൧൬. സഹസേയ്യവിനിച്ഛയകഥാ

൭൯. ഏവം ഭൂതഗാമവിനിച്ഛയം കഥേത്വാ ഇദാനി സഹസേയ്യവിനിച്ഛയം കഥേതും ‘‘ദുവിധം സഹസേയ്യക’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ ദ്വേ വിധാ പകാരാ യസ്സ സഹസേയ്യകസ്സ തം ദുവിധം, സഹ സയനം, സഹ വാ സയതി ഏത്ഥാതി സഹസേയ്യാ, സഹസേയ്യാ ഏവ സഹസേയ്യകം സകത്ഥേ ക-പച്ചയവസേന. തം പന അനുപസമ്പന്നേനസഹസേയ്യാമാതുഗാമേനസഹസേയ്യാവസേന ദുവിധം. തേനാഹ ‘‘ദുവിധം സഹസേയ്യക’’ന്തി. ദിരത്തതിരത്തന്തി ഏത്ഥ വചനസിലിട്ഠതാമത്തേന ദിരത്തഗ്ഗഹണം കതന്തി വേദിതബ്ബം. തിരത്തഞ്ഹി സഹവാസേ ലബ്ഭമാനേ ദിരത്തേ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥീതി ദിരത്തഗ്ഗഹണം വിസും ന പയോജേതി. തേനേവാഹ ‘‘ഉത്തരിദിരത്തതിരത്തന്തി ഭഗവാ സാമണേരാനം സങ്ഗഹകരണത്ഥായ തിരത്തപരിഹാരം അദാസീ’’തി. നിരന്തരം തിരത്തഗ്ഗഹണത്ഥം വാ ദിരത്തഗ്ഗഹണം കതം. കേവലഞ്ഹി ‘‘തിരത്ത’’ന്തി വുത്തേ അഞ്ഞത്ഥ വാസേന അന്തരികമ്പി തിരത്തം ഗണ്ഹേയ്യ. ദിരത്തവിസിട്ഠം പന തിരത്തം വുച്ചമാനം തേന അനന്തരികമേവ തിരത്തം ദീപേതി. വിമതിവിനോദനിയമ്പി (വി. വി. ടീ. പാചിത്തിയ ൨.൫൦-൫൧) ‘‘ദിരത്തഗ്ഗഹണം വചനാലങ്കാരത്ഥം. നിരന്തരം തിസ്സോവ രത്തിയോ സയിത്വാ ചതുത്ഥദിവസാദീസു സയന്തസ്സേവ ആപത്തി, ന ഏകന്തരികാദിവസേന സയന്തസ്സാതി ദസ്സനത്ഥമ്പീതി ദട്ഠബ്ബ’’ന്തി വുത്തം. സഹസേയ്യം ഏകതോ സേയ്യം. സേയ്യന്തി ചേത്ഥ കായപ്പസാരണസങ്ഖാതം സയനമ്പി വുച്ചതി, യസ്മിം സേനാസനേ സയന്തി, തമ്പി, തസ്മാ സേയ്യം കപ്പേയ്യാതി ഏത്ഥ സേനാസനസങ്ഖാതം സേയ്യം പവിസിത്വാ കായപ്പസാരണസങ്ഖാതം സേയ്യം കപ്പേയ്യ സമ്പാദേയ്യാതി അത്ഥോ. ദിയഡ്ഢഹത്ഥുബ്ബേധേനാതി ഏത്ഥ ദിയഡ്ഢഹത്ഥോ വഡ്ഢകിഹത്ഥേന ഗഹേതബ്ബോ. പഞ്ചഹി ഛദനേഹീതി ഇട്ഠകാസിലാസുധാതിണപണ്ണസങ്ഖാതേഹി പഞ്ചഹി ഛദനേഹി. വാചുഗ്ഗതവസേനാതി പഗുണവസേന.

ഏകൂപചാരോതി വളഞ്ജനദ്വാരസ്സ ഏകത്തം സന്ധായ വുത്തം. വിമതിവിനോദനിയം (വി. വി. ടീ. പാചിത്തിയ ൨.൫൦-൫൧) പന ‘‘ഏകൂപചാരോ ഏകേന മഗ്ഗേന പവിസിത്വാ അബ്ഭോകാസം അനോക്കമിത്വാ സബ്ബത്ഥ അനുപരിഗമനയോഗ്ഗോ, ഏതം ബഹുദ്വാരമ്പി ഏകൂപചാരോവ. യത്ഥ പന കുട്ടാദീഹി രുന്ധിത്വാ വിസും ദ്വാരം യോജേന്തി, നാനൂപചാരോ ഹോതി. സചേ പന രുന്ധതി ഏവ, വിസും ദ്വാരം ന യോജേന്തി, ഏതമ്പി ഏകൂപചാരമേവ മത്തികാദീഹി പിഹിതദ്വാരോ വിയ ഗബ്ഭോതി ഗഹേതബ്ബം. അഞ്ഞഥാ ഗബ്ഭേ പവിസിത്വാ പമുഖാദീസു നിപന്നാനുപസമ്പന്നേഹി സഹസേയ്യാപരിമുത്തിയാ ഗബ്ഭദ്വാരം മത്തികാദീഹി പിദഹാപേത്വാ ഉട്ഠിതേ അരുണേ വിവരാപേന്തസ്സപി അനാപത്തി ഭവേയ്യാ’’തി വുത്തം. ചതുസാലം ഏകൂപചാരം ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. തേസം പയോഗേ പയോഗേ ഭിക്ഖുസ്സ ആപത്തീതി ഏത്ഥ കേചി ‘‘അനുട്ഠഹനേന അകിരിയസമുട്ഠാനാ ആപത്തി വുത്താ, തസ്മിം ഖണേ നിദ്ദായന്തസ്സ കിരിയാഭാവാ. ഇദഞ്ഹി സിക്ഖാപദം സിയാ കിരിയായ, സിയാ അകിരിയായ സമുട്ഠാതി. കിരിയായ സമുട്ഠാനതാ ചസ്സ തബ്ബഹുലവസേന വുത്താ’’തി വദന്തി. ‘‘യഥാ ചേതം, ഏവം ദിവാസയനമ്പി. അനുട്ഠഹനേന, ഹി ദ്വാരാസംവരണേന ചേതം അകിരിയസമുട്ഠാനമ്പി ഹോതീ’’തി വദന്തി, ഇദഞ്ച യുത്തം വിയ ദിസ്സതി, വീമംസിത്വാ ഗഹേതബ്ബം.

൮൦. ഉപരിമതലേന സദ്ധിം അസമ്ബദ്ധഭിത്തികസ്സാതി ഇദം സമ്ബദ്ധഭിത്തികേ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥീതി ദസ്സനത്ഥം വുത്തം. ഉപരിമതലേ സയിതസ്സ സങ്കാ ഏവ നത്ഥീതി ‘‘ഹേട്ഠാപാസാദേ’’തിആദി വുത്തം. നാനൂപചാരേതി യത്ഥ ബഹി നിസ്സേണിം കത്വാ ഉപരിമതലം ആരോഹന്തി, താദിസം സന്ധായ വുത്തം ‘‘ഉപരിമതലേപീ’’തി. ആകാസങ്ഗണേ നിപജ്ജന്തസ്സ ആപത്തിഅഭാവതോ ‘‘ഛദനബ്ഭന്തരേ’’തി വുത്തം. സഭാസങ്ഖേപേനാതി സഭാകാരേന. അഡ്ഢകുട്ടകേ സേനാസനേതി ഏത്ഥ ‘‘അഡ്ഢകുട്ടകം നാമ യത്ഥ ഉപഡ്ഢം മുഞ്ചിത്വാ തീസു പസ്സേസു ഭിത്തിയോ ബദ്ധാ ഹോന്തി, യത്ഥ വാ ഏകസ്മിം പസ്സേ ഭിത്തിം ഉട്ഠാപേത്വാ ഉഭോസു പസ്സേസു ഉപഡ്ഢം ഉപഡ്ഢം കത്വാ ഭിത്തിയോ ഉട്ഠാപേന്തി, താദിസം സേനാസന’’ന്തി തീസുപി ഗണ്ഠിപദേസു വുത്തം, ഗണ്ഠിപദേ പന ‘‘അഡ്ഢകുട്ടകേതി ഛദനം അഡ്ഢേന അസമ്പത്തകുട്ടകേ’’തി വുത്തം, തമ്പി നോ ന യുത്തം. വിമതിവിനോദനിയം പന ‘‘സഭാസങ്ഖേപേനാതി വുത്തസ്സേവ അഡ്ഢകുട്ടകേതി ഇമിനാ സണ്ഠാനം ദസ്സേതി. യത്ഥ തീസു, ദ്വീസു വാ പസ്സേസു ഭിത്തിയോ ബദ്ധാ, ഛദനം വാ അസമ്പത്താ അഡ്ഢഭിത്തി, ഇദം അഡ്ഢകുട്ടകം നാമാ’’തി വുത്തം. വാളസങ്ഘാടോ നാമ പരിക്ഖേപസ്സ അന്തോ ഥമ്ഭാദീനം ഉപരി വാളരൂപേഹി കതസങ്ഘാടോ.

പരിക്ഖേപസ്സ ബഹി ഗതേതി ഏത്ഥ യത്ഥ യസ്മിം പസ്സേ പരിക്ഖേപോ നത്ഥി, തത്ഥാപി പരിക്ഖേപാരഹപദേസതോ ബഹി ഗതേ അനാപത്തിയേവാതി ദട്ഠബ്ബം. വിമതിവിനോദനിയം (വി. വി. ടീ. പാചിത്തിയ ൨.൫൦-൫൧) പന ‘‘പരിക്ഖേപസ്സ ബഹി ഗതേതി ഏത്ഥ യസ്മിം പസ്സേ പരിക്ഖേപോ നത്ഥി, തത്ഥ സചേ ഭൂമിതോ വത്ഥു ഉച്ചം ഹോതി, ഉഭതോ ഉച്ചവത്ഥുതോ ഹേട്ഠാ ഭൂമിയം നിബ്ബകോസബ്ഭന്തരേപി അനാപത്തി ഏവ തത്ഥ സേനാസനവോഹാരാഭാവതോ. അഥ വത്ഥു നീചം ഭൂമിസമമേവ സേനാസനസ്സ ഹേട്ഠിമതലേ തിട്ഠതി, തത്ഥ പരിക്ഖേപരഹിതദിസായ നിബ്ബകോസബ്ഭന്തരേ സബ്ബത്ഥ ആപത്തി ഹോതി, പരിച്ഛേദാഭാവതോ പരിക്ഖേപസ്സ ബഹി ഏവ അനാപത്തീതി ദട്ഠബ്ബ’’ന്തി വുത്തം. അപരിച്ഛിന്നഗബ്ഭൂപചാരേതി ഏത്ഥ മജ്ഝേ വിവടങ്ഗണവന്താസു മഹാചതുസാലാസു യഥാ ആകാസങ്ഗണം അനോതരിത്വാ പമുഖേനേവ ഗന്ത്വാ സബ്ബഗബ്ഭേ പവിസിതും ന സക്കാ ഹോതി, ഏവം ഏകേകഗബ്ഭസ്സ ദ്വീസു പസ്സേസു കുട്ടം നീഹരിത്വാ കതം പരിച്ഛിന്നഗബ്ഭൂപചാരം നാമ, ഇദം പന താദിസം ന ഹോതീതി ‘‘അപരിച്ഛിന്നഗബ്ഭൂപചാരേ’’തി വുത്തം. സബ്ബഗബ്ഭേപി പവിസന്തീതി ഗബ്ഭൂപചാരസ്സ അപരിച്ഛിന്നത്താ ആകാസങ്ഗണം അനോതരിത്വാപി പമുഖേനേവ ഗന്ത്വാ തം തം ഗബ്ഭം പവിസന്തി. അഥ കുതോ തസ്സ പരിക്ഖേപോയേവ സബ്ബപരിച്ഛിന്നത്താതി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ഗബ്ഭപരിക്ഖേപോയേവ ഹിസ്സ പരിക്ഖേപോ’’തി, ഇദഞ്ച സമന്താ ഗബ്ഭഭിത്തിയോ സന്ധായ വുത്തം. ചതുസാലവസേന ഹി സന്നിവിട്ഠേ സേനാസനേ ഗബ്ഭപമുഖം വിസും അപരിക്ഖിത്തമ്പി സമന്താ ഠിതം ഗബ്ഭഭിത്തീനം വസേന പരിക്ഖിത്തം നാമ ഹോതി.

൮൧. ഏകദിസായ ഉജുകമേവ ദീഘം കത്വാ സന്നിവേസിതോ പാസാദോ ഏകസാലസന്നിവേസോ. ദ്വീസു തീസു ചതൂസു വാ ദിസാസു സിങ്ഘാടകസണ്ഠാനാദിവസേന കതാ ദ്വിസാലാദിസന്നിവേസാ വേദിതബ്ബാ. സാലപ്പഭേദദീപനമേവ ചേത്ഥ പുരിമതോ വിസേസോതി. അട്ഠ പാചിത്തിയാനീതി ഉപഡ്ഢച്ഛന്നം ഉപഡ്ഢപരിച്ഛന്നം സേനാസനം ദുക്കടവത്ഥുസ്സ ആദിം കത്വാ പാളിയം ദസ്സിതത്താ തതോ അധികം സബ്ബച്ഛന്നഉപഡ്ഢപരിച്ഛന്നാദികമ്പി സബ്ബം പാളിയം അവുത്തമ്പി പാചിത്തിയസ്സേവ വത്ഥുഭാവേന ദസ്സിതം സിക്ഖാപദസ്സ പണ്ണത്തിവജ്ജത്താ, ഗരുകേ ഠാതബ്ബതോ ചാതി വേദിതബ്ബം. ‘‘സത്ത പാചിത്തിയാനീ’’തി പാളിയം വുത്തപാചിത്തിയദ്വയം സാമഞ്ഞതോ ഏകത്തേന ഗഹേത്വാ വുത്തം. പാളിയം (പാചി. ൫൪) ‘‘തതിയായ രത്തിയാ പുരാരുണാ നിക്ഖമിത്വാ പുന സയതീ’’തി ഇദം ഉക്കട്ഠവസേന വുത്തം, അനിക്ഖമിത്വാ പുരാരുണാ ഉട്ഠഹിത്വാ അന്തോഛദനേ നിസിന്നസ്സാപി പുന ദിവസേ സഹസേയ്യേന അനാപത്തി ഏവ. ഏത്ഥ ചതുഭാഗോ ചൂളകം, ദ്വേഭാഗാ ഉപഡ്ഢം, തീസു ഭാഗേസു ദ്വേ ഭാഗാ യേഭുയ്യന്തി ഇമിനാ ലക്ഖണേന ചൂളകച്ഛന്നപരിച്ഛന്നാദീനി വേദിതബ്ബാനി. ഇദാനി ദുതിയസിക്ഖാപദേപി യഥാവുത്തനയം അതിദിസന്തോ ‘‘മാതുഗാമേന…പേ… അയമേവ വിനിച്ഛയോ’’തി ആഹ. ‘‘മതിത്ഥിയാ പാരാജികവത്ഥുഭൂതായപി അനുപാദിന്നപക്ഖേ ഠിതത്താ സഹസേയ്യാപത്തിം ന ജനേതീ’’തി വദന്തി. ‘‘അത്ഥങ്ഗതേ സൂരിയേ മാതുഗാമേ നിപന്നേ നിപജ്ജതി, ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സാ’’തി (പാചി. ൫൭) വചനതോ ദിവാ തസ്സ സയന്തസ്സ സഹസേയ്യാപത്തി ന ഹോതിയേവാതി ദട്ഠബ്ബം.

ഇതി വിനയസങ്ഗഹസംവണ്ണനാഭൂതേ വിനയാലങ്കാരേ

സഹസേയ്യവിനിച്ഛയകഥാലങ്കാരോ നാമ

സോളസമോ പരിച്ഛേദോ.