൧. ദിവാസേയ്യവിനിച്ഛയകഥാ

൧. ഏവം പാളിമുത്തവിനിച്ഛയകഥാനം മാതികം ഠപേത്വാ ഇദാനി യഥാഠപിതമാതികാനുക്കമേന നിദ്ദിസന്തോ ‘‘തത്ഥ ദിവാസേയ്യാതി ദിവാനിപജ്ജന’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ തത്ഥാതി തേസു മാതികാപദേസു സമഭിനിവിട്ഠസ്സ ‘‘ദിവാസേയ്യാ’’തി പദസ്സ ‘‘ദിവാനിപജ്ജന’’ന്തി അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോതി യോജനാ. തത്ഥ ദിവാ-സദ്ദോ അഹവാചകോ ആകാരന്തോ നിപാതോ. വുത്തഞ്ഹി അഭിധാനപ്പദീപികായം ‘‘ആനുകൂല്യേതു സദ്ധഞ്ച, നത്തം ദോസോ ദിവാ ത്വഹേ’’തി. സയനം സേയ്യാ, കരജകായഗതരൂപാനം ഉദ്ധം അനുഗ്ഗന്ത്വാ ദീഘവസേന വിത്ഥാരതോ പവത്തനസങ്ഖാതോ ഇരിയാപഥവിസേസോ. ദിവാകാലസ്മിം സേയ്യാ ദിവാസേയ്യാ. അരുണുഗ്ഗമനതോ പട്ഠായ യാവ സൂരിയത്ഥങ്ഗമനാ, ഏതസ്മിം കാലേ സയനഇരിയാപഥകരണന്തി. തേനാഹ ‘‘ദിവാനിപജ്ജനന്തി അത്ഥോ’’തി.

തത്രാതി തസ്മിം ദിവാസയനേ അയം വക്ഖമാനോ വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോതി യോജനാ. ‘‘അനുജാനാമി…പേ… വചനതോ’’തി (പാരാ. ൭൭) അയം പഠമപാരാജികസിക്ഖാപദസ്സ വിനീതവത്ഥൂസു ആഗതോ ഭഗവതാ ആഹച്ചഭാസിതോ ഞാപകപാഠോ. തത്ഥ ദിവാ പടിസല്ലീയന്തേനാതി ദിവാ നിപജ്ജന്തേന. ദ്വാരം സംവരിത്വാ പടിസല്ലീയിതുന്തി ദ്വാരം പിദഹിത്വാ നിപജ്ജിതും. ‘‘ദിവാ…പേ… നിപജ്ജിതബ്ബന്തി ഞാപ്യം. നനു പാളിയം ‘‘അയം നാമ ആപത്തീ’’തി ന വുത്താ, അഥ കഥമേത്ഥ ആപത്തി വിഞ്ഞായതീതി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘ഏത്ഥ ച കിഞ്ചാപീ’’തിആദി. തത്ഥ ഏത്ഥാതി ഏതസ്മിം ദിവാനിപജ്ജനേ. ച-സദ്ദോ വാക്യാരമ്ഭജോതകോ, കിഞ്ചാപി-സദ്ദോ നിപാതസമുദായോ, യദിപീത്യത്ഥോ. പാളിയം അയം നാമ ആപത്തീതി കിഞ്ചാപി ന വുത്താ, പന തഥാപി അസംവരിത്വാ നിപജ്ജന്തസ്സ അട്ഠകഥായം (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൭൭) ദുക്കടം യസ്മാ വുത്തം, തസ്മാ ഏത്ഥ ആപത്തി വിഞ്ഞായതീതി യോജനാ. ഏവം സന്തേപി അസതി ഭഗവതോ വചനേ കഥം അട്ഠകഥായം വുത്തം സിയാതി ആഹ ‘‘വിവരിത്വാ…പേ… അനുഞ്ഞാതത്താ’’തി. ഏതേന ഭഗവതോ അനുജാനനമ്പി തം അകരോന്തസ്സ ആപത്തികാരണം ഹോതീതി ദസ്സേതി.

തത്ഥ ‘‘ഉപ്പന്നേ വത്ഥുമ്ഹീതി ഇത്ഥിയാ കതഅജ്ഝാചാരവത്ഥുസ്മി’’ന്തി വിമതിവിനോദനിയം (വി. വി. ടീ. ൧.൭൭) വുത്തം, സാരത്ഥദീപനിയം (സാരത്ഥ. ടീ. ൨.൭൭) പന ‘‘മേഥുനവത്ഥുസ്മിം ഉപ്പന്നേ’’തി വുത്തം, പോരാണടീകായമ്പി തമേവ ഗഹേത്വാ ‘‘ഉപ്പന്നേ മേഥുനവത്ഥുസ്മി’’ന്തി വുത്തം, തദേതം വിചാരേതബ്ബം മേഥുനലക്ഖണസ്സ അഭാവാ. നനു സിക്ഖാപദപഞ്ഞാപനം നാമ ബുദ്ധവിസയോ, അഥ കസ്മാ അട്ഠകഥായം ദുക്കടം വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ഭഗവതോ’’തിആദി. ന കേവലം ഉപാലിത്ഥേരാദീഹി ഏവ അട്ഠകഥാ ഠപിതാ, അഥ ഖോ പാളിതോ ച അത്ഥതോ ച ബുദ്ധേന ഭഗവതാ വുത്തോ. ന ഹി ഭഗവതാ അബ്യാകതം തന്തിപദം നാമ അത്ഥി, സബ്ബേസംയേവ അത്ഥോ കഥിതോ, തസ്മാ സമ്ബുദ്ധേനേവ തിണ്ണം പിടകാനം അത്ഥവണ്ണനക്കമോപി ഭാസിതോതി ദട്ഠബ്ബം. തത്ഥ തത്ഥ ഹി ഭഗവതാ പവത്തിതാ പകിണ്ണകദേസനായേവ അട്ഠകഥാതി.

കിം പനേത്ഥ ഏതം ദിവാ ദ്വാരം അസംവരിത്വാ നിപജ്ജന്തസ്സ ദുക്കടാപത്തിആപജ്ജനം അട്ഠകഥായം വുത്തത്താ ഏവ സിദ്ധം, ഉദാഹു അഞ്ഞേനപീതി ആഹ ‘‘അത്ഥാപത്തീ’’തിആദി. ഏതം ദുക്കടാപത്തിആപജ്ജനം ന കേവലം അട്ഠകഥായം വുത്തത്താ ഏവ സിദ്ധം, അഥ ഖോ ‘‘അത്ഥാപത്തി ദിവാ ആപജ്ജതി, നോ രത്തി’’ന്തി (പരി. ൩൨൩) ഇമിനാ പരിവാരപാഠേനപി സിദ്ധം ഹോതീതി യോജനാ. കതരസ്മിം പന വത്ഥുസ്മിം ഇദം സിക്ഖാപദം വുത്തന്തി? ‘‘തേന ഖോ പന സമയേന അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു വേസാലിയം മഹാവനേ കൂടാഗാരസാലായം ദിവാ വിഹാരഗതോ ദ്വാരം വിവരിത്വാ നിപന്നോ അഹോസി. തസ്സ അങ്ഗമങ്ഗാനി വാതുപത്ഥദ്ധാനി അഹേസും. തേന ഖോ പന സമയേന സമ്ബഹുലാ ഇത്ഥിയോ ഗന്ധഞ്ച മാലഞ്ച ആദായ വിഹാരം ആഗമിംസു വിഹാരപേക്ഖികായോ. അഥ ഖോ താ ഇത്ഥിയോ തം ഭിക്ഖും പസ്സിത്വാ അങ്ഗജാതേ അഭിനിസീദിത്വാ യാവദത്ഥം കത്വാ ‘പുരിസുസഭോ വതായ’ന്തി വത്വാ ഗന്ധഞ്ച മാലഞ്ച ആരോപേത്വാ പക്കമിംസു. ഭിക്ഖൂ കിലിന്നം പസ്സിത്വാ ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. പഞ്ചഹി, ഭിക്ഖവേ, ആകാരേഹി അങ്ഗജാതം കമ്മനിയം ഹോതി രാഗേന, വച്ചേന, പസ്സാവേന, വാതേന, ഉച്ചാലിങ്ഗപാണകദട്ഠേന. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹാകാരേഹി അങ്ഗജാതം കമ്മനിയം ഹോതി. അട്ഠാനമേതം, ഭിക്ഖവേ, അനവകാസോ, യം തസ്സ ഭിക്ഖുനോ രാഗേന അങ്ഗജാതം കമ്മനിയം അസ്സ, അരഹം സോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു, അനാപത്തി ഭിക്ഖവേ തസ്സ ഭിക്ഖുനോ. അനുജാനാമി ഭിക്ഖവേ ദിവാ പടിസല്ലീയന്തേന ദ്വാരം സംവരിത്വാ പടിസല്ലീയിതു’’ന്തി (പാരാ. ൭൭) ഏതസ്മിം വത്ഥുസ്മിം ഇദം വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം.

൨. ഇദാനി ദ്വാരവിസേസം ദസ്സേതും ‘‘കീദിസ’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ പരിവത്തകദ്വാരമേവാതി സംവരണവിവരണവസേന ഇതോ ചിതോ ച പരിവത്തനയോഗ്ഗദ്വാരമേവ. രുക്ഖസൂചികണ്ടകദ്വാരന്തി രുക്ഖസൂചിദ്വാരം കണ്ടകദ്വാരഞ്ച. ‘‘രുക്ഖസൂചിദ്വാരകണ്ടകദ്വാര’’മിച്ചേവ വാ പാഠോ. യം ഉഭോസു പസ്സേസു രുക്ഖത്ഥമ്ഭേ നിഖനിത്വാ തത്ഥ വിജ്ഝിത്വാ മജ്ഝേ ദ്വേ തിസ്സോ രുക്ഖസൂചിയോ പവേസേത്വാ കരോന്തി, തം രുക്ഖസൂചിദ്വാരം നാമ. പവേസനനിക്ഖമനകാലേ അപനേത്വാ ഥകനയോഗ്ഗം ഏകായ, ബഹൂഹി വാ കണ്ടകസാഖാഹി കതം കണ്ടകദ്വാരം നാമ. ഗാമദ്വാരസ്സ പിധാനത്ഥം പദരേന വാ കണ്ടകസാഖാദീഹി വാ കതസ്സ കവാടസ്സ ഉദുക്ഖലപാസകരഹിതതായ ഏകേന സംവരിതും വിവരിതുഞ്ച അസക്കുണേയ്യസ്സ ഹേട്ഠാ ഏകം ചക്കം യോജേന്തി, യേന പരിവത്തമാനകകവാടം സുഖഥകനകം ഹോതി, തം സന്ധായ വുത്തം ‘‘ചക്കലകയുത്തദ്വാര’’ന്തി. ചക്കമേവ ഹി ലാതബ്ബത്ഥേന സംവരണവിവരണത്ഥായ ഗഹേതബ്ബത്ഥേന ചക്കലകം, തേന യുത്തകവാടമ്പി ചക്കലകം നാമ, തേന യുത്തദ്വാരം ചക്കലകയുത്തദ്വാരം.

മഹാദ്വാരേസു പന ദ്വേ തീണി ചക്കലകാനി യോജേതീതി ആഹ ‘‘ഫലകേസൂ’’തിആദി. കിടികാസൂതി വേളുപേസികാദീഹി കണ്ടകസാഖാദീഹി ച കതഥകനകേസു. സംസരണകിടികദ്വാരന്തി ചക്കലകയന്തേന സംസരണകിടികായുത്തമഹാദ്വാരം. ഗോപ്ഫേത്വാതി ആവുണിത്വാ, രജ്ജൂഹി ഗന്ഥേത്വാ വാ. ഏകം ദുസ്സസാണിദ്വാരമേവാതി ഏത്ഥ കിലഞ്ജസാണിദ്വാരമ്പി സങ്ഗഹം ഗച്ഛതി. വജിരബുദ്ധിടീകായം (വജിര. ടീ. പാരാജിക ൭൬-൭൭) പന ‘‘ദുസ്സദ്വാരം സാണിദ്വാരഞ്ച ദുസ്സസാണിദ്വാരം. ദുസ്സസാണി കിലഞ്ജസാണീതിആദിനാ വുത്തം സബ്ബമ്പി ദുസ്സസാണിയമേവ സങ്ഗഹേത്വാ വുത്തം, ഏകസദിസത്താ ഏകന്തി വുത്ത’’ന്തി വുത്തം.

൩. ഏവം ദ്വാരവിസേസം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി യത്തകേന ദ്വാരം സംവുതം ഹോതി, തം പമാണം ദസ്സേതും ‘‘കിത്തകേന’’ത്യാദിമാഹ. തത്ഥ സൂചീതി മജ്ഝേ ഛിദ്ദം കത്വാ പവേസിതാ. ഘടികാതി ഉപരി യോജിതാ. ഇദാനി യത്ഥ ദ്വാരം സംവരിത്വാ നിപജ്ജിതും ന സക്കാ ഹോതി, തത്ഥ കാതബ്ബവിധിം ദസ്സേതും ‘‘സചേ ബഹൂനം വളഞ്ജനട്ഠാനം ഹോതീ’’തിആദി വുത്തം. ബഹൂനം അവളഞ്ജനട്ഠാനേപി ഏകം ആപുച്ഛിത്വാ നിപജ്ജിതും വട്ടതിയേവ. അഥ ഭിക്ഖൂ…പേ… നിസിന്നാ ഹോന്തീതി ഇദം തത്ഥ ഭിക്ഖൂനം സന്നിഹിതഭാവദസ്സനത്ഥം വുത്തം, ന സേസഇരിയാപഥസമങ്ഗിതാനിവത്തനത്ഥം, തസ്മാ നിപന്നേപി ആഭോഗം കാതും വട്ടതി. നിപജ്ജിത്വാ നിദ്ദായന്തേ പന ആഭോഗം കാതും ന വട്ടതി. അസന്തപക്ഖേ ഠിതത്താ രഹോ നിസജ്ജായ വിയ ദ്വാരസംവരണം നാമ മാതുഗാമാനം പവേസനിവാരണത്ഥം അനുഞ്ഞാതന്തി ആഹ ‘‘കേവലം ഭിക്ഖുനിം വാ’’തിആദി.

ഏത്ഥ ച തം യുത്തം, ഏവം സബ്ബത്ഥപി യോ യോ ഥേരവാദോ വാ അട്ഠകഥാവാദോ വാ പച്ഛാ വുച്ചതി, സോ സോവ പമാണന്തി ഗഹേതബ്ബന്തി ഇദം അട്ഠകഥാവചനതോ അതിരേകം ആചരിയസ്സ വചനം. ഇതോ പുബ്ബാപരവചനം അട്ഠകഥാവചനമേവ. തത്ഥ തം യുത്തന്തി ‘‘കുരുന്ദട്ഠകഥായം പന…പേ… ന വത്തതീ’’തി യം വചനം അട്ഠകഥാചരിയേഹി വുത്തം, തം വചനം യുത്തന്തി അത്ഥോ. ഏവം…പേ… ഗഹേതബ്ബന്തി യഥാ ചേത്ഥ കുരുന്ദിയം വുത്തവചനം യുത്തം, ഏവം സബ്ബത്ഥപി വിനിച്ഛയേ യോ യോ ഥേരവാദോ വാ അട്ഠകഥാവാദോ വാ പച്ഛാ വുച്ചതി, സോ സോവ പമാണന്തി ഗഹേതബ്ബം, പുരേ വുത്തോ ഥേരവാദോ വാ അട്ഠകഥാവാദോ വാ പമാണന്തി ന ഗഹേതബ്ബന്തി അധിപ്പായോ. ഇദം വചനം അട്ഠാനേ വുത്തം വിയ ദിസ്സതി. കഥം? യം താവ വുത്തം, തം യുത്തന്തി. തം ഇമസ്മിം ആപുച്ഛനആഭോഗകരണവിനിച്ഛയേ അഞ്ഞസ്സ അയുത്തസ്സ അട്ഠകഥാവാദസ്സ വാ ഥേരവാദസ്സ വാ അഭാവാ വത്തും ന സക്കാ. ന ഹി പുബ്ബവാക്യേ ‘‘ഭിക്ഖൂ ഏവാ’’തി അവധാരണം കതം, അഥ ഖോ ആസന്നവസേന വാ പട്ഠാനവസേന വാ ‘‘ഭിക്ഖൂ ചീവരകമ്മം’’ഇച്ചാദികംയേവ വുത്തം. യമ്പി വുത്തം ‘‘ഏവം സബ്ബത്ഥപീ’’ത്യാദി, തമ്പി അനോകാസം. ഇമസ്മിം വിനിച്ഛയേ അഞ്ഞസ്സ അട്ഠകഥാവാദസ്സ വാ ആചരിയവാദസ്സ വാ അവചനതോ പുരേ പച്ഛാഭാവോ ച ന ദിസ്സതി, അയം ‘‘പമാണ’’ന്തി ഗഹേതബ്ബോ, അയം ‘‘ന ഗഹേതബ്ബോ’’തി വത്തബ്ബഭാവോ ച.

ഉപരി പന ‘‘കോ മുച്ചതി, കോ ന മുച്ചതീ’’തി ഇമസ്സ പഞ്ഹസ്സ വിസ്സജ്ജനേ മഹാപച്ചരിവാദോ ച കുരുന്ദിവാദോ ച മഹാഅട്ഠകഥാവാദോ ചാതി തയോ അട്ഠകഥാവാദാ ആഗതാ, ഏകോ മഹാപദുമത്ഥേരവാദോ, തസ്മാ തത്ഥേവ യുത്തായുത്തഭാവോ ച പമാണാപമാണഭാവോ ച ഗഹേതബ്ബാഗഹേതബ്ബഭാവോ ച ദിസ്സതി, തസ്മാ തസ്മിംയേവ ഠാനേ വത്തബ്ബം സിയാ, സുവിമലവിപുലപഞ്ഞാവേയ്യത്തിയസമന്നാഗതേന പന ആചരിയാസഭേന അവത്തബ്ബട്ഠാനേ വുത്തം ന സിയാ, തസ്മാ ഉപരി അട്ഠകഥാവാദസംസന്ദനാവസാനേ മഹാപദുമത്ഥേരേന വുത്തന്തി ഇമസ്സ വചനസ്സ പച്ഛതോ വുത്തം സിയാ, തം പച്ഛാ ലേഖകേഹി പരിവത്തേത്വാ ലിഖിതം ഭവേയ്യ, പാരാജികകണ്ഡട്ഠകഥായഞ്ച ഇദം വചനം വുത്തം. ടീകായഞ്ച ഇമസ്മിം ഠാനേ ന വുത്തം, ഉപരിയേവ വുത്തം, ‘‘യോ ച യക്ഖഗഹിതകോ, യോ ച ബന്ധിത്വാ നിപജ്ജാപിതോ’’തി ഇമസ്സ അട്ഠകഥാവാദസ്സ പച്ഛിമത്താ സോയേവ പമാണതോ ഗഹേതബ്ബോ. തഥാ ച വക്ഖതി ‘‘സബ്ബത്ഥ യോ യോ അട്ഠകഥാവാദോ വാ ഥേരവാദോ വാ പച്ഛാ വുച്ചതി, സോ സോയേവ പമാണതോ ദട്ഠബ്ബോ’’തി, തസ്മാ ഇദമേത്ഥ വിചാരേത്വാ ഗഹേതബ്ബം.

൪. ഇദാനി ദ്വാരം സംവരണസ്സ അന്തരായേ സതി അസംവരിത്വാപി നിപജ്ജിതും വട്ടതീതി ദസ്സേതും ‘‘അഥ ദ്വാരസ്സ’’ത്യാദിമാഹ. നിസ്സേണിം ആരോപേത്വാതി ഉപരിമതലം ആരോപേത്വാ വിസങ്ഖരിത്വാ ഭൂമിയം പാതേത്വാ, ഛഡ്ഡേത്വാ വാ നിപജ്ജിതും വട്ടതി. ഇദം ഏകാബദ്ധതായ വുത്തം. ദ്വേപി ദ്വാരാനി ജഗ്ഗിതബ്ബാനീതി ഏത്ഥ സചേ ഏകസ്മിം ദ്വാരേ കവാടം വാ നത്ഥി, ഹേട്ഠാ വുത്തനയേന സംവരിതും വാ ന സക്കാ, ഇതരം ദ്വാരം അസംവരിത്വാ നിപജ്ജിതും വട്ടതി. ദ്വാരപാലസ്സാതി ദ്വാരകോട്ഠകേ മഹാദ്വാരേ, നിസ്സേണിമൂലേ വാ ഠത്വാ ദ്വാരജഗ്ഗനകസ്സ. പച്ഛിമാനം ഭാരോതി ഏകാബദ്ധവസേന ആഗച്ഛന്തേ സന്ധായ വുത്തം. അസംവുതദ്വാരേ അന്തോഗബ്ഭേ വാതി യോജേതബ്ബം. ബഹി വാതി ഗബ്ഭതോ ബഹി. നിപജ്ജനകാലേപി…പേ… വട്ടതിയേവാതി ഏത്ഥ ദ്വാരജഗ്ഗനകസ്സ തദധീനത്താ തദാ തസ്സ തത്ഥ സന്നിഹിതാസന്നിഹിതഭാവം അനുപധാരേത്വാപി ആഭോഗം കാതും വട്ടതിയേവാതി വദന്തി.

യേന കേനചി പരിക്ഖിത്തേതി ഏത്ഥ പരിക്ഖേപസ്സ ഉബ്ബേധതോ പമാണം സഹസേയ്യപ്പഹോനകേ വുത്തസദിസമേവ. വുത്തഞ്ഹി സമന്തപാസാദികായം (പാചി. അട്ഠ. ൫൧) ‘‘യഞ്ഹി സേനാസനം ഉപരി പഞ്ചഹി ഛദനേഹി അഞ്ഞേന വാ കേനചി സബ്ബമേവ പടിച്ഛന്നം, അയം സബ്ബച്ഛന്നാ നാമ സേയ്യാ…പേ… യം പന സേനാസനം ഭൂമിതോ പട്ഠായ യാവ ഛദനം ആഹച്ച പാകാരേന വാ അഞ്ഞേന വാ കേനചി അന്തമസോ വത്ഥേനപി പരിക്ഖിത്തം, അയം സബ്ബപരിച്ഛന്നാ നാമ സേയ്യാ. ഛദനം അനാഹച്ച സബ്ബന്തിമേന പരിയായേന ദിയഡ്ഢഹത്ഥുബ്ബേധേന പാകാരാദിനാ പരിക്ഖിത്താപി സബ്ബപരിച്ഛന്നായേവാതി കുരുന്ദട്ഠകഥായം വുത്ത’’ന്തി. ‘‘ദിയഡ്ഢഹത്ഥുബ്ബേധോ വഡ്ഢകിഹത്ഥേന ഗഹേതബ്ബോ’’തി സാരത്ഥദീപനിയം (സാരത്ഥ. ടീ. പാചിത്തിയ ൩.൫൧) വിമതിവിനോദനിയഞ്ച (വി. വി. ടീ. പാചിത്തിയ ൨.൫൦-൫൧) വുത്തം. മഹാപരിവേണന്തി മഹന്തം അങ്ഗണം. തേന ബഹുജനസഞ്ചരണട്ഠാനം ദസ്സേതി. തേനാഹ ‘‘മഹാബോധീ’’തിആദി.

അരുണേ ഉഗ്ഗതേ വുട്ഠാതി, അനാപത്തി അനാപത്തിഖേത്തഭൂതായ രത്തിയാ സുദ്ധചിത്തേന നിപന്നത്താ. പബുജ്ഝിത്വാ പുന സുപതി, ആപത്തീതി അരുണേ ഉഗ്ഗതേ പബുജ്ഝിത്വാ അരുണുഗ്ഗമനം ഞത്വാ വാ അഞത്വാ വാ അനുട്ഠഹിത്വാ സയിതസന്താനേന സുപതി, ഉട്ഠഹിത്വാ കത്തബ്ബസ്സ ദ്വാരസംവരണാദിനോ അകതത്താ അകിരിയസമുട്ഠാനാ ആപത്തി ഹോതി അനാപത്തിഖേത്തേ കതനിപജ്ജനകിരിയായ അനങ്ഗത്താ. അയഞ്ഹി ആപത്തി ഈദിസേ ഠാനേ അകിരിയാ, ദിവാ ദ്വാരം അസംവരിത്വാ നിപജ്ജനക്ഖണേ കിരിയാകിരിയാ ച അചിത്തകാ ചാതി വേദിതബ്ബാ. പുരാരുണാ പബുജ്ഝിത്വാപി യാവ അരുണുഗ്ഗമനാ സയന്തസ്സപി പുരിമനയേന ആപത്തിയേവ.

അരുണേ ഉഗ്ഗതേ വുട്ഠഹിസ്സാമീതി…പേ… ആപത്തിയേവാതി ഏത്ഥ കദാ അസ്സ ആപത്തീതി? വുച്ചതേ – ന താവ രത്തിയം, ‘‘ദിവാ ആപജ്ജതി, നോ രത്തി’’ന്തി (പരി. ൩൨൩) വുത്തത്താ അനാദരിയദുക്കടാ ന മുച്ചതീതി വുത്തദുക്കടം പന ദിവാസയനദുക്കടമേവ ന ഹോതി അനാദരിയദുക്കടത്താ ഏവ. ‘‘അരുണുഗ്ഗമനേ പന അചിത്തകം അകിരിയസമുട്ഠാനം ആപത്തിം ആപജ്ജതീതി വേദിതബ്ബ’’ന്തി വിമതിവിനോദനിയം (വി. വി. ടീ. ൧.൭൭) വുത്തം, സാരത്ഥദീപനിയമ്പി (സാരത്ഥ. ടീ. പാരാജിക ൨.൭൭) ‘‘യഥാപരിച്ഛേദമേവ വുട്ഠാതീതി അരുണേ ഉഗ്ഗതേയേവ ഉട്ഠഹതി. തസ്സ ആപത്തീതി അസുദ്ധചിത്തേനേവ നിപന്നത്താ നിദ്ദായന്തസ്സപി അരുണേ ഉഗ്ഗതേ ദിവാപടിസല്ലാനമൂലികാ ആപത്തി. ‘ഏവം നിപജ്ജന്തോ അനാദരിയദുക്കടാപി ന മുച്ചതീ’തി വുത്തത്താ അസുദ്ധചിത്തേന നിപജ്ജന്തോ അരുണുഗ്ഗമനതോ പുരേതരം ഉട്ഠഹന്തോപി അനുട്ഠഹന്തോപി നിപജ്ജനകാലേയേവ അനാദരിയദുക്കടം ആപജ്ജതി, ദിവാപടിസല്ലാനമൂലികം പന ദുക്കടം അരുണേയേവ ആപജ്ജതീ’’തി വുത്തം, തസ്മാ ഏവം നിപജ്ജന്തസ്സ ദ്വേ ദുക്കടാനി ആപജ്ജന്തീതി വേദിതബ്ബം.

സചേ ദ്വാരം സംവരിത്വാ അരുണേ ഉഗ്ഗതേ ഉട്ഠഹിസ്സാമീതി നിപജ്ജതി, ദ്വാരേ ച അഞ്ഞേഹി അരുണുഗ്ഗമനകാലേ വിവടേപി തസ്സ അനാപത്തിയേവ ദ്വാരപിദഹനസ്സ രത്തിദിവാഭാഗേസു വിസേസാഭാവാ. ആപത്തിആപജ്ജനസ്സേവ കാലവിസേസോ ഇച്ഛിതബ്ബോ, ന തപ്പരിഹാരസ്സാതി ഗഹേതബ്ബം. ‘‘ദ്വാരം സംവരിത്വാ രത്തിം നിപജ്ജതീ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൭൭) ഹി വുത്തം. ദിവാ സംവരിത്വാ നിപന്നസ്സ കേനചി വിവടേപി ദ്വാരേ അനാപത്തിയേവ, അത്തനാപി അനുട്ഠഹിത്വാവ സതി പച്ചയേ വിവടേപി അനാപത്തീതി വദന്തി, ഇദമ്പി വിമതിവിനോദനിയമേവ (വി. വി. ടീ. ൧.൭൭) വുത്തം.

യഥാപരിച്ഛേദമേവ വുട്ഠാതീതി അരുണേ ഉഗ്ഗതേയേവ വുട്ഠാതി, ആപത്തിയേവാതി മൂലാപത്തിം സന്ധായ വുത്തം. അനാദരിയആപത്തി പന പുരാരുണാ ഉട്ഠിതസ്സപി തസ്സ ഹോതേവ ‘‘ദുക്കടാ ന മുച്ചതീ’’തി വുത്തത്താ. ദുക്കടാ ന മുച്ചതീതി ച പുരാരുണാ ഉട്ഠഹിത്വാ മൂലാപത്തിയാ മുത്തോപി അനാദരിയദുക്കടാ ന മുച്ചതീതി അധിപ്പായോ.

൫. നിദ്ദാവസേന നിപജ്ജതീതി നിദ്ദാഭിഭൂതതായ ഏകപസ്സേന നിപജ്ജതി. ‘‘നിദ്ദാവസേന നിപജ്ജതീ’’തി വോഹാരവസേന വുത്തം, പാദാനം പന ഭൂമിതോ അമോചിതത്താ അയം നിപന്നോ നാമ ഹോതീതി തേനേവ അനാപത്തി വുത്താ. അപസ്സായ സുപന്തസ്സാതി കടിട്ഠിതോ ഉദ്ധം പിട്ഠികണ്ടകേ അപ്പമത്തകം പദേസം ഭൂമിം അഫുസാപേത്വാ സുപന്തസ്സ. കടിട്ഠിം പന ഭൂമിം ഫുസാപേന്തസ്സ സയനം നാമ ന ഹോതി. പിട്ഠിപസാരണലക്ഖണാ ഹി സേയ്യാ ദീഘാ, വന്ദനാദീസുപി തിരിയം പിട്ഠികണ്ടകാനം പസാരിതത്താ നിപജ്ജനമേവാതി ആപത്തി പരിഹരിതബ്ബാവ. വന്ദനാപി ഹി പാദമൂലേ നിപജ്ജതീതിആദീസു നിപജ്ജനമേവ വുത്താ. സഹസാ വുട്ഠാതീതി പക്ഖലിതാ പതിതോ വിയ സഹസാ വുട്ഠാതി, തസ്സപി അനാപത്തി പതനക്ഖണേ അവിസയത്താ, വിസയേ ജാതേ സഹസാ വുട്ഠിതത്താ ച. യസ്സ പന വിസഞ്ഞിതായ പച്ഛാപി അവിസയോ ഏവ, തസ്സ അനാപത്തിയേവ പതനക്ഖണേ വിയ. തത്ഥേവ സയതി, ന വുട്ഠാതീതി ഇമിനാ വിസയേപി അകരണം ദസ്സേതി, തേനേവ തസ്സ ആപത്തീതി വുത്തം.

ഇദാനി അട്ഠകഥാവാദസംസന്ദനം കാതും ‘‘കോ മുച്ചതി, കോ ന മുച്ചതീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ മഹാപച്ചരിയന്തിആദീസു പച്ചരീതി ഉളുമ്പം വുച്ചതി, തസ്മിം നിസീദിത്വാ കതത്താ തമേവ നാമം ജാതം. കുരുന്ദിവല്ലിവിഹാരോ നാമ അത്ഥി, തത്ഥ കതത്താ കുരുന്ദീതി നാമം ജാതം. മഹാഅട്ഠകഥാ നാമ സങ്ഗീതിത്തയമാരുള്ഹാ തേപിടകസ്സ ബുദ്ധവചനസ്സ അട്ഠകഥാ. യാ മഹാമഹിന്ദത്ഥേരേന തമ്ബപണ്ണിദീപം ആഭതാ, തമ്ബപണ്ണിയേഹി ഥേരേഹി പച്ഛാ സീഹളഭാസായ അഭിസങ്ഖതാ ച ഹോതി. ഏകഭങ്ഗേനാതി ഏകപസ്സഭഞ്ജനേന പാദേ ഭൂമിതോ അമോചേത്വാ ഏകപസ്സേന സരീരം ഭഞ്ജിത്വാ നിപന്നോതി വുത്തം ഹോതി. മഹാഅട്ഠകഥായം പന മഹാപദുമത്ഥേരേന വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. തേന മഹാഅട്ഠകഥായ ലിഖിതമഹാപദുമത്ഥേരവാദേ ‘‘അയ’’ന്തി ദസ്സേതി. ‘‘മുച്ഛിത്വാ പതിതത്താ അവിസയത്താ ആപത്തി ന ദിസ്സതീ’’തി ഥേരേന വുത്തം. ആചരിയാ പന യഥാ യക്ഖഗഹിതകോ ബന്ധിത്വാ നിപജ്ജാപിതോ ച പരവസോ ഹോതി, ഏവം അപരവസത്താ മുച്ഛിത്വാ പതിതോ കഞ്ചികാലം ജാനിത്വാ നിപജ്ജതീതി അനാപത്തിം ന വദന്തി, വിസഞ്ഞിതേ പന സതി അനാപത്തിയേവ.

ദ്വേ ജനാതിആദി മഹാഅട്ഠകഥായമേവ വചനം, തദേവ പച്ഛാ വുത്തത്താ പമാണം. യക്ഖഗഹിതഗ്ഗഹണേനേവ ചേത്ഥ വിസഞ്ഞിഭൂതോപി സങ്ഗഹിതോ, ഏകഭങ്ഗേന നിപന്നോ പന അനിപന്നത്താ ആപത്തിതോ മുച്ചതിയേവാതി ഗഹേതബ്ബം. സാരത്ഥദീപനിയഞ്ച (സാരത്ഥ. ടീ. ൨.൭൭) ‘‘യോ ച യക്ഖഗഹിതകോ, യോ ച ബന്ധിത്വാ നിപജ്ജാപിതോ’’തി ഇമസ്സ അട്ഠകഥാവാദസ്സ പച്ഛിമത്താ സോയേവ പമാണതോ ഗഹേതബ്ബോ, തഥാ ച വക്ഖതി ‘‘സബ്ബത്ഥ യോ യോ അട്ഠകഥാവാദോ വാ പച്ഛാ വുച്ചതി, സോ സോയേവ പമാണതോ ഗഹേതബ്ബോ’’തി. ഇമസ്മിം ഠാനേ ഇമസ്സ അട്ഠകഥാപാഠസ്സ ആനീതത്താ ഇമസ്മിം വിനയസങ്ഗഹപ്പകരണേപി ഇമസ്മിംയേവ ഠാനേ സോ പാഠോ വത്തബ്ബോതി നോ ഖന്തി. ഏത്ഥ ച ‘‘രത്തിം ദ്വാരം വിവരിത്വാ നിപന്നോ അരുണേ ഉഗ്ഗതേ ഉട്ഠാതി, അനാപത്തീ’’തിആദിവചനതോ അരുണുഗ്ഗമനേ സംസയവിനോദനത്ഥം അരുണകഥാ വത്തബ്ബാ. തത്രിദം വുച്ചതി –

‘‘കോ ഏസ അരുണോ നാമ;

കേന സോ അരുണോ ഭവേ;

കീദിസോ തസ്സ വണ്ണാ തു;

സണ്ഠാനം കീദിസം ഭവേ.

‘‘കിസ്മിം കാലേ ച ദേസേ ച, അരുണോ സമുഗച്ഛതി;

കിം പച്ചക്ഖസിദ്ധോ ഏസോ, ഉദാഹു അനുമാനതോ’’തി.

തത്ഥ കോ ഏസ അരുണോ നാമാതി ഏത്ഥ ഏസ അരുണോ നാമ സൂരിയസ്സ പഭാവിസേസോ. വുത്തഞ്ഹേതം അഭിധാനപ്പദീപികായം –

‘‘സൂരസ്സോദയതോ പുബ്ബുട്ഠിതരംസി സിയാരുണോ’’തി;

തട്ടീകായഞ്ച ‘‘സൂരസ്സ ഉദയതോ പുബ്ബേ ഉട്ഠിതരംസി അരുണോ നാമ സിയാ’’തി. വിമതിവിനോദനീനാമികായം വിനയടീകായഞ്ച (വി. വി. ടീ. ൧.൪൬൩) ‘‘അരുണോതി ചേത്ഥ സൂരിയുഗ്ഗമനസ്സ പുരേചരോ വഡ്ഢനഘനരത്തോ പഭാവിസേസോതി ദട്ഠബ്ബോ’’തി വുത്തം, തസ്മാ സൂരിയപ്പഭായേവ അരുണോ നാമ, ന അഞ്ഞോതി ദട്ഠബ്ബം. കേന സോ അരുണോ ഭവേതി ഏത്ഥ അരുണോ വണ്ണോ അസ്സാതി അരുണോ, കിഞ്ചിരത്തവണ്ണസമന്നാഗതോതി അത്ഥോ. അഥ വാ അരതി ഗച്ഛതി രത്തവണ്ണഭാവേന പവത്തതീതി അരുണോ. വുത്തഞ്ഹേതം അഭിധാനപ്പദീപികാടീകായം ‘‘അരുണവണ്ണതായ അരതി ഗച്ഛതീതി അരുണോ’’തി. കീദിസോ തസ്സ വണ്ണോതി ഏത്ഥ അബ്യത്തരത്തവണ്ണോ തസ്സ വണ്ണോ ഭവേ. വുത്തഞ്ഹി അഭിധാനപ്പദീപികായം ‘‘അരുണോ കിഞ്ചിരത്തോഥാ’’തി. തട്ടീകായഞ്ച ‘‘കിഞ്ചിരത്തോ അബ്യത്തരത്തവണ്ണോ അരുണോ നാമ യഥാ മച്ഛസ്സ അക്ഖീ’’തി. വിമതിവിനോദനിയഞ്ച (വി. വി. ടീ. ൧.൪൬൩) ‘‘വഡ്ഢനഘനരത്തോ പഭാവിസേസോ’’തി, തസ്മാ സൂരിയസ്സ രത്തപ്പഭായേവ അരുണോ നാമ, ന സേതപ്പഭാദയോതി ദട്ഠബ്ബം. യദി ഏവം പാതിമോക്ഖട്ഠപനക്ഖന്ധകവണ്ണനായ വിമതിവിനോദനിയം (വി. വി. ടീ. ചൂളവഗ്ഗ ൨.൩൮൩) ‘‘പാളിയം പന നന്ദിമുഖിയാതി ഓദാതദിസാമുഖതായ തുട്ഠമുഖിയാ’’തി വുത്തം, തം കഥം യുജ്ജേയ്യാതി, നോ ന യുജ്ജേയ്യ. തത്ഥ ഹി അരുണുഗ്ഗതകാലേ അരുണോഭാസേന ഓദാതദിസാമുഖഭാവോ വുത്തോ, ന അരുണോഭാസസ്സ ഓദാതഭാവോ. വുത്തഞ്ഹേതം ഉദാനട്ഠകഥായം (ഉദാ. അട്ഠ. ൨൩) ‘‘നന്ദിമുഖിയാതി അരുണസ്സ ഉഗ്ഗതത്താ ഏവ അരുണോഭായ സൂരിയാലോകൂപജീവിനോ സത്തേ നന്ദാപനമുഖിയാ രത്തിയാ ജാതായ വിഭായമാനായാതി അത്ഥോ’’തി.

ജാതകട്ഠകഥായഞ്ച –

‘‘ജിഘഞ്ഞരത്തിം അരുണസ്മിമുഹതേ;

യാ ദിസ്സതി ഉത്തമരൂപവണ്ണിനീ;

തഥൂപമാ മം പടിഭാസി ദേവതേ;

ആചിക്ഖ മേ തം കതമാസി അച്ഛരാ’’തി. (ജാ. അട്ഠ. ൫.൨൧.൨൫൪);

ഇമസ്സ ഗാഥായ അത്ഥവണ്ണനായം ‘‘തത്ഥ ജിഘഞ്ഞരത്തിന്തി പച്ഛിമരത്തിം, രത്തിപരിയോസാനേതി അത്ഥോ. ഉഹതേതി അരുണേ ഉഗ്ഗതേ. യാതി യാ പുരത്ഥിമാ ദിസാ രത്തവണ്ണതായ ഉത്തമരൂപധരാ ഹുത്വാ ദിസ്സതീ’’തി. ഏവം അരുണുഗ്ഗതസമയേ പുരത്ഥിമദിസായ രത്തവണ്ണതാ വുത്താ, തസ്മാ തസ്മിം സമയേ അരുണസ്സ ഉട്ഠിതത്താ പുരത്ഥിമായ ദിസായ രത്തഭാഗോ സൂരിയാലോകസ്സ പത്ഥടത്താ സേസദിസാനം ഓദാതഭാവോ വിഞ്ഞായതി.

സണ്ഠാനം കീദിസം ഭവേതി ഏത്ഥ അരുണസ്സ പാടേക്കം സണ്ഠാനം നാമ നത്ഥി രസ്മിമത്തത്താ. യത്തകം പദേസം ഫരതി, തത്തകം തസ്സ സണ്ഠാനന്തി ദട്ഠബ്ബം. അഥ വാ പുരത്ഥിമദിസാസണ്ഠാനം. വുത്തഞ്ഹി ജാതകട്ഠകഥായം (ജാ. അട്ഠ. ൫.൨൧.൨൫൫) ‘‘പുരത്ഥിമദിസാ രത്തവണ്ണതായ ഉത്തമരൂപധരാ ഹുത്വാ ദിസ്സതീ’’തി.

കിസ്മിം കാലേ ച ദേസേ ച, അരുണോ സമുഗച്ഛതീതി ഏത്ഥ ഏസ അരുണോ സൂരിയുഗ്ഗമനസ്സ പുരേ കാലേ പുരത്ഥിമദിസായം ഉഗ്ഗച്ഛതി. വുത്തഞ്ഹേതം ഉദാനട്ഠകഥായം (ഉദാ. അട്ഠ. ൨൩) ‘‘ഉദ്ധസ്തേ അരുണേതി ഉഗ്ഗതേ അരുണേ, അരുണോ നാമ പുരത്ഥിമദിസായം സൂരിയോദയതോ പുരേതരമേവ ഉട്ഠിതോഭാസോ’’തി. അഭിധാനപ്പദീപികായഞ്ച ‘‘സൂരസ്സോദയതോ പുബ്ബുട്ഠിതരംസീ’’തി.

കിം പച്ചക്ഖസിദ്ധോ ഏസോ, ഉദാഹു അനുമാനതോതി ഏത്ഥ അയം അരുണോ നാമ പച്ചക്ഖസിദ്ധോ ഏവ, ന അനുമാനസിദ്ധോ. കസ്മാ വിഞ്ഞായതീതി ചേ? ചക്ഖുവിഞ്ഞാണഗോചരവണ്ണായതനഭാവതോ. അക്ഖസ്സ പതീതി പച്ചക്ഖം, ചക്ഖുരൂപാനം അഭിമുഖഭാവേന ആപാഥഗതത്താ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം ഹോതി. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ ‘‘ചക്ഖുഞ്ച പടിച്ച രൂപേ ച ഉപ്പജ്ജതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണ’’ന്തി (മ. നി. ൧.൨൦൪, ൪൦൦; ൩.൪൨൧, ൪൨൫, ൪൨൬; സം. നി. ൨.൪൩, ൪൪, ൪൫, സം. നി. ൪.൬൦; കഥാ. ൪൬൫, ൪൬൭), തസ്മാ അയം അരുണവണ്ണോ ചക്ഖുനാ ദിസ്വാ ജാനിതബ്ബതോ പച്ചക്ഖസിദ്ധോയേവ ഹോതി, ന ഏവം സതി ഏവം ഭവേയ്യാതി അനുമാനേന പുനപ്പുനം ചിന്തനേന സിദ്ധോതി. ഇമം പഞ്ഹവിസ്സജ്ജനം സാധുകം മനസി കരിത്വാ പണ്ഡിതേഹി രത്തോഭാസോയേവ അരുണോതി പച്ചേതബ്ബോ സല്ലക്ഖേതബ്ബോതി.

കസ്മാ പന ഇമസ്മിം ഠാനേ അരുണകഥാ വുത്താതി? ഇമിസ്സാ അരുണകഥായ മഹാവിസയഭാവതോ. കഥം? ഉപോസഥികാ ഉപാസകാ ച ഉപാസികായോ ച അരുണുഗ്ഗമനം തഥതോ അജാനന്താ അനുഗ്ഗതേയേവ അരുണേ ഉഗ്ഗതസഞ്ഞായ ഖാദനീയം വാ ഖാദന്തി, ഭോജനീയം വാ ഭുഞ്ജന്തി, മാലാഗന്ധാദീനി വാ ധാരേന്തി, തതോ തേസം സീലം ഭിജ്ജതി. സാമണേരാ തഥേവ വികാലഭോജനം ഭുഞ്ജിത്വാ സീലവിനാസം പാപുണന്തി. നിസ്സയപടിപന്നകാ ഭിക്ഖൂ ആചരിയുപജ്ഝായേഹി വിനാ ബഹിസീമേ ചരന്താ നിസ്സയപ്പസ്സമ്ഭനം പാപുണന്തി, അന്തോവസ്സേ ഭിക്ഖൂ ഉപചാരസീമതോ ബഹിഗച്ഛന്താ വസ്സച്ഛേദം, തേചീവരികാ ഭിക്ഖൂ അബദ്ധസീമായം ചീവരേന വിപ്പവസന്താ നിസ്സഗ്ഗിയപാചിത്തിയം, തഥാ സത്തബ്ഭന്തരസീമായം, സഹസേയ്യപ്പഹോനകട്ഠാനേ അനുപസമ്പന്നമാതുഗാമേഹി സഹ സയന്താ പാചിത്തിയം, തഥാ യാവകാലികം ഭുഞ്ജന്താ ഭിക്ഖൂ, പാരിവാസികാദയോ വത്തം നിക്ഖിപന്താ രത്തിച്ഛേദം. ഏവമാദിഅനേകാദീനവസമ്ഭവതോ ലജ്ജിപേസലാനം ഭിക്ഖൂനം തഥതോ അരുണുഗ്ഗമനസ്സ ജാനനത്ഥം വുത്താതി ദട്ഠബ്ബാ.

കേചി പന ഭിക്ഖൂ അഡ്ഢരത്തിസമയേ ഘടിസുഞ്ഞത്താ അഡ്ഢരത്തികാലം അതിക്കമ്മ അഞ്ഞദിവസോ ഹോതി, തസ്മാ തസ്മിം കാലേ അരുണം ഉട്ഠിതം നാമ ഹോതീതി മഞ്ഞമാനാ അഡ്ഢരത്തിം അതിക്കമ്മ ഖാദനീയഭോജനീയാദീനി ഭുഞ്ജന്തി, തേ പന ബുദ്ധസമയം അജാനന്താ വേദസമയമേവ മനസി കരോന്താ ഏവം കരോന്തി, തസ്മാ തേസം തംകരണം പമാണം ന ഹോതി. ബഹവോ പന ഭിക്ഖൂ അരുണസ്സ പച്ചക്ഖഭാവം അജാനന്താ അനുമാനവസേന ചിന്തിതുഞ്ച അസക്കോന്താ അനുസ്സവവസേനേവ പരവചനം സദ്ദഹന്താ അമ്ഹാകം ആചരിയാ അരുണുഗ്ഗമനവേലായം ഉട്ഠായ ഗച്ഛന്താ സൂരിയുഗ്ഗമനവേലായം ദ്വിസഹസ്സദണ്ഡപ്പമാണം ഠാനം പാപുണന്തി, തിസഹസ്സദണ്ഡപ്പമാണം ഠാനം പാപുണന്തീതി ച വദന്തി. ഇമമ്ഹാ വിഹാരാ അസുകം നാമ വിഹാരം അസുകം നാമ ചേതിയം അസുകം നാമ ഗാമം പാപുണന്തീതിആദീനി ച വദന്തീതി ഏവം അനുസ്സവവചനം വദന്തി, തമ്പി അപ്പമാണം. കസ്മാ? അദ്ധാനം നാമ ബലവന്തസ്സ ജവസമ്പന്നസ്സ ച രസ്സം ഹോതി, ദുബ്ബലസ്സ സന്തസ്സ ച ദീഘം ഹോതി. വുത്തഞ്ഹി ഭഗവതാ –

‘‘ദീഘാ ജാഗരതോ രത്തി, ദീഘം സന്തസ്സ യോജനം;

ദീഘോ ബാലാന സംസാരോ, സദ്ധമ്മം അവിജാനത’’ന്തി. (ധ. പ. ൬൦);

തസ്മാ അദ്ധാനം നാമ സബ്ബേസം ഏകസദിസം ന ഹോതീതി അരുണുഗ്ഗമനസ്സ ലക്ഖണം ഭവിതും ന സക്കാ, ന ച തേ ആയസ്മന്തോ പിടകത്തയതോ കിഞ്ചി സാധകഭൂതം വചനം ആഹരന്തി, അസക്ഖികം അഡ്ഡം കരോന്തി വിയ യഥാജ്ഝാസയമേവ വദന്തീതി പമാണം ന ഹോതി.

അഞ്ഞേ പന –

‘‘അതീതരത്തിയാ യാമോ;

പച്ഛിമോഡ്ഢമമുസ്സ വാ;

ഭാവിനിയാദിപ്പഹാരോ;

തദഡ്ഢം വാജ്ജതേഹ്യ ഹോതി –

കച്ചായനസാരപ്പകരണാഗതം ഗാഥം വത്വാ അതീതരത്തിയാ പച്ഛിമോ യാമോ അജ്ജ പരിയാപന്നോ, തസ്മാ പച്ഛിമയാമസ്സ ആദിതോ പട്ഠായ അരുണം ഉഗ്ഗച്ഛതീ’’തി വദന്തി. അയം വാദോ സകാരണസഞ്ഞാപകത്താ പുരിമേഹി ബലവാ ഹോതി, ഏവം സന്തേപി അയുത്തോയേവ. കസ്മാ? അയഞ്ഹി ഗാഥാ ബാഹിരസദ്ദസത്ഥേ ജങ്ഗദാസപ്പകരണേ വുത്തനയേന അജ്ജ ഭവാ അജ്ജതനീതി വുത്തഅജ്ജവോഹാരസ്സ പവത്തനകാലം ദസ്സേതും വുത്താ, ന പിടകത്തയേ വുത്തസ്സ അരുണുഗ്ഗമനസ്സ കാലം ദസ്സേതും, തസ്മാ അഞ്ഞസാധ്യസ്സ അഞ്ഞസാധകേന സാധിതത്താ അയുത്തോയേവ.

അപരേ പന ‘‘പഹാരോ യാമസഞ്ഞിതോ’’തി അഭിധാനപ്പദീപികായം വുത്തത്താ പഹാരയാമസദ്ദാനം ഏകത്ഥത്താ തത്ഥേവ ‘‘തിയാമാ സംവരീ ഭവേ’’തി വുത്തത്താ രത്തിയാ ച തിയാമഭാവതോ പാളിയഞ്ച (ഉദാ. ൪൫; ചൂളവ. ൩൮൩) ‘‘അഭിക്കന്താ, ഭന്തേ, രത്തി, നിക്ഖന്തോ പച്ഛിമോ യാമോ, ഉദ്ധസ്തോ അരുണോ’’തി ആഗതത്താ ഇദാനി രത്തിയാ ചതൂസു പഹാരേസു തതിയപ്പഹാരസ്സ അവസാനേ അരുണോ ഉഗ്ഗതോ, തസ്മാ അവസേസഏകപ്പഹാരമത്തോ കാലോ ദിവസഭാഗം ഭജതീതി വദേയ്യും, അയം വാദോ തതിയവാദതോപി ബലവതരോ. കസ്മാ? ഞാപകഞാപ്യാനം അനുരൂപഭാവതോ. തഥാ ഹി ‘‘പഹാരോ യാമസഞ്ഞിതോ’’തി അയം ഞാപകോ പഹാരയാമാനം ഏകത്ഥഭാവസ്സ അനുരൂപോ, ‘‘തിയാമാ സംവരീഭവേ’’തി അയം രത്തിയാ തിയാമഭാവസ്സ, ‘‘പാളിയഞ്ചാ’’തിആദി തതിയപ്പഹാരസ്സ അവസാനേ അരുണുഗ്ഗമനസ്സ, തഥാപി അയുത്തോയേവ ഹോതി. കസ്മാ? ‘‘അവസേസഏകപ്പഹാരമത്തോ കാലോ ദിവസഭാഗം ഭജതീ’’തി വചനസ്സ വിരുദ്ധത്താ. മജ്ഝിമദേസേ ഹി ദസഘടികാപമാണസ്സ കാലസ്സ ഏകപ്പഹാരത്താ സബ്ബാ രത്തി തിയാമാവ ഹോതി, ന ചതുയാമാ, ഇദാനി പന പച്ചന്തവിസയേസു സത്തട്ഠഘടികാമത്തസ്സ കാലസ്സ ഏകപ്പഹാരകതത്താ ചതുപ്പഹാരാ ഭവതി, തസ്മാ മജ്ഝിമദേസവോഹാരം ഗഹേത്വാ അഭിധാനപ്പദീപികായഞ്ച ‘‘തിയാമാ സംവരീ ഭവേ’’തി വുത്തം, പാളിയഞ്ച (ഉദാ. ൪൫; ചൂളവ. ൩൮൩) ‘‘നിക്ഖന്തോ പച്ഛിമോ യാമോ, ഉദ്ധസ്തോ അരുണോ’’തി, തസ്മാ രത്തിപരിയോസാനേയേവ അരുണോ ഉഗ്ഗതോതി ദട്ഠബ്ബോ. തഥാ ഹി വുത്തം വിമതിവിനോദനിയം (വി. വി. ടീ. മഹാവഗ്ഗ ൨.൨൦൧) ‘‘തഥാ പാരിവാസികാദീനമ്പി അരുണം അനുട്ഠാപേത്വാ വത്തം നിക്ഖിപന്താനം രത്തിച്ഛേദോ വുത്തോ, ഉഗ്ഗതേ അരുണേ നിക്ഖിപിതബ്ബന്തി ഹി വുത്ത’’ന്തി.

സഹസേയ്യസിക്ഖാപദേപി (പാചി. ൫൨-൫൪) ‘‘അനുപസമ്പന്നേഹി സഹ നിവുത്ഥഭാവപരിമോചനത്ഥം പുരാരുണാ നിക്ഖമിത്വാ’’തിആദി വുത്തം. ഏവം ചീവരവിപ്പവാസാദീസു ച സബ്ബത്ഥ രത്തിപരിയോസാനേ ആഗമനവസേന അരുണുഗ്ഗമനം ദസ്സിതം, ന അതീതാരുണവസേനാതി. ജാതകട്ഠകഥായമ്പി (ജാ. അട്ഠ. ൫.൨൧.൨൫൫) ‘‘രത്തിപരിയോസാനേതി അത്ഥോ’’തി. ന കേവലം മജ്ഝിമദേസേസു രത്തിയായേവ തിപ്പഹാരഭാവോ ഹോതി, അഥ ഖോ ദിവസസ്സപി. തഥാ ഹി വുത്തം അട്ഠസാലിനിയം (ധ. സ. അട്ഠ. നിദാനകഥാ) ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ അഭിധമ്മദേസനാപരിയോസാനഞ്ച തേസം ഭിക്ഖൂനം സത്തപ്പകരണഉഗ്ഗഹണഞ്ച ഏകപ്പഹാരേനേവ ഹോതീ’’തി, മൂലടീകായഞ്ച (ധ. സ. മൂലടീ. നിദാനകഥാവണ്ണനാ) ‘‘ഏകപ്പഹാരേനാതി ഏത്ഥ പഹാരോതി ദിവസസ്സ തതിയഭാഗോ വുച്ചതീ’’തി, തസ്മാ ഏകോ രത്തിദിവോ ഛപ്പഹാരോ ഹോതീതി വിഞ്ഞായതി. ഏവം മജ്ഝിമദേസവോഹാരേന തിയാമസങ്ഖാതസ്സ തിപ്പഹാരസ്സ അവസാനേ സബ്ബരത്തിപരിയോസാനേ ഉട്ഠിതം അരുണം പച്ചന്തദേസവോഹാരേന തിപ്പഹാരസ്സ അവസാനേതി ഗഹേത്വാ ഏകപ്പഹാരാവസേസകാലേ അരുണോ ഉഗ്ഗതോതി വുത്തത്താ അയമ്പി വാദോ അയുത്തോയേവ ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബോ.

ബഹവോ പന പണ്ഡിതാ ‘‘ഖുദ്ദസിക്ഖാനിസ്സയേ വുത്തം –

‘സേതരുണഞ്ച പഠമം, ദുതിയം നന്ദിയാവട്ടം;

തതിയം തമ്ബവണ്ണഞ്ച, ചതുത്ഥം ഗദ്രഭം മുഖ’ന്തി. –

ഇമം ഗാഥം നിസ്സായ ഏകരത്തിയം അരുണോ ചതുക്ഖത്തും ഉട്ഠഹതി, തത്ഥ പഠമം സേതവണ്ണം ഹോതി, ദുതിയം നന്ദിയാവട്ടപുപ്ഫവണ്ണം ഹോതി, തതിയം തമ്ബവണ്ണം ഹോതി, ചതുത്ഥം ഗദ്രഭമുഖവണ്ണം ഹോതീ’’തി വത്വാ രത്തോഭാസതോ പുരേതരം അതീതരത്തികാലേയേവ വത്തനിക്ഖിപനാദികമ്മം കരോന്തി. തേസം തം കരണം അനിസമ്മകാരിതം ആപജ്ജതി. അയഞ്ഹി ഗാഥാ നേവ പാളിയം ദിസ്സതി, ന അട്ഠകഥായം, ന ടീകാസു, കേവലം നിസ്സയേ ഏവ, നിസ്സയേസു ച ഏകസ്മിംയേവ ഖുദ്ദസിക്ഖാനിസ്സയേ ദിസ്സതി, ന അഞ്ഞനിസ്സയേസു, തത്ഥാപി നേവ പുബ്ബാപരസമ്ബന്ധോ ദിസ്സതി, ന ഹേതുഫലാദിഭാവോ, ന ച ലിങ്ഗനിയമോതി ന നിസ്സയകാരാചരിയേന ഠപിതാ ഭവേയ്യ, അഥ ഖോ പച്ഛാ അഞ്ഞേഹി ലേഖകേഹി വാ അത്തനോ ഇച്ഛാനുരൂപം ലിഖിതാ ഭവേയ്യ, തസ്മാ അയം ഗാഥാ കുതോ ആഭതാ പാളിതോ വാ അട്ഠകഥാതോ വാ ടീകാതോ വാ വിനയതോ വാ സുത്തന്തതോ വാ അഭിധമ്മതോ വാതി പഭവം അപരിയേസിത്വാ നിസ്സയേ ദിട്ഠമത്തമേവ സാരതോ ഗഹേത്വാ പാളിയട്ഠകഥാടീകാസു വുത്തവചനം അനിസാമേത്വാ കതത്താ അനിസമ്മകാരിതം ആപജ്ജതി.

തത്രായം പാളി ‘‘തേന ഖോ പന സമയേന ബുദ്ധോ ഭഗവാ സീതാസു ഹേമന്തികാസു രത്തീസു അന്തരട്ഠകാസു ഹിമപാതസമയേ രത്തിം അജ്ഝോകാസേ ഏകചീവരോ നിസീദി, ന ഭഗവന്തം സീതം അഹോസി. നിക്ഖന്തേ പഠമേ യാമേ സീതം ഭഗവന്തം അഹോസി, ദുതിയം ഭഗവാ ചീവരം പാരുപി, ന ഭഗവന്തം സീതം അഹോസി. നിക്ഖന്തേ മജ്ഝിമേ യാമേ സീതം ഭഗവന്തം അഹോസി, തതിയം ഭഗവാ ചീവരം പാരുപി, ന ഭഗവന്തം സീതം അഹോസി. നിക്ഖന്തേ പച്ഛിമേ യാമേ ഉദ്ധസ്തേ അരുണേ നന്ദിമുഖിയാ രത്തിയാ സീതം ഭഗവന്തം അഹോസി, ചതുത്ഥം ഭഗവാ ചീവരം പാരുപി, ന ഭഗവന്തം സീതം അഹോസീ’’തി. അയം മഹാവഗ്ഗേ (മഹാവ. ൩൪൬) ചീവരക്ഖന്ധകാഗതാ വിനയപാളി. പാളിയം നന്ദിമുഖിയാതി തുട്ഠിമുഖിയാ, പസന്നദിസാമുഖായാതി അത്ഥോ. അയം തംസംവണ്ണനായ വിമതിവിനോദനീപാഠോ (വി. വി. ടീ. മഹാവഗ്ഗ ൨.൩൪൬).

‘‘തേന ഖോ പന സമയേന ബുദ്ധോ ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി പുബ്ബാരാമേ മിഗാരമാതുപാസാദേ. തേന ഖോ പന സമയേന ഭഗവാ തദഹുപോസഥേ ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതോ നിസിന്നോ ഹോതി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ അഭിക്കന്തായ രത്തിയാ നിക്ഖന്തേ പഠമേ യാമേ ഉട്ഠായാസനാ ഏകംസം ഉത്തരാസങ്ഗം കരിത്വാ യേന ഭഗവാ തേനഞ്ജലിം പണാമേത്വാ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – അഭിക്കന്താ, ഭന്തേ രത്തി, നിക്ഖന്തോ പഠമോ യാമോ, ചിരനിസിന്നോ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ, ഉദ്ദിസതു, ഭന്തേ, ഭഗവാ ഭിക്ഖൂനം പാതിമോക്ഖന്തി. ഏവം വുത്തേ ഭഗവാ തുണ്ഹീ അഹോസി. ദുതിയമ്പി ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ അഭിക്കന്തായ രത്തിയാ നിക്ഖന്തേ മജ്ഝിമേ യാമേ ഉട്ഠായാസനാ ഏകംസം ഉത്തരാസങ്ഗം കരിത്വാ യേന ഭഗവാ തേനഞ്ജലിം പണാമേത്വാ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – അഭിക്കന്താ, ഭന്തേ, രത്തി, നിക്ഖന്തോ മജ്ഝിമോ യാമോ, ചിരനിസിന്നോ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ, ഉദ്ദിസതു, ഭന്തേ, ഭഗവാ ഭിക്ഖൂനം പാതിമോക്ഖന്തി. ദുതിയമ്പി ഭഗവാ തുണ്ഹീ അഹോസി. തതിയമ്പി ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ അഭിക്കന്തായ രത്തിയാ നിക്ഖന്തേ പച്ഛിമേ യാമേ ഉദ്ധസ്തേ അരുണേ നന്ദിമുഖിയാ രത്തിയാ ഉട്ഠായാസനാ ഏകംസം ഉത്തരാസങ്ഗം കരിത്വാ യേന ഭഗവാ തേനഞ്ജലിം പണാമേത്വാ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – അഭിക്കന്താ, ഭന്തേ, രത്തി, നിക്ഖന്തോ പച്ഛിമോ യാമോ, ഉദ്ധസ്തം അരുണം, നന്ദിമുഖീ രത്തി, ചിരനിസിന്നോ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ, ഉദ്ദിസതു ഭന്തേ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂനം പാതിമോക്ഖന്തി. അപരിസുദ്ധാ, ആനന്ദ, പരിസാ’’തി (ചൂളവ. ൩൮൩). അയം ചൂളവഗ്ഗേ പാതിമോക്ഖട്ഠപനക്ഖന്ധകാഗതാ അപരാപി വിനയപാളി.

നന്ദിമുഖിയാ രത്തിയാതി അരുണുട്ഠിതകാലേ പീതിമുഖാ വിയ രത്തി ഖായതി. തേനാഹ ‘‘നന്ദിമുഖിയാ’’തി (ചൂളവ. അട്ഠ. ൩൮൩) അയം തംസംവണ്ണനാഭൂതസമന്തപാസാദികട്ഠകഥാപാഠോ. അഭിക്കന്താതി പരിക്ഖീണാ. ഉദ്ധസ്തേ അരുണേതി ഉഗ്ഗതേ അരുണസീസേ. നന്ദിമുഖിയാതി തുട്ഠിമുഖിയാ. അയം തംസംവണ്ണനാഭൂതസാരത്ഥദീപനീപാഠോ (സാരത്ഥ. ടീ. ചൂളവഗ്ഗ ൩.൩൮൩). പാളിയം നന്ദിമുഖിയാതി ഓദാതദിസാമുഖിതായ തുട്ഠമുഖിയാ. അയം തംസംവണ്ണനായ (വി. വി. ടീ. ചൂളവഗ്ഗ ൨.൨൮൩) വിമതിവിനോദനീപാഠോ.

‘‘തതിയമ്പി ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ അഭിക്കന്തായരത്തിയാ നിക്ഖന്തേ പച്ഛിമേ യാമേ ഉദ്ധസ്തേ അരുണേ നന്ദിമുഖിയാ രത്തിയാ ഉട്ഠായാസനാ ഏകംസം ചീവരം കത്വാ യേന ഭഗവാ തേനഞ്ജലിം പണാമേത്വാ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – അഭിക്കന്താ, ഭന്തേ, രത്തി, നിക്ഖന്തോ പച്ഛിമോ യാമോ, ഉദ്ധസ്തോ അരുണോ, നന്ദിമുഖീ രത്തി, ചിരനിസിന്നാ ആഗന്തുകാ ഭിക്ഖൂ, പടിസമ്മോദതു, ഭന്തേ, ഭഗവാ ആഗന്തുകേ ഭിക്ഖൂ’’തി. അയം ഉദാനാഗതാ സുത്തന്തപാളി (ഉദാ. ൪൫). ഉദ്ധസ്തേ അരുണേതി ഉഗ്ഗതേ അരുണേ. അരുണോ നാമ പുരത്ഥിമദിസായം സൂരിയോദയതോ പുരേതരമേവ ഉട്ഠിതോഭാസോ. നന്ദിമുഖിയാ രത്തിയാതി അരുണസ്സ ഉഗ്ഗതത്താ ഏവ അരുണോഭായ സൂരിയാലോകൂപജീവിനോ സത്തേ നന്ദാപനമുഖിയാ രത്തിയാ ജാതായ, വിഭായമാനായാതി അത്ഥോ. അയം തംസംവണ്ണനാഭൂതാ ഉദാനട്ഠകഥാ (ഉദാ. അട്ഠ. ൨൩).

ഇതി ഏത്തകാസു വിനയസുത്തന്താഗതാസു പാളിയട്ഠകഥാടീകാസു ഏകസ്മിമ്പിഠാനേ അരുണോ ചതുക്ഖത്തും ഉഗ്ഗതോതി നത്ഥി, ഏകവാരമേവ വുത്തോ. ചതുബ്ബിധവണ്ണസമന്നാഗതോതിപി നത്ഥി, ഏകവണ്ണോ ഏവ വുത്തോ. ജാതകട്ഠകഥായമ്പി (ജാ. അട്ഠ. ൫.൨൧.൨൫൫) രത്തവണ്ണോ ഏവ വുത്തോ, ന സേതവണ്ണാദികോ. നന്ദിമുഖീതി ച സത്തേ നന്ദാപനദിസാമുഖീ രത്തി ഏവ വുത്താ, ന അരുണസ്സ നന്ദിയാവട്ടപുപ്ഫസദിസവണ്ണതാ. തേനാഹ ‘‘സത്തേ നന്ദാപനമുഖിയാ രത്തിയാ’’തി. ഏവം അഭിധാനപ്പദീപികാപകരണവചനേന വിരുദ്ധത്താ പാളിയട്ഠകഥാദീഹി അസംസന്ദനതോ ദുബ്ബലസാധകത്താ ച അയമ്പി വാദോ അയുത്തോയേവാതി ദട്ഠബ്ബോ, തസ്മാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ ആണം അനതിക്കന്തേന ലജ്ജിഭിക്ഖുനാ യദി കേനചി അപ്പടിച്ഛന്നേ വിവടോകാസേ ഹോതി, മച്ഛക്ഖിസമാനഅബ്യത്തരത്തോഭാസസ്സ പഞ്ഞായമാനകാലതോ പട്ഠായ വത്തനിക്ഖിപനാദികമ്മം കാതബ്ബം.

യദി പന പബ്ബതാദിനാ പടിച്ഛന്നട്ഠാനം ഹോതി, യത്തകേന കാലേന വിവടട്ഠാനേ രത്തോഭാസോ പഞ്ഞായതി, സൂരിയമണ്ഡലസ്സ ദിസ്സനകാലതോ ഏകഘടികാമത്തേന വാ ദ്വിഘടികാമത്തേന വാ തത്തകം കാലം സല്ലക്ഖേത്വാ ഇമസ്മിം കാലേ അരുണോ ഉഗ്ഗതോ ഭവേയ്യാതി തക്കേത്വാ കാതബ്ബം, സംസയം അനിച്ഛന്തേന തതോപി കഞ്ചികാലം അധിവാസേത്വാ നിസ്സംസയകാലേ കത്തബ്ബം, അയം തത്ഥ സാമീചി. അയം പന വാദോ യഥാവുത്തപ്പകരണവചനേഹി സുട്ഠു സംസന്ദതി യഥാ ഗങ്ഗോദകേന യമുനോദകം, തസ്മാ പണ്ഡിതേഹി പുനപ്പുനം പുബ്ബാപരം ആലോളേന്തേന മനസി കാതബ്ബോ. ഏവം മനസി കരിത്വാ അരുണപടിസംയുത്തേസു ഠാനേസു സംസയോ ഛിന്ദിതബ്ബോ, സംസയം ഛിന്ദിത്വാ വിസാരദേന ഹുത്വാ തം തം കമ്മം കാതബ്ബന്തി.

വിസുദ്ധത്ഥായ സീലസ്സ, ഭിക്ഖൂനം പിയസീലിനം;

കതാരുണകഥാ ഏസാ, ന സാരമ്ഭാദികാരണാ.

തസ്മാ സുട്ഠൂപധാരേത്വാ, യുത്തം ഗണ്ഹന്തു സാധവോ;

അയുത്തഞ്ചേ ഛഡ്ഡയന്തു, മാ ഹോന്തു ദുമ്മനാദയോതി.

ഇതി വിനയസങ്ഗഹസംവണ്ണനാഭൂതേ വിനയാലങ്കാരേ

ദിവാസേയ്യവിനിച്ഛയകഥാലങ്കാരോ നാമ

പഠമോ പരിച്ഛേദോ.