൧. മഹാഖന്ധകോ

ബോധികഥാവണ്ണനാ

മഹാവഗ്ഗേ ഉഭിന്നം പാതിമോക്ഖാനന്തി ഉഭിന്നം പാതിമോക്ഖവിഭങ്ഗാനം. യം ഖന്ധകം സങ്ഗായിംസൂതി സമ്ബന്ധോ. ഖന്ധാനം സമൂഹോ, ഖന്ധാനം വാ പകാസനതോ ഖന്ധകോ. ഖന്ധാതി ചേത്ഥ പബ്ബജ്ജാദിചാരിത്തവാരിത്തസിക്ഖാപദപഞ്ഞത്തിസമൂഹോ അധിപ്പേതോ. പദഭാജനീയേ യേസം പദാനം അത്ഥാ യേഹി അട്ഠകഥാനയേഹി പകാസിതാതി യോജനാ. അഥ വാ യേ അത്ഥാതി യോജേതബ്ബം. ഹി-സദ്ദോ ചേത്ഥ പദപൂരണേ ദട്ഠബ്ബോ.

൧. വിസേസകാരണന്തി ‘‘യേന സമയേന ആയസ്മതോ സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ സിക്ഖാപദപഞ്ഞത്തിയാചനഹേതുഭൂതോ പരിവിതക്കോ ഉദപാദി, തേന സമയേനാ’’തിആദിനാ വുത്തകാരണം വിയ വിസേസകാരണം ഭുമ്മവചനനിവത്തനകകാരണന്തി അത്ഥോ. ഏതസ്സാതി അഭിസമ്ബോധിതോ പട്ഠായ സത്ഥു ചരിയാവിഭാവനസ്സ വിനയപഞ്ഞത്തിയം കിം പയോജനം? യദി വിസേസകാരണം നത്ഥീതി അധിപ്പായോ. നിദാനദസ്സനം പയോജനന്തി യോജനാ. നിദാനന്തിചേത്ഥ സിക്ഖാപദപഞ്ഞത്തിഹേതുഭൂതം വത്ഥുപുഗ്ഗലാദികാരണം അധിപ്പേതം, ന പഞ്ഞത്തിട്ഠാനമേവ. തേനാഹ ‘‘യാ ഹീ’’തിആദി.

ഉരുവേലായന്തി ഏത്ഥ ഉരു-സദ്ദോ മഹന്തവാചീ. വേലാ-സദ്ദോ തീരപരിയായോ. ഉന്നതത്താദിനാ വേലാ വിയ വേലാ. ഉരു മഹന്തീ വേലാ ഉരുവേലാ, തസ്സം. തേനാഹ ‘‘മഹാവേലായ’’ന്തിആദി. മരിയാദാതി സീലാദിഗുണസീമാ. പത്തപുടേനാതി താലാദീനം പണ്ണപുടേന.

‘‘പഠമാഭിസമ്ബുദ്ധോ’’തി അനുനാസികലോപേനായം നിദ്ദേസോതി ആഹ ‘‘പഠമം അഭിസമ്ബുദ്ധോ’’തി. പഠമന്തി ച ഭാവനപുംസകനിദ്ദേസോ. തസ്മാ അഭിസമ്ബുദ്ധോ ഹുത്വാ സബ്ബപഠമം ബോധിരുക്ഖമൂലേ വിഹരതീതി യോജനാ ദട്ഠബ്ബാ.

പാളിയം അഥ ഖോതി ഏത്ഥ അഥാതി ഏതസ്മിം സമയേതി അത്ഥോ അനേകത്ഥത്താ നിപാതാനം. സത്താഹന്തി അച്ചന്തസംയോഗേ ഏതം ഉപയോഗവചനം. അഥ ഖോതി അധികാരന്തരദസ്സനേ നിപാതോ. തേന വിമുത്തിസുഖപടിസംവേദനം പഹായ പടിച്ചസമുപ്പാദമനസികാരേ അധികതഭാവം ദസ്സേതി. പടിച്ചാതി പടിമുഖം ഗന്ത്വാ, അഞ്ഞമഞ്ഞം അപേക്ഖിത്വാതി അത്ഥോ. ഏതേന കാരണബഹുതാ ദസ്സിതാ. സഹിതേതി കാരിയബഹുതാ. അനുലോമന്തി ഭാവനപുംസകനിദ്ദേസോ. സ്വേവാതി സോ ഏവ പച്ചയാകാരോ. പുരിമനയേന വാ വുത്തോതി ‘‘അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ’’തിആദിനാ നയേന വുത്തോ പച്ചയാകാരോ. പവത്തിയാതി സംസാരപ്പവത്തിയാ.

പാളിയം ‘‘അവിജ്ജാപച്ചയാ’’തിആദീസു ദുക്ഖാദീസു അഞ്ഞാണം അവിജ്ജാ. ലോകിയകുസലാകുസലചേതനാ സങ്ഖാരാ. ലോകിയവിപാകമേവ വിഞ്ഞാണം. ലോകിയവേദനാദിക്ഖന്ധത്തയം നാമം, ഭൂതുപാദായഭേദം രൂപം. പസാദവിഞ്ഞാണഭേദം സളായതനം. വിപാകഭൂതോ സബ്ബോ ഫസ്സോ, വേദനാ ച. രാഗോ തണ്ഹാ. ബലവരാഗോ, തിവിധാ ച ദിട്ഠി ഉപാദാനം. ഭവോ പന ദുവിധോ കമ്മഭവോ, ഉപപത്തിഭവോ ച. തത്ഥ കമ്മഭവോ സാസവകുസലാകുസലചേതനാവ, ഉപപത്തിഭവോ ഉപാദിന്നകക്ഖന്ധാ. തേസം ഉപപത്തി ജാതി. പാകോ ജരാ. ഭേദോ മരണം. തേ ഏവ നിസ്സായ സോചനം സോകോ. കന്ദനം പരിദേവോ. ദുക്ഖം കായികം. ദോമനസ്സം ചേതസികം. അതിവിയ സോകോ ഉപായാസോ.

പച്ചേകഞ്ച സമ്ഭവതി-സദ്ദോ യോജേതബ്ബോ. തേനാഹ ‘‘ഇമിനാ നയേനാ’’തിആദി. ‘‘ദുക്ഖരാസിസ്സാ’’തി ഇമിനാ ന സത്തസ്സ. നാപി സുഭസുഖാദീനന്തി ദസ്സേതി.

ഹവേതി ബ്യത്തന്തി ഇമസ്മിം അത്ഥേ നിപാതോ. ‘‘അനുലോമപച്ചയാകാരപടിവേധസാധകാ ബോധിപക്ഖിയധമ്മാ’’തി ഇദം പഠമവാരേ കിഞ്ചാപി ‘‘അവിജ്ജായത്വേവ അസേസവിരാഗനിരോധാ’’തിആദിനാ പടിലോമപച്ചയാകാരോപി ആഗതോ, തഥാപി ‘‘യതോ പജാനാതി സഹേതുധമ്മ’’ന്തി അനുലോമപച്ചയാകാരപടിവേധസ്സേവ കാരണത്തേന വുത്തന്തി. യഥാ ചേത്ഥ, ഏവം ദുതിയവാരേപി ‘‘യതോ ഖയം പച്ചയാനം അവേദീ’’തി ഗാഥായ വുത്തത്താ ‘‘പച്ചയാനം ഖയസങ്ഖാത’’ന്തിആദി വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. നോ കല്ലോ പഞ്ഹോതി അയുത്തോ ന ബ്യാകാതബ്ബോ, അവിജ്ജമാനം അത്താനം സിദ്ധം കത്വാ ‘‘കോ ഫുസതീ’’തി തസ്സ കിരിയായ പുട്ഠത്താ ‘‘കോ വഞ്ഝാപുത്തോ ഫുസതീ’’തിആദി വിയാതി അധിപ്പായോ. സോളസ കങ്ഖാതി ‘‘അഹോസിം നു ഖോ അഹമതീതമദ്ധാനം, നനു ഖോ അഹോസിം, കിം നു ഖോ അഹോസിം, കഥം നു ഖോ അഹോസിം, കിം ഹുത്വാ കിം അഹോസിം നു ഖോ അഹമതീതമദ്ധാനം, ഭവിസ്സാമി നു ഖോ അഹം അനാഗതമദ്ധാനം, നനു ഖോ ഭവിസ്സാമി, കിം നു ഖോ ഭവിസ്സാമി, കഥം നു ഖോ ഭവിസ്സാമി, കിം ഹുത്വാ കിം ഭവിസ്സാമി നു ഖോ അഹം അനാഗതമദ്ധാനം, അഹം നു ഖോസ്മി, നോ നു ഖോസ്മി, കിം നു ഖോസ്മി, കഥം നു ഖോസ്മി, അയം നു ഖോ സത്തോ കുതോ ആഗതോ, സോ കുഹിം ഗാമീ ഭവിസ്സതീ’’തി (മ. നി. ൧.൧൮; സം. നി. ൨.൨൦) ഏവം ആഗതാ അതീതേ പഞ്ച, അനാഗതേ പഞ്ച, പച്ചുപ്പന്നേ ഛാതി സോളസവിധാ കങ്ഖാ.

തത്ഥ കിം നു ഖോതി മനുസ്സദേവാദീസു, ഖത്തിയാദീസു വാ അഞ്ഞതരം നിസ്സായ കങ്ഖതി. കഥം നു ഖോതി പന സണ്ഠാനാകാരാദീസു ഇസ്സരാദിജനകം, കാരണം വാ നിസ്സായ. കിം ഹുത്വാ കിം അഹോസിന്തി ച മനുസ്സാദീസു പഠമം കിം ഹുത്വാ പച്ഛാ കിം അഹോസിന്തി കങ്ഖതി. അഹം നു ഖോസ്മീതിആദി ഇദാനി അത്തനോ വിജ്ജമാനാവിജ്ജമാനതം, സരൂപപകാരാദികഞ്ച കങ്ഖതി. വപയന്തീതി വിഅപയന്തി ബ്യപഗച്ഛന്തി. തേനാഹ ‘‘അപഗച്ഛന്തി നിരുജ്ഝന്തീ’’തി.

൩. തസ്സ വസേനാതി തസ്സ പച്ചയാകാരപജാനനസ്സ, പച്ചയക്ഖയാധിഗമസ്സ ച വസേന. ഏകേകമേവ കോട്ഠാസന്തി അനുലോമപടിലോമതോ ഏകേകമേവ കോട്ഠാസം. പാടിപദരത്തിയാ ഏവം മനസാകാസീതി രത്തിയാ തീസുപി യാമേസു ഏവം ഇധ ഖന്ധകപാളിയാ ആഗതനയേന അനുലോമപടിലോമംയേവ മനസാകാസി.

അജപാലകഥാവണ്ണനാ

൪. തസ്സ സത്താഹസ്സ അച്ചയേനാതി പല്ലങ്കസത്താഹസ്സ അപഗമനേന. തമ്ഹാ സമാധിമ്ഹാതി അരഹത്തഫലസമാപത്തിസമാധിമ്ഹാ. അന്തരന്തരാ ഏവ ഹി പച്ചയാകാരമനസികാരോ. അവസേസകാലം പന സബ്ബം ഭഗവാ ഫലസമാപത്തിയാപി വീതിനാമേസി. തം സന്ധായ ‘‘തമ്ഹാ സമാധിമ്ഹാ’’തി വുത്തം. രതനചങ്കമേതി ഭഗവതോ ചിരം ഠിതസ്സ ചങ്കമനാധിപ്പായം ഞത്വാ ദേവതാഹി മാപിതേ രതനചങ്കമേ. രതനഘരന്തി ഭഗവതോ നിസീദനാധിപ്പായം ഞത്വാ ദേവതാഹി മാപിതം രതനമയം ഗേഹം.

തത്രാപീതി ന കേവലം രതനഘരേയേവ. തത്രാപി അജപാലനിഗ്രോധമൂലേപി അഭിധമ്മം വിചിനന്തോ ഏവ അന്തരന്തരാ വിമുത്തിസുഖം പടിസംവേദേന്തോതി അത്ഥോ. തത്ഥാപി ഹി അനന്തനയസമന്തപട്ഠാനം സമ്മസതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ പീതിസമുട്ഠിതാ ഛബ്ബണ്ണാ ബുദ്ധരസ്മിയോ രതനഘരേ വിയ നിച്ഛരിംസു ഏവ. ‘‘ഹുംഹു’’ന്തി കരോന്തോതി ‘‘സബ്ബേ ഹീനജാതികാ മം മാ ഉപഗച്ഛന്തൂ’’തി മാനവസേന, സമീപം ഉപഗതേസു കോധവസേന ച ‘‘അപേഥാ’’തി അധിപ്പായനിച്ഛാരിതം ഹുംഹുംകാരം കരോന്തോ.

ബ്രഹ്മഞ്ഞന്തി ബ്രാഹ്മണത്തം. അന്തന്തി നിബ്ബാനം. ദേവാനം വാ അന്തന്തി മഗ്ഗഞാണാനം വാ അന്തഭൂതം അരഹത്തഫലം.

മുചലിന്ദകഥാവണ്ണനാ

൫. മുചലിന്ദമൂലേതി ഏത്ഥ ച മുചലിന്ദോ വുച്ചതി നീപരുക്ഖോ, യോ ‘‘നിചുലോ’’തിപി വുച്ചതി. ഉപ്പന്നമേഘോതി സകലചക്കവാളഗബ്ഭം പൂരേത്വാ ഉപ്പന്നോ മഹാമേഘോ. വദ്ദലികാതി വുട്ഠിയാ ഏവ ഇത്ഥിലിങ്ഗവസേന നാമം. യാ ച സത്താഹം പവത്തത്താ സത്താഹവദ്ദലികാതി വുത്താതി ആഹ ‘‘സത്താഹം അവിച്ഛിന്നവുട്ഠികാ അഹോസീ’’തി. സീതവാതേന ദൂസിതം ദിനമേതിസ്സാ വദ്ദലികായാതി സീതവാതദുദ്ദിനീതി ആഹ ‘‘ഉദകഫുസിതസമ്മിസ്സേനാ’’തിആദി. ഉബ്ബിദ്ധതാ നാമ ദൂരഭാവേന ഉപട്ഠാനന്തി ആഹ ‘‘മേഘവിഗമേന ദൂരീഭൂത’’ന്തി. ഇന്ദനീലമണി വിയ ദിബ്ബതി ജോതേതീതി ദേവോ, ആകാസോ.

ഏതമത്ഥം വിദിത്വാതി വിവേകസ്സ സുഖഭാവം വിദിത്വാ. സബ്ബസോ അസന്തുട്ഠിസമുച്ഛേദകത്താ മഗ്ഗഞാണാനം ‘‘ചതുമഗ്ഗഞാണസന്തോസേനാ’’തി വുത്തം. അകുപ്പനഭാവോതി അകുജ്ഝനസഭാവോ.

രാജായതനകഥാവണ്ണനാ

൬. പച്ചഗ്ഘേതി അഭിനവേ. അയമേവ അത്ഥോ പസത്ഥോ, ന പുരിമോ. ന ഹി ബുദ്ധാ മഹഗ്ഘം പത്തം പരിഭുഞ്ജന്തി.

ബ്രഹ്മയാചനകഥാവണ്ണനാ

൭. ആലീയന്തി സേവീയന്തീതി ആലയാ. പഞ്ച കാമഗുണാതി ആഹ ‘‘സത്താ…പേ… വുച്ചന്തീ’’തി. സുട്ഠു മുദിതാതി അതിവിയ പമുദിതാ. ഠാനം സന്ധായാതി ഠാന-സദ്ദം അപേക്ഖിത്വാ. ഇമേസന്തി സങ്ഖാരാദീനം ഫലാനം. പാളിയം സബ്ബസങ്ഖാരസമഥോതിആദീനി നിബ്ബാനവേവചനാനി. അപിസ്സൂതി സമ്പിണ്ഡനത്ഥേ നിപാതോ. ന കേവലം ഏതദഹോസി, ഇമാപി ഗാഥാ പടിഭംസൂതി അത്ഥോ.

കിച്ഛേന മേ അധിഗതന്തി പാരമിപൂരണം സന്ധായ വുത്തം, ന ദുക്ഖാപടിപദം. ബുദ്ധാനഞ്ഹി ചത്താരോ മഗ്ഗാ സുഖാപടിപദാവ ഹോന്തി. ഹ-ഇതി ബ്യത്തം, ഏകംസന്തി ദ്വീസു അത്ഥേസു നിപാതോ, ബ്യത്തം, ഏകംസേന വാ അലന്തി വിയോജേന്തി. ഹലന്തി വാ ഏകോ നിപാതോ.

൮. പാളിയം സഹമ്പതിസ്സാതി സോ കിര കസ്സപസ്സ ഭഗവതോ സാസനേ സഹകോ നാമ ഥേരോ പഠമജ്ഝാനഭൂമിയം ബ്രഹ്മപതി ഹുത്വാ നിബ്ബത്തോ, തേന നം ‘‘സഹമ്പതീ’’തി സഞ്ജാനിംസു. അസ്സവനതാതി അസ്സവനതായ, അസ്സവനേനാതി അത്ഥോ. സവനമേവ ഹി സവനതാ യഥാ ദേവതാതി.

ധമ്മോ അസുദ്ധോതി മിച്ഛാദിട്ഠിധമ്മോ. സമലേഹീതി പൂരണകസ്സപാദീഹി ഛഹി സത്ഥാരേഹി. അപാപുരാതി ദേസനാഹത്ഥേന വിവര. ദ്വാരന്തി അരിയമഗ്ഗം സന്ധായ വദതി.

സേലേതി ഘനസിലാമയേ. തഥൂപമന്തി ഏത്ഥ തഥാ-സദ്ദോ തം-സദ്ദത്ഥേ ദട്ഠബ്ബോ. തേന സോ സേലപബ്ബതോ ഉപമാ യസ്സ. തം തഥൂപമന്തി അത്ഥോ. തേന വാ പബ്ബതാദിനാ പകാരേന ഉപമാ അസ്സാതിപി അത്ഥോ. ധമ്മമയന്തി ലോകുത്തരധമ്മഭൂതം. ഉട്ഠാഹീതി ധമ്മദേസനത്ഥായ ചാരികചരണത്ഥം ഇമമ്ഹാ ആസനാ കായേന, അപ്പോസ്സുക്കഭാവതോ വാ ചിത്തേന ഉട്ഠേഹി, അയമേവ വാ പാഠോ. തേനേവ ‘‘വിചര, ദേസസ്സൂ’’തി ദുവിധേപി കായചിത്തപയോഗേ നിയോജേസി. വീരാതിആദി ചത്താരി ഥുതിവസേന സമ്ബോധനാനി.

൯. ബുദ്ധചക്ഖുനാതി ഇന്ദ്രിയപരോപരിയത്തഞാണേന, ആസയാനുസയഞാണേന ച. ഇമേസഞ്ഹി ദ്വിന്നം ‘‘ബുദ്ധചക്ഖൂ’’തി നാമം. സ്വാകാരാതി സദ്ധിന്ദ്രിയാദയോവ ആകാരാ സുന്ദരാ യേസം, തേ സ്വാകാരാ, സുവിഞ്ഞാപയാ, പരലോകഞ്ച വജ്ജഞ്ച ഭയതോ ദസ്സനസീലാ ചാതി ദട്ഠബ്ബം. ഉപ്പലാനി ഏത്ഥ സന്തീതി ഉപ്പലിനീതി ഗച്ഛലതാപി പോക്ഖരണീപി വുച്ചതി. ഇധ പന പോക്ഖരണീ. ഏവമിതരേസുപി. ഉദകാനുഗ്ഗതാനീതി ഉദകതോ അനുഗ്ഗതാനി. അന്തോ നിമുഗ്ഗാനേവ ഹുത്വാ പുസന്തി വഡ്ഢന്തി, താനി അന്തോനിമുഗ്ഗപോസീനി. അച്ചുഗ്ഗമ്മാതി ഉദകം അതിക്കമനവസേന ഉഗ്ഗന്ത്വാ.

അപാരുതാതി വിവടാ. തേസന്തി സഉപനിസ്സയാനം സത്താനം. ദ്വാരാതി അരിയമഗ്ഗദ്വാരാനി. ഇദഞ്ച അത്തനോ സയമ്ഭുഞാണേന സഉപനിസ്സയാനം തേസം മഗ്ഗുപ്പത്തിദിട്ഠതം സന്ധായ വദതി. വിഹിംസസഞ്ഞീതിആദീസു ഏവമത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ – ‘‘അഹഞ്ഹി അത്തനോ പഗുണം സുപ്പവത്തിതമ്പി ഇമം പണീതം ധമ്മം അജാനന്തേസു മനുജേസു ദേസനായ വിഹിംസാ കായവാചാകിലമഥോ ഹോതീ’’തി ഏവം വിഹിംസസഞ്ഞീ ഹുത്വാ ന ഭാസിം ഭാസിതും ന ഇച്ഛിം. ഇദാനി പന ഹേതുസമ്പന്നാ അത്തനോ സദ്ധാഭാജനം വിവരന്തു, പൂരേസ്സാമി നേസം സങ്കപ്പന്തി.

പഞ്ചവഗ്ഗിയകഥാവണ്ണനാ

൧൦. ആളാരോതി നാമം. കാലാമോതി ഗോത്തം. ഭഗവതോപി ഖോ ഞാണം ഉദപാദീതി കിം ഇദാനേവ ഉദപാദി, നനു ബോധിമൂലേ തേകാലികാ, കാലവിനിമുത്താ ച സബ്ബേ ധമ്മാ സബ്ബാകാരതോ ദിട്ഠാതി? സച്ചം ദിട്ഠാ, തഥാപി നാമാദിവസേന അവികപ്പിതാ ഏകചിത്തക്ഖണികത്താ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസ്സ. ന ഹി ഏകേന ചിത്തേന സബ്ബധമ്മാനം നാമജാതിആദികം പച്ചേകം അനന്തം വിഭാഗം വികപ്പേതും സക്കാ വികപ്പാനം വിരുദ്ധാനം സഹാനുപ്പത്തിതോ, സബ്ബവികപ്പാരഹധമ്മദസ്സനമേവ പനാനേന സക്കാ കാതും. യഥാ ദിട്ഠേസു പന യഥിച്ഛിതാകാരം ആരബ്ഭ വികപ്പോ ഉപ്പജ്ജതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേന ദിട്ഠേ ചിത്തപടേ വിയ. ഇധാപി ആളാരം നിസ്സായ ആവജ്ജനാനന്തരമേവ സബ്ബാകാരഞാണം ഉദപാദി. ന കേവലഞ്ച തം, അഥ ഖോ പഞ്ചവഗ്ഗിയാ ഏവ പഠമം ധമ്മം ജാനിസ്സന്തി, തപ്പമുഖാ ച ദേവതാ, ആളാരോ കാലം കത്വാ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനേ, ഉദകോ ച നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനേ നിബ്ബത്തോതി ഏവമാദികം സബ്ബമ്പി നിസ്സായ ഞാണം ഉപ്പജ്ജതി ഏവ. തം പന ഖണസമ്പത്തിയാ ദുല്ലഭഭാവം ദസ്സേതും കമേന ഓലോകേത്വാ ദേവതായ വുത്തേ ഞാണം വിയ കത്വാ വുത്തം. സദ്ദഗതിയാ ഹി ബന്ധത്താ ഏകേന ഞാണേന ഞാതമ്പി വുച്ചമാനം കമേന ഞാതം വിയ പടിഭാതി, ദേവതാപി ച ഭഗവതാ ഞാതമേവത്ഥം ആരോചേസി. തേനേവ ‘‘ഭഗവതോപി ഖോ ഞാണം ഉദപാദീ’’തി വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. ഏവമഞ്ഞത്ഥാപി ഈദിസേസു ‘‘ലോകം വോലോകേന്തോ അസുകം അദ്ദസ, തത്ഥ മയി ഗതേ കിം ഭവിസ്സതീ’’തി ഏവമാദിനാ സത്ഥു ഹിതേസിതാസന്ദസ്സനവസപ്പവത്തേസു. സബ്ബത്ഥ വചനഗതിയം കമവുത്തിതേ പഞ്ഞായമാനേപി ഏകേനേവ ഞാണേന സകലാവബോധോ വേദിതബ്ബോ. ബഹുകാരാ ഖോ മേ പഞ്ചവഗ്ഗിയാതി ഉപകാരസ്സാപി വിജ്ജമാനതം സന്ധായ വുത്തം, ന പന ധമ്മദേസനായ കാരണത്തേന അനുപകാരാനമ്പി ദേസനതോ.

൧൧. അന്തരാ ച ഗയം അന്തരാ ച ബോധിന്തി ഗയായ, ബോധിസ്സ ച അന്തരേ തിഗാവുതേ ഠാനേ.

സബ്ബാഭിഭൂതി സബ്ബം തേഭൂമകധമ്മം അഭിഭവിത്വാ ഠിതോ. അനൂപലിത്തോതി കിലേസലേപേന അലിത്തോ. തതോ ഏവ സബ്ബഞ്ജഹോ. തണ്ഹക്ഖയേ വിമുത്തോതി തണ്ഹക്ഖയേ നിബ്ബാനേ ആരമ്മണകരണവസഏന വിമുത്തോ. ഏവം സയം സബ്ബധമ്മേ അത്തനാവ ജാനിത്വാ. കമുദ്ദിസേയ്യന്തി കം അഞ്ഞം ‘‘അയം മേ ആചരിയോ’’തി ഉദ്ദിസേയ്യം.

കാസിനം പുരന്തി ബാരാണസിം. ആഹഞ്ഛന്തി ആഹനിസ്സാമി. അമതാധിഗമായ ഉഗ്ഘോസനതോ അമതദുന്ദുഭിന്തി സത്ഥു ധമ്മദേസനാ വുത്താ, ‘‘അമതഭേരിം പഹരിസ്സാമീ’’തി ഗച്ഛാമീതി അത്ഥോ.

അരഹസി അനന്തജിനോതി അനന്തജിനോപി ഭവിതും യുത്തോതി അത്ഥോ. അനന്തഞാണതായ അനന്തോ ജിനോ ച, അനന്തേന വാ ഞാണേന, അനന്തം വാ ദോസം ജിതവാ, ഉപ്പാദവയന്തരഹിതതായ വാ അനന്തം നിബ്ബാനം അജിനി കിലേസാരയോ മദ്ദിത്വാ ഗണ്ഹീതിപി അനന്തജിനോ.

ഹുപേയ്യാപീതി ഏവമ്പി ഭവേയ്യ, ഏവംവിധേ രൂപകായരതനേ ഈദിസേന ഞാണേന ഭവിതബ്ബന്തി അധിപ്പായോ. ഏവം നാമ കഥനഞ്ഹിസ്സ ഉപനിസ്സയസമ്പന്നസ്സ അപരകാലേ ദുക്ഖപ്പത്തസ്സ ഭഗവന്തം ഉപഗമ്മ പബ്ബജിത്വാ മഗ്ഗഫലപടിവേധായ പച്ചയോ ജാതോ. തഥാഹേസ ഭഗവാ തേന സമാഗമത്ഥം പദസാവ മഗ്ഗം പടിപജ്ജി.

൧൨. ബാഹുല്ലികോതി പച്ചയബാഹുല്ലികോ. പധാനവിബ്ഭന്തോതി പധാനതോ ദുക്കരചരണതോ പരിഹീനോ. നത്ഥി ഏത്ഥ അഗാരിയം, അഗാരസ്സ ഹിതം കസിഗോരക്ഖാദികമ്മന്തി അനഗാരിയാ, പബ്ബജ്ജാ, തം അനഗാരിയം. പബ്ബജന്തീതി ഉപഗച്ഛന്തി. തദനുത്തരന്തി തം അനുത്തരം. ബ്രഹ്മചരിയപരിയോസാനന്തി മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയസ്സ പരിയോസാനം, അരഹത്തഫലന്തി അത്ഥോ. തസ്സ ഹി അത്ഥായ കുലപുത്താ പബ്ബജന്തി. ദിട്ഠേവ ധമ്മേതി ഇമസ്മിം പച്ചക്ഖേ അത്തഭാവേ. സയന്തി അപരപ്പച്ചയാ. അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാതി അത്തനോവ ഞാണേന പച്ചക്ഖം കത്വാ. ഉപസമ്പജ്ജാതി പാപുണിത്വാ.

ഇരിയായാതി ദുക്കരഇരിയായ. ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാതിആദീസു മനുസ്സധമ്മതോ ലോകിയഞാണതോ ഉപരി അരിയം കാതും അലം സമത്ഥോ അലമരിയോ. ഞാണദസ്സനവിസേസോതി സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസ്സ പുബ്ബഭാഗം അധിപ്പേതം. നോതി നു. ഭാസിതമേതന്തി ഏവരൂപമേതം വാക്യഭേദന്തി അത്ഥോ. തേ ച ‘‘യദി ഏസ പധാനകാലേ ‘അഹം അരഹാ’തി വദേയ്യ, മയഞ്ച സദ്ദഹാമ, ന ചാനേന തദാ വുത്തം. ഇദാനി പന വിജ്ജമാനമേവ ഗുണം വദതീ’’തി ഏകപദേന സതിം ലഭിത്വാ ‘‘ബുദ്ധോ ജാതോ’’തി ഉപ്പന്നഗാരവാ ആവുസോവാദം പഹായ ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’തി ആഹംസു. അഞ്ഞാ ചിത്തന്തി അഞ്ഞായ അരഹത്തപ്പത്തിയാ ചിത്തം.

൧൩. അന്താതി കോട്ഠാസാ ദ്വേ ഭാഗാ. കാമേസു കാമസുഖല്ലികാനുയോഗോതി വത്ഥുകാമേസു കിലേസകാമസുഖസ്സ അനുഭവോ. കിലേസകാമാ ഏവ വാ ആമിസസുഖേന അല്ലീയനതോ കാമസുഖല്ലികാതി വുത്താതി ദട്ഠബ്ബാ. ഗമ്മോതി ഗാമവാസീനം സന്തകോ. അത്തകിലമഥാനുയോഗോതി അത്തനോ കിലമഥസ്സ കണ്ടകസേയ്യാദിദുക്ഖസ്സ അനുയോഗോ. ഉഭോ അന്തേതി യഥാവുത്തേ ലോഭോ വാ സസ്സതോ വാ ഏകോ അന്തോ, ദോസോ വാ ഉച്ഛേദോ വാ ഏകോതി വേദിതബ്ബോ.

ചക്ഖുകരണീതിആദീസു അത്തനാ സമ്പയുത്തഞാണചക്ഖും കരോതീതി ചക്ഖുകരണീ. ദുതിയം തസ്സേവ വേവചനം. ഉപസമോതി കിലേസുപസമോ. അഭിഞ്ഞാ, സമ്ബോധോ ച ചതുസച്ചപടിവേധോവ. നിബ്ബാനം അസങ്ഖതധാതു. ഏതേസമ്പി അത്ഥായ സംവത്തതീതി പടിപദം ഥോമേതി. സമ്മാദിട്ഠീതി ഞാണം. സമ്മാസങ്കപ്പോതി വിതക്കോ. സേസം ധമ്മതോ സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

൧൪. ഏവം ചത്താരോപി മഗ്ഗേ ഏകതോ ദസ്സേത്വാ ഇദാനി തേഹി മഗ്ഗേഹി പടിവിജ്ഝിതബ്ബാനി ചത്താരി അരിയസച്ചാനി ദസ്സേതും ‘‘ഇദം ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ’’തിആദിമാഹ. ജാതിപി ദുക്ഖാതിആദീസു തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ നിബ്ബത്തമാനാനം സത്താനം സബ്ബപഠമം രൂപാരൂപധമ്മപ്പവത്തി ഇധ ജാതി നാമ, സാ ച തത്ഥ തത്ഥ ഭവേസു ഉപലബ്ഭമാനാനം ദുക്ഖാദീനം വത്ഥുഭാവതോ ദുക്ഖാ, ഏവം ജരാദീസു ദുക്ഖവത്ഥുകതായ ദുക്ഖതാ വേദിതബ്ബാ. പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ പന ദുക്ഖദുക്ഖവിപരിണാമദുക്ഖസങ്ഖാരദുക്ഖവസേന ദുക്ഖാ ഏവ. പോനോഭവികാതി പുനബ്ഭവകരണം പുനബ്ഭവോ ഉത്തരപദലോപേന, പുനബ്ഭവോ സീലമേതിസ്സാതി പോനോഭവികാ. നന്ദിരാഗസഹഗതാതി ഏത്ഥ രൂപാദീസു നന്ദതി പിയായതീതി നന്ദീ, സാ ഏവ രാഗോതി നന്ദിരാഗോതി ഭാവപ്പധാനോയം നിദ്ദേസോ, നന്ദിരാഗത്തന്തി അത്ഥോ. തേന സഹഗതാനി നന്ദിരാഗസഹഗതാ. തത്ര തത്രാതി തസ്മിം തസ്മിം ഭവേ. രൂപാദീസു ഛസു ആരമ്മണേസു കാമസ്സാദനവസേന പവത്താ കാമതണ്ഹാ നാമ. സസ്സതദിട്ഠിയാ സഹ പവത്താ ഭവതണ്ഹാ. ഉച്ഛേദദിട്ഠിയാ സഹ പവത്താ വിഭവതണ്ഹാ. അസേസവിരാഗനിരോധോതിആദിനാ നിബ്ബാനമേവ വുച്ചതി. തത്ഥ വിരജ്ജനം വിഗമനം വിരാഗോ. നിരുജ്ഝനം നിരോധോ. ഉഭയേനാപി സുട്ഠു വിഗമോവ വുച്ചതി. അസേസായപി തണ്ഹായ വിരാഗോ, നിരോധോ ച യേന ഹോതി, സോ അസേസവിരാഗനിരോധോ, നിബ്ബാനമേവ. യസ്മാ ച തം ആഗമ്മ തണ്ഹം, വട്ടഞ്ച ചജന്തി പടിനിസ്സജ്ജന്തി വിമുച്ചന്തി ന അല്ലീയന്തി, തസ്മാ ചാഗോ പടിനിസ്സഗ്ഗോ മുത്തി അനാലയോതി വുച്ചതി.

൧൫. ചക്ഖുന്തിആദീനി ഞാണവേവചനാനേവ.

൧൬. യാവകീവഞ്ചാതി യത്തകം കാലം. തിപരിവട്ടന്തി സച്ചഞാണ, കിച്ചഞാണ, കതഞാണസങ്ഖാതാനം തിണ്ണം പരിവട്ടാനം വസേന തിപരിവട്ടം ഞാണദസ്സനം. ഏത്ഥ ച ‘‘ഇദം ദുക്ഖം അരിയസച്ചം, ഇദം ദുക്ഖസമുദയ’’ന്തി ഏവം ചതൂസു സച്ചേസു യഥാഭൂതഞാണം സച്ചഞാണം നാമ. തേസു ഏവ ‘‘പരിഞ്ഞേയ്യം പഹാതബ്ബം സച്ഛികാതബ്ബം ഭാവേതബ്ബ’’ന്തി ഏവം കത്തബ്ബകിച്ചജാനനഞാണം കിച്ചഞാണം നാമ. ‘‘പരിഞ്ഞാതം പഹീനം സച്ഛികതം ഭാവിത’’ന്തി തസ്സ കിച്ചസ്സ കതഭാവജാനനഞാണം കതഞാണം നാമ. ദ്വാദസാകാരന്തി തേസമേവ ഏകേകസ്മിം സച്ചേ തിണ്ണം തിണ്ണം ആകാരാനം വസേന ദ്വാദസാകാരം.

അഭിസമ്ബുദ്ധോതി പച്ചഞ്ഞാസിന്തി അഭിസമ്ബുദ്ധോ അരഹത്തം പത്തോതി ഏവം ന പടിജാനിം. യതോ ച ഖോതി യതോ ബോധിമൂലേ നിസിന്നകാലതോ പട്ഠായ. അഥാഹന്തി തതോ പരം അഹം. ഞാണഞ്ച പന മേതി പച്ചവേക്ഖണഞാണം സന്ധായ വദതി. അകുപ്പാ മേതിആദി തസ്സ പവത്തിആകാരദസ്സനം. തത്ഥ അകുപ്പാ മേ വിമുത്തീതി അരഹത്തഫലം തസ്സ മഗ്ഗസങ്ഖാതകാരണതോ ച ആരമ്മണതോ ച അകുപ്പതാ വേദിതബ്ബാ.

ഇമസ്മിം പന വേയ്യാകരണസ്മിന്തി നിഗ്ഗാഥസുത്തേ. ഭഞ്ഞമാനേതി ഭണിയമാനേ. ധമ്മചക്ഖുന്തി ഇധ ചതുസച്ചധമ്മേസു ചക്ഖുകിച്ചകരണതോ സോതാപത്തിമഗ്ഗോ അധിപ്പേതോ. യം കിഞ്ചീതിആദി നിബ്ബാനാരമ്മണത്തേപി കിച്ചവസേന അസമ്മോഹതോ പവത്തിദസ്സനത്ഥം വുത്തം.

൧൭. ധമ്മചക്കന്തി പടിവേധഞാണധമ്മഞ്ചേവ ദേസനാഞാണധമ്മഞ്ച പവത്തനട്ഠേന ചക്കന്തി ധമ്മചക്കം. ഓഭാസോതി സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണാനുഭാവേന പവത്തോ ചിത്തപച്ചയഉതുസമുട്ഠാനോ ദസസഹസ്സിലോകധാതും ഫരിത്വാ ഠിതോ ഓഭാസോ.

൧൮. ദിട്ഠോ അരിയസച്ചധമ്മോ ഏതേനാതി ദിട്ഠധമ്മോ. ഏസ നയോ സേസേസുപി. അത്തനോ പച്ചക്ഖതോ അധിഗതത്താ ന പരം പച്ചേതി, പരസ്സ സദ്ധായ ഏത്ഥ ന പവത്തതീതി അപരപ്പച്ചയോ. ഏഹി ഭിക്ഖൂതി ഏത്തകേ വുത്തമത്തേ പബ്ബജ്ജാ, ഉപസമ്പദാ ച സിജ്ഝതി, തേനേവ തത്ഥ ഇതി-സദ്ദേന പരിച്ഛേദോ ദസ്സിതോതി വദന്തി. കേചി പന ‘‘സമ്മാ ദുക്ഖസ്സ അന്തകിരിയായാതി വചനപരിയോസാനേ ഏവ ഉപസമ്പദാ സിജ്ഝതി, അട്ഠകഥായം പന ‘ഏഹി ഭിക്ഖൂതി ഭഗവതോ വചനേനാ’തി ഇദം ഏഹിഭിക്ഖുസദ്ദോപലക്ഖിതവചനം ഏഹിഭിക്ഖുവചനന്തിആദിപദവസേന വുത്തം മുസാവാദവഗ്ഗോതിആദീസു വിയാ’’തി വദന്തി, തദേതം പഠമപാരാജികട്ഠകഥായം ‘‘ഭഗവാ ഹി…പേ… ഏഹി ഭിക്ഖു, ചര ബ്രഹ്മചരിയം സമ്മാ ദുക്ഖസ്സ അന്തകിരിയായാ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൪൫ ഭിക്ഖൂപദഭാജനീയവണ്ണനാ) ഇമിനാ വചനേന സമേതി. യത്തകഞ്ഹി ഭഗവതാ നിയമേന വുച്ചതി, തത്തകം സബ്ബമ്പി അങ്ഗമേവ. സേക്ഖപുഥുജ്ജനാനഞ്ഹി ഏതം പരിപുണ്ണം വുച്ചതി, അസേക്ഖാനം പന ‘‘ചര ബ്രഹ്മചരിയ’’ന്തി പരിയോസാനന്തി ദട്ഠബ്ബം സിക്ഖത്തയസമിദ്ധിതോ. ലോകിയസമ്പദാഹി ഉപരിഭൂതാ സേട്ഠഭൂതാ സമ്പദാതി ഉപസമ്പദാ.

൧൯-൨൧. നീഹാരഭത്തോതി ഭിക്ഖൂഹി ഗാമതോ നീഹരിത്വാ ദിന്നഭത്തോ. കല്ലം നൂതി യുത്തം നു. ഏതം മമാതിആദി യഥാക്കമം തണ്ഹാമാനദിട്ഠിഗാഹാനം ദസ്സനം.

൨൨-൨൩. തസ്മാ തിഹാതി ഏത്ഥ തിഹാതി നിപാതമത്തം, തസ്മാതി അത്ഥോ. നിബ്ബിന്ദതീതി വുട്ഠാനഗാമിനിവിപസ്സനാവസേന ഉക്കണ്ഠതി. വിരജ്ജതീതി ചതുന്നം മഗ്ഗാനം വസേന ന രജ്ജതി. വിമുച്ചതീതി ഫലവസേന വിമുച്ചതി. വിമുത്തസ്മിന്തിആദി പച്ചവേക്ഖണഞാണദസ്സനം. ബ്രഹ്മചരിയന്തി മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയം. കരണീയം ചതൂസു സച്ചേസു ചതൂഹി മഗ്ഗേഹി പച്ചേകം കത്തബ്ബം പരിഞ്ഞാദിവസേന സോളസവിധം കിച്ചം. നാപരം ഇത്ഥത്തായാതി ഇത്ഥഭാവായ സോളസകിച്ചഭാവായ, കിലേസക്ഖയായ വാ അപരം പുന മഗ്ഗഭാവനാകിച്ചം മേ നത്ഥീതി പജാനാതി. അഥ വാ ഇത്ഥത്തായാതി ഇത്ഥഭാവതോ വത്തമാനക്ഖന്ധസന്താനതോ അപരം ഖന്ധസന്താനം മയ്ഹം ന ഭവിസ്സതീതി അത്ഥോ.

പബ്ബജ്ജാകഥാവണ്ണനാ

൧൫. ആളമ്ബരന്തി പണവം. വികേസികന്തി വിപ്പകിണ്ണകേസം. വിക്ഖേളികന്തി വിസ്സന്ദമാനലാലം. സുസാനം മഞ്ഞേതി സുസാനം വിയ അദ്ദസ സകം പരിജനന്തി സമ്ബന്ധോ. ഉദാനം ഉദാനേസീതി സംവേഗവസപ്പവത്തം വചനം നിച്ഛാരേസി. ഉപസ്സട്ഠന്തി ദുക്ഖേന സമ്മിസ്സം, ദുക്ഖോതിണ്ണം സബ്ബസത്തകായജാതന്തി അത്ഥോ.

൨൬. ഇദം ഖോ യസാതി ഭഗവാ നിബ്ബാനം സന്ധായാഹ. അനുപുബ്ബിം കഥന്തി അനുപടിപാടികഥം. ആദീനവന്തി ദോസം. ഓകാരന്തി നിഹീനതാ നിഹീനജനസേവിതത്താ. സംകിലേസന്തി തേഹി സത്താനം സംകിലേസനം, സംകിലേസവിസയന്തി വാ അത്ഥോ. കല്ലചിത്തന്തി അരോഗചിത്തം. സാമം അത്തനാവ ഉക്കംസോ ഉക്ഖിപനം ഏതിസ്സന്തി സാമുക്കംസികാ, സച്ചദേസനാ. തസ്സാ സരൂപദസ്സനം ‘‘ദുക്ഖ’’ന്തിആദി.

൨൭. അസ്സദൂതേതി അസ്സആരുള്ഹേ ദൂതേ. ഇദ്ധാഭിസങ്ഖാരന്തി ഇദ്ധികിരിയം. അഭിസങ്ഖരേസി അകാസി.

൨൮. യഥാദിട്ഠന്തി പഠമമഗ്ഗേന ദിട്ഠം ചതുസ്സച്ചഭൂമിം സേസമഗ്ഗത്തയേന പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ, പസ്സന്തസ്സാതി അത്ഥോ. മാതു നോ ജീവിതന്തി ഏത്ഥ നോതി നിപാതമത്തം, മാതു ജീവിതന്തി അത്ഥോ. യസസ്സ ഖീണാസവത്താ ‘‘ഏഹി ഭിക്ഖു, സ്വാക്ഖാതോ ധമ്മോ, ചര ബ്രഹ്മചരിയ’’ന്തി ഏത്തകേനേവ ഭഗവാ ഉപസമ്പദം അദാസി. ഖീണാസവാനഞ്ഹി ഏത്തകേനേവ ഉപസമ്പദാ അനുഞ്ഞാതാ പുബ്ബേവ ദുക്ഖസ്സ പരിക്ഖീണത്താ. ചര ബ്രഹ്മചരിയന്തി സാസനബ്രഹ്മചരിയസങ്ഖാതം സിക്ഖാപദപൂരണം സന്ധായ വുത്തം, ന മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയം.

൩൦. സേട്ഠാനുസേട്ഠീനന്തി സേട്ഠിനോ ച അനുസേട്ഠിനോ ച പവേണീവസേന ആഗതാ യേസം കുലാനം സന്തി, തേസം സേട്ഠാനുസേട്ഠീനം കുലാനം. ഓരകോതി ലാമകോ.

൩൨-൩൩. മാ ഏകേന ദ്വേതി ഏകേന മഗ്ഗേന ദ്വേ ഭിക്ഖൂ മാ അഗമിത്ഥ. വിസുദ്ധേ സത്തേ, ഗുണേ വാ മാരേതീതി മാരോ. പാപേ നിയുത്തോ പാപിമാ.

സബ്ബപാസേഹീതി സബ്ബകിലേസപാസേഹി. യേ ദിബ്ബാ യേ ച മാനുസാതി യേ ദിബ്ബകാമഗുണനിസ്സിതാ, മാനുസകകാമഗുണനിസ്സിതാ ച കിലേസപാസാ നാമ അത്ഥി, സബ്ബേഹി തേഹി. ‘‘ത്വം ബുദ്ധോ’’തി ദേവമനുസ്സേഹി കരിയമാനസക്കാരസമ്പടിച്ഛനം സന്ധായ വദതി.

അന്തലിക്ഖേ ചരന്തേ പഞ്ചാഭിഞ്ഞേപി ബന്ധതീതി അന്തലിക്ഖചരോ, രാഗപാസോ. മാരോ പന പാസമ്പി അന്തലിക്ഖചരം മഞ്ഞതി. മാനസോതി മനോസമ്പയുത്തോ.

ജാനാതി മന്തി സോ കിര ‘‘മഹാനുഭാവോ അഞ്ഞോ ദേവപുത്തോ നിവാരേതീതി ഭീതോ നിവത്തിസ്സതി നു ഖോ’’തിസഞ്ഞായ വത്വാ ‘‘നിഹതോ ത്വമസി അന്തകാ’’തി വുത്തേ ‘‘ജാനാതി മ’’ന്തി ദുമ്മനോ പലായി.

൩൪. പരിവിതക്കോ ഉദപാദീതി യസ്മാ ഏഹിഭിക്ഖുഭാവായ ഉപനിസ്സയരഹിതാനമ്പി പബ്ബജിതുകാമതാ ഉപ്പജ്ജിസ്സതി, ബുദ്ധാ ച തേ ന പബ്ബാജേന്തി, തസ്മാ തേസമ്പി പബ്ബജ്ജാവിധിം ദസ്സേന്തോ ഏവം പരിവിതക്കേസീതി ദട്ഠബ്ബം. ഉപനിസ്സയസമ്പന്നാ പന ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏഹിഭിക്ഖുഭാവേനേവ പബ്ബജന്തി. യേ പടിക്ഖിത്തപുഗ്ഗലാതി സമ്ബന്ധോ. സയം പബ്ബാജേതബ്ബോതി ഏത്ഥ ‘‘കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ’’തിആദിവചനതോ കേസച്ഛേദനകാസായച്ഛാദനസരണദാനാനി പബ്ബജ്ജാ നാമ, തേസു പച്ഛിമദ്വയം ഭിക്ഖൂഹി ഏവ കാതബ്ബം, കാരേതബ്ബം വാ. ‘‘പബ്ബാജേഹീ’’തി ഇദം തിവിധമ്പി സന്ധായ വുത്തം. ഖണ്ഡസീമം നേത്വാതി ഭണ്ഡുകമ്മാരോചനപരിഹരണത്ഥം. ഭിക്ഖൂനഞ്ഹി അനാരോചേത്വാ ഏകസീമായ ‘‘ഏതസ്സ കേസേ ഛിന്ദാ’’തി അഞ്ഞം ആണാപേതുമ്പി ന വട്ടതി. പബ്ബാജേത്വാതി കേസാദിച്ഛേദനമേവ സന്ധായ വുത്തം ‘‘കാസായാനി അച്ഛാദേത്വാ’’തി വിസും വുത്തത്താ. പബ്ബാജേതും ന ലഭതീതി സരണദാനം സന്ധായ വുത്തം, അനുപസമ്പന്നേന ഭിക്ഖുആണത്തിയാ ദിന്നമ്പി സരണം ന രുഹതി.

യസസ്സീതി പരിവാരസമ്പന്നോ. നിജ്ജീവനിസ്സത്തഭാവന്തി ‘‘കേസാ നാമ ഇമസ്മിം സരീരേ പാടിയേക്കോ കോട്ഠാസോ അചേതനോ അബ്യാകതോ സുഞ്ഞോ നിസ്സത്തോ ഥദ്ധോ പഥവീധാതൂ’’തിആദിനയം സങ്ഗണ്ഹാതി, സബ്ബം വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൧.൩൧൧) ആഗതനയേന ഗഹേതബ്ബം. പുബ്ബേതി പുബ്ബബുദ്ധുപ്പാദേസു. മദ്ദിതസങ്ഖാരോതി വിപസ്സനാവസേന വുത്തം. ഭാവിതഭാവനോതി സമഥവസേനാപി.

കാസായാനി തിക്ഖത്തും വാ…പേ… പടിഗ്ഗാഹാപേതബ്ബോതി ഏത്ഥ ‘‘സബ്ബദുക്ഖനിസ്സരണത്ഥായ ഇമം കാസാവം ഗഹേത്വാ’’തി വാ ‘‘തം കാസാവം ദത്വാ’’തി വാ വത്വാ ‘‘പബ്ബാജേഥ മം, ഭന്തേ, അനുകമ്പം ഉപാദായാ’’തി ഏവം യാചനപുബ്ബകം ചീവരം പടിച്ഛാപേതി. അഥാപീതിആദി തിക്ഖത്തും പടിഗ്ഗാഹാപനതോ പരം കത്തബ്ബവിധിദസ്സനം. അഥാപീതി തതോ പരമ്പീതി അത്ഥോ. കേചി പന ‘‘ചീവരം അപ്പടിഗ്ഗാഹാപേത്വാ പബ്ബജനപ്പകാരഭേദദസ്സനത്ഥം ‘‘അഥാപീ’’തി വുത്തം, അഥാപീതി ച അഥ വാതി അത്ഥോ’’തി വദന്തി. ‘‘അദിന്നം ന വട്ടതീ’’തി ഇമിനാ പബ്ബജ്ജാ ന രുഹതീതി ദസ്സേതി.

പാദേ വന്ദാപേത്വാതി പാദാഭിമുഖം നമാപേത്വാ. ദൂരേ വന്ദന്തോപി ഹി പാദേ വന്ദതീതി വുച്ചതി. ഉപജ്ഝായേന വാതി ഏത്ഥ യസ്സ സന്തികേ ഉപജ്ഝം ഗണ്ഹാതി, അയം ഉപജ്ഝായോ. ആഭിസമാചാരികേസു വിനയനത്ഥം യം ആചരിയം കത്വാ നിയ്യാതേന്തി, അയം ആചരിയോ. സചേ പന ഉപജ്ഝായോ സയമേവ സബ്ബം സിക്ഖാപേതി, അഞ്ഞസ്മിം ന നിയ്യാതേതി, ഉപജ്ഝായോവസ്സ ആചരിയോപി ഹോതി, യഥാ ഉപസമ്പദാകാലേ സയമേവ കമ്മവാചം വാചേന്തോ ഉപജ്ഝായോവ കമ്മവാചാചരിയോപി ഹോതി.

അനുനാസികന്തം കത്വാ ദാനകാലേ അന്തരാ വിച്ഛേദോ ന കാതബ്ബോതി ആഹ ‘‘ഏകസമ്ബന്ധാനീ’’തി.

‘‘ആഭിസമാചാരികേസു വിനേതബ്ബോ’’തി ഇമിനാ സേഖിയവത്തഖന്ധകവത്തേസു, അഞ്ഞേസു

ച സുക്കവിസ്സട്ഠിആദിലോകവജ്ജസിക്ഖാപദേസു സാമണേരേഹി വത്തിതബ്ബം, തത്ഥ അവത്തമാനോ അലജ്ജീ, ദണ്ഡകമ്മാരഹോ ച ഹോതീതി ദസ്സേതി.

പബ്ബജ്ജാകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ദുതിയമാരകഥാവണ്ണനാ

൩൫. പാളിയം അനുത്തരം വിമുത്തിം അനുപാപുണാഥാതി ‘‘ഖീണാസവാ മയം, കിം അമ്ഹാകം പധാനേനാ’’തി വാസനാദോസേന വോസാനം അനാപജ്ജിത്വാ പന്തേസു സേനാസനേസു ഫലസമാപത്തിയാവ വീതിനാമനത്ഥം, തം ദിസ്വാ അഞ്ഞേസമ്പി ദിട്ഠാനുഗതിസമാപജ്ജനത്ഥഞ്ച ഓവദതീതി വേദിതബ്ബം.

ദുതിയമാരകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഭദ്ദവഗ്ഗിയകഥാവണ്ണനാ

൩൬. ഇദം നേസം പുബ്ബകമ്മന്തി തേസം തിംസജനാനം ഏകതോ അഭിസമയസ്സ പുബ്ബകമ്മം. അഞ്ഞമ്പി തേസം പച്ചേകം പുബ്ബബുദ്ധുപ്പാദേസു സദ്ധമ്മസ്സവനസരണഗമനദാനസീലസമാധിവിപസ്സനാസമായോഗവസേന ബഹും വിവട്ടൂപനിസ്സയം കുസലം അത്ഥേവാതി ഗഹേതബ്ബം. ഇതരഥാ ഹി തദഹേവ പടിവേധോ, ഏഹിഭിക്ഖുഭാവാദിവിസേസോ ച ന സമ്പജ്ജേയ്യ.

ഭദ്ദവഗ്ഗിയകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഉരുവേലപാടിഹാരിയകഥാവണ്ണനാ

൩൭-൩൮. പാളിയം അഗരൂതി ഭാരിയം ന സിയാതി അത്ഥോ. ഉഭിന്നം സജോതിഭൂതാനന്തി ഉഭോസു സജോതിഭൂതേസു. പത്തേ പക്ഖിപീതി തം നാഗം നിഹതതേജം ധമ്മദേസനായ സന്തപ്പേത്വാ സരണസീലാനി ദത്വാ സകലരത്തിം ഭഗവന്തം പയിരുപാസിത്വാ ഠിതം ജടിലാനം ദസ്സനത്ഥം പത്തേ പക്ഖിപി, ന അഹിതുണ്ഡികോ വിയ ബലക്കാരേനാതി വേദിതബ്ബം. യത്ര ഹി നാമാതി യോ നാമ.

൩൯. അജ്ജണ്ഹോതി അജ്ജ ഏകദിവസം. അഗ്ഗിസാലമ്ഹീതി അഗ്യാഗാരേ. സുമനാനം ബുദ്ധാനം മനസാ സദിസോ മനോ അസ്സാതി സുമനമനസോ. അധിചിത്തോതി മഹാകരുണാദീഹി അധിചിത്തോ. ഉദിച്ഛരേതി ഉല്ലോകേസും, പരിവാരേസുന്തി അത്ഥോ. അനേകവണ്ണാ അച്ചിയോതി ഛബ്ബണ്ണരംസിയോ വുത്താ. അഹം തേ ധുവഭത്തേന പടിമാനനം കരിസ്സാമീതി സേസോ.

൪൦. അഭിക്കന്തായ രത്തിയാതി പരിക്ഖീണായ രത്തിയാ, മജ്ഝരത്തിസമയേതി അത്ഥോ. അഭിക്കന്തവണ്ണാതി അഭിരൂപച്ഛവിവണ്ണാ. കേവലകപ്പന്തി ഏത്ഥ കേവല-സദ്ദസ്സ അനവസേസത്ഥോ, കപ്പ-സദ്ദസ്സ സമന്തഭാവോ, തസ്മാ അനവസേസം സമന്തതോ വനസണ്ഡന്തി അത്ഥോ. ചതുദ്ദിസാതി ചതൂസു ദിസാസു. യത്ര ഹി നാമാതി യം നാമ.

൪൩. അങ്ഗമഗധാതി അങ്ഗമഗധരട്ഠവാസിനോ. ഇദ്ധിപാടിഹാരിയന്തി അഭിഞ്ഞിദ്ധിയേവ പടിപക്ഖാനം തിത്ഥിയാനം, വേനേയ്യസത്തഗതദോസാനഞ്ച ഹരണതോ അപനയനതോ പാടിഹാരിയം, തം തം വാ സത്തഹിതം പടിച്ച ഹരിതബ്ബം പവത്തേതബ്ബന്തി പടിഹാരിയം, തദേവ പാടിഹാരിയം. ഇദ്ധി ഏവ പാടിഹാരിയം ഇദ്ധിപാടിഹാരിയം.

൪൪. പംസുകൂലം ഉപ്പന്നം ഹോതീതി പുണ്ണായ ദാസിയാ സരീരം പരിക്ഖിപിത്വാ ഛഡ്ഡിതം സാണമയം കിമികുലാകുലം പരിയേസനവസേന ഉപ്പന്നം ഹോതി, യം ഭഗവാ ഭൂമിം കമ്പേന്തോ പാരുപിത്വാ പച്ഛാ മഹാകസ്സപത്ഥേരസ്സ അദാസി, തം സന്ധായേതം വുത്തന്തി വദന്തി. കത്ഥ നു ഖോതിആദിപരിവിതക്കോ ജടിലാനം വിവിധപാടിഹാരിയദസ്സനത്ഥം കതോ. പാണിനാ ഖണന്തോ വിയ ഇദ്ധിയാ മത്തികം അപനേത്വാ ദിന്നത്താ വുത്തം ‘‘പാണിനാ പോക്ഖരണിം ഖണിത്വാ’’തി.

൪൬. ഫാലിയന്തു, കസ്സപ, കട്ഠാനീതി ഉരുവേലകസ്സപേന നിവേദിതേ ഏവമവോചാതി ദട്ഠബ്ബം. ഏവം സേസേസുപി.

൪൯. അന്തരട്ഠകാസു ഹിമപാതസമയേതി ഏത്ഥ മാഘമാസസ്സ അവസാനേ ചതസ്സോ, ഫഗ്ഗുണമാസസ്സ ആദിമ്ഹി ചതസ്സോതി ഏവം ഉഭിന്നം മാസാനം അന്തരേ അട്ഠരത്തിയോ അന്തരട്ഠകാ നാമ. താസു അന്തരട്ഠകാസു രത്തീസു ഹിമപാതകാലേ. ഉമ്മുജ്ജനനിമുജ്ജനമ്പി സഹസാ തദുഭയകരണവസേന വുത്തം.

൫൦. ഉദകവാഹകോതി ഉദകോഘോ. രേണുഹതായാതി രജോകിണ്ണായ, അതിന്തായാതി അത്ഥോ. നാവായാതി കുല്ലേന. ഇദം നു ത്വം മഹാസമണാതി ഇധ നു ത്വം. ധ-കാരസ്സ ദ-കാരം, അനുസാരഞ്ച കത്വാ ‘‘ഇദം നൂ’’തി വുത്തം ‘‘ഏകമിദാഹ’’ന്തിആദീസു (ദീ. നി. ൧.൧൬൫, ൨൬൫) വിയ. ‘‘ഇമസ്മിം പദേസേ ത്വം നു ഖോ ഠിതോസീ’’തി പുച്ഛി. അയമഹമസ്മീതി അയമഹം ഇധ ഠിതോസ്മീതി അത്ഥോ.

൫൧. ചിരപടികാതി ചിരകാലതോ പട്ഠായ. കേസമിസ്സം സബ്ബം പരിക്ഖാരം ഉദകേ പവാഹേത്വാതിപി യോജേതബ്ബം. അരണികമണ്ഡലുആദികാ താപസപരിക്ഖാരാ ഖാരീ നാമ, തംഹരണകകാജം ഖാരികാജം നാമ. അഗ്ഗിഹുതമിസ്സന്തി അഗ്ഗിപൂജോപകരണസഹിതം.

൫൨-൩. ഉപസഗ്ഗോതി ഉപദ്ദവോ. ‘‘അഡ്ഢുഡ്ഢാനി പാടിഹാരിയസഹസ്സാനീ’’തി ഇദം നാഗദമനാദീനി പന്നരസ പാടിഹാരിയാനി വജ്ജേത്വാ വുത്തം അപ്പകമധികം ഗണനൂപഗം ന ഹോതീതി.

൫൪. ഗയായന്തി ഗയാനാമികായ നദിയാ അദൂരഭവത്താ ഗാമോ ഇത്ഥിലിങ്ഗവസേന ഗയാ നാമ ജാതോ, തസ്സം. ഗയാസീസേതി ഏവംനാമകേ പിട്ഠിപാസാണേ.

‘‘യമിദം ചക്ഖുസമ്ഫസ്സപച്ചയാ…പേ… സുഖം വാ’’തിആദിനാ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണവീഥിചിത്തേസു സോമനസ്സദോമനസ്സഉപേക്ഖാവേദനാമുഖേന സേസാരൂപക്ഖന്ധാനമ്പി ആദിത്തതം ദസ്സേതി. ഏസ നയോ സേസേസുപി. മനോതി ഭവങ്ഗചിത്തം മനോദ്വാരസ്സ അധിപ്പേതത്താ. മനോവിഞ്ഞാണന്തി മനോദ്വാരവീഥിപഅയാപന്നമേവ ഗഹിതം.

ഉരുവേലപാടിഹാരിയകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ബിമ്ബിസാരസമാഗമകഥാവണ്ണനാ

൫൫. യഞ്ഞാ അഭിവദന്തീതി യാഗഹേതു ഇജ്ഝന്തീതി വദന്തി. ഉപധീസൂതി ഏത്ഥ ദുക്ഖസുഖാദീനം അധിട്ഠാനട്ഠേന ചത്താരോ ഉപധീ കാമഖന്ധകിലേസഅഭിസങ്ഖാരൂപധീനം വസേന. തേസു ഖന്ധൂപധി ഇധാധിപ്പേതോതി ആഹ ‘‘ഖന്ധൂപധീസു മലന്തി ഞത്വാ’’തി. യഞ്ഞാതി യഞ്ഞഹേതു. യിട്ഠേതി മഹായാഗേ. ഹുതേതി ദിവസേ ദിവസേ കത്തബ്ബേ അഗ്ഗിപരിചരണേ. കിം വക്ഖാമീതി കഥം വക്ഖാമി.

൫൭-൮. ആസീസനാതി മനോരഥാ. സിങ്ഗീസുവണ്ണനിക്ഖേനാതി സിങ്ഗീസുവണ്ണസ്സ രാസിനാ. സുവണ്ണേസു ഹി യുത്തികതം ഹീനം. തതോ രസവിദ്ധം സേട്ഠം, തതോ ആകരുപ്പന്നം സേട്ഠം, തതോ യംകിഞ്ചി ദിബ്ബസുവണ്ണം സേട്ഠം, തത്രാപി ചാമീകരം, തതോ സാതകുമ്ഭം, തതോ ജമ്ബുനദം, തതോപി സിങ്ഗീസുവണ്ണം സേട്ഠം. തസ്സ നിക്ഖം നാമ പഞ്ചസുവണ്ണപരിമാണം. അട്ഠസുവണ്ണാദിഭേദം അനേകവിധമ്പി വദന്തി. ദസസു അരിയവാസേസൂതി –

‘‘ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു പഞ്ചങ്ഗവിപ്പഹീനോ ഹോതി ഛളങ്ഗസമന്നാഗതോ ഏകാരക്ഖോ ചതുരാപസ്സേനോ പണുന്നപച്ചേകസച്ചോ സമവയസട്ഠേസനോ അനാവിലസങ്കപ്പോ പസ്സദ്ധകായസങ്ഖാരോ സുവിമുത്തചിത്തോ സുവിമുത്തപഞ്ഞോ’’തി (ദീ. നി. ൩.൩൪൮, ൩൬൦; അ. നി. ൧൦.൧൯) –

ഏവമാഗതേസു ദസസു അരിയവാസേസു. തത്ഥ പഞ്ചങ്ഗവിപ്പഹീനോതി പഞ്ചനീവരണേഹി വിപ്പയുത്തതാ വുത്താ. ഛളങ്ഗസമന്നാഗതോതി ഇട്ഠാദീസു ഛസു ആരമ്മണേസു സോമനസ്സിതാദിപടിപക്ഖാ ഛളങ്ഗുപേക്ഖാ വുത്താ. ഏകാരക്ഖോതി ഉപട്ഠിതസതിതാ. സങ്ഖായസേവനാ അധിവാസനാ പരിവജ്ജനാ വിനോദനാസങ്ഖാതാനി ചത്താരി അപസ്സേനാ നിസ്സയാ ഏതസ്സാതി ചതുരാപസ്സേനോ, ഏതേന ച തേ നിസ്സയാ ദസ്സിതാ. പണുന്നാനി അപനീതാനി ദിട്ഠിഗതികേഹി പച്ചേകം ഗഹിതാനി ദിട്ഠിസച്ചാനി യസ്സ, സോ പണുന്നപച്ചേകസച്ചോ, തേന ലോകിയഞാണേന ദിട്ഠിപ്പഹാനം വുത്തം. കാമേസനാ ഭവേസനാബ്രഹ്മചരിയേസനാസങ്ഖാതാ ഏസനാ സമ്മദേവ അവയാ അനൂനാ സട്ഠാ നിസട്ഠാ അനേനാതി സമവയസട്ഠേസനോ. ഏതേന തിണ്ണം ഏസനാനം അഭാവോ വുത്തോ. ‘‘അനാവിലസങ്കപ്പോ’’തി ഇമിനാ കാമവിതക്കാദീഹി അനാവിലചിത്തതാ. ‘‘പസ്സദ്ധകായസങ്ഖാരോ’’തി ഇമിനാ ചതുത്ഥജ്ഝാനസമായോഗേന വിഗതദരഥതാ വുത്താ. ‘‘സുവിമുത്തചിത്തോ’’തി ഇമിനാ മഗ്ഗോ. ‘‘സുവിമുത്തപഞ്ഞോ’’തി ഇമിനാ പച്ചവേക്ഖണഞാണമുഖേന ഫലഞാണം വുത്തം. ഏതേ ഹി അരിയാ വസന്തി ഏത്ഥാതി അരിയവാസാതി വുച്ചന്തി. തേ പന വാസാ വുത്ഥാ വസിതാ സമ്പാദിതാ യേന, സോ വുത്ഥവാസോ, ഭഗവാ. ദസബലോതി ദസഹി കായബലേഹി, ഞാണബലേഹി ച ഉപേതോ. യാനി ഹേതാനി –

‘‘കാളാവകഞ്ച ഗങ്ഗേയ്യം, പണ്ഡരം തമ്ബപിങ്ഗലം;

ഗന്ധമങ്ഗലഹേമഞ്ച, ഉപോസഥഛദ്ദന്തിമേ ദസാ’’തി. (മ. നി. അട്ഠ. ൧.൧൪൮; സം. നി. അട്ഠ. ൨.൨.൨൨; അ. നി. അട്ഠ. ൩.൧൦.൨൧; വിഭ. അട്ഠ. ൭൬൦; ഉദാ. അട്ഠ. ൭൫; ബു. വ. അട്ഠ. ൧.൩൯; ചൂളനി. അട്ഠ. ൮൧; പടി. മ. അട്ഠ. ൨.൨.൪൪) –

ഏവം വുത്താനി ദസഹത്ഥികുലാനി പുരിമപുരിമതോ ദസബലഗുണോപേതാനി, തേസു സബ്ബജേട്ഠാനം ദസന്നം ഛദ്ദന്താനം ബലാനി ഭഗവതോ കായസ്സ ദസബലാനി നാമ. തഞ്ച കാളാവകസങ്ഖാതാനം പകതിഹത്ഥീനം കോടിസഹസ്സസ്സ, മജ്ഝിമപുരിസാനം പന ദസന്നം കോടിസഹസ്സാനഞ്ച ബലം ഹോതി, തം ‘‘നാരായനസങ്ഘാതബല’’ന്തിപി വുച്ചതി.

യാനി പനേതാനി പാളിയം ‘‘ഇധ, സാരിപുത്ത, തഥാഗതോ ഠാനഞ്ച ഠാനതോ അട്ഠാനഞ്ച അട്ഠാനതോ യഥാഭൂതം പജാനാതീ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൧൪൮; അ. നി. ൧൦.൨൧; വിഭ. ൭൬൦; പടി. മ. ൨.൪൪) വുത്താനി ഠാനാഠാനഞാണബലം, കമ്മവിപാകഞാണബലം, സബ്ബത്ഥഗാമിനിപടിപദാഞാണബലം, അനേകധാതുനാനാധാതുലോകഞാണബലം, സത്താനം നാനാധിമുത്തികതാഞാണബലം, ഇന്ദ്രിയപരോപരിയത്തഞാണബലം, ഝാനവിമോക്ഖസമാധിസമാപത്തീനം സംകിലേസവോദാനവുട്ഠാനഞാണബലം, പുബ്ബേനിവാസഞാണബലം, ദിബ്ബചക്ഖുഞാണബലം, ആസവക്ഖയഞാണബലന്തി ദസബലഞാണാനി, ഇമാനി ഭഗവതോ ദസബലാനി നാമ. ദസഹി അസേക്ഖേഹി അങ്ഗേഹീതി അരഹത്തഫലസമ്പയുത്തേഹി പാളിയം ‘‘അസേക്ഖാ സമ്മാദിട്ഠി…പേ… അസേക്ഖോ സമ്മാസമാധി, അസേക്ഖം സമ്മാഞാണം, അസേക്ഖാ സമ്മാവിമുത്തീ’’തി (ദീ. നി. ൩.൩൪൮, ൩൬൦) ഏവം വുത്തേഹി ദസഹി അസേക്ഖധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ. ഏത്ഥ ച ദസ്സനട്ഠേന വുത്താ സമ്മാദിട്ഠി ഏവ ജാനനട്ഠേന സമ്മാഞാണന്തിപി വുത്താ, വുത്താവസേസാ പന ഫലചിത്തസമ്പയുത്താ സബ്ബേ ഫസ്സാദിധമ്മാ സമ്മാവിമുത്തീതി വുത്താതി ദട്ഠബ്ബം.

ബിമ്ബിസാരസമാഗമകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനപബ്ബജ്ജാകഥാവണ്ണനാ

൬൦. സാരീബ്രാഹ്മണിയാ പുത്തോ സാരിപുത്തോ. മോഗ്ഗലീബ്രാഹ്മണിയാ പുത്തോ മോഗ്ഗല്ലാനോ. ഛന്നപരിബ്ബാജകസ്സാതി സേതവത്ഥേന ഹിരികോപീനം ഛാദേത്വാ വിചരണകപരിബ്ബാജകസ്സ, തേന ‘‘നായം നഗ്ഗപരിബ്ബാജകോ’’തി ദസ്സേതി. ‘‘ഉപഞ്ഞാത’’ന്തി ഇമസ്സ വിവരണം ഞാതോ ചേവാതി. ‘‘മഗ്ഗ’’ന്തി ഇമസ്സ വിവരണം ഉപഗതോ ച മഗ്ഗോതി. തേന ച ഉപഞ്ഞാതന്തി ഏത്ഥ ഞാത-സദ്ദോ ഞാണപരിയായോ. മഗ്ഗന്തി ലിങ്ഗവിപല്ലാസേന മഗ്ഗോവ വുത്തോ. ഉപസദ്ദോ ച ഉപഗമനത്ഥോ മഗ്ഗസദ്ദേനപി സമ്ബന്ധിതബ്ബോതി ദസ്സേതി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യസ്മാ പിട്ഠിതോ പിട്ഠിതോ അനുബന്ധനം നാമ അത്ഥികേഹി ഉപഞ്ഞാതം ഉപഗതഞാണഞ്ചേവ ഹോതി, തേഹി ഉപഗതോ പടിപന്നോ മഗ്ഗോ ച, തസ്മാ യംനൂനാഹം അനുബന്ധേയ്യന്തി. ഉപഞ്ഞാതം നിബ്ബാനന്തി ഉപപത്തിയാ അനുമാനേന ഞാതം നിബ്ബാനം. ‘‘മഗ്ഗ’’ന്തി ഇമസ്സ വിവരണം മഗ്ഗന്തോതി, അനുമാനേന ഞാതം പച്ചക്ഖതോ ദസ്സനത്ഥായ ഗവേസന്തോതി അത്ഥോ.

നിരോധോ ച നിരോധൂപായോ ച ഏകസേസേന നിരോധോതി വുത്തോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘അഥ വാ’’തിആദിമാഹ. പടിപാദേന്തോതി നിഗമേന്തോ.

ഇതോ ഉത്തരീതി ഇതോ മയാ ലദ്ധസോതാപത്തിതോ ഉത്തരി ഇതരമഗ്ഗത്തയം യദിപി നത്ഥി, തഥാപി ഏസോ ഏവ മയാ ഗവേസിതോ നിബ്ബാനധമ്മോതി അത്ഥോ.

൬൨-൩. തദാരമ്മണായാതി നിബ്ബാനാരമ്മണായ സോതാപത്തിഫലവിമുത്തിയാ. തേസം ആയസ്മന്താനന്തി സപരിസാനം തേസം ദ്വിന്നം പരിസാനം തസ്മിംയേവ ഖണേ ഭഗവതോ ധമ്മം സുത്വാ അരഹത്തം പാപുണി, അഗ്ഗസാവകാ പന അത്തനോ ഞാണകിച്ചസ്സ മഹന്തതായ കതിപാഹച്ചയേന. തേനാഹ ‘‘ഏവ’’ന്തിആദി. ഉസൂയനകിരിയായ കമ്മഭാവം സന്ധായ ‘‘ഉപയോഗത്ഥേവാ’’തി വുത്തം.

സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനപബ്ബജ്ജാകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഉപജ്ഝായവത്തകഥാവണ്ണനാ

൬൪. വജ്ജാവജ്ജന്തി ഖുദ്ദകം, മഹന്തഞ്ച വജ്ജം. ഉത്തിട്ഠപത്തന്തി ഏത്ഥ ഉത്തിട്ഠം നാമ പിണ്ഡായ ചരണം വുച്ചതി ‘‘ഉത്തിട്ഠേ നപ്പമജ്ജേയ്യാ’’തിആദീസു (ധ. പ. ൧൬൮) വിയ. ഉത്തിട്ഠത്ഥായ ഗഹിതം പത്തം ഉത്തിട്ഠപത്തം, തേനാഹ ‘‘പിണ്ഡായ ചരണകപത്ത’’ന്തി. തസ്സ ഉപനാമേ കോ ദോസോതി ആഹ ‘‘തസ്മിം ഹീ’’തിആദി. തസ്മാതി യസ്മാ മനുസ്സാ ഏതസ്മിംയേവ ഏതേ ഭുഞ്ജന്തീതി ഉത്തിട്ഠപത്തേ ഉച്ഛിട്ഠസഞ്ഞിനോ, തസ്മാ ഉത്തിട്ഠപത്തന്തി വുത്തം ഉത്തിട്ഠ-സദ്ദേനേവ മനുസ്സാനം സഞ്ഞായ ഉച്ഛിട്ഠതാപി ഗമ്മതീതി. കേചി പന ‘‘ഉച്ഛിട്ഠസദ്ദേന സമാനത്ഥോ ഉത്തിട്ഠസദ്ദോ’’തി വദന്തി. ‘‘ഉത്തിട്ഠാ’’തി ത്വാപച്ചയന്തോപി ഹോതീതി ആഹ ‘‘ഉട്ഠഹിത്വാ’’തി. ഉപജ്ഝായം ഗഹേതുന്തി ഉപജ്ഝായത്തം മനസാ ഗഹേതും, യാചനവചനേന തസ്സ അനുമതിം ഗഹേതുന്തി വാ അത്ഥോ.

൬൫. പതിസ്സയനം പതിസ്സോ, ഗരും നിസ്സായ വത്തനഭാവോ, യംകിഞ്ചി ഗാരവന്തി അത്ഥോ. സഹ പതിസ്സേന സപ്പതിസ്സോ, പരം ജേട്ഠം കത്വാ തസ്സോവാദേ വത്തനതാതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘ജേട്ഠകഭാവഞ്ച ഉപട്ഠപേത്വാ’’തി. സാഹൂതി സാധു സുന്ദരം. ലഹൂതി അഗരു, സുഭരതാതി അത്ഥോ. ഓപായികന്തി ഉപായപടിസംയുത്തം, ഏവം പടിപജ്ജനം നിത്ഥരണൂപായോതി അത്ഥോ. പതിരൂപന്തി സാമീചികമ്മമിദന്തി അത്ഥോ. പാസാദികേനാതി പസാദാവഹേന കായവചീപയോഗേന സമ്പാദേഹീതി അത്ഥോ. കായേനാതി ഏതദത്ഥവിഞ്ഞാപകം ഹത്ഥമുദ്ദാദിം ദസ്സേന്തോ കായേന വിഞ്ഞാപേതി. സാധൂതി സമ്പടിച്ഛനം സന്ധായാതി ഉപജ്ഝായേന ‘‘സാഹൂ’’തിആദീസു വുത്തേസു സദ്ധിവിഹാരികസ്സ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛനം വചനം സന്ധായ ‘‘കായേന വിഞ്ഞാപേതീ’’തിആദി വുത്തന്തി അധിപ്പായോ. ആയാചനദാനമത്തേനാതി സദ്ധിവിഹാരികസ്സ പഠമം ആയാചനമത്തേന, തതോ ഉപജ്ഝായസ്സ ച ‘‘സാഹൂ’’തിആദിനാ വചനമത്തേനാതി അത്ഥോ.

൬൬. അസ്സാതി സദ്ധിവിഹാരികസ്സ. ദ്വേ ചീവരാനീതി ഉത്തരാസങ്ഗം, സങ്ഘാടിഞ്ച സന്ധായ വദതി. ഇതോ പട്ഠായാതി ‘‘ന ഉപജ്ഝായസ്സ ഭണമാനസ്സാ’’തി ഏത്ഥ ന-കാരതോ പട്ഠായ, തേന ‘‘നാതിദൂരേ’’തിആദീസു ന-കാരപടിസിദ്ധേസു ആപത്തി നത്ഥീതി ദസ്സേതി. സബ്ബത്ഥ ദുക്കടാപത്തീതി ആപദാഉമ്മത്തഖിത്തചിത്തവേദനട്ടതാദീഹി വിനാ പണ്ണത്തിം അജാനിത്വാപി വദന്തസ്സ ഗിലാനസ്സപി ദുക്കടമേവ. ആപദാസു ഹി അന്തരന്തരാ കഥാ വത്തും വട്ടതി. ഏവമഞ്ഞേസുപി ന-കാരപടിസിദ്ധേസു ഈദിസേസു, ഇതരേസു പന ഗിലാനോപി ന മുച്ചതി. പാളിയം ‘‘ഹേട്ഠാപീഠം വാ പരാമസിത്വാ’’തി ഇദം പുബ്ബേ തത്ഥ ഠപിതപത്താദിനാ അസങ്ഘട്ടനത്ഥായ വുത്തം, ചക്ഖുനാ ഓലോകേത്വാപി അഞ്ഞേസം അഭാവം ഞത്വാപി ഠപേതും വട്ടതി ഏവ. ആപത്തിയാ ആസന്നന്തി ആപത്തികരണമേവ.

ഗാമേതി അന്തോഗാമേ താദിസേ മണ്ഡപാദിമ്ഹി. അന്തരഘരേതി അന്തോഗേഹേ. പടിക്കമനേതി ആസനസാലായം. ധോതവാലികായാതി ഉദകേന ഗതട്ഠാനേ നിരജായ പരിസുദ്ധവാലികായ. നിദ്ധൂമേതി ജന്താഘരേ ജലിയമാനഅഗ്ഗിധൂമരഹിതേ. ജന്താഘരഞ്ഹി നാമ ഹിമപാതബഹുലേസു ദേസേസു തപ്പച്ചയരോഗപീളാദിനിവാരണത്ഥം സരീരസേദാപനട്ഠാനം. തത്ഥ കിര അന്ധകാരപടിച്ഛന്നതായ ബഹൂപി ഏകതോ പവിസിത്വാ ചീവരം നിക്ഖിപിത്വാ അഗ്ഗിതാപപരിഹാരായ മത്തികായ മുഖം ലിമ്പിത്വാ സരീരം യാവദത്ഥം സേദേത്വാ ചുണ്ണാദീഹി ഉബ്ബട്ടേത്വാ നഹായന്തി. തേനേവ പാളിയം ‘‘ചുണ്ണം സന്നേതബ്ബ’’ന്തിആദി വുത്തം. ഉല്ലോകന്തി ഉദ്ധം ഓലോകനട്ഠാനം. ഉപരിഭാഗന്തി അത്ഥോ.

അഞ്ഞത്ഥ നേതബ്ബോതി യത്ഥ വിഹരതോ സാസനേ അനഭിരതി ഉപ്പന്നാ, തതോ അഞ്ഞത്ഥ കല്യാണമിത്താദിസമ്പത്തിയുത്തട്ഠാനേ നേതബ്ബോ. വിസഭാഗപുഗ്ഗലാനന്തി ലജ്ജിനോ വാ അലജ്ജിനോ വാ ഉപജ്ഝായസ്സ അവഡ്ഢികാമേ സന്ധായ വുത്തം. സചേ പന ഉപജ്ഝായോ അലജ്ജീ ഓവാദമ്പി ന ഗണ്ഹാതി, ലജ്ജിനോ ച ഏതസ്സ വിസഭാഗാ ഹോന്തി, തത്ഥ ഉപജ്ഝായം വിഹായ ലജ്ജീഹേവ സദ്ധിം ആമിസാദിപരിഭോഗോ കാതബ്ബോ. ഉപജ്ഝായാദിഭാവോ ഹേത്ഥ ന പമാണന്തി ദട്ഠബ്ബം. പരിവേണം ഗന്ത്വാതി ഉപജ്ഝായസ്സ പരിവേണം ഗന്ത്വാ. ‘‘ന സുസാന’’ന്തി ഇദം ഉപലക്ഖണം, ഉപചാരസീമതോ ബഹി ഗന്തുകാമേന അനാപുച്ഛാ ഗന്തും ന വട്ടതി.

ഉപജ്ഝായവത്തകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സദ്ധിവിഹാരികവത്തകഥാവണ്ണനാ

൬൭. സദ്ധിവിഹാരികവത്തകഥായം സങ്ഗഹേതബ്ബോ അനുഗ്ഗഹേതബ്ബോതിആദീസു അനാദരിയം പടിച്ച ധമ്മാമിസേഹി അസങ്ഗണ്ഹന്താനം ആചരിയുപജ്ഝായാനം ദുക്കടം വത്തഭേദത്താ. തേനേവ പരിവാരേപി ‘‘നദേന്തോ ആപജ്ജതീ’’തി (പരി. ൩൨൨) വുത്തം. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

സദ്ധിവിഹാരികവത്തകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നസമ്മാവത്തനാദികഥാവണ്ണനാ

൬൮. നസമ്മാവത്തനാദികഥായം വത്തം ന പൂരേയ്യാതി ‘‘വത്തകരണകാലോ’’തി വത്ഥുവിജാനനവസേന ഞത്വാ മാനകോസജ്ജാദിവസേന വാ ഉപജ്ഝായാദീസു അനാദരേന വാ ‘‘അകാതും ന വട്ടതീ’’തി അജാനനതായ വാ ന കരേയ്യ, ദുക്കടമേവ. അസഞ്ചിച്ച അസതിയാതിആദീഹി ച അകരോന്തസ്സ പന അനാപത്തി. സബ്ബാനി ഹി വത്താനി സേഖിയാനേവ, തസ്മാ സേഖിയേസു വുത്തനയേനേവേത്ഥ സബ്ബോപി വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ. ഗേഹസ്സിതപേമന്തി മേത്താപേമം.

സാദിയനം വാ അസാദിയനം വാ ന ജാനാതീതി ‘‘മയി സാദിയന്തേ അകരോന്താനം ആപത്തി ഹോതി, പടിക്ഖിപിത്വാ അസാദിയന്തേ ആപത്തി ന ഹോതീ’’തി ഏവം ന ജാനാതീതി അത്ഥോ. ‘‘തേസു ഏകോ വത്തസമ്പന്നോ ഭിക്ഖു…പേ… തേസം അനാപത്തീ’’തി വചനതോ സചേ കോചി ‘‘തുമ്ഹാകം സദ്ധിവിഹാരികേ, അന്തേവാസികേ വാ ഗിലാനേ ഉപട്ഠഹിസ്സാമി, ഓവാദാനുസാസനിആദികം സബ്ബം കത്തബ്ബം കരിസ്സാമീ’’തി വദതി, തേ വാ സദ്ധിവിഹാരികാദയോ ‘‘അപ്പോസ്സുക്കാ ഹോഥാ’’തി വദന്തി, വത്തം വാ ന സാദിയന്തി, ആചരിയുപജ്ഝായാനമ്പി അനാപത്തി.

നസമ്മാവത്തനാദികഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

രാധബ്രാഹ്മണവത്ഥുകഥാവണ്ണനാ

൬൯. രാധബ്രാഹ്മണവത്ഥുസ്മിം പാളിയം ഉപ്പണ്ഡുപ്പണ്ഡുകജാതോതി സകലസരീരേ സഞ്ജാതപണ്ഡുവണ്ണോ. പണ്ഡുവണ്ണസ്സ സകലസരീരേ ബ്യാപിതഭാവദസ്സനത്ഥഞ്ഹി വിച്ഛാവചനം കതം. അധികാരന്തി ഉപകാരം. കതവേദിനോതി അത്തനോ കതം ഉപകാരം പടികിരിയായ ഞാപകാ. ഉപസമ്പദാകമ്മവാചായ യം വത്തബ്ബം, തം പരിയോസാനേ വക്ഖാമ. പരിമണ്ഡലേഹീതി പരിപുണ്ണേഹി.

൭൧-൭൩. പണ്ണത്തിവീതിക്കമന്തി സിക്ഖാപദവീതിക്കമം. പാളിയം പിണ്ഡിയാലോപഭോജനന്തി ജങ്ഘപിണ്ഡിമംസബലേന ചരിത്വാ ആലോപാലോപവസേന പരിയിട്ഠഭോജനം. അതിരേകലാഭോതി ഭിക്ഖാഹാരതോ അധികലാഭോ. സങ്ഘഭത്താദീനം വിഭാഗോ സേനാസനക്ഖന്ധകേ ആവി ഭവിസ്സതി. വിഹാരോതി തിണകുടികാദിസഹിതോ പാകാരപരിച്ഛിന്നോ സകലോ സങ്ഘാരാമോ. അഡ്ഢയോഗോതി ഏകസാലോ ദീഘപാസാദോ. ഹത്ഥിപിട്ഠിഗരുളസണ്ഠാനോ ദീഘപാസാദോതിപി വദന്തി. പാസാദോതി ചതുരസ്സോ ഉച്ചോ അനേകഭൂമകപാസാദോ. ഹമ്മിയന്തി മുണ്ഡച്ഛദനോ ചന്ദികങ്ഗണയുത്തോ നാതിഉച്ചോ പാസാദോ. ഗുഹാതി പബ്ബതഗുഹാ. പൂതിമുത്തന്തി ഗോമുത്തം.

രാധബ്രാഹ്മണവത്ഥുകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ആചരിയവത്തകഥാവണ്ണനാ

൭൬. സഹധമ്മികം വുച്ചമാനോതി ‘‘ഏവം നിവാസേതബ്ബ’’ന്തിആദിനാ സിക്ഖാപദേന ഓവദിയമാനോ. വാദം ആരോപേത്വാതി ‘‘ഓലമ്ബിത്വാ നിവാസനാദീസു കോ ദോസോ? യദി ദോസോ ഭവേയ്യ, പരിമണ്ഡലനിവാസനാദീസുപി ദോസോ സിയാ’’തിആദിനാ നിഗ്ഗഹം ആരോപേത്വാ. തംയേവ തിത്ഥായതനന്തി ദിട്ഠിസങ്ഖാതതിത്ഥമേവ ആയതനം ദുക്ഖുപ്പത്തിട്ഠാനന്തി തിത്ഥായതനം. ആയസ്മതോ നിസ്സായ വച്ഛാമീതി ആയസ്മന്തം നിസ്സായ വസിസ്സാമീതി അത്ഥോ.

ആചരിയവത്തകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പണാമനാഖമാപനാകഥാവണ്ണനാ

൮൦. യം പുബ്ബേ ലക്ഖണം വുത്തം, തേനേവ ലക്ഖണേന നിസ്സയന്തേവാസികസ്സ ആപത്തി ന വേദിതബ്ബാതി സമ്ബന്ധയോജനാ ദട്ഠബ്ബാ. പോത്ഥകേസു പന ‘‘ന തേനേവ ലക്ഖണേനാ’’തി ഏത്ഥ ന-കാരം ഛഡ്ഡേത്വാ ‘‘തേനേവ ലക്ഖണേന നിസ്സയന്തേവാസികസ്സ ആപത്തി വേദിതബ്ബാ’’തി ലിഖന്തി, തം പമാദലിഖിതം. തഥാ ഹി തേനേവ ലക്ഖണേന ആപത്തിഭാവേ ഗയ്ഹമാനേ നിസ്സയമുത്തകസ്സാപി അമുത്തകസ്സാപി ആപത്തി ഏവാതി വുത്തലക്ഖണേന ആപത്തിം ആപജ്ജേയ്യ. തഥാ ച ‘‘നിസ്സയന്തേവാസികേന ഹി യാവ ആചരിയം നിസ്സായ വസതി, താവ സബ്ബം ആചരിയവത്തം കാതബ്ബ’’ന്തി ഇമിനാ അനന്തരവചനേന വിരോധോ സിയാ. വിസുദ്ധിമഗ്ഗേപി ച –

‘‘നിസ്സയാചരിയ, ഉദ്ദേസാചരിയ, നിസ്സയന്തേവാസിക, ഉദ്ദേസന്തേവാസിക, സമാനാചരിയകാ പന യാവ നിസ്സയഉദ്ദേസാ അനുപച്ഛിന്നാ. താവ പടിജഗ്ഗിതബ്ബാ’’തി (വിസുദ്ധി. ൧.൪൧) –

വുത്തം. തസ്മാ വുത്തനയേന ഇധ പരിഗളിതം ന-കാരം ആനേത്വാ തേനേവ സദ്ധിവിഹാരികസ്സ വുത്തേനേവ ലക്ഖണേന നിസ്സയന്തേവാസികസ്സ ആപത്തി ന വേദിതബ്ബാതി ഏവമത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ.

പണാമനാഖമാപനാകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നിസ്സയപടിപ്പസ്സദ്ധികഥാവണ്ണനാ

൮൩. നിസ്സയപടിപ്പസ്സദ്ധികഥായം ‘‘യോ വാ ഏകസമ്ഭോഗപരിഭോഗോ, തസ്സ സന്തികേ നിസ്സയോ ഗഹേതബ്ബോ’’തി ഇമിനാ ലജ്ജീസു ഏവ നിസ്സയഗ്ഗഹണം നിയോജേതി അലജ്ജീസു പടിക്ഖിത്തത്താ. ഏത്ഥ ച പരിഭോഗസദ്ദേന ഏകകമ്മാദികോ സംവാസോ ഗഹിതോ പച്ചയപരിഭോഗസ്സ സമ്ഭോഗ-സദ്ദേന ഗഹിതത്താ, ഏതേന ച സമ്ഭോഗസംവാസാനം അലജ്ജീഹി സദ്ധിം ന കത്തബ്ബതം ദസ്സേതി. പരിഹാരോ നത്ഥീതി ആപത്തിപരിഹാരോ നത്ഥി. താദിസോതി യത്ഥ നിസ്സയോ ഗഹിതപുബ്ബോ, യോ ച ഏകസമ്ഭോഗപരിഭോഗോ, താദിസോ. തഥാ വുത്തന്തി ‘‘ലഹും ആഗമിസ്സാമീ’’തി വുത്തഞ്ചേതി അത്ഥോ. ‘‘ചത്താരി പഞ്ച ദിവസാനീ’’തി ഇദം ഉപലക്ഖണമത്തം. യദി ഏകാഹദ്വീഹേന സഭാഗതാ പഞ്ഞായതി, ഞാതദിവസേന ഗഹേതബ്ബോവ. അഥാപി ചതുപഞ്ചാഹേനാപി ന പഞ്ഞായതി, യത്തകേഹി ദിവസേഹി പഞ്ഞായതി, തത്തകാനി അതിക്കമേതബ്ബാനി. സഭാഗതം ഓലോകേമീതി പന ലേസോ ന കാതബ്ബോ.

ദഹരാ സുണന്തീതി ഏത്ഥ അസുത്വാപി ആഗമിസ്സതി, കേനചി അന്തരായേന ചിരായതീതി സഞ്ഞായ സതി ലബ്ഭതേവ പരിഹാരോ. തേനാഹ ‘‘ഇധേവാഹം വസിസ്സാമീതി പഹിണതി, പരിഹാരോ നത്ഥീ’’തി.

ഏകദിവസമ്പി പരിഹാരോ നത്ഥീതി ഗമനേ നിരുസ്സാഹം സന്ധായ വുത്തം. സഉസ്സാഹസ്സ പന സേനാസനപടിസാമനാദിവസേന കതിപാഹേ ഗതേപി ന ദോസോ.

തത്രേവ വസിതബ്ബന്തി തത്ര സഭാഗട്ഠാനേ ഏവ നിസ്സയം ഗഹേത്വാ വസിതബ്ബം. ‘‘തംയേവ വിഹാരം…പേ… വസിതും വട്ടതീ’’തി ഇമിനാ ഉപജ്ഝായേ സങ്ഗണ്ഹന്തേയേവ തംസമോധാനേ നിസ്സയപടിപ്പസ്സദ്ധി വുത്താ, തസ്മിം പന കോധേന വാ ഗണനിരപേക്ഖതായ വാ അസങ്ഗണ്ഹന്തേ അഞ്ഞേസു ഗഹിതോ നിസ്സയോ ന പടിപ്പസ്സമ്ഭതീതി ദസ്സേതി.

ആചരിയമ്ഹാ നിസ്സയപടിപ്പസ്സദ്ധിയം വുത്തോ ‘‘കോചി ആചരിയോ’’തിആദികോ നയോ ഉപജ്ഝായപക്കമനാദീസുപി നേത്വാ തത്ഥ ച വുത്തോ ഇധാപി നേത്വാ യഥാരഹം യോജേതബ്ബോ.

ദ്വേ ലേഡ്ഡുപാതേ അതിക്കമ്മ അഞ്ഞസ്മിം വിഹാരേ വസന്തീതി ഉപചാരസീമതോ ബഹി അഞ്ഞസ്മിം വിഹാരേ അന്തേവാസികാനം വസനട്ഠാനതോ ദ്വേ ലേഡ്ഡുപാതേ അതിക്കമ്മ വസന്തി. തേന ബഹിഉപചാരേപി അന്തേവാസികാദീനം വസനട്ഠാനതോ ദ്വിന്നം ലേഡ്ഡുപാതാനം അന്തരേ ആസന്നപദേസേ വസതി, നിസ്സയോ ന പടിപ്പസ്സമ്ഭതീതി ദസ്സേതി. അന്തോഉപചാരസീമായം പന ദ്വേ ലേഡ്ഡുപാതേ അതിക്കമിത്വാ വസതോ നിസ്സയോ ന പടിപ്പസ്സമ്ഭതേവ.

നിസ്സയപടിപ്പസ്സദ്ധികഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഉപസമ്പാദേതബ്ബപഞ്ചകകഥാവണ്ണനാ

൮൪. ഉപജ്ഝാചരിയലക്ഖണകഥായം ന സാമണേരോ ഉപട്ഠാപേതബ്ബോതി ഉപജ്ഝായേന ഹുത്വാ ന പബ്ബാജേതബ്ബോ. അസേക്ഖസ്സ അയന്തി അസേക്ഖോ, ലോകിയലോകുത്തരോ സീലക്ഖന്ധോ.

അന്തഗ്ഗാഹികായാതി സസ്സതുച്ഛേദകോട്ഠാസഗ്ഗാഹികായ. പച്ഛിമാനി ദ്വേതി അപ്പസ്സുതോ ഹോതി, ദുപ്പഞ്ഞോ ഹോതീതി ഇമാനി ദ്വേ അങ്ഗാനി. പച്ഛിമാനി തീണീതി ന പടിബലോ ഉപ്പന്നം കുക്കുച്ചം ധമ്മതോ വിനോദേതും, ആപത്തിം ന ജാനാതി, ആപത്തിയാ വുട്ഠാനം ന ജാനാതീതി ഇമാനി തീണി. കുക്കുച്ചസ്സ ഹി പാളിഅട്ഠകഥാനയസങ്ഖാതധമ്മതോ വിനോദേതും അപടിബലതാ നാമ അബ്യത്തതാ ഏവ ഹോതീതി സാപി ആപത്തിഅങ്ഗമേവ വുത്താ.

അഭിവിസിട്ഠോ ഉത്തമോ സമാചാരോ ആഭിസമാചാരോ, വത്തപടിവത്തസീലം. തം ആരബ്ഭ പഞ്ഞത്താ ഖന്ധകസിക്ഖാപദസങ്ഖാതാ സിക്ഖാ ആഭിസമാചാരികാ. സിക്ഖാപദമ്പി ഹി തം തത്ഥ പടിപൂരണത്ഥികേഹി ഉഗ്ഗഹണാദിവസേന സിക്ഖിതബ്ബതോ ‘‘സിക്ഖാ’’തി വുച്ചതി. മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയസ്സ ആദിഭൂതാ കാരണഭൂതാതി ആദിബ്രഹ്മചരിയകാ സിക്ഖാ, ഉഭതോവിഭങ്ഗപരിയാപന്നസിക്ഖാപദം. തേനേവ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേപി ‘‘ഉഭതോവിഭങ്ഗപരിയാപന്നസിക്ഖാപദം ആദിബ്രഹ്മചരിയകം, ഖന്ധകവത്തപഅയാപന്നം ആഭിസമാചാരിക’’ന്തി (വിസുദ്ധി. ൧.൧൧) വുത്തം. തസ്മാ സേക്ഖപണ്ണത്തിയ’’ന്തി ഏത്ഥ സിക്ഖിതബ്ബതോ സേക്ഖാ, ഭഗവതാ പഞ്ഞത്തത്താ പണ്ണത്തി. സബ്ബാപി ഉഭതോവിഭങ്ഗപരിയാപന്നാ സിക്ഖാപദപണ്ണത്തി ‘‘സേക്ഖപണ്ണത്തീ’’തി വുത്താതി ഗഹേതബ്ബാ. നാമരൂപപരിച്ഛേദേതി ഏത്ഥ കുസലത്തികാദീഹി വുത്തം ജാതിഭൂമിപുഗ്ഗലസമ്പയോഗവത്ഥാരമ്മണകമ്മദ്വാരലക്ഖണരസാദിഭേദേഹി വേദനാക്ഖന്ധാദിചതുബ്ബിധം സനിബ്ബാനം നാമം, ഭൂതുപാദായഭേദം രൂപഞ്ച പരിച്ഛിന്ദിത്വാ ജാനനപഞ്ഞാ, തപ്പകാസകോ ച ഗന്ഥോ നാമരൂപപരിച്ഛേദോ നാമ. ഇമിനാ അഭിധമ്മത്ഥകുസലേന ഭവിതബ്ബന്തി ദസ്സേതി. സിക്ഖാപേതുന്തി ഉഗ്ഗണ്ഹാപേതും.

ഉപസമ്പാദേതബ്ബപഞ്ചകകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

അഞ്ഞതിത്ഥിയപുബ്ബവത്ഥുകഥാവണ്ണനാ

൮൬. തിത്ഥിയപരിവാസകഥായം ആജീവകസ്സ വാതിആദീസു അകിരിയവാദീ ആജീവകോ നാമ, കിരിയവാദിനോ പന നിഗണ്ഠാപി അഞ്ഞേപി നഗ്ഗതിത്ഥികാ അചേലകപദേ സങ്ഗഹിതാ. സബ്ബഥാ നഗ്ഗസ്സേവ തിത്ഥിയപരിവാസോ വിഹിതോ. സോ ച തേനേവ നഗ്ഗവേസേന ഭിക്ഖൂനം സന്തികം ആഗതസ്സ, ന പടിച്ഛാദേത്വാ ആഗതസ്സാതി ദസ്സേതും ‘‘സചേ സോപീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ സോപീതി ആജീവകോ.

ആമിസകിഞ്ചിക്ഖസമ്പദാനം നാമ അപ്പമത്തകസ്സ ദേയ്യധമ്മസ്സ അനുപ്പദാനം. രൂപൂപജീവികാതി അത്തനോ രൂപമേവ നിസ്സായ ജീവന്തിയോ. വേസിയാ ഗോചരോ ബഹുലം പവത്തിട്ഠാനം അസ്സാതി വേസിയാഗോചരോ. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ. യോബ്ബന്നാതീതാതി അനിവിദ്ധാ ഏവ മഹല്ലികഭാവം പത്താ ഥുല്ലകുമാരീ ഏവാതി വുത്തം. ആദായസ്സാതി ആദാനസ്സ ഗഹണസ്സ.

അഞ്ഞതിത്ഥിയപുബ്ബവത്ഥുകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പഞ്ചാബാധവത്ഥുകഥാവണ്ണനാ

൮൮-൯. പഞ്ചാബാധാദിവത്ഥൂസു പാളിയം സോമ്ഹി അരോഗോ, വിബ്ഭമിസ്സാമീതി സോ അഹം അരോഗോ, വിബ്ഭമിസ്സാമീതി അത്ഥോ. നഖപിട്ഠിപ്പമാണന്തി കനിട്ഠങ്ഗുലിനഖപിട്ഠി അധിപ്പേതാ. ‘‘പടിച്ഛന്നേ ഠാനേ നഖപിട്ഠിപ്പമാണം അവഡ്ഢനകപക്ഖേ ഠിതം ഹോതി, വട്ടതീ’’തി വുത്തത്താ അപ്പടിച്ഛന്നട്ഠാനേ താദിസമ്പി ന വട്ടതി, പടിച്ഛന്നട്ഠാനേപി ച വഡ്ഢനകപക്ഖേ ഠിതോപി ന വട്ടതീതി സിദ്ധമേവ ഹോതി. പാകടട്ഠാനേപി പന നഖപിട്ഠിപ്പമാണതോ ഊനതരം അവഡ്ഢനകം വട്ടതീതി യേ ഗണ്ഹേയ്യും, തേസം തം ഗഹണം പടിസേധേതും ‘‘മുഖേ പനാ’’തിആദി വുത്തം.

കോലട്ഠിമത്തകോപീതി ബദരട്ഠിപ്പമാണോപി. അവഡ്ഢനകപക്ഖേ ഠിതോപി ന വട്ടതീതി ഏത്ഥ പി-സദ്ദേന കോലട്ഠിമത്തതോ ഖുദ്ദകതരോപി ഗണ്ഡോ ന വട്ടതീതി ദസ്സേതി. തേനാഹ ‘‘സച്ഛവിം കാരേത്വാ’’തി, വിജ്ജമാനച്ഛവിം കത്വാതി അത്ഥോ. ‘‘സഞ്ഛവി’’ന്തി വാ പാഠോ, സഞ്ജാതച്ഛവിന്തി അത്ഥോ. ഗണ്ഡാദീസു വൂപസന്തേസുപി ഗണ്ഡാനം വിവണ്ണമ്പി ഹോതി, തം വട്ടതി.

പദുമപുണ്ഡരീകപത്തവണ്ണന്തി രത്തപദുമസേതപദുമപുപ്ഫദലവണ്ണം. കുട്ഠേ വുത്തനയേനേവാതി പടിച്ഛന്നട്ഠാനേ അവഡ്ഢനകം വട്ടതി, അഞ്ഞത്ഥ ന കിഞ്ചിപി വട്ടതീതി വുത്തനയം ദസ്സേതി. സോസബ്യാധീതി ഖയരോഗോ. യക്ഖുമ്മാരോതി കദാചി കദാചി ആഗന്ത്വാ ഭൂമിയം പാതേത്വാ ഹത്ഥമുഖാദികം അവയവം ഭൂമിയം ഘംസനകോ യക്ഖോവ രോഗോ.