യാചന്തി, ഗാരവേന വാ. ‘‘ആഭോഗം കത്വാ’’തി വുത്തത്താ അഞ്ഞഥാ ദേന്തസ്സ ആപത്തിയേവ. സാരത്ഥദീപനിയം (സാരത്ഥ. ടീ. ൨.൧൮) പന ‘‘ആഭോഗം കത്വാതി ഇദം കത്തബ്ബകരണദസ്സനവസേന വുത്തം, ആഭോഗം പന അകത്വാപി ദാതും വട്ടതീതി തീസു ഗണ്ഠിപദേസു ലിഖിത’’ന്തി വുത്തം. പോരാണടീകായമ്പി തദേവ ഗഹേത്വാ ലിഖിതം. വിമതിവിനോദനിയം (വി. വി. ടീ. ൧.൧൮൫) പന തം വചനം പടിക്ഖിത്തം. വുത്തഞ്ഹി തത്ഥ കേചി പന ‘‘ആഭോഗം അകത്വാപി ദാതും വട്ടതീതി വദന്തി, തം ന യുത്തം ഭേസജ്ജകരണസ്സ, പാളിയം ‘അനാപത്തി ഭിക്ഖു പാരാജികസ്സ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’തി ഏവം അന്തരാപത്തിദസ്സനവസേന സാമഞ്ഞതോ പടിക്ഖിത്തത്താ, അട്ഠകഥായം അവുത്തപ്പകാരേന കരോന്തസ്സ സുത്തേനേവ ആപത്തിസിദ്ധാതി ദട്ഠബ്ബാ. തേനേവ അട്ഠകഥായമ്പി ‘തേസഞ്ഞേവ സന്തക’ന്തിആദി വുത്ത’’ന്തി.

ഏതേ ദസ ഞാതകേ ഠപേത്വാതി തേസം പുത്തനത്താദയോപി തപ്പടിബദ്ധത്താ ഞാതകാ ഏവാതി തേപി ഏത്ഥേവ സങ്ഗഹിതാ. തേന അഞ്ഞേസന്തി ഇമിനാ അഞ്ഞാതകാനം ഗഹണം വേദിതബ്ബം. തേനേവാഹ ‘‘ഏതേസം പുത്തപരമ്പരായാ’’തിആദി. കുലപരിവട്ടാതി കുലാനം പടിപാടി, കുലപരമ്പരാതി വുത്തം ഹോതി. ഭേസജ്ജം കരോന്തസ്സാതി യഥാവുത്തവിധിനാ കരോന്തസ്സ, ‘‘താവകാലികം ദസ്സാമീ’’തി ആഭോഗം അകത്വാ ദേന്തസ്സപി പന അന്തരാപത്തിദുക്കടം വിനാ മിച്ഛാജീവനം വാ കുലദൂസനം വാ ന ഹോതിയേവ. തേനാഹ ‘‘വേജ്ജകമ്മം വാ കുലദൂസകാപത്തി വാ ന ഹോതീ’’തി. ഞാതകാനഞ്ഹി സന്തകം യാചിത്വാപി ഗഹേതും വട്ടതി, തസ്മാ തത്ഥ കുലദൂസനാദി ന സിയാ. സാരത്ഥദീപനിയമ്പി (സാരത്ഥ. ടീ. ൨.൧൮൫) ‘‘മയ്ഹം ദസ്സന്തി കരിസ്സന്തീതി പച്ചാസായ കരോന്തസ്സപി യാചിത്വാ ഗഹേതബ്ബട്ഠാനതായ ഞാതകേസു വേജ്ജകമ്മം വാ കുലദൂസകാപത്തി വാ ന ഹോതീതി വദന്തീ’’തി വുത്തം. വജിരബുദ്ധിടീകായം (വജിര. ടീ. പാരാജിക ൧൮൬) പന ‘‘വേജ്ജകമ്മം വാ കുലദൂസകാപത്തി വാ ന ഹോതീതി വചനതോ യാവ സത്തമോ കുലപരിവട്ടോ, താവ ഭേസജ്ജം കാതും വട്ടതീതി വദന്തീ’’തി ഏത്തകമേവ വുത്തം. സബ്ബപദേസു വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോതി ‘‘ചൂളമാതുയാ’’തിആദീസു സബ്ബപദേസു ചൂളമാതുയാ സാമികോതിആദിനാ യോജേത്വാ ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ.

ഉപജ്ഝായസ്സ ആഹരാമാതി ഇദം ഉപജ്ഝായേന മമ ഞാതകാനം ഭേസജ്ജം ആഹരഥാതി ആണത്തേഹി കത്തബ്ബവിധിദസ്സനത്ഥം വുത്തം. ഇമിനാ ച സാമണേരാദീനം അപച്ചാസായപി പരജനസ്സ ഭേസജ്ജകരണം ന വട്ടതീതി ദസ്സേതി. വുത്തനയേനേവ പരിയേസിത്വാതി ഇമിനാ ‘‘ഭിക്ഖാചാരവത്തേന വാ’’തിആദിനാ, ‘‘ഞാതിസാമണേരേഹി വാ’’തിആദിനാ ച വുത്തമത്ഥം അതിദിസതി. അപച്ചാസീസന്തേനാതി (വി. വി. ടീ. ൧.൧൮൫) ആഗന്തുകചോരാദീനം കരോന്തേനപി മനുസ്സാ നാമ ഉപകാരകാ ഹോന്തീതി അത്തനോ തേഹി ലാഭം അപത്ഥയന്തേന, പച്ചാസായ കരോന്തസ്സ പന വേജ്ജകമ്മകുലദൂസനാദിനാ ദോസോ ഹോതീതി അധിപ്പായോ. ഏവഞ്ഹി ഉപകാരേ കതേ സാസനസ്സ ഗുണം ഞത്വാ പസീദന്തി, സങ്ഘസ്സ വാ ഉപകാരകാ ഹോന്തീതി കരണേ പന ദോസോ നത്ഥി. കേചി പന ‘‘അപച്ചാസീസന്തേന ആഗന്തുകാദീനം പടിക്ഖിത്തപുഗ്ഗലാനമ്പി ദാതും വട്ടതീ’’തി വദന്തി, തം ന യുത്തം കത്തബ്ബാകത്തബ്ബട്ഠാനവിഭാഗസ്സ നിരത്ഥകത്തപ്പസങ്ഗതോ അപച്ചാസീസന്തേന ‘‘സബ്ബേസമ്പി ദാതും കാതുഞ്ച വട്ടതീ’’തി ഏത്തകമത്തസ്സേവ വത്തബ്ബതോ. അപച്ചാസീസനഞ്ച മിച്ഛാജീവകുലദൂസനാദിദോസനിസേധനത്ഥമേവ വുത്തം ന ഭേസജ്ജകരണസങ്ഖാതായ ഇമിസ്സാ അന്തരാപത്തിയാ മുച്ചനത്ഥം ആഗന്തുകചോരാദീനം അനുഞ്ഞാതാനം ദാനേനേവ തായ ആപത്തിയാ മുച്ചനതോതി ഗഹേതബ്ബം.

൧൮. തേനേവ അപച്ചാസീസന്തേനപി അകാതബ്ബട്ഠാനം ദസ്സേതും ‘‘സദ്ധം കുല’’ന്തിആദി വുത്തം. ‘‘ഭേസജ്ജം ആചിക്ഖഥാ’’തി വുത്തേപി ‘‘അഞ്ഞമഞ്ഞം പന കഥാ കാതബ്ബാ’’തി ഇദം പരിയായത്താ വട്ടതി. ഏവം ഹേട്ഠാ വുത്തനയേന ഇദഞ്ചിദഞ്ച ഗഹേത്വാ കരോന്തീതി ഇമിനാ പരിയായേന കഥേന്തസ്സപി നേവത്ഥി ദോസോതി ആചരിയാ. പുച്ഛന്തീതി ഇമിനാ ദിട്ഠദിട്ഠരോഗീനം പരിയായേനപി വത്വാ വിചരണം അയുത്തന്തി ദസ്സേതി. പുച്ഛിതസ്സപി പന പച്ചാസീസന്തസ്സ പരിയായകഥാപി ന വട്ടതീതി വദന്തി. സമുല്ലപേസീതി അപച്ചാസീസന്തോ ഏവ അഞ്ഞമഞ്ഞം കഥം സമുട്ഠാപേസി. ആചരിയഭാഗോതി വിനയാചാരം അകോപേത്വാ ഭേസജ്ജാചിക്ഖണേന വേജ്ജാചരിയഭാഗോ അയന്തി അത്ഥോതി വിമതിവിനോദനിയം (വി. വി. ടീ. ൧.൧൮൫) വുത്തം.

സാരത്ഥദീപനിയം (സാരത്ഥ. ടീ. ൨.൧൮൫) പന ‘‘വിനയലക്ഖണം അജാനന്തസ്സ അനാചരിയസ്സ തദനുരൂപവോഹാരാസമ്ഭവതോ ഈദിസസ്സ ലാഭസ്സ ഉപ്പത്തി നാമ നത്ഥീതി ‘ആചരിയഭാഗോ നാമ അയ’ന്തി വുത്തം. വിനയേ പകതഞ്ഞുനാ ആചരിയേന ലഭിതബ്ബഭാഗോ അയന്തി വുത്തം ഹോതീ’’തി വുത്തം. ‘‘പുപ്ഫപൂജനത്ഥായ ദിന്നേപി അകപ്പിയവോഹാരേന വിധാനസ്സ അയുത്തത്താ ‘കപ്പിയവസേനാ’തി വുത്തം, ‘പുപ്ഫം ആഹരഥാ’തിആദിനാ കപ്പിയവോഹാരവസേനാതി അത്ഥോ’’തി സാരത്ഥദീപനിയം (സാരത്ഥ. ടീ. ൨.൧൮൫) വുത്തം. വിമതിവിനോദനിയം (വി. വി. ടീ. ൧.൧൮൫) പന ‘‘പുപ്ഫപൂജനത്ഥായപി സമ്പടിച്ഛിയമാനം രൂപിയം അത്തനോ സന്തകത്തഭജനേന നിസ്സഗ്ഗിയമേവാതി ആഹ ‘കപ്പിയവസേന ഗാഹാപേത്വാ’തി. ‘അമ്ഹാകം രൂപിയം ന വട്ടതി, പുപ്ഫപൂജനത്ഥം പുപ്ഫം വട്ടതീ’തിആദിനാ പടിക്ഖിപിത്വാ കപ്പിയേന കമ്മേന ഗാഹാപേത്വാതി അത്ഥോ’’തി വുത്തം. വജിരബുദ്ധിടീകായം (വജിര. ടീ. പാരാജിക ൧൮൬) പന ‘‘കപ്പിയവസേനാതി അമ്ഹാകം പുപ്ഫം ആനേഥാതിആദിനാ. ‘പൂജം അകാസീ’തി വുത്തത്താ സയം ഗഹേതും ന വട്ടതീതി വദന്തീ’’തി ഏത്തകമേവ വുത്തം. അയമേത്ഥ ഭേസജ്ജകരണവിനിച്ഛയകഥാലങ്കാരോ.

൧൯. ഏവം ഭേസജ്ജകരണവിനിച്ഛയം കഥേത്വാ ഇദാനി പരിത്തകരണവിനിച്ഛയം കഥേതുമാഹ ‘‘പരിത്തേ പനാ’’തിആദി. തത്ഥ യദി ‘‘പരിത്തം കരോഥാ’’തി വുത്തേ കരോന്തി, ഭേസജ്ജകരണം വിയ ഗിഹികമ്മം വിയ ച ഹോതീതി ‘‘ന കാതബ്ബ’’ന്തി വുത്തം. ‘‘പരിത്തം ഭണഥാ’’തി വുത്തേ പന ധമ്മജ്ഝേസനത്താ അനജ്ഝിട്ഠേനപി ഭണിതബ്ബോ ധമ്മോ, പഗേവ അജ്ഝിട്ഠേനാതി ‘‘കാതബ്ബ’’ന്തി വുത്തം, ചാലേത്വാ സുത്തം പരിമജ്ജിത്വാതി പരിത്തം കരോന്തേന കാതബ്ബവിധിം ദസ്സേതി. ചാലേത്വാ സുത്തം പരിമജ്ജിത്വാതി ഇദം വാ ‘‘പരിത്താണം ഏത്ഥ പവേസേമീ’’തി ചിത്തേന ഏവം കതേ പരിത്താണാ ഏത്ഥ പവേസിതാ നാമ ഹോതീതി വുത്തം. വിഹാരതോ…പേ… ദുക്കടന്തി ഇദം അഞ്ഞാതകേ ഗഹട്ഠേ സന്ധായ വുത്തന്തി വദന്തി. പാദേസു ഉദകം ആകിരിത്വാതി ഇദം തസ്മിം ദേസേ ചാരിത്തവസേന വുത്തം. തത്ഥ ഹി പാളിയാ നിസിന്നാനം ഭിക്ഖൂനം പാദേസു രോഗവൂപസമനാദിഅത്ഥായ ഉദകം സിഞ്ചിത്വാ പരിത്തം കാതും സുത്തഞ്ച ഠപേത്വാ ‘‘പരിത്തം ഭണഥാ’’തി വത്വാ ഗച്ഛന്തി. ഏവഞ്ഹി കരിയമാനേ യദി പാദേ അപനേന്തി, മനുസ്സാ തം ‘‘അവമങ്ഗല’’ന്തി മഞ്ഞന്തി ‘‘രോഗോ ന വൂപസമേസ്സതീ’’തി. തേനാഹ ‘‘ന പാദാ അപനേതബ്ബാ’’തി.

മതസരീരദസ്സനേ വിയ കേവലേ സുസാനദസ്സനേപി ഇദം ജാതാനം സത്താനം വയഗമനട്ഠാനന്തി മരണസഞ്ഞാ ഉപ്പജ്ജതീതി ആഹ ‘‘സീവഥികദസ്സനേ…പേ… മരണസ്സതിം പടിലഭിസ്സാമാതി ഗന്തും വട്ടതീ’’തി. ലേസകപ്പം അകത്വാ സമുപ്പന്നസുദ്ധചിത്തേന ‘‘പരിവാരത്ഥായ ആഗച്ഛന്തൂ’’തി വുത്തേപി ഗന്തും വട്ടതീതി വിമതിവിനോദനിയം (വി. വി. ടീ. ൧.൧൮൫) വുത്തം. ഏതേന അസുഭദസ്സനന്തി വചനമത്തേന ലേസകപ്പം കത്വാ ഏവം ഗതേ മതസ്സ ഞാതകാ പസീദിസ്സന്തി, ദാനം ദസ്സന്തി, മയം ലാഭം ലഭിസ്സാമ, ഉപട്ഠാകം ലഭിസ്സാമാതി അസുദ്ധചിത്തേന ഗന്തും ന വട്ടതീതി ദസ്സേതി. കമ്മട്ഠാനസീസേന പന ‘‘മരണസ്സതിം ലഭിസ്സാമാ’’തിആദിനാ സുദ്ധചിത്തേന പക്കോസിതേപി അപക്കോസിതേപി ഗന്തും വട്ടതീതി ദീപേതി. താലപണ്ണസ്സ പരിത്തലേഖനട്ഠാനത്താ പരിത്തസുത്തസ്സ പരിത്തകരണസഞ്ഞാണത്താ താനി ദിസ്വാ അമനുസ്സാ പരിത്തസഞ്ഞായ അപക്കമന്തീതി ആഹ ‘‘താലപണ്ണം പന പരിത്തസുത്തം വാ ഹത്ഥേ വാ പാദേ വാ ബന്ധിതബ്ബ’’ന്തി.

ഏത്ഥ ച ആദിതോ പട്ഠായ യാവ ‘‘ആടാനാടിയപരിത്തം (ദീ. നി. ൩.൨൭൫ ആദയോ) വാ ഭണിതബ്ബ’’ന്തി ഏത്തകോയേവ വിനയട്ഠകഥാഭതോ പാളിമുത്തപരിത്തകരണവിനിച്ഛയോ, ന പന തതോ പരം വുത്തോ, തസ്മാ ‘‘ഇധ പനാ’’തിആദികോ കഥാമഗ്ഗോ സമന്തപാസാദികായം നത്ഥി, തീസു ടീകാസുപി തംസംവണ്ണനാനയോ നത്ഥി, തഥാപി സോ സുത്തട്ഠകഥായം ആഗതോവാതി തം ദസ്സേതും ‘‘ഇധ പന ആടാനാടിയസുത്തസ്സ പരികമ്മം വേദിതബ്ബ’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഇധാതി ‘‘ആടാനാടിയപരിത്തം വാ ഭണിതബ്ബ’’ന്തി വചനേ. പനാതി വിസേസത്ഥേ നിപാതോ. ദീഘനികായേ പാഥികവഗ്ഗേ ആഗതസ്സ ആടാനാടിയപരിത്തസ്സ പരികമ്മം ഏവം വേദിതബ്ബന്തി യോജനാ. യദി പഠമമേവ ന വത്തബ്ബം, അഥ കിം കാതബ്ബന്തി ആഹ ‘‘മേത്തസുത്ത’’ന്തിആദി. ഏവഞ്ഹി ലദ്ധാസേവനം ഹുത്വാ അതിഓജവന്തം ഹോതി.

പിട്ഠം വാ മംസം വാതി വാ-സദ്ദോ അനിയമത്ഥോ, തേന മച്ഛഖണ്ഡപൂവഖജ്ജകാദയോ സങ്ഗണ്ഹാതി. ഓതാരം ലഭന്തീതി അത്തനാ പിയായിതഖാദനീയനിബദ്ധവസനട്ഠാനലാഭതായ അവതാരണം ലഭന്തി. ഹരിതൂപലിത്തന്തി അല്ലഗോമയലിത്തം. ഇദഞ്ഹി പോരാണകചാരിത്തം ഭൂമിവിസുദ്ധകരണം. പരിസുദ്ധം…പേ… നിസീദിതബ്ബന്തി ഇമിനാ പരിത്തകാരകസ്സ ഭിക്ഖുനോ മേത്താകരുണാവസേന ചിത്തവിസുദ്ധിപി ഇച്ഛിതബ്ബാതി ദസ്സേതി. ഏവഞ്ഹി സതി ഉപരി വക്ഖമാനഉഭയതോ രക്ഖാസംവിധാനേന സമേതി. ടീകായം (ദീ. നി. ടീ. ൩.൨൮൨) പന ‘‘സരീരസുദ്ധിപി ഇച്ഛിതബ്ബാതി ദസ്സേതീ’’തി വുത്തം. തദേതം വിചാരേതബ്ബം. ന ഹി ‘‘കായസുദ്ധിമത്തേന അമനുസ്സാനം പിയോ ഹോതീ’’തി വുത്തം, മേത്താവസേനേവ പന വുത്തം. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ ‘‘മേത്തായ, ഭിക്ഖവേ, ചേതോവിമുത്തിയാ…പേ… ഏകാദസാനിസംസാ പാടികങ്ഖാ. കതമേ ഏകാദസ? സുഖം സുപതി, സുഖം പടിബുജ്ഝതി, ന പാപകം സുപിനം പസ്സതി, മനുസ്സാനം പിയോ ഹോതി, അമനുസ്സാനം പിയോ ഹോതീ’’തിആദി (അ. നി. ൧൧.൧൫; പരി. ൩൩൧; മി. പ. ൪.൪.൬).

പരിത്തകാരകോ…പേ… സമ്പരിവാരിതേനാതി ഇദം പരിത്തകരണോ ബാഹിരതോ ആരക്ഖാസംവിധാനം, ‘‘മേത്ത…പേ… വത്തബ്ബ’’ന്തി അബ്ഭന്തരതോ ആരക്ഖാസംവിധാനം, ഏവം ഉഭയതോ രക്ഖാസംവിധാനം ഹോതി. ഏവഞ്ഹി അമനുസ്സാ പരിത്തകാരകസ്സ അന്തരായം കാതും ന വിസഹന്തി. മങ്ഗലകഥാ വത്തബ്ബാതി അമനുസ്സാനം തോസനത്ഥായ പണ്ണാകാരം കത്വാ മഹാമങ്ഗലകഥാ കഥേതബ്ബാ. ഏവം ഉപരി വക്ഖമാനേന ‘‘തുയ്ഹം പണ്ണാകാരത്ഥായ മഹാമങ്ഗലകഥാ വുത്താ’’തി വചനേന സമേതി. ടീകായം പന ‘‘പുബ്ബുപചാരവസേന വത്തബ്ബാ’’തി വുത്തം. സബ്ബസന്നിപാതോതി തസ്മിം വിഹാരേ തസ്മിം ഗാമക്ഖേത്തേ സബ്ബേസം ഭിക്ഖൂനം സന്നിപാതോ ഘോസേതബ്ബോ ‘‘ചേതിയങ്ഗണേ സബ്ബേഹി സന്നിപതിതബ്ബ’’ന്തി. അനാഗന്തുംനാമ ന ലഭതീതി അമനുസ്സോ ബുദ്ധാണാഭയേന രാജാണാഭയേന അനാഗന്തും ന ലഭതി ചതുന്നം മഹാരാജൂനം ആണാട്ഠാനിയത്താ. ഗഹിതകാപദേസേന അമനുസ്സോവ പുച്ഛിതോ ഹോതീതി ‘‘അമനുസ്സഗഹിതകോ ‘ത്വം കോ നാമോ’തി പുച്ഛിതബ്ബോ’’തി വുത്തം. മാലാഗന്ധാദീസൂതി മാലാഗന്ധാദിപൂജാസു. ആസനപൂജായാതി ചേതിയേ ബുദ്ധാസനപൂജായ. പിണ്ഡപാതേതി ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ പിണ്ഡപാതദാനേ. ഏവം വത്ഥുപ്പദേസേന ചേതനാ വുത്താ, തസ്മാ പത്തിദാനം സമ്ഭവതി.

ദേവതാനന്തി യക്ഖസേനാപതീനം. വുത്തഞ്ഹി ആടാനാടിയസുത്തേ (ദീ. നി. ൩.൨൮൩, ൨൯൩) ‘‘ഇമേസം യക്ഖാനം മഹായക്ഖാനം സേനാപതീനം മഹാസേനാപതീനം ഉജ്ഝാപേതബ്ബ’’ന്തിആദി. ആടാതി ദബ്ബിമുഖസകുണാ. തേ ആടാ നദന്തി ഏത്ഥാതി ആടാനാദം, ദേവനഗരം, ആടാനാദേ കതം ആടാനാദിയം, സുത്തം. ടീകായം (ദീ. നി. ടീ. ൩.൨൮൨) ‘‘പരിത്തം ഭണിതബ്ബന്തി ഏത്ഥാപി ‘മേത്തചിത്തം പുരേചാരികം കത്വാ’തി ച ‘മങ്ഗലകഥാ വത്തബ്ബാ’തി ച ‘വിഹാരസ്സ ഉപവനേ’തി ച ഏവമാദി സബ്ബം ഗിഹീനം പരിത്തകരണേ വുത്തം പരികമ്മം കാതബ്ബമേവാ’’തി വുത്തം, ഏവം സതി അട്ഠകഥായം (ദീ. നി. അട്ഠ. ൩.൨൮൨) ‘‘ഏതം താവ ഗിഹീനം പരികമ്മ’’ന്തി വത്വാ ‘‘സചേ പന ഭിക്ഖൂ’’തിആദിനാ വിസേസത്ഥജോതകേന പന-സദ്ദേന സഹ വുച്ചമാനം ‘‘ഇദം ഭിക്ഖൂനം പരികമ്മ’’ന്തി വചനം നിരത്ഥകം വിയ ഹോതി. അവിസേസേ ഹി സതി ഭേദോ കാതബ്ബോ ന സിയാ. ഭിക്ഖൂനഞ്ച യഥാവുത്താവ ബാഹിരാരക്ഖാ ദുക്കരാ ഹോതി, തസ്മാ ഗിഹീനം പരിത്തകരണേ വുത്തപരികമ്മേ അസമ്പജ്ജമാനേപി അട്ഠകഥായം വുത്തനയേനേവ കാതും വട്ടതീതി നോ മതി.

ഇദം പന ഇധ ആഗതം ആടാനാടിയസുത്തപരികമ്മം സുത്വാ ‘‘ഇദം സുത്തം അമനുസ്സാനം അമനാപം, സജ്ഝായന്തസ്സ പരിത്തം കരോന്തസ്സ അമനുസ്സാ അന്തരായം കരേയ്യു’’ന്തി മഞ്ഞമാനാ പോരാണാ ചതൂഹി മഹാരാജേഹി ആരോചിതം സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധേന ദേസിതം മൂലഭൂതം ദീഘനികായേ ആഗതം ആടാനാടിയസുത്തം (ദീ. നി. ൩.൨൭൫ ആദയോ) പഹായ മൂലസുത്തതോ ഗാഥാഛക്കമേവ ഗഹേത്വാ അവസേസം സബ്ബം സുത്തം ഠപേത്വാ അഞ്ഞഗാഥായോ പക്ഖിപിത്വാ ‘‘ആടാനാടിയപരിത്ത’’ന്തി ഠപേസും, തമ്പി പരിത്തം അമൂലഭൂതത്താ ഏകേനാകാരേന ധാരേതും അസക്കോന്താ കേചി സംഖിത്തേന ധാരേന്തി, കേചി വിത്ഥാരേന, കേചി ഏകച്ചാ ഗാഥായോ പക്ഖിപന്തി, കേചി നിക്ഖിപന്തി, കേചി ഭിക്ഖൂ തംമിസ്സകപരിത്തമ്പി മങ്ഗലകരണകാലാദീസു വത്തുമവിസഹന്താ തം ഠപേത്വാ അഞ്ഞസുത്താനിയേവ ഭണന്തി, സബ്ബമേതം അയുത്തം വിയ ദിസ്സതി. കസ്മാ? ചത്താരോപി മഹാരാജാനോ ഇമം ആടാനാടിയം രക്ഖം സംവിദഹമാനാ ബുദ്ധസാസനേ അമനുസ്സാനം പസാദായ, ചതസ്സന്നം പരിസാനം അവിഹേഠനായ ഏവ സംവിദഹിംസു, ന അഞ്ഞേന കാരണേന. വുത്തഞ്ഹി തത്ഥ ‘‘തത്ഥ സന്തി ഉളാരാ യക്ഖാനിവാസിനോ, യേ ഇമസ്മിം ഭഗവതോ പാവചനേ അപ്പസന്നാ, തേസം പസാദായ ഉഗ്ഗണ്ഹാതു ഭന്തേ ഭഗവാ ആടാനാടിയം രക്ഖം ഭിക്ഖൂനം ഭിക്ഖുനീനം ഉപാസകാനം ഉപാസികാനം ഗുത്തിയാ രക്ഖായ അവിഹിംസായ ഫാസുവിഹാരായാ’’തി (ദീ. നി. ൩.൨൭൬).

സമ്മാസമ്ബുദ്ധേനപി ഇമസ്സ സുത്തസ്സ നിഗമനേ ‘‘ഉഗ്ഗണ്ഹാഥ ഭിക്ഖവേ ആടാനാടിയം രക്ഖം, പരിയാപുണാഥ ഭിക്ഖവേ ആടാനാടിയം രക്ഖം, ധാരേഥ ഭിക്ഖവേ ആടാനാടിയം രക്ഖം, അത്ഥസംഹിതാ ഭിക്ഖവേ ആടാനാടിയാ രക്ഖാ ഭിക്ഖൂനം ഭിക്ഖുനീനം ഉപാസകാനം ഉപാസികാനം ഗുത്തിയാ രക്ഖായ അവിഹിംസായ ഫാസുവിഹാരായാ’’തി (ദീ. നി. ൩.൨൯൫) ഭിക്ഖൂനം ധാരണം ഉയ്യോജിതം ആനിസംസഞ്ച പകാസിതം. അട്ഠകഥാചരിയേഹി ച ‘‘ബുദ്ധഭാസിതേ ഏകക്ഖരമ്പി ഏകപദമ്പി അപനേതബ്ബം നാമ നത്ഥീ’’തി വുത്തം, തസ്മാ ചതൂഹി മഹാരാജേഹി സംവിദഹിതം സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന ആഹച്ചഭാസിതം തിസ്സോ സങ്ഗീതിയോ ആരുള്ഹം പകതിആടാനാടിയസുത്തമേവ ധാരേതും സജ്ഝായിതുഞ്ച യുത്തം, ന ഭഗവതാ അഭാസിതം തിസ്സോ സങ്ഗീതിയോ അനാരുള്ഹം മിസ്സകസുത്തന്തി. ദീഘനികായട്ഠകഥായം (ദീ. നി. അട്ഠ. ൩.൨൮൨) ആഗതം ഇദം ആടാനാടിയപരിത്തപരികമ്മം പന പകതിസജ്ഝായനവാചനാദിം സന്ധായ അട്ഠകഥാചരിയേഹി ന വുത്തം, അഥ ഖോ ഗഹട്ഠം വാ പബ്ബജിതം വാ അമനുസ്സേഹി ഗഹിതകാലേ മോചാപനത്ഥായ ലോകിയേഹി മന്തം വിയ ഭണനം സന്ധായ വുത്തം. വുത്തഞ്ഹി തത്ഥ ‘‘അമനുസ്സഗഹിതകോ ത്വം കോ നാമോസീതി പുച്ഛിതബ്ബോ’’തിആദി (ദീ. നി. അട്ഠ. ൩.൨൮൨).

ആടാനാടിയാ രക്ഖാ ച നാമ ന സകലസുത്തം, അഥ ഖോ ‘‘വിപസ്സിസ്സ ച നമത്ഥൂ’’തി പദം ആദിം കത്വാ ചതുന്നം മഹാരാജൂനം വസേന ചതുക്ഖത്തും ആഗതം ‘‘ജിനം വന്ദാമ ഗോതമ’’ന്തി പദം പരിയോസാനം കത്വാ വുത്തസുത്തേകദേസോയേവ. കഥം വിഞ്ഞായതീതി ചേ? ‘‘അഥ ഖോ വേസ്സവണോ മഹാരാജാ ഭഗവതോ അധിവാസനം വിദിത്വാ ഇമം ആടാനാടിയം രക്ഖം അഭാസീ’’തി ആരഭിത്വാ യഥാവുത്തസുത്തേകദേസസ്സ അവസാനേ ‘‘അയം ഖോ മാരിസാ ആടാനാടിയാ രക്ഖാ’’തി നിയ്യാതിതത്താ. തസ്മാ യഥാ നാമ ബ്യഗ്ഘാദയോ അത്തനോ ഭക്ഖം വിലുമ്പന്താനം ബലവദുട്ഠചിത്താ ഭവന്തി, ഏവം അത്തനാ ഗഹിതമനുസ്സം മോചാപേന്താനം അമനുസ്സാ പദുട്ഠചിത്താ ഹോന്തി. ഇതി തഥാ മോചാപേതും ആരദ്ധകാലേ ഭിക്ഖൂനം പരിസ്സയവിനോദനത്ഥം ഇമം ആടാനാടിയപരിത്തപരികമ്മം അട്ഠകഥാചരിയേഹി വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. അയം പരിത്തകരണവിനിച്ഛയകഥാലങ്കാരോ.

൨൦. അനാമട്ഠപിണ്ഡപാതോതി (വി. വി. ടീ. ൧.൧൮൫) ഏത്ഥ അമസിയിത്ഥാതി ആമട്ഠോ, ന ആമട്ഠോ അനാമട്ഠോ. പിണ്ഡം പിണ്ഡം ഹുത്വാ പതതീതി പിണ്ഡപാതോ. അനാമട്ഠോ ച സോ പിണ്ഡപാതോ ചാതി തഥാ, അഗ്ഗഹിതഅഗ്ഗോ, അപരിഭുത്തോ പിണ്ഡപാതോതി അത്ഥോ. സചേപി കഹാപണഗ്ഘനകോ ഹോതീതി ഇമിനാ ദായകേഹി ബഹുബ്യഞ്ജനേന സമ്പാദേത്വാ സക്കച്ചം ദിന്നഭാവം ദീപേതി. തേന വുത്തം ‘‘സദ്ധാദേയ്യവിനിപാതനം നത്ഥീ’’തി, ഏവം സക്കച്ചം സദ്ധായ ദിന്നം മഹഗ്ഘഭോജനമ്പി മാതാപിതൂനം ദത്വാ സദ്ധാദേയ്യവിനിപാതനം നാമ ന ഹോതി, പഗേവ അപ്പഗ്ഘഭോജനേതി അധിപ്പായോ. മാതാദിപഞ്ചകംയേവ വത്വാ ഭേസജ്ജകരണേ വിയ അപരേസമ്പി ദസന്നം ദാതും വട്ടതീതി അവുത്തത്താ അഞ്ഞേസം ഞാതകാനമ്പി പേസേത്വാ ദാതും ന വട്ടതീതി സിദ്ധം, ‘‘വിഹാരം സമ്പത്തസ്സ പന യസ്സ കസ്സചി ആഗന്തുകസ്സ വാ’’ഇച്ചാദിവക്ഖമാനത്താ വിഹാരം സമ്പത്താനം ഞാതകാനമ്പി ആഗന്തുകസാമഞ്ഞേന ദാതും വട്ടതീതി ച. ഥാലകേതി സങ്ഘികേ കംസാദിമയേ ഥാലകേ. പത്തോപി ഏത്ഥ സങ്ഗയ്ഹതി. ന വട്ടതീതി ഇമിനാ ദുക്കടന്തി ദസ്സേതി. ദാമരികചോരസ്സാതി രജ്ജം പത്ഥേന്തസ്സ പാകടചോരസ്സ. അദീയമാനേപി ‘‘ന ദേന്തീ’’തി കുജ്ഝന്തീതി സമ്ബന്ധോ.

ആമിസസ്സ ധമ്മസ്സ ച അലാഭേന അത്തനോ പരസ്സ ച അന്തരേ സമ്ഭവന്തസ്സ ഛിദ്ദസ്സ വിവരസ്സ പടിസന്ഥരണം പിദഹനം പടിസന്ഥാരോ. സോ പന ധമ്മാമിസവസേന ദുവിധോ. തത്ഥ ആമിസപടിസന്ഥാരം സന്ധായ ‘‘കസ്സ കാതബ്ബോ, കസ്സ ന കാതബ്ബോ’’തി വുത്തം. ആഗന്തുകസ്സ വാ…പേ… കാതബ്ബോയേവാതി വുത്തമത്ഥം പാകടം കാതും ‘‘ആഗന്തുകം താവാ’’തിആദിമാഹ. ഖീണപരിബ്ബയന്തി ഇമിനാ അഗതിഭാവം കരുണാട്ഠാനതഞ്ച ദസ്സേതി. തേന ച തബ്ബിധുരാനം സമിദ്ധാനം ആഗന്തുകത്തേപി ദാതും ന വട്ടതീതി സിദ്ധം ഹോതി. ‘‘അപച്ചാസീസന്തേനാ’’തി വത്വാ പച്ചാസീസനപ്പകാരം ദസ്സേതും ‘‘മനുസ്സാ നാമാ’’തിആദി വുത്തം. അനനുഞ്ഞാതാനം പന അപച്ചാസീസന്തേനപി ദാതും ന വട്ടതി സദ്ധാദേയ്യവിനിപാതത്താ, പച്ചാസായ പന സതി കുലദൂസനമ്പി ഹോതി. ഉബ്ബാസേത്വാതി സമന്തതോ തിയോജനം വിലുമ്പന്തേ മനുസ്സേ പലാപേത്വാ. വരപോത്ഥകചിത്തത്ഥരണന്തി അനേകപ്പകാരം ഇത്ഥിപുരിസാദിഉത്തമരൂപവിചിത്തം അത്ഥരണം. അയം പടിസന്ഥാരവിനിച്ഛയകഥാലങ്കാരോ.

ഇതി വിനയസങ്ഗഹസംവണ്ണനാഭൂതേ വിനയാലങ്കാരേ

ഭേസജ്ജാദിവിനിച്ഛയകഥാലങ്കാരോ നാമ

തതിയോ പരിച്ഛേദോ.