൨. ഉപോസഥക്ഖന്ധകോ

സന്നിപാതാനുജാനനാദികഥാവണ്ണനാ

൧൩൨. ഉപോസഥക്ഖന്ധകേ തരന്തി ഓതരന്തി ഏത്ഥാതി തിത്ഥം, ലദ്ധി. ഇതോതി സാസനലദ്ധിതോ.

൧൩൫. ആപജ്ജിത്വാ വാ വുട്ഠിതോതി ഏത്ഥ ദേസനാരോചനാനമ്പി സങ്ഗഹോ. തേനേവ മാതികാട്ഠകഥായം ‘‘വുട്ഠിതാ വാ ദേസിതാ വാ ആരോചിതാ വാ ആപത്തി…പേ… അസന്തീ നാമ ഹോതീ’’തി (കങ്ഖാ. അട്ഠ. നിദാനവണ്ണനാ) വുത്തം.

മനുജേനാതി ആസന്നേന സഹ. പരേതി ദൂരട്ഠേപി പരപുഗ്ഗലേ സന്ധായ ഗിരം നോ ച ഭണേയ്യാതി യോജനാ.

‘‘ആവികതാ ഹിസ്സ ഫാസു ഹോതീ’’തി (മഹാവ. ൧൩൪) വുത്തത്താ ഗരുകാപത്തിപി ആവികരണമത്തേന വുട്ഠാതീതി കേചി വദന്തി, തം തേസം മതിമത്തം പരിവാസാദിവിധാനസുത്തേഹി വിരുജ്ഝനതോ. അയം പനേത്ഥ അധിപ്പായോ – യഥാഭൂതഞ്ഹി അത്താനമാവികരോന്തം പേസലാ ഭിക്ഖൂ ‘‘അകാമാ പരിവത്ഥബ്ബ’’ന്തിആദിവചനം നിസ്സായ അനിച്ഛമാനമ്പി നം ഉപായേന പരിവാസാദീനി ദത്വാ അവസ്സം സുദ്ധന്തേ പതിട്ഠാപേസ്സന്തി, തതോ തസ്സ അവിപ്പടിസാരാദീനം വസേന ഫാസു ഹോതി. പഠമം പാതിമോക്ഖുദ്ദേസന്തി നിദാനുദ്ദേസം ദസ്സേതി. പുബ്ബേ അവിജ്ജമാനം പഞ്ഞാപേസീതി. ന കേവലഞ്ച ഏതം, പുബ്ബേ പഞ്ഞത്തമ്പി പന പാരാജികാദിസിക്ഖാപദം സബ്ബം ഭഗവാ ‘‘തത്രിമേ ചത്താരോ പാരാജികാ ധമ്മാ ഉദ്ദേസം ആഗച്ഛന്തീ’’തിആദിനാ പാരാജികുദ്ദേസാദിവസേന വിനയമാതികം കത്വാ നിദാനുദ്ദേസേന സഹ സയമേവ സങ്ഗഹേത്വാ ‘‘പാതിമോക്ഖ’’ന്തി പഞ്ഞാപേസീതി ദട്ഠബ്ബം. തദേതം സബ്ബമ്പി സന്ധായ ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസിതു’’ന്തി (മഹാവ. ൧൩൩) വുത്തം.

൧൩൬. ഏതം ൩൪ വേദിതബ്ബന്തി യസ്മിം തസ്മിം ചാതുദ്ദസേ വാ പന്നരസേ വാതി ഏവം അത്ഥജാതം.

സന്നിപാതാനുജാനനാദികഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സീമാനുജാനനകഥാവണ്ണനാ

൧൩൮. ‘‘പുരത്ഥിമായ ദിസായാ’’തി ഇദം നിദസ്സനമത്തം. തസ്സം പന ദിസായം നിമിത്തേ അസതി യത്ഥ അത്ഥി, തതോ പട്ഠായ പഠമം ‘‘പുരത്ഥിമായ അനുദിസായ, ദക്ഖിണായ ദിസായാ’’തിആദിനാ സമന്താ വിജ്ജമാനട്ഠാനേസു നിമിത്താനി കിത്തേത്വാ പുന ‘‘പുരത്ഥിമായ അനുദിസായാ’’തി പഠമകിത്തിതം കിത്തേതും വട്ടതി, തീഹി നിമിത്തേഹി സിങ്ഘാടകസണ്ഠാനായപി സീമായ സമ്മന്നിതബ്ബതോ. തിക്ഖത്തും സീമാമണ്ഡലം സമ്ബന്ധന്തേനാതി വിനയധരേന സയം ഏകസ്മിംയേവ ഠാനേ ഠത്വാ കേവലം നിമിത്തകിത്തനവചനേനേവ സീമാമണ്ഡലം സമന്താ നിമിത്തേന നിമിത്തം ബന്ധന്തേനാതി അത്ഥോ. തം തം നിമിത്തട്ഠാനം അഗന്ത്വാപി ഹി കിത്തേതും വട്ടതി. തിയോജനപരമായ സീമായ സമന്തതോ തിക്ഖത്തും അനുപരിഗമനസ്സ ഏകദിവസേന ദുക്കരത്താ വിനയധരേന സയം അദിട്ഠമ്പി പുബ്ബേ ഭിക്ഖൂഹി യഥാവവത്ഥിതം നിമിത്തം ‘‘പാസാണോ ഭന്തേ’’തിആദിനാ കേനചി വുത്താനുസാരേന സല്ലക്ഖേത്വാ ‘‘ഏസോ പാസാണോ നിമിത്ത’’ന്തിആദിനാ കിത്തേതുമ്പി വട്ടതി ഏവ.

സുദ്ധപംസുപബ്ബതോതി ന കേനചി കതോ സയംജാതോവ വുത്തോ. തഥാ സേസാപി. ഇതരോപീതി സുദ്ധപംസുപബ്ബതാദികോപി പബ്ബതോ. ഹത്ഥിപ്പമാണതോതി ഏത്ഥ ഭൂമിതോ ഉഗ്ഗതപ്പദേസേന ഹത്ഥിപ്പമാണം ഗഹേതബ്ബം. ചതൂഹി വാ തീഹി വാതി സീമാഭൂമിയം ചതൂസു, തീസു വാ ദിസാസു ഠിതേഹി. ഏകിസ്സാ ഏവ പന ദിസായ ഠിതേഹി തതോ ബഹൂഹിപി സമ്മന്നിതും ന വട്ടതി. ദ്വീഹി പന ദ്വീസു ദിസാസു ഠിതേഹിപി ന വട്ടതി. തസ്മാതി യസ്മാ ഏകേന ന വട്ടതി, തസ്മാ. തം ബഹിദ്ധാ കത്വാതി കിത്തിതനിമിത്തസ്സ അസീമത്താ അന്തോസീമായ കരണം അയുത്തന്തി വുത്തം. തേനാഹ ‘‘സചേ’’തിആദി.

ദ്വത്തിംസപലഗുളപിണ്ഡപ്പമാണതാ സണ്ഠാനതോ ഗഹേതബ്ബാ, ന തുലഗണനാവസേന, ഭാരതോ പലപരിമാണഞ്ച മഗധതുലായ ഗഹേതബ്ബം. സാ ച ലോകിയതുലായ ദ്വിഗുണാതി വദന്തി. അതിമഹന്തോപീതി ഭൂമിതോ ഹത്ഥിപ്പമാണം അനുഗ്ഗന്ത്വാ ഹേട്ഠാഭൂമിയം ഓതിണ്ണഘനതോ അനേകയോജനപ്പമാണോപി. സചേ ഹി തതോ ഹത്ഥിപ്പമാണം കൂടം ഉഗ്ഗച്ഛതി, പബ്ബതസങ്ഖ്യമേവ ഗച്ഛതി.

അന്തോസാരാനന്തി തസ്മിം ഖണേ തരുണതായ സാരേ അവിജ്ജമാനേപി പരിണാമേന ഭവിസ്സമാനസാരേപി സന്ധായ വുത്തം. താദിസാനഞ്ഹി സൂചിദണ്ഡകപ്പമാണപരിണാഹാനം ചതുപഞ്ചമത്തമ്പി വനം വട്ടതി. അന്തോസാരമിസ്സകാനന്തി അന്തോസാരേഹി രുക്ഖേഹി സമ്മിസ്സാനം. ഏതേന ച സാരരുക്ഖമിസ്സമ്പി വനം വട്ടതീതി ദസ്സേതി. ചതുപഞ്ചരുക്ഖമത്തമ്പീതി സാരരുക്ഖേ സന്ധായ വുത്തം. വനമജ്ഝേ വിഹാരം കരോന്തീതി രുക്ഖഘടായ അന്തരേ രുക്ഖേ അച്ഛിന്ദിത്വാ വതിആദീഹി വിഹാരപരിച്ഛേദം കത്വാവ അന്തോരുക്ഖന്തരേസു ഏവ പരിവേണപണ്ണസാലാദീനം കരണവസേന യഥാ അന്തോവിഹാരമ്പി വനമേവ ഹോതി, ഏവം വിഹാരം കരോന്തീതി അത്ഥോ. യദി ഹി സബ്ബം രുക്ഖം ഛിന്ദിത്വാ വിഹാരം കരേയ്യും, വിഹാരസ്സ അവനത്താ തം പരിക്ഖിപിത്വാ ഠിതം വനം ഏകത്ഥ കിത്തേതബ്ബം സിയാ. ഇധ പന അന്തോപി വനത്താ ‘‘വനം ന കിത്തേതബ്ബ’’ന്തി വുത്തം. സചേ ഹി തം കിത്തേന്തി, ‘‘നിമിത്തസ്സ ഉപരി വിഹാരോ ഹോതീ’’തിആദിനാ അനന്തരേ വുത്തദോസം ആപജ്ജതി. ഏകദേസന്തി വനേകദേസം, രുക്ഖവിരഹിതട്ഠാനേ കതവിഹാരസ്സ ഏകപസ്സേ ഠിതവനസ്സ ഏകദേസന്തി അത്ഥോ.

സൂചിദണ്ഡകപ്പമാണോതി വംസദണ്ഡപ്പമാണോ. ലേഖനിദണ്ഡപ്പമാണോതി കേചി. മാതികാട്ഠകഥായം പന അവേഭങ്ഗിയവിനിച്ഛയേ ‘‘യോ കോചി അട്ഠങ്ഗുലസൂചിദണ്ഡകമത്തോപി വേളു…പേ… ഗരുഭണ്ഡ’’ന്തി (കങ്ഖാ. അട്ഠ. ദുബ്ബത്തസിക്ഖാപദവണ്ണനാ) വുത്തത്താ തനുതരോ വേളുദണ്ഡോതി ച സൂചിദണ്ഡോതി ച ഗഹേതബ്ബം. വംസനളകസരാവാദീസൂതി വേളുപബ്ബേ വാ നളപബ്ബേ വാ കപല്ലകാദിമത്തികഭാജനേസു വാതി അത്ഥോ. തങ്ഖണമ്പീതി തരുണപോതകേ അമിലായിത്വാ വിരുഹനജാതികേ സന്ധായ വുത്തം. യേ പന പരിണതാ സമൂലം ഉദ്ധരിത്വാ രോപിതാപി ഛിന്നസാഖാ വിയ മിലായിത്വാ ചിരേന നവമൂലങ്കുരുപ്പത്തിയാ ജീവന്തി, മീയന്തിയേവ വാ, താദിസേ കിത്തേതും ന വട്ടതി. ഏതന്തി നവമൂലസാഖാനിഗ്ഗമനം.

മജ്ഝേതി സീമായ മഹാദിസാനം അന്തോ. കോണന്തി സീമായ ചതൂസു കോണേസു ദ്വിന്നം ദ്വിന്നം മഗ്ഗാനം സമ്ബന്ധട്ഠാനം. പരഭാഗേ കിത്തേതും വട്ടതീതി തേസം ചതുന്നം കോണാനം ബഹി നിക്ഖമിത്വാ ഠിതേസു മഗ്ഗേസു ഏകിസ്സാ ദിസായ ഏകം, അഞ്ഞിസ്സാ ദിസായ ചാപരന്തി ഏവം ചത്താരോപി മഗ്ഗാ ചതൂസു ദിസാസു കിത്തേതും വട്ടതീതി അധിപ്പായോ. ഏവം പന കിത്തിതമത്തേന കഥം ഏകാബദ്ധതാ വിഗച്ഛതീതി വിഞ്ഞായതീതി. പരതോ ഗതട്ഠാനേപി ഏതേ ഏവ തേ ചത്താരോ മഗ്ഗാ. ‘‘ചതൂസു ദിസാസു ഗച്ഛന്തീ’’തി ഹി വുത്തം. തസ്മാ ഏത്ഥ കാരണം വിചിനിതബ്ബം.

‘‘ഉത്തരന്തിയാ ഭിക്ഖുനിയാ’’തി ഇദഞ്ച പാളിയം (പാചി. ൬൯൨) ഭിക്ഖുനീനം നദീപാരഗമനേ നദിലക്ഖണസ്സ ആഗതത്താ വുത്തം. ഭിക്ഖൂനം അന്തരവാസകതേമനമത്തമ്പി വട്ടതി ഏവ. ‘‘നദിചതുക്കേപി ഏസേവ നയോ’’തി ഇമിനാ ഏകത്ഥ കിത്തേത്വാ അഞ്ഞത്ഥ പരതോ ഗതട്ഠാനേപി കിത്തേതും ന വട്ടതീതി ദസ്സേതി. തേനേവ ച ‘‘അസ്സമ്മിസ്സനദിയോ ചതസ്സോപി കിത്തേതും വട്ടതീ’’തി അസമ്മിസ്സ-ഗ്ഗഹണം കതം. മൂലേതി ആദികാലേ. നദിം ഭിന്ദിത്വാതി യഥാ ഉദകം അനിച്ഛന്തേഹി കസ്സകേഹി മഹോഘേ നിവത്തേതും ന സക്കാ, ഏവം നദികൂലം ഭിന്ദിത്വാ.

ഉക്ഖേപിമന്തി ദീഘരജ്ജുനാ കുടേന ഉസ്സിഞ്ചനീയം.

അസമ്മിസ്സേഹീതി സബ്ബദിസാസു ഠിതപബ്ബതേഹി ഏവ, പാസാണാദീസു അഞ്ഞതരേഹി വാ നിമിത്തന്തരാബ്യവഹിതേഹി. സമ്മിസ്സേഹീതി ഏകത്ഥ പബ്ബതോ, അഞ്ഞത്ഥ പാസാണോതി ഏവം ഠിതേഹി അട്ഠഹിപി. ‘‘നിമിത്താനം സതേനാപീ’’തി ഇമിനാ ഏകിസ്സായ ഏവ ദിസായ ബഹുനിമിത്താനി ‘‘പുരത്ഥിമായ ദിസായ കിം നിമിത്തം? പബ്ബതോ ഭന്തേ. പുന പുരത്ഥിമായ ദിസായ കിം നിമിത്തം? പാസാണോ ഭന്തേ’’തിആദിനാ കിത്തേതും വട്ടതീതി ദസ്സേതി. സിങ്ഘാടകസണ്ഠാനാതി തികോണാ. ചതുരസ്സാതി സമചതുരസ്സാ, മുദിങ്ഗസണ്ഠാനാ പന ആയതചതുരസ്സാ. ഏകകോടിയം സങ്കോചിതാ, തദഞ്ഞായ വിത്ഥിണ്ണാ വാ ഹോതീതി. സീമായ ഉപചാരം ഠപേത്വാതി ആയതിം ബന്ധിതബ്ബായ സീമായ നേസം വിഹാരാനം പരിച്ഛേദതോ ബഹി സീമന്തരികപ്പഹോനകം ഉപചാരം ഠപേത്വാ. ബദ്ധാ സീമാ യേസു വിഹാരേസു, തേ ബദ്ധസീമാ. പാടേക്കന്തി പച്ചേകം. ബദ്ധസീമാസദിസാനീതി യഥാ ബദ്ധസീമാസു ഠിതാ അഞ്ഞമഞ്ഞം ഛന്ദാദിം അനപേക്ഖിത്വാ പച്ചേകം കമ്മം കാതും ലഭന്തി, ഏവം ഗാമസീമാസു ഠിതാപീതി ദസ്സേതി. ആഗന്തബ്ബന്തി സാമീചിമത്തവസേന വുത്തം. തേനാഹ ‘‘ആഗമനമ്പീ’’തിആദി.

പബ്ബജ്ജൂപസമ്പദാദീനന്തി ഏത്ഥ ഭണ്ഡുകമ്മാപുച്ഛനം സന്ധായ പബ്ബജ്ജാഗഹണം. ഏകവീസതി ഭിക്ഖൂതി നിസിന്നേ സന്ധായ വുത്തം. ഇദഞ്ച കമ്മാരഹേന സഹ അബ്ഭാനകാരകാനമ്പി പഹോനകത്ഥം വുത്തം. ‘‘നിമിത്തുപഗാ പാസാണാ ഠപേതബ്ബാ’’തി ഇദം യഥാരുചിതട്ഠാനേ രുക്ഖനിമിത്താദീനം ദുല്ലഭതായ വഡ്ഢിത്വാ ഉഭിന്നം ബദ്ധസീമാനം സങ്കരകരണതോ ച പാസാണനിമിത്തസ്സ ച തദഭാവതോ യത്ഥ കത്ഥചി ആനേത്വാ ഠപേതും സുകരതായ ച വുത്തം. തഥാ സീമന്തരികപാസാണാ ഠപേതബ്ബാതി ഏത്ഥാപി. ചതുരങ്ഗുലപ്പമാണാപീതി യഥാ ഖന്ധസീമാപരിച്ഛേദതോ ബഹി നിമിത്തപാസാണാനം ചതുരങ്ഗുലമത്തട്ഠാനം സമന്താ നിഗച്ഛതി, അവസേസം ഠാനം അന്തോഖന്ധസീമായ ഹോതിയേവ, ഏവം തേസുപി ഠപിതേസു ചതുരങ്ഗുലമത്താ സീമന്തരികാ ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബം.

സീമന്തരികപാസാണാതി സീമന്തരികായ ഠപിതനിമിത്തപാസാണാ. തേ പന കിത്തേന്തേന പദക്ഖിണതോ അനുപരിയായന്തേനേവ കിത്തേതബ്ബാ. കഥം? ഖണ്ഡസീമതോ ഹി പച്ഛിമായ ദിസായ പുരത്ഥാഭിമുഖേന ഠത്വാ ‘‘പുരത്ഥിമായ ദിസായ കിം നിമിത്ത’’ന്തി തത്ഥ സബ്ബാനി നിമിത്താനി അനുക്കമേന കിത്തേത്വാ തഥാ ഉത്തരായ ദിസായ ദക്ഖിണാഭിമുഖേന ഠത്വാ ‘‘ദക്ഖിണായ ദിസായ കിം നിമിത്ത’’ന്തി അനുക്കമേന കിത്തേത്വാ തഥാ പുരത്ഥിമായ ദിസായ പച്ഛിമാഭിമുഖേന ഠത്വാ ‘‘പച്ഛിമായ ദിസായ കിം നിമിത്ത’’ന്തി അനുക്കമേന കിത്തേത്വാ തഥാ ദക്ഖിണായ ദിസായ ഉത്തരാഭിമുഖേന ഠത്വാ ‘‘ഉത്തരായ ദിസായ കിം നിമിത്ത’’ന്തി തത്ഥ സബ്ബാനി നിമിത്താനി അനുക്കമേന കിത്തേത്വാ പുന പച്ഛിമായ ദിസായ പുരത്ഥാഭിമുഖേന ഠത്വാ പുരിമകിത്തിതം വുത്തനയേന പുന കിത്തേതബ്ബം. ഏവം ബഹൂനമ്പി ഖണ്ഡസീമാനം സീമന്തരികപാസാണാ പച്ചേകം കിത്തേതബ്ബാ. തതോതി പച്ഛാ. അവസേസനിമിത്താനീതി മഹാസീമായ ബാഹിരന്തരേസു അവസേസനിമിത്താനി. ഉഭിന്നമ്പി ന കോപേന്തീതി ഉഭിന്നമ്പി കമ്മം ന കോപേന്തി.

കുടിഗേഹേതി ഭൂമിയം കതതിണകുടിയം. ഉദുക്ഖലന്തി ഉദുക്ഖലാവാടസദിസഖുദ്ദകാവാടം. നിമിത്തം ന കാതബ്ബന്തി തം രാജിം വാ ഉദുക്ഖലം വാ നിമിത്തം ന കാതബ്ബം. ഇദഞ്ച യഥാവുത്തേസു നിമിത്തേസു അനാഗതത്തേന ന വട്ടതീതി സിദ്ധമ്പി അവിനസ്സകസഞ്ഞായ കോചി മോഹേന നിമിത്തം കരേയ്യാതി ദൂരതോപി വിപത്തിപരിഹാരത്ഥം വുത്തം. ഏവം ഉപരി ‘‘ഭിത്തിം അകിത്തേത്വാ’’തിആദീസുപി സിദ്ധമേവത്ഥം പുനപ്പുനം കഥനേ കാരണം വേദിതബ്ബം. സീമാവിപത്തി ഹി ഉപസമ്പദാദിസബ്ബകമ്മവിപത്തിമൂലന്തി തസ്സാ സബ്ബം ദ്വാരം സബ്ബഥാ പിദഹനവസേന വത്തബ്ബം. സബ്ബം വത്വാവ ഇധ ആചരിയാ വിനിച്ഛയം ഠപേസുന്തി ദട്ഠബ്ബം.

ഭിത്തിന്തി ഇട്ഠകദാരുമത്തികാമയം. സിലാമയായ പന ഭിത്തിയാ നിമിത്തുപഗം ഏകം പാസാണം തംതംദിസായ കിത്തേതും വട്ടതി. അനേകസിലാഹി ചിനിതം സകലഭിത്തിം കിത്തേതും ന വട്ടതി ‘‘ഏസോ പാസാണോ നിമിത്ത’’ന്തി ഏകവചനേന വത്തബ്ബതോ. അന്തോകുട്ടമേവാതി ഏത്ഥ അന്തോകുട്ടേപി നിമിത്താനം ഠിതോകാസതോ അന്തോ ഏവ സീമാതി ഗഹേതബ്ബം. പമുഖേ നിമിത്തപാസാണേ ഠപേത്വാതി ഗബ്ഭാഭിമുഖേപി ബഹിപമുഖേ ഗബ്ഭവിത്ഥാരപ്പമാണേ ഠാനേ പാസാണേ ഠപേത്വാ സമ്മന്നിതബ്ബാ. ഏവഞ്ഹി ഗബ്ഭപമുഖാനം അന്തരേ ഠിതകുട്ടമ്പി ഉപാദായ അന്തോ ച ബഹി ച ചതുരസ്സസണ്ഠാനാവ സീമാ ഹോതി. ബഹീതി സകലസ്സ കുടിഗേഹസ്സ സമന്തതോ ബഹി.

അന്തോ ച ബഹി ച സീമാ ഹോതീതി മജ്ഝേ ഠിതഭിത്തിയാ സഹ ചതുരസ്സസീമാ ഹോതി.

‘‘ഉപരിപാസാദേയേവ ഹോതീ’’തി ഇമിനാ ഗബ്ഭസ്സ ച പമുഖസ്സ ച അന്തരാ ഠിതഭിത്തിയാ ഏകത്താ തത്ഥ ച ഏകവീസതിയാ ഭിക്ഖൂനം ഓകാസാഭാവേന ഹേട്ഠാ ന ഓതരതി, ഉപരിഭിത്തി പന സീമട്ഠാവ ഹോതീതി ദസ്സേതി. ഹേട്ഠിമതലേ കുട്ടോതി ഹേട്ഠിമതലേ ചതൂസു ദിസാസു ഠിതകുട്ടോ. സചേ ഹി ദ്വീസു, തീസു വാ ദിസാസു ഏവ കുട്ടോ തിട്ഠേയ്യ, ഹേട്ഠാ ന ഓതരതി. ഹേട്ഠാപി ഓതരതീതി ചതുന്നമ്പി ഭിത്തീനം അന്തോ ഭിത്തീഹി സഹ ഏകവീസതിയാ ഭിക്ഖൂനം പഹോനകത്താ വുത്തം. ഓതരമാനാ ച ഉപരിസീമപ്പമാണേന ഓതരതി, ചതുന്നം പന ഭിത്തീനം ബാഹിരന്തരപരിച്ഛേദേ ഹേട്ഠാഭൂമിഭാഗേ ഉദകപരിയന്തം കത്വാ ഓതരതി. ന പന ഭിത്തീനം ബഹി കേസഗ്ഗമത്തമ്പി ഠാനം. പാസാദഭിത്തിതോതി ഉപരിതലേ ഭിത്തിതോ. ഓതരണാനോതരണം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബന്തി ഉപരിസീമപ്പമാണസ്സ അന്തോഗധാനം ഹേട്ഠിമതലേ ചതൂസു ദിസാസു കുട്ടാനം തുലാരുക്ഖേഹി ഏകസമ്ബന്ധതം തദന്തോ പച്ഛിമസീമപ്പമാണതാദിഞ്ച സന്ധായ വുത്തം. കിഞ്ചാപേത്ഥ നിയ്യൂഹകാദയോ നിമിത്താനം ഠിതോകാസതായ ബജ്ഝമാനക്ഖണേ സീമാ ന ഹോന്തി, ബദ്ധായ പന സീമായ സീമട്ഠാവ ഹോന്തീതി ദട്ഠബ്ബാ. പരിയന്തഥമ്ഭാനന്തി നിമിത്തഗതപാസാണത്ഥമ്ഭേ സന്ധായ വുത്തം. ‘‘ഉപരിമതലേന സമ്ബദ്ധോ ഹോതീ’’തി ഇദം കുട്ടാനം അന്തരാ സീമട്ഠാനം ഥമ്ഭാനം അഭാവതോ വുത്തം. യദി ഹി ഭവേയ്യും, കുട്ടേ ഉപരിമതലേന അസമ്ബന്ധേപി സീമട്ഠത്ഥമ്ഭാനം ഉപരി ഠിതോ പാസാദോ സീമട്ഠോവ ഹോതി.

സചേ പന ബഹൂനം ഥമ്ഭപന്തീനം ഉപരി കതപാസാദസ്സ ഹേട്ഠാ പഥവിയം സബ്ബബാഹിരായ ഥമ്ഭപന്തിയാ അന്തോ നിമിത്തപാസാണേ ഠപേത്വാ സീമാ ബദ്ധാ ഹോതി, ഏത്ഥ കഥന്തി? ഏത്ഥാപി യം താവ സീമട്ഠത്ഥമ്ഭേഹേവ ധാരിയമാനാനം തുലാനം ഉപരിമതലം, സബ്ബം തം സീമട്ഠമേവ, ഏത്ഥ വിവാദോ നത്ഥി. യം പന സീമട്ഠത്ഥമ്ഭപന്തിയാ, അസീമട്ഠായ ബാഹിരത്ഥമ്ഭപന്തിയാ ച സമധുരം ധാരിയമാനാനം തുലാനം ഉപരിമതലം, തത്ഥ ഉപഡ്ഢം സീമാതി കേചി വദന്തി. സകലമ്പി ഗാമസീമാതി അപരേ. ബദ്ധസീമാ ഏവാതി അഞ്ഞേ. തസ്മാ കമ്മം കരോന്തേഹി ഗരുകേ നിരാസങ്കട്ഠാനേ ഠത്വാ സബ്ബം തം ആസങ്കട്ഠാനം സോധേത്വാവ കമ്മം കാതബ്ബം, സന്നിട്ഠാനകാരണം വാ ഗവേസിത്വാ തദനുഗുണം കാതബ്ബം.

താലമൂലകപബ്ബതേതി താലക്ഖന്ധമൂലസദിസേ ഹേട്ഠാ ഥൂലോ ഹുത്വാ കമേന കിസോ ഹുത്വാ ഉഗ്ഗതോ ഹി താലസദിസോ നാമ ഹോതി. വിതാനസണ്ഠാനോതി അഹിച്ഛത്തകസണ്ഠാനോ. പണവസണ്ഠാനോതി മജ്ഝേ തനുകോ ഹേട്ഠാ ച ഉപരി ച വിത്ഥിണ്ണോ. ഹേട്ഠാ വാ മജ്ഝേ വാതി മുദിങ്ഗസണ്ഠാനസ്സ ഹേട്ഠാ, പണവസണ്ഠാനസ്സ മജ്ഝേ.

സപ്പഫണസദിസോ പബ്ബതോതി സപ്പഫണോ വിയ ഖുജ്ജോ, മൂലട്ഠാനതോ അഞ്ഞത്ഥ അവനതസീസോതി അത്ഥോ. ആകാസപബ്ഭാരന്തി ഭിത്തിയാ അപരിക്ഖിത്തപബ്ഭാരം. സീമപ്പമാണോതി അന്തോആകാസേന സദ്ധിം പച്ഛിമസീമപ്പമാണോ. ‘‘സോ ച പാസാണോ സീമട്ഠോ’’തി ഇമിനാ ഈദിസേഹി സുസിരപാസാണലേണകുട്ടാദീഹി പരിച്ഛിന്നേ ഭൂമിഭാഗേ ഏവ സീമാ പതിട്ഠാതി, ന അപരിച്ഛിന്നേ. തേ പന സീമട്ഠത്താ സീമാ ഹോന്തി, ന സരൂപേന സീമട്ഠമഞ്ചാദി വിയാതി ദസ്സേതി. സചേ പന സോ സുസിരപാസാണോ ഭൂമിം അനാഹച്ച ആകാസഗതോവ ഓലമ്ബതി, സീമാ ന ഓതരതി. സുസിരപാസാണാ പന സയം സീമാപടിബദ്ധത്താ സീമാ ഹോന്തി. കഥം പന പച്ഛിമപ്പമാണരഹിതേഹി ഏതേഹി സുസിരപാസാണാദീഹി സീമാ ന ഓതരതീതി ഇദം സദ്ധാതബ്ബന്തി? അട്ഠകഥാപമാണതോ.

അപിചേത്ഥ സുസിരപാസാണഭിത്തിഅനുസാരേന മൂസികാദീനം വിയ സീമായ ഹേട്ഠിമതലേ ഓതരണകിച്ചം നത്ഥി. ഹേട്ഠാ പന പച്ഛിമസീമപ്പമാണേ ആകാസേ ദ്വങ്ഗുലമത്തബഹലേഹി പാസാണഭിത്തിആദീഹിപി ഉപരിമതലം ആഹച്ച ഠിതേഹി സബ്ബസോ, യേഭുയ്യേന വാ പരിച്ഛിന്നേ സതി ഉപരി ബജ്ഝമാനാ സീമാ തേഹി പാസാണാദീഹി അന്തരിതായ തപ്പരിച്ഛിന്നായ ഹേട്ഠാഭൂമിയാപി ഉപരിമതലേന സദ്ധിം ഏകക്ഖണേ പതിട്ഠാതി നദിപാരസീമാ വിയ നദിഅന്തരിതേസു ഉഭോസു തീരേസു, ലേണാദീസു അപനീതേസുപി ഹേട്ഠാ ഓതിണ്ണാ സീമാ യാവ സാസനന്തരധാനാ ന വിഗച്ഛതി. പഠമം പന ഉപരി സീമായ ബദ്ധായ പച്ഛാ ലേണാദീസു കതേസുപി ഹേട്ഠാഭൂമിയം സീമാ ഓതരതി ഏവ. കേചി തം ന ഇച്ഛന്തി. ഏവം ഉഭയത്ഥ പതിട്ഠിതാ ച സാ സീമാ ഏകാവ ഹോതി ഗോത്താദിജാതി വിയ ബ്യത്തിഭേദേസൂതി ഗഹേതബ്ബം. സബ്ബാ ഏവ ഹി ബദ്ധസീമാ, അബദ്ധസീമാ ച അത്തനോ അത്തനോ പകതിനിസ്സയഭൂതേ ഗാമാരഞ്ഞനദിആദികേ ഖേത്തേ യഥാപരിച്ഛേദം സബ്ബത്ഥ സാകല്യേന ഏകസ്മിം ഖണേ ബ്യാപിനീ പരമത്ഥതോ അവിജ്ജമാനാപി തേ തേ നിസ്സയഭൂതേ പരമത്ഥധമ്മേ, തം തം കിരിയാവിസേസമ്പി വാ ഉപാദായ ലോകിയേഹി, സാസനികേഹി ച യഥാരഹം ഏകത്തേന പഞ്ഞത്തതായ നിസ്സയേകരൂപാ ഏവ. തഥാ ഹി ഏകോ ഗാമോ അരഞ്ഞം നദീ ജാതസ്സരോ സമുദ്ദോതി ഏവം ലോകേ,

‘‘സമ്മതാ സാ സീമാ സങ്ഘേന (മഹാവ. ൧൪൩). അഗാമകേ ചേ, ഭിക്ഖവേ, അരഞ്ഞേ സമന്താ സത്തബ്ഭന്തരാ, അയം തത്ഥ സമാനസംവാസാ ഏകൂപോസഥാ. സമന്താ ഉദകുക്ഖേപാ, അയം തത്ഥ സമാനസംവാസാ ഏകൂപോസഥാ’’തി (മഹാവ. ൧൪൭) –

ആദിനാ സാസനേ ച ഏകവോഹാരോ ദിസ്സതി. ന ഹി പരമത്ഥതോ ഏകസ്സ അനേകധമ്മേസു ബ്യാപനമത്ഥി. കസിണേകദേസാദിവികപ്പാസമാനതായ ഏകത്തഹാനിതോതി അയം നോ മതി.

അസ്സ ഹേട്ഠാതി സപ്പഫണപബ്ബതസ്സ ഹേട്ഠാ ആകാസപബ്ഭാരേ. ലേണസ്സാതി ലേണഞ്ചേ കതം, തസ്സ ലേണസ്സാതി അത്ഥോ. തമേവ പുന ലേണം പഞ്ചഹി പകാരേഹി വികപ്പേത്വാ ഓതരണാനോതരണവിനിച്ഛയം ദസ്സേതും ആഹ ‘‘സചേ പന ഹേട്ഠാ’’തിആദി. തത്ഥ ‘‘ഹേട്ഠാ’’തി ഇമസ്സ ‘‘ലേണം ഹോതീ’’തി ഇമിനാ സമ്ബന്ധോ. ഹേട്ഠാ ലേണഞ്ച ഏകസ്മിം പദേസേതി ആഹ ‘‘അന്തോ’’തി, പബ്ബതസ്സ അന്തോ, പബ്ബതമൂലേതി അത്ഥോ. തമേവ അന്തോ-സദ്ദം സീമാപരിച്ഛേദേന വിസേസേതും ‘‘ഉപരിമസ്സ സീമാപരിച്ഛേദസ്സ പാരതോ’’തി വുത്തം. പബ്ബതപാദം പന അപേക്ഖിത്വാ ‘‘ഓരതോ’’തി വത്തബ്ബേപി സീമാനിസ്സയം പബ്ബതഗ്ഗം സന്ധായ ‘‘പാരതോ’’തി വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. തേനേവ ‘‘ബഹിലേണ’’ന്തി ഏത്ഥ ബഹി-സദ്ദം വിസേസേന്തോ ‘‘ഉപരിമസ്സ സീമാപരിച്ഛേദസ്സ ഓരതോ’’തി ആഹ. ബഹി സീമാ ന ഓതരതീതി ഏത്ഥ ബഹീതി പബ്ബതപാദേ ലേണം സന്ധായ വുത്തം, ലേണസ്സ ബഹിഭൂതേ ഉപരിസീമാപരിച്ഛേദസ്സ ഹേട്ഠാഭാഗേ സീമാ ന ഓതരതീതി അത്ഥോ. അന്തോ സീമാതി ലേണസ്സ ച പബ്ബതപാദസ്സ ച അന്തോ അത്തനോ ഓതരണാരഹട്ഠാനേ ന ഓതരതീതി അത്ഥോ. ‘‘ബഹി സീമാ ന ഓതരതി, അന്തോ സീമാ ന ഓതരതീ’’തി ചേത്ഥ അത്തനോ ഓതരണാരഹട്ഠാനേ ലേണാഭാവേന സീമായ സബ്ബഥാ അനോതരണമേവ ദസ്സിതന്തി ഗഹേതബ്ബം. തത്ഥാപി അനോതരന്തീ ഉപരി ഏവ ഹോതീതി. ‘‘ബഹി പതിതം അസീമാ’’തിആദിനാ ഉപരിപാസാദാദീസു അഥിരനിസ്സയേസു ഠിതാ സീമാപി തേസം വിനാസേന വിനസ്സതീതി ദസ്സിതന്തി ദട്ഠബ്ബം.

പോക്ഖരണിം ഖണന്തി, സീമായേവാതി ഏത്ഥ സചേ ഹേട്ഠാ ഉമങ്ഗനദിസീമപ്പമാണതോ അനൂനാ പഠമമേവ ച പവത്താ ഹോതി. സീമാ ച പച്ഛാ ബദ്ധാ നദിതോ ഉപരി ഏവ ഹോതി, നദിം ആഹച്ച പോക്ഖരണിയാ ച ഖതായ സീമാ വിനസ്സതീതി ദട്ഠബ്ബം. ഹേട്ഠാപഥവിതലേതി അന്തരാ ഭൂമിവിവരേ.

സീമാമാളകേതി ഖണ്ഡസീമങ്ഗണേ. ‘‘വടരുക്ഖോ’’തി ഇദം പാരോഹോപത്ഥമ്ഭേന അതിദൂരമ്പി ഗന്തും സമത്ഥസാഖാസമങ്ഗിതായ വുത്തം. സബ്ബരുക്ഖലതാദീനമ്പി സമ്ബന്ധോ ന വട്ടതി ഏവ. തേനേവ നാവാരജ്ജുസേതുസമ്ബന്ധോപി പടിക്ഖിത്തോ. തതോതി സാഖതോ. മഹാസീമായ പഥവിതലന്തി ഏത്ഥ ആസന്നതരമ്പി ഗാമസീമം അഗ്ഗഹേത്വാ ബദ്ധസീമായ ഏവ ഗഹിതത്താ ഗാമസീമാബദ്ധസീമാനം അഞ്ഞമഞ്ഞം രുക്ഖാദിസമ്ബന്ധേപി സമ്ഭേദദോസോ നത്ഥി, അഞ്ഞമഞ്ഞം നിസ്സയനിസ്സിതഭാവേന പവത്തിതോതി ഗഹേതബ്ബം. യദി ഹി താസമ്പി സമ്ബന്ധദോസോ ഭവേയ്യ, കഥം ഗാമസീമായ ബദ്ധസീമാ സമ്മന്നിതബ്ബാ സിയാ? യസ്സാ ഹി സീമായ സദ്ധിം സമ്ബന്ധേ ദോസോ ഭവേയ്യ, സാ തത്ഥ ബന്ധിതുമേവ ന വട്ടതി, ബദ്ധസീമാഉദകുക്ഖേപസീമാസു ബദ്ധസീമാ വിയ, അത്തനോ നിസ്സയഭൂതഗാമസീമാദീസു ഉദകുക്ഖേപസീമാ വിയ ച. തേനേവ ‘‘സചേ പന രുക്ഖസ്സ സാഖാ വാ തതോ നിക്ഖന്തപാരോഹോ വാ ബഹിനദിതീരേ വിഹാരസീമായ വാ ഗാമസീമായ വാ പതിട്ഠിതോ’’തിആദിനാ (മഹാവ. അട്ഠ. ൧൪൭) ഉദകുക്ഖേപസീമായ അത്തനോ അനിസ്സയഭൂതഗാമസീമാദീഹി ഏവ സമ്ബന്ധദോസോ ദസ്സിതോ, ന നദിസീമായം. ഏവമിധാപീതി ദട്ഠബ്ബം. അയഞ്ചത്ഥോ ഉപരി പാകടോ ഭവിസ്സതി. ആഹച്ചാതി ഫുസിത്വാ.

മഹാസീമം വാ സോധേത്വാതി മഹാസീമാഗതാനം സബ്ബേസം ഭിക്ഖൂനം ഹത്ഥപാസാനയനബഹികരണാദിവസേന സകലം മഹാസീമം സോധേത്വാ. ഏതേന സബ്ബവിപത്തിയോ മോചേത്വാ പുബ്ബേ സുട്ഠു ബദ്ധാനമ്പി ദ്വിന്നം ബദ്ധസീമാനം പച്ഛാ രുക്ഖാദിസമ്ബന്ധേന ഉപ്പജ്ജനകോ ഈദിസോ പാളിമുത്തകോ സമ്ഭേദദോസോ അത്ഥീതി ദസ്സേതി. സോ ച ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, സീമായ സീമാ സമ്ഭിന്ദിതബ്ബാ’’തിആദിനാ ബദ്ധസീമാനം അഞ്ഞമഞ്ഞം സമ്ഭേദജ്ഝോത്ഥരണം പടിക്ഖിപിത്വാ ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, സീമം സമ്മന്നന്തേന സീമന്തരികം ഠപേത്വാ സീമം സമ്മന്നിതു’’ന്തി ഉഭിന്നം (മഹാവ. ൧൪൮) ബദ്ധസീമാനമന്തരാ സീമന്തരികം ഠപേത്വാവ ബന്ധിതും അനുജാനന്തേന സമ്ഭേദജ്ഝോത്ഥരണം വിയ താസം അഞ്ഞമഞ്ഞം ഫുസിത്വാ തിട്ഠനവസേന ബന്ധനമ്പി ന വട്ടതീതി സിദ്ധത്താ ബദ്ധാനമ്പി താസം പച്ഛാ അഞ്ഞമഞ്ഞം ഏകരുക്ഖാദീഹി ഫുസിത്വാ ഠാനമ്പി ന വട്ടതീതി ഭഗവതോ അധിപ്പായഞ്ഞൂഹി സങ്ഗീതികാരകേഹി നിദ്ധാരിതോ. ബന്ധനകാലേ പടിക്ഖിത്തസ്സ സമ്ബന്ധദോസസ്സ അനുലോമേന അകപ്പിയാനുലോമത്താ.

അയം പന സമ്ബന്ധദോസോ – പുബ്ബേ സുട്ഠു ബദ്ധാനം പച്ഛാ സഞ്ജാതത്താ ബജ്ഝമാനക്ഖണേ വിയ അസീമത്തം കാതും ന സക്കോതി. തസ്മാ രുക്ഖാദിസമ്ബന്ധേ അപനീതമത്തേ താ സീമാ പാകതികാ ഹോന്തി. യഥാ ചായം പച്ഛാ ന വട്ടതി, ഏവം ബജ്ഝമാനക്ഖണേപി താസം രുക്ഖാദിസമ്ബന്ധേ സതി താ ബന്ധിതും ന വട്ടതീതി ദട്ഠബ്ബം.

കേചി പന ‘‘മഹാസീമം വാ സോധേത്വാതി ഏത്ഥ മഹാസീമാഗതാ ഭിക്ഖൂ യഥാ തം സാഖം വാ പാരോഹം വാ കായപടിബദ്ധേഹി ന ഫുസന്തി, ഏവം സോധനമേവ ഇധാധിപ്പേതം, ന സകലസീമാസോധന’’ന്തി വദന്തി, തം ന യുത്തം അട്ഠകഥായ വിരുജ്ഝനതോ. തഥാ ഹി ‘‘മഹാസീമായ പഥവിതലം വാ തത്ഥജാതരുക്ഖാദീനി വാ ആഹച്ച തിട്ഠതീ’’തി ഏവം സാഖാപാരോഹാനം മഹാസീമം ഫുസിത്വാ ഠാനമേവ സമ്ബന്ധദോസേ കാരണത്തേന വുത്തം, ന പന തത്ഥ ഠിതഭിക്ഖൂഹി സാഖാദീനം ഫുസനം. യദി ഹി ഭിക്ഖൂനം സാഖാദി ഫുസിത്വാ ഠാനമേവ കാരണം സിയാ, തസ്സ സാഖം വാ തതോ നിഗ്ഗതപാരോഹം വാ മഹാസീമായ പവിട്ഠം തത്രട്ഠോ കോചി ഭിക്ഖു ഫുസിത്വാ തിട്ഠതീതി ഭിക്ഖുഫുസനമേവ വത്തബ്ബം സിയാ. യഞ്ഹി തത്ഥ മഹാസീമാസോധനേ കാരണം, തദേവ തസ്മിം വാക്യേ പധാനതോ ദസ്സേതബ്ബം. ന ഹി ആഹച്ച ഠിതമേവ സാഖാദിം ഫുസിത്വാ ഠിതോ ഭിക്ഖു സോധേതബ്ബോ ആകാസട്ഠസാഖാദിം ഫുസിത്വാ ഠിതസ്സാപി സോധേതബ്ബതോ, കിം നിരത്ഥകേന ആഹച്ചട്ഠാനവചനേന. ആകാസട്ഠസാഖാസു ച ഭിക്ഖുനോ ഫുസനമേവ കാരണത്തേന വുത്തം, സോധനഞ്ച തസ്സേവ ഭിക്ഖുസ്സ ഹത്ഥപാസാനയനാദിവസേന സോധനം വുത്തം. ഇധ പന ‘‘മഹാസീമം സോധേത്വാ’’തി സകലസീമാസാധാരണവചനേന സോധനം വുത്തം.

അപിച സാഖാദിം ഫുസിത്വാ ഠിതഭിക്ഖുമത്തസോധനേ അഭിമതേ ‘‘മഹാസീമായ പഥവിതല’’ന്തി വിസേസസീമോപാദാനം നിരത്ഥകം സിയാ യത്ഥ കത്ഥചി അന്തമസോ ആകാസേപി ഠത്വാ സാഖാദിം ഫുസിത്വാ ഠിതസ്സ വിസോധേതബ്ബതോ. ഛിന്ദിത്വാ ബഹിട്ഠകാ കാതബ്ബാതി തത്ഥ പതിട്ഠിതഭാവവിയോജനവചനതോ ച വിസഭാഗസീമാനം ഫുസനേനേവ സകലസീമാസോധനഹേതുകോ അട്ഠകഥാസിദ്ധോയം ഏകോ സമ്ബന്ധദോസോ അത്ഥേവാതി ഗഹേതബ്ബോ. തേനേവ ഉദകുക്ഖേപസീമാകഥായമ്പി (മഹാവ. അട്ഠ. ൧൪൭) ‘‘വിഹാരസീമായ വാ ഗാമസീമായ വാ പതിട്ഠിതോ’’തി ച ‘‘നദിതീരേ പന ഖാണുകം കോട്ടേത്വാ തത്ഥ ബദ്ധനാവായ ന വട്ടതീ’’തി ച ‘‘സചേ പന സേതു വാ സേതുപാദാ വാ ബഹിതീരേ പതിട്ഠിതാ, കമ്മം കാതും ന വട്ടതീ’’തി ച ഏവം വിസഭാഗാസു ഗാമസീമാസു സാഖാദീനം ഫുസനമേവ സങ്കരദോസകാരണത്തേന വുത്തം, ന ഭിക്ഖുഫുസനം. തഥാ ഹി ‘‘അന്തോനദിയം ജാതരുക്ഖേ ബന്ധിത്വാ കമ്മം കാതബ്ബ’’ന്തി നദിയം നാവാബന്ധനം അനുഞ്ഞാതം ഉദകുക്ഖേപനിസ്സയത്തേന നദിസീമായ സഭാഗത്താ. യദി ഹി ഭിക്ഖൂനം ഫുസനമേവ പടിച്ച സബ്ബത്ഥ സമ്ബന്ധദോസോ വുത്തോ സിയാ, നദിയമ്പി ബന്ധനം പടിക്ഖിപിതബ്ബം ഭവേയ്യ. തത്ഥാപി ഹി ഭിക്ഖുഫുസനം കമ്മകോപകാരണം ഹോതി, തസ്മാ സഭാഗസീമാസു പവിസിത്വാ ഭൂമിആദിം ഫുസിത്വാ വാ അഫുസിത്വാ വാ സാഖാദിമ്ഹി ഠിതേ തം സാഖാദിം ഫുസന്തോവ ഭിക്ഖു സോധേതബ്ബോ. വിസഭാഗസീമാസു പന സാഖാദിമ്ഹി ഫുസിത്വാ ഠിതേ തം സാഖാദിം അഫുസന്താപി സബ്ബേ ഭിക്ഖൂ സോധേതബ്ബാ. അഫുസിത്വാ ഠിതേ പന തം സാഖാദിം ഫുസന്തോവ ഭിക്ഖു സോധേതബ്ബോതി നിട്ഠമേത്ഥ ഗന്തബ്ബം.

യം പനേത്ഥ കേചി ‘‘ബദ്ധസീമാനം ദ്വിന്നം അഞ്ഞമഞ്ഞം വിയ ബദ്ധസീമാഗാമസീമാനമ്പി തദഞ്ഞാസമ്പി സബ്ബാസം സമാനസംവാസകസീമാനം അഞ്ഞമഞ്ഞം രുക്ഖാദിസമ്ബന്ധേ സതി തദുഭയമ്പി ഏകസീമം വിയ സോധേത്വാ ഏകത്ഥേവ കമ്മം കാതബ്ബം, അഞ്ഞത്ഥ കതം കമ്മം വിപജ്ജതി, നത്ഥേത്ഥ സഭാഗവിസഭാഗഭേദോ’’തി വദന്തി, തം തേസം മതിമത്തം, സഭാഗസീമാനം അഞ്ഞമഞ്ഞം സമ്ഭേദദോസാഭാവസ്സ വിസഭാഗസീമാനമേവ തബ്ഭാവസ്സ സുത്തസുത്താനുലോമാദിവിനയനയേഹി സിദ്ധത്താ. തഥാ ഹി ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, സീമം സമ്മന്നിതു’’ന്തി ഗാമസീമായമേവ ബദ്ധസീമം സമ്മന്നിതും അനുഞ്ഞാതം. താസം നിസ്സയനിസ്സിതഭാവേന സഭാഗതാ, സമ്ഭേദജ്ഝോത്ഥരണാദിദോസാഭാവോ ച സുത്തതോവ സിദ്ധോ. ബന്ധനകാലേ പന അനുഞ്ഞാതസ്സ സമ്ബന്ധസ്സ അനുലോമതോ പച്ഛാ സഞ്ജാതരുക്ഖാദിസമ്ബന്ധോപി താസം വട്ടതി ഏവ. ‘‘യം, ഭിക്ഖവേ…പേ… കപ്പിയം അനുലോമേതി അകപ്പിയം പടിബാഹതി. തം വോ കപ്പതീ’’തി (മഹാവ. ൩൦൫) വുത്തത്താ. ഏവം താവ ബദ്ധസീമാഗാമസീമാനം അഞ്ഞമഞ്ഞം സഭാഗതാ, സമ്ഭേദാദിദോസാഭാവോ ച സുത്തസുത്താനുലോമതോ സിദ്ധോ. ഇമിനാ ഏവ നയേന അരഞ്ഞസീമാസത്തബ്ഭന്തരസീമാനം, നദിആദിഉദകുക്ഖേപസീമാനഞ്ച സുത്തസുത്താനുലോമതോ അഞ്ഞമഞ്ഞം സഭാഗതാ, സമ്ഭേദാദിദോസാഭാവോ ച സിദ്ധോതി വേദിതബ്ബോ.

ബദ്ധസീമായ പന അഞ്ഞായ ബദ്ധസീമായ, നദിആദിസീമാസു ച ബന്ധിതും പടിക്ഖേപസിദ്ധിതോ ചേവ ഉദകുക്ഖേപസത്തബ്ഭന്തരസീമാനം നദിആദീസു ഏവ കാതും നിയമനസുത്തസാമത്ഥിയേന ബദ്ധസീമാഗാമസീമാദീസു കരണപടിക്ഖേപസിദ്ധിതോ ച താസം അഞ്ഞമഞ്ഞം വിസഭാഗതാ, ഉപ്പത്തിക്ഖണേ, പച്ഛാ ച രുക്ഖാദീഹി സമ്ഭേദാദിദോസസമ്ഭവോ ച വുത്തനയേന സുത്തസുത്താനുലോമതോ ച സിജ്ഝന്തി. തേനേവ അട്ഠകഥായം (മഹാവ. അട്ഠ. ൧൪൮) വിസഭാഗസീമാനമേവ വടരുക്ഖാദിവചനേഹി സമ്ബന്ധദോസം ദസ്സേത്വാ സഭാഗാനം ബദ്ധസീമാഗാമസീമാദീനം സമ്ബന്ധദോസോ ന ദസ്സിതോ, ന കേവലഞ്ച ന ദസ്സിതോ, അഥ ഖോ താസം സഭാഗസീമാനം രുക്ഖാദിസമ്ബന്ധേപി ദോസാഭാവോ പാളിഅട്ഠകഥാസു ഞാപിതോ ഏവ. തഥാ ഹി പാളിയം ‘‘പബ്ബതനിമിത്തം പാസാണനിമിത്തം വനനിമിത്തം രുക്ഖനിമിത്ത’’ന്തിആദിനാ വഡ്ഢനകനിമിത്താനി അനുഞ്ഞാതാനി. തേന നേസം രുക്ഖാദീനം നിമിത്താനം വഡ്ഢനേപി ബദ്ധസീമാഗാമസീമാനം സങ്കരദോസാഭാവോ ഞാപിതോവ ഹോതി. ദ്വിന്നം പന ബദ്ധസീമാനം ഈദിസോ സമ്ബന്ധോ ന വട്ടതി. വുത്തഞ്ഹി ‘‘ഏകരുക്ഖോപി ച ദ്വിന്നം സീമാനം നിമിത്തം ഹോതി, സോ പന വഡ്ഢന്തോ സീമാസങ്കരം കരോതി, തസ്മാ ന കാതബ്ബോ’’തി ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, തിയോജനപരമം സീമം സമ്മന്നിതു’’ന്തി വചനതോപി ചായം ഞാപിതോ. തിയോജനപരമായ ഹി സീമായ സമന്താ പരിയന്തേസു രുക്ഖലതാഗുമ്ബാദീഹി ബദ്ധസീമാഗാമസീമാനം നിയമേന അഞ്ഞമഞ്ഞം സമ്ബന്ധസ്സ സമ്ഭവതോ ‘‘ഈദിസം സമ്ബന്ധനം വിനാസേത്വാവ സീമാ സമ്മന്നിതബ്ബാ’’തി അട്ഠകഥായമ്പി ന വുത്തം.

യദി ചേത്ഥ രുക്ഖാദിസമ്ബന്ധേന കമ്മവിപത്തി ഭവേയ്യ, അവസ്സമേവ വത്തബ്ബം സിയാ. വിപത്തിപരിഹാരത്ഥഞ്ഹി ആചരിയാ നിരാസങ്കട്ഠാനേസുപി ‘‘ഭിത്തിം അകിത്തേത്വാ’’തിആദിനാ സിദ്ധമേവത്ഥം പുനപ്പുനം അവോചും. ഇധ പന ‘‘വനമജ്ഝേ വിഹാരം കരോന്തി, വനം ന കിത്തേതബ്ബ’’ന്തിആദിരുക്ഖലതാദീഹി നിരന്തരേ വനമജ്ഝേപി സീമാബന്ധനമേവ അവോചും. തഥാ ഥമ്ഭാനം ഉപരി കതപാസാദാദീസു ഹേട്ഠാ ഥമ്ഭാദീഹി ഏകാബദ്ധേസു ഉപരിമതലാദീസു സീമാബന്ധനം ബഹുധാ വുത്തം. തസ്മാ ബദ്ധസീമാഗാമസീമാനം രുക്ഖാദിസമ്ബന്ധോ തേഹി മുഖതോവ വിഹിതോ. അപിച ഗാമസീമാനമ്പി പാടേക്കം ബദ്ധസീമാസദിസതായ ഏകിസ്സാ ഗാമസീമായ കമ്മം കരോന്തേഹി ദബ്ബതിണമത്തേനാപി സമ്ബന്ധാ ഗാമന്തരപരമ്പരാ അരഞ്ഞനദിസമുദ്ദാ ച സോധേതബ്ബാതി സകലദീപം സോധേത്വാവ കാതബ്ബം സിയാ. ഏവം പന അസോധേത്വാ പഠമമഹാസങ്ഗീതികാലതോ പഭുതി കതാനം ഉപസമ്പദാദികമ്മാനം, സീമാസമ്മുതീനഞ്ച വിപജ്ജനതോ സബ്ബേസമ്പി ഭിക്ഖൂനം അനുപസമ്പന്നസങ്കാപസങ്ഗോ ച ദുന്നിവാരോ ഹോതി. ന ചേതം യുത്തം. തസ്മാ വുത്തനയേനേവ വിസഭാഗസീമാനമേവ രുക്ഖാദീഹി സമ്ബന്ധദോസോ, ന ബദ്ധസീമാഗാമസീമാദീനം സഭാഗസീമാനന്തി ഗഹേതബ്ബം.

മഹാസീമാസോധനസ്സ ദുക്കരതായ ഖണ്ഡസീമായമേവ യേഭുയ്യേന സങ്ഘകമ്മകരണന്തി ആഹ ‘‘സീമാമാളകേ’’തിആദി. മഹാസങ്ഘസന്നിപാതേ പന ഖണ്ഡസീമായ അപ്പഹോനകതായ മഹാസീമായ കമ്മേ കരിയമാനേപി അയം നയോ ഗഹേതബ്ബോവ.

‘‘ഉക്ഖിപാപേത്വാ’’തി ഇമിനാ കായപടിബദ്ധേനപി സീമം ഫുസന്തോ സീമട്ഠോവ ഹോതീതി ദസ്സേതി. പുരിമനയേപീതി ഖണ്ഡസീമതോ മഹാസീമം പവിട്ഠസാഖാനയേപി. സീമട്ഠരുക്ഖസാഖായ നിസിന്നോ സീമട്ഠോവ ഹോതീതി ആഹ ‘‘ഹത്ഥപാസമേവ ആനേതബ്ബോ’’തി. ഏത്ഥ ച രുക്ഖസാഖാദീഹി അഞ്ഞമഞ്ഞം സമ്ബന്ധാസു ഏതാസു ഖന്ധസീമായം തയോ ഭിക്ഖൂ, മഹാസീമായം ദ്വേതി ഏവം ദ്വീസു സീമാസു സീമന്തരികം അഫുസിത്വാ, ഹത്ഥപാസഞ്ച അവിജഹിത്വാ ഠിതേഹി പഞ്ചഹി ഭിക്ഖൂഹി ഉപസമ്പദാദികമ്മം കാതും വട്ടതീതി കേചി വദന്തി. തം ന യുത്തം ‘‘നാനാസീമായ ഠിതചതുത്ഥോ കമ്മം കരേയ്യ, അകമ്മം, ന ച കരണീയ’’ന്തിആദി (മഹാവ. ൩൮൯) വചനതോ. തേനേവേത്ഥാപി മഹാസീമം സോധേത്വാ മാളകസീമായമേവ കമ്മകരണം വിഹിതം. അഞ്ഞഥാ ഭിന്നസീമട്ഠതായ തത്രട്ഠസ്സ ഗണപൂരകത്താഭാവാ കമ്മകോപോവ ഹോതീതി.

യദി ഏവം കഥം ഛന്ദപാരിസുദ്ധിആഹരണവസേന മഹാസീമാസോധനന്തി? തമ്പി വിനയഞ്ഞൂ ന ഇച്ഛന്തി, ഹത്ഥപാസാനയനബഹിസീമാകരണവസേനേവ പനേത്ഥ സോധനം ഇച്ഛന്തി, ദിന്നസ്സാപി ഛന്ദസ്സ അനാഗമനേന മഹാസീമട്ഠോ കമ്മം കോപേതീതി. യദി ചസ്സ ഛന്ദാദി നാഗച്ഛതി, കഥം സോ കമ്മം കോപേസ്സതീതി? ദ്വിന്നം വിസഭാഗസീമാനം സമ്ബന്ധദോസതോ. സോ ച സമ്ബന്ധദോസോ അട്ഠകഥാവചനപ്പമാണതോ. ന ഹി വിനയേ സബ്ബത്ഥ യുത്തി സക്കാ ഞാതും ബുദ്ധഗോചരത്താതി വേദിതബ്ബം. കേചി പന ‘‘സചേ ദ്വേപി സീമായോ പൂരേത്വാ നിരന്തരം ഠിതേസു ഭിക്ഖൂസു കമ്മം കരോന്തേസു ഏകിസ്സാ ഏവ സീമായ ഗണോ ച ഉപസമ്പദാപേക്ഖോ ച അനുസ്സാവകോ ച ഏകതോ തിട്ഠതി, കമ്മം സുകതമേവ ഹോതി. സചേ പന കമ്മാരഹോ വാ അനുസ്സാവകോ വാ സീമന്തരട്ഠോ ഹോതി, കമ്മം വിപജ്ജതീ’’തി വദന്തി, തഞ്ച ബദ്ധസീമാഗാമസീമാദിസഭാഗസീമാസു ഏവ യുജ്ജതി, യാസു അഞ്ഞമഞ്ഞം രുക്ഖാദിസമ്ബന്ധേസുപി ദോസോ നത്ഥി. യാസു പന അത്ഥി, ന താസു വിസഭാഗസീമാസു രുക്ഖാദിസമ്ബന്ധേ സതി ഏകത്ഥ ഠിതോ ഇതരട്ഠാനം കമ്മം കോപേതി ഏവ അട്ഠകഥായം സാമഞ്ഞതോ സോധനസ്സ വുത്തത്താതി അമ്ഹാകം ഖന്തി. വീമംസിത്വാ ഗഹേതബ്ബം.

ന ഓതരതീതി പണവസണ്ഠാനപബ്ബതാദീസു ഹേട്ഠാ പമാണരഹിതട്ഠാനം ന ഓതരതി. കിഞ്ചാപി പനേത്ഥ ബജ്ഝമാനക്ഖണേ ഉദ്ധമ്പി പമാണരഹിതം പബ്ബതാദീനി നാരോഹതി, തഥാപി തം പച്ഛാ സീമട്ഠതായ സീമാ ഹോതി. ഹേട്ഠാ പണവസണ്ഠാനാദി പന ഉപരി ബദ്ധായപി സീമായ സീമാസങ്ഖ്യം ന ഗച്ഛതി, തസ്സ വസേന ന ഓതരതീതി വുത്തം, ഇതരഥാ ഓരോഹണാരോഹണാനം സാധാരണവസേന ‘‘ന ഓതരതീ’’തിആദിനാ വത്തബ്ബതോ. യം കിഞ്ചീതി നിട്ഠിതസീമായ ഉപരി ജാതം വിജ്ജമാനം പുബ്ബേ ഠിതം, പച്ഛാ സഞ്ജാതം, പവിട്ഠഞ്ച യംകിഞ്ചി സവിഞ്ഞാണകാവിഞ്ഞാണകം സബ്ബമ്പീതി അത്ഥോ. അന്തോസീമായ ഹി ഹത്ഥിക്ഖന്ധാദിസവിഞ്ഞാണകേസു നിസിന്നോപി ഭിക്ഖു സീമട്ഠോവ ഹോതി. ‘‘ബദ്ധസീമായാ’’തി ഇദഞ്ച പകരണവസേന ഉപലക്ഖണതോ വുത്തം. അബദ്ധസീമാസുപി സബ്ബാസു ഠിതം തം സീമാസങ്ഖ്യമേവ ഗച്ഛതി.

ഏകസമ്ബദ്ധേന ഗതന്തി രുക്ഖലതാദിതത്രജാതമേവ സന്ധായ വുത്തം. താദിസമ്പി ‘‘ഇതോ ഗത’’ന്തി വത്തബ്ബതം അരഹതി. യം പന ‘‘ഇതോ ഗത’’ന്തി വാ ‘‘തതോ ആഗത’’ന്തി വാ വത്തും അസക്കുണേയ്യം ഉഭോസു ബദ്ധസീമാഗാമസീമാസു, ഉദകുക്ഖേപനദിആദീസു ച തിരിയം പതിതരജ്ജുദണ്ഡാദി, തത്ഥ കിം കാതബ്ബന്തി? ഏത്ഥ പന ബദ്ധസീമായ പതിട്ഠിതഭാഗോ ബദ്ധസീമാ, അബദ്ധഗാമസീമായ പതിട്ഠിതഭാഗോ ഗാമസീമാ തദുഭയസീമട്ഠപബ്ബതാദി വിയ. ബദ്ധസീമതോ ഉട്ഠിതവടരുക്ഖസ്സ പാരോഹേ, ഗാമസീമായ ഗാമസീമതോ ഉട്ഠിതവടരുക്ഖസ്സ പാരോഹേ ച ബദ്ധസീമായ പതിട്ഠിതേപി ഏസേവ നയോ. മൂലപതിട്ഠിതകാലതോ ഹി പട്ഠായ ‘‘ഇതോ ഗതം, തതോ ആഗത’’ന്തി വത്തും അസക്കുണേയ്യതോ സോ ഭാഗോ യഥാപവിട്ഠസീമാസങ്ഖ്യമേവ ഗച്ഛതി, തേസം രുക്ഖപാരോഹാനം അന്തരാ പന ആകാസട്ഠസാഖാ ഭൂമിയം സീമാപരിച്ഛേദപ്പമാണേന തദുഭയസീമാ ഹോതീതി കേചി വദന്തി. യസ്മാ പനസ്സ സാഖായ പാരോഹോ പവിട്ഠസീമായ പഥവിയം മൂലേഹി പതിട്ഠഹിത്വാപി യാവ സാഖം വിനാ ഠാതും ന സക്കോതി, താവ മൂലസീമട്ഠതം ന വിജഹതി. യദാ പന വിനാ ഠാതും സക്കോതി, തദാപി പാരോഹമത്തമേവ പവിട്ഠസീമട്ഠതം സമുപേതി. തസ്മാ സബ്ബോപി ആകാസട്ഠസാഖാഭാഗോ പുരിമസീമട്ഠതം ന വിജഹതി, തതോ ആഗതഭാഗസ്സ അവിജഹിതത്താതി അമ്ഹാകം ഖന്തി. ഉദകുക്ഖേപനദിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. തത്ഥ ച വിസഭാഗസീമായ ഏവം പവിട്ഠേ സകലസീമാസോധനം, സഭാഗായ പവിട്ഠേ ഫുസിത്വാ ഠിതമത്തഭിക്ഖുസോധനഞ്ച സബ്ബം പുബ്ബേ വുത്തനയമേവ.

൧൪൦. പാരയതീതി അജ്ഝോത്ഥരതി, നദിയാ ഉഭോസു തീരേസു പതിട്ഠമാനാ സീമാ നദിഅജ്ഝോത്ഥരാ നാമ ഹോതീതി ആഹ ‘‘നദിംഅജ്ഝോത്ഥരമാന’’ന്തി. അന്തോനദിയഞ്ഹി സീമാ ന ഓതരതി. നദിലക്ഖണേ പന അസതി ഓതരതി, സാ ച തദാ നദിപാരസീമാ ന ഹോതീതി ആഹ ‘‘നദിയാ ലക്ഖണം നദിനിമിത്തേ വുത്തനയമേവാ’’തി. അസ്സാതി ഭവേയ്യ. അവസ്സം ലബ്ഭനേയ്യാ പന ധുവനാവാവ ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘ന നാവായാ’’തി ഇമിനാ നാവം വിനാപി സീമാ ബദ്ധാ സുബദ്ധാ ഏവ ഹോതി, ആപത്തിപരിഹാരത്ഥാ നാവാതി ദസ്സേതി.

രുക്ഖസങ്ഘാടമയോതി അനേകരുക്ഖേ ഏകതോ ഘടേത്വാ കതസേതു. രുക്ഖം ഛിന്ദിത്വാ കതോതി പാഠസേസോ. ‘‘സബ്ബനിമിത്താനം അന്തോ ഠിതേ ഭിക്ഖൂ ഹത്ഥപാസഗതേ കത്വാ’’തി ഇദം ഉഭിന്നം തീരാനം ഏകഗാമഖേത്തഭാവം സന്ധായ വുത്തം. പബ്ബതസണ്ഠാനാതി ഏകതോ ഉഗ്ഗതദീപസിഖരത്താ വുത്തം.

സീമാനുജാനനകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഉപോസഥാഗാരാദികഥാവണ്ണനാ

൧൪൧. സമൂഹനിത്വാതി വിനാസേത്വാ, ഉദ്ധരിത്വാതി അത്ഥോ. ഇദഞ്ച ആപത്തിപരിഹാരത്ഥം വുത്തം.

൧൪൨. യാനി കാനിചീതി ഇധ നിമിത്താനം സീമായ പാളിയം സരൂപതോ അവുത്തത്താ വുത്തം.

ഉപോസഥാഗാരാദികഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

അവിപ്പവാസസീമാനുജാനനകഥാവണ്ണനാ

൧൪൩. അട്ഠാരസാതി അന്ധകവിന്ദവിഹാരമ്പി ഉപാദായ വുച്ചതി. നേസം സീമാതി തേസു മഹാവിഹാരേസു. ‘‘മന’’ന്തി ഇമസ്സ വിവരണം ഈസകന്തി, ഈസകം വുള്ഹോതി അത്ഥോ. ഇമമേവത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘അപ്പത്തവുള്ഹഭാവോ അഹോസീ’’തി വുത്തം. അമനസികരോന്തോതി ഇദ്ധിയാ അനതിക്കമസ്സ കാരണം വുത്തം.

൧൪൪. സോതി ഭിക്ഖുനിസങ്ഘോ. ദ്വേപീതി ദ്വേ സമാനസംവാസഅവിപ്പവാസായോ. അവിപ്പവാസസീമാതി മഹാസീമം സന്ധായ വദതി. തത്ഥേവ യേഭുയ്യേന അവിപ്പവാസാതി.

‘‘അവിപ്പവാസം അജാനന്താപീ’’തി ഇദം മഹാസീമായ വിജ്ജമാനാവിജ്ജമാനത്തം, തസ്സാ ബാഹിരപരിച്ഛേദഞ്ച അജാനന്താനം വസേന വുത്തം. ഏവം അജാനന്തേഹിപി അന്തോസീമായ ഠത്വാ കമ്മവാചായ കതായ സാ സീമാ സമൂഹതാവ ഹോതീതി ആഹ ‘‘സമൂഹനിതുഞ്ചേവ ബന്ധിതുഞ്ച സക്ഖിസ്സന്തീ’’തി. നിരാസങ്കട്ഠാനേതി ഖണ്ഡസീമാരഹിതട്ഠാനേ. ഇദഞ്ച മഹാസീമായ വിജ്ജമാനായപി കമ്മകരണസുഖത്ഥം ഖണ്ഡസീമാ ഇച്ഛിതാതി തം ചേതിയങ്ഗണാദിബഹുസന്നിപാതട്ഠാനേ ന ബന്ധതീതി വുത്തം. തത്ഥാപി സാ ബദ്ധാ സുബദ്ധാ ഏവ മഹാസീമാ വിയ. ‘‘പടിബന്ധിതും പന ന സക്ഖിസ്സന്തേവാ’’തി ഇദം ഖണ്ഡസീമായ അസമൂഹതത്താ, തസ്സാ അവിജ്ജമാനത്തസ്സ അജാനനതോ ച മഹാസീമാബന്ധനം സന്ധായ വുത്തം. ഖണ്ഡസീമം പന നിരാസങ്കട്ഠാനേ ബന്ധിതും സക്ഖിസ്സന്തേവ. സീമാസമ്ഭേദം കത്വാതി ഖണ്ഡസീമായ വിജ്ജമാനപക്ഖേ സീമായ സീമം അജ്ഝോത്ഥരണസമ്ഭേദം കത്വാ അവിജ്ജമാനപക്ഖേപി സമ്ഭേദസങ്കായ അനിവത്തനേന സമ്ഭേദസങ്കം കത്വാ. അവിഹാരം കരേയ്യുന്തി സങ്ഘകമ്മാനാരഹം കരേയ്യും. പുബ്ബേ ഹി ചേതിയങ്ഗണാദിനിരാസങ്കട്ഠാനേ കമ്മം കാതും സക്കാ, ഇദാനി തമ്പി വിനാസിതന്തി അധിപ്പായോ. ന സമൂഹനിതബ്ബാതി ഖണ്ഡസീമം അജാനന്തേഹി ന സമൂഹനിതബ്ബാ. ഉഭോപി ന ജാനന്തീതി ഉഭിന്നം പദേസനിയമം വാ താസം ദ്വിന്നമ്പി വാ അഞ്ഞതരായ വാ വിജ്ജമാനതം വാ അവിജ്ജമാനതം വാ ന ജാനന്തി, സബ്ബത്ഥ സങ്കാ ഏവ ഹോതി. ‘‘നേവ സമൂഹനിതും, ന ബന്ധിതും സക്ഖിസ്സന്തീ’’തി ഇദം നിരാസങ്കട്ഠാനേ ഠത്വാ സമൂഹനിതും സക്കോന്തോപി മഹാസീമം പടിബന്ധിതും ന സക്കോന്തീതി ഇമമത്ഥം സന്ധായ വുത്തം. ‘‘ന ച സക്കാ…പേ… കമ്മവാചം കാതു’’ന്തി ഇദം സീമാബന്ധനകമ്മവാചം സന്ധായ വുത്തം. തസ്മാതി യസ്മാ ബന്ധിതും ന സക്കാ, തസ്മാ ന സമൂഹനിതബ്ബാതി അത്ഥോ.

കേചി പന ‘‘ഈദിസേസു വിഹാരേസു ഛപഞ്ചമത്തേ ഭിക്ഖൂ ഗഹേത്വാ വിഹാരകോടിതോ പട്ഠായ വിഹാരപരിക്ഖേപസ്സ അന്തോ ച ബഹി ച സമന്താ ലേഡ്ഡുപാതേ സബ്ബത്ഥ മഞ്ചപ്പമാണേ ഓകാസേ നിരന്തരം ഠത്വാ പഠമം അവിപ്പവാസസീമം, തതോ സമാനസംവാസകസീമഞ്ച സമൂഹനനവസേന സീമായ സമുഗ്ഘാതേ കതേ തസ്മിം വിഹാരേ ഖണ്ഡസീമായ, മഹാസീമായപി വാ വിജ്ജമാനത്തേ സതി അവസ്സം ഏകസ്മിം മഞ്ചട്ഠാനേ താസം മജ്ഝഗതാ തേ ഭിക്ഖൂ താ സമൂഹനേയ്യും, തതോ ഗാമസീമാ ഏവ അവസിസ്സേയ്യ. ന ഹേത്ഥ സീമായ, തപ്പരിച്ഛേദസ്സ വാ ജാനനം അങ്ഗം. സീമായ പന അന്തോഠാനം, ‘‘സമൂഹനിസ്സാമാ’’തി കമ്മവാചായ കരണഞ്ചേത്ഥ അങ്ഗം. അട്ഠകഥായം ‘ഖണ്ഡസീമം പന ജാനന്താ അവിപ്പവാസം അജാനന്താപി സമൂഹനിതുഞ്ചേവ ബന്ധിതുഞ്ച സക്ഖിസ്സന്തീ’തി ഏവം മഹാസീമായ പരിച്ഛേദസ്സ അജാനനേപി സമൂഹനസ്സ വുത്തത്താ. ഗാമസീമായ ഏവ ച അവസിട്ഠായ തത്ഥ യഥാരുചി ദുവിധമ്പി സീമം ബന്ധിതുഞ്ചേവ ഉപസമ്പദാദികമ്മം കാതുഞ്ച വട്ടതീ’’തി വദന്തി, തം യുത്തം വിയ ദിസ്സതി. വീമംസിത്വാ ഗഹേതബ്ബം.

അവിപ്പവാസസീമാനുജാനനകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഗാമസീമാദികഥാവണ്ണനാ

൧൪൭. പാളിയം ‘‘അസമ്മതായ, ഭിക്ഖവേ, സീമായാ’’തിആദിനാ ഗാമസീമാ ഏവ ബദ്ധസീമായ ഖേത്തം, അരഞ്ഞനദിആദയോ വിയ സത്തബ്ഭന്തരഉദകുക്ഖേപാദീനം. സാ ച ഗാമസീമാ ബദ്ധസീമാവിരഹിതട്ഠാനേ സയമേവ സമാനസംവാസാ ഹോതീതി ദസ്സേതി. യാ തസ്സ വാ ഗാമസ്സ ഗാമസീമാതി ഏത്ഥ ഗാമസീമാപരിച്ഛേദസ്സ അന്തോ ച ബഹി ച ഖേത്തവത്ഥുഅരഞ്ഞപബ്ബതാദികം സബ്ബം ഗാമഖേത്തം സന്ധായ ‘‘ഗാമസ്സാ’’തി വുത്തം, ന അന്തരഘരമേവ. തസ്മാ തസ്സ സകലസ്സ ഗാമഖേത്തസ്സ സമ്ബന്ധനീയാ ഗാമസീമാതി ഏവമത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. യോ ഹി സോ അന്തരഘരഖേത്താദീസു അനേകേസു ഭൂമിഭാഗേസു ‘‘ഗാമോ’’തി ഏകത്തേന ലോകജനേഹി പഞ്ഞത്തോ ഗാമവോഹാരോ, സോവ ഇധ ‘‘ഗാമസീമാ’’തിപി വുച്ചതീതി അധിപ്പായോ, ഗാമോ ഏവ ഹി ഗാമസീമാ. ഇമിനാവ നയേന ഉപരി അരഞ്ഞം നദീ സമുദ്ദോ ജാതസ്സരോതി ഏവം തേസു ഭൂമിപ്പദേസേസു ഏകത്തേന ലോകജനപഞ്ഞത്താനമേവ അരഞ്ഞാദീനം അരഞ്ഞസീമാദിഭാവോ വേദിതബ്ബോ. ലോകേ പന ഗാമസീമാദിവോഹാരോ ഗാമാദീനം മരിയാദായമേവ വത്തും വട്ടതി, ന ഗാമഖേത്താദീസു സബ്ബത്ഥ. സാസനേ പന തേ ഗാമാദയോ ഇതരനിവത്തിഅത്ഥേന സയമേവ അത്തനോ മരിയാദാതി കത്വാ ഗാമോ ഏവ ഗാമസീമാ, അരഞ്ഞമേവ അരഞ്ഞസീമാ…പേ… സമുദ്ദോ ഏവ സമുദ്ദസീമാതി സീമാവോഹാരേന വുത്താതി വേദിതബ്ബാ.

‘‘നിഗമസ്സ വാ’’തി ഇദം ഗാമസീമപ്പഭേദം സബ്ബം ഉപലക്ഖണവസേന ദസ്സേതും വുത്തം. തേനാഹ ‘‘നഗരമ്പി ഗഹിതമേവാ’’തി. ‘‘ബലിം ലഭന്തീ’’തി ഇദം യേഭുയ്യവസേന വുത്തം, ‘‘അയം ഗാമോ ഏത്തകോ കരീസഭാഗോ’’തിആദിനാ പന രാജപണ്ണേസു ആരോപിതേസു ഭൂമിഭാഗേസു യസ്മിം യസ്മിം തളാകമാതികാസുസാനപബ്ബതാദികേ പദേസേ ബലിം ന ഗണ്ഹന്തി, സോപി ഗാമസീമാ ഏവ. രാജാദീഹി പരിച്ഛിന്നഭൂമിഭാഗോ ഹി സബ്ബോവ ഠപേത്വാ നദിലോണിജാതസ്സരേ ഗാമസീമാതി വേദിതബ്ബോ. തേനാഹ ‘‘പരിച്ഛിന്ദിത്വാ രാജാ കസ്സചി ദേതീ’’തി. സചേ പന തത്ഥ രാജാ കഞ്ചി പദേസം ഗാമന്തരേന യോജേതി, സോ പവിട്ഠഗാമസീമതം ഏവ ഭജതി, നദിജാതസ്സരേസു വിനാസേത്വാ തളാകാദിഭാവം വാ പൂരേത്വാ ഖേത്താദിഭാവം വാ പാപിതേസുപി ഏസേവ നയോ.

യേ പന ഗാമാ രാജചോരാദിഭയപീളിതേഹി മനുസ്സേഹി ഛഡ്ഡിതാ ചിരമ്പി നിമ്മനുസ്സാ തിട്ഠന്തി, സമന്താ പന ഗാമാ സന്തി, തേപി പാടേക്കം ഗാമസീമാവ. തേസു ഹി രാജാനോ സമന്തഗാമവാസീഹി കസാപേത്വാ വാ യേഹി കേഹിചി കസിതട്ഠാനം ലിഖിത്വാ വാ ബലിം ഗണ്ഹന്തി, അഞ്ഞേന വാ ഗാമേന ഏകീഭാവം വാ ഉപനേന്തി. യേ പന ഗാമാ രാജൂഹിപി പരിച്ചത്താ ഗാമഖേത്താനന്തരികാ മഹാരഞ്ഞേന ഏകീഭൂതാ, തേ അഗാമകാരഞ്ഞസീമതം പാപുണന്തി, പുരിമാ ഗാമസീമാ വിനസ്സതി. രാജാനോ പന ഏകസ്മിം അരഞ്ഞാദിപ്പദേസേ മഹന്തം ഗാമം കത്വാ അനേകസഹസ്സാനി കുലാനി വാസാപേത്വാ തത്ഥ വാസീനം ഭോഗഗാമാതി സമന്താ ഭൂതഗാമേ പരിച്ഛിന്ദിത്വാ ദേന്തി. പുരാണനാമം, പന പരിച്ഛേദഞ്ച ന വിനാസേന്തി, തേപി പച്ചേകം ഗാമസീമാ ഏവ. ഏത്താവതാ പുരിമഗാമസീമത്തം ന വിജഹന്തി. സാ ച ഇതരാ ചാതിആദി ‘‘സമാനസംവാസാ ഏകൂപോസഥാ’’തി പാളിപദസ്സ അധിപ്പായവിവരണം. തത്ഥ ഹി സാ ച രാജിച്ഛാവസേന പരിവത്തിത്വാ സമുപ്പന്നാ അഭിനവാ, ഇതരാ ച അപരിവത്താ പകതിഗാമസീമാ, യഥാ ബദ്ധസീമായ സബ്ബം സങ്ഘകമ്മം കാതും വട്ടതി, ഏവമേതാപി സബ്ബകമ്മാരഹതാസദിസേന ബദ്ധസീമാസദിസാ, സാ സമാനസംവാസാ ഏകൂപോസഥാതി അധിപ്പായോ. സാമഞ്ഞതോ ‘‘ബദ്ധസീമാസദിസാ’’തി വുത്തേ തിചീവരാവിപ്പവാസസീമം ബദ്ധസീമം ഏവ മഞ്ഞന്തീതി തംസദിസതാനിവത്തനമുഖേന ഉപരി സത്തബ്ഭന്തരസീമായ തംസദിസതാപി അത്ഥീതി ദസ്സനനയസ്സ ഇധേവ പസങ്ഗം ദസ്സേതും ‘‘കേവല’’ന്തിആദി വുത്തം.

വിഞ്ഝാടവിസദിസേ അരഞ്ഞേതി യത്ഥ ‘‘അസുകഗാമസ്സ ഇദം ഖേത്ത’’ന്തി ഗാമവോഹാരോ നത്ഥി, യത്ഥ ച ന കസന്തി ന വപന്തി, താദിസേ അരഞ്ഞേ. മച്ഛബന്ധാനം അഗമനപഥാ നിമ്മനുസ്സാവാസാ സമുദ്ദന്തരദീപകാപി ഏത്ഥേവ സങ്ഗയ്ഹന്തി. യം യഞ്ഹി അഗാമഖേത്തഭൂതം നദിസമുദ്ദജാതസ്സരവിരഹിതം പദേസം, തം സബ്ബം അരഞ്ഞസീമാതി വേദിതബ്ബം. സാ ച സത്തബ്ഭന്തരസീമം വിനാവ സയമേവ സമാനസംവാസാ ബദ്ധസീമാസദിസാ. നദിആദിസീമാസു വിയ സബ്ബമേത്ഥ സങ്ഘകമ്മം കാതും വട്ടതി. നദിസമുദ്ദജാതസ്സരാനം താവ അട്ഠകഥായം ‘‘അത്തനോ സഭാവേനേവ ബദ്ധസീമാസദിസാ’’തിആദിനാ വുത്തത്താ സീമതാ സിദ്ധാ. അരഞ്ഞസ്സ പന സീമതാ കഥന്തി? സത്തബ്ഭന്തരസീമാനുജാനനസുത്താദിസാമത്ഥിയതോ. യഥാ ഹി ഗാമസീമായ വഗ്ഗകമ്മപരിഹാരത്ഥം ബഹൂ ബദ്ധസീമായോ അനുഞ്ഞാതാ, താസഞ്ച ദ്വിന്നമന്തരാ അഞ്ഞമഞ്ഞം അസമ്ഭേദത്ഥം സീമന്തരികാ അനുഞ്ഞാതാ, ഏവമിധാരഞ്ഞേപി സത്തബ്ഭന്തരസീമാ. താസഞ്ച ദ്വിന്നം അന്തരാ സീമന്തരികായ പാളിഅട്ഠകഥാസുപി വിധാനസാമത്ഥിയതോ അരഞ്ഞസ്സപി സഭാവേനേവ നദിആദീനം വിയ സീമാഭാവോ തത്ഥ വഗ്ഗകമ്മപരിഹാരത്ഥമേവ സത്തബ്ഭന്തരസീമായ അനുഞ്ഞാതത്താവ സിദ്ധോതി വേദിതബ്ബോ. തത്ഥ സീമായമേവ ഹി ഠിതാ സീമട്ഠാനം വഗ്ഗകമ്മം കരോന്തി, ന അസീമായം ആകാസേ ഠിതാ വിയ ആകാസട്ഠാനം. ഏവമേവ ഹി സാമത്ഥിയം ഗഹേത്വാ ‘‘സബ്ബാ, ഭിക്ഖവേ, നദീ അസീമാ’’തിആദിനാ പടിക്ഖിത്തബദ്ധസീമാനമ്പി നദിസമുദ്ദജാതസ്സരാനം അത്തനോ സഭാവേനേവ സീമാഭാവോ അട്ഠകഥായം വുത്തോതി ഗഹേതബ്ബോ.

അഥസ്സ ഠിതോകാസതോതി അസ്സ ഭിക്ഖുസ്സ ഠിതോകാസതോ. സചേപി ഹി ഭിക്ഖുസഹസ്സം തിട്ഠതി, തസ്സ ഠിതോകാസസ്സ ബാഹിരന്തതോ പട്ഠായ ഭിക്ഖൂനം വഗ്ഗകമ്മപരിഹാരത്ഥം സീമാപേക്ഖായ ഉപ്പന്നായ തായ സഹ സയമേവ സഞ്ജാതാ സത്തബ്ഭന്തരസീമാ സമാനസംവാസാതി അധിപ്പായോ. യത്ഥ പന ഖുദ്ദകേ അരഞ്ഞേ മഹന്തേഹി ഭിക്ഖൂഹി പരിപുണ്ണതായ വഗ്ഗകമ്മസങ്കാഭാവേന സത്തബ്ഭന്തരസീമാപേക്ഖാ നത്ഥി, തത്ഥ സത്തബ്ഭന്തരസീമാ ന ഉപ്പജ്ജതി, കേവലാരഞ്ഞസീമായമേവ, തത്ഥ സങ്ഘേന കമ്മം കാതബ്ബം. നദിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. വക്ഖതി ഹി ‘‘സചേ നദീ നാതിദീഘാ ഹോതി, പഭവതോ പട്ഠായ യാവ മുഖദ്വാരാ സബ്ബത്ഥ സങ്ഘോ നിസീദതി, ഉദകുക്ഖേപസീമാകമ്മം നത്ഥീ’’തിആദി (മഹാവ. അട്ഠ. ൧൪൭). ഇമിനാ ഏവ ച വചനേന വഗ്ഗകമ്മപരിഹാരത്ഥം സീമാപേക്ഖായ സതി ഏവ ഉദകുക്ഖേപസത്തബ്ഭന്തരസീമാ ഉപ്പജ്ജന്തി, നാസതീതി ദട്ഠബ്ബം.

കേചി പന ‘‘സമന്താ അബ്ഭന്തരം മിനിത്വാ പരിച്ഛേദകരണേനേവ സീമാ സഞ്ജായതി, ന സയമേവാ’’തി വദന്തി, തം ന ഗഹേതബ്ബം. യദി ഹി അബ്ഭന്തരപരിച്ഛേദകരണപ്പകാരേന സീമാ ഉപ്പജ്ജേയ്യ, അബദ്ധസീമാ ച ന സിയാ ഭിക്ഖൂനം കിരിയാപകാരസിദ്ധിതോ. അപിച വഡ്ഢകീഹത്ഥാനം, പകതിഹത്ഥാനഞ്ച ലോകേ അനേകവിധത്താ, വിനയേ ഈദിസം ഹത്ഥപ്പമാണന്തി അവുത്തത്താ ച യേന കേനചി മിനിതേ ച ഭഗവതാ അനുഞ്ഞാതേന നു ഖോ ഹത്ഥേന മിനിതം, ന നു ഖോതി സീമായ വിപത്തിസങ്കാ ഭവേയ്യ. മിനന്തേഹി ച അണുമത്തമ്പി ഊനമധികം അകത്വാ മിനിതും അസക്കുണേയ്യതായ വിപത്തി ഏവ സിയാ. പരിസവസേന ചായം വഡ്ഢമാനാ തേസം മിനനേന വഡ്ഢതി വാ ഹായതി വാ. സങ്ഘേ ച കമ്മം കത്വാ ഗതേ അയം ഭിക്ഖൂനം പയോഗേന സമുപ്പന്നസീമാ തേസം പയോഗേന വിഗച്ഛതി ന വിഗച്ഛതി ച. കഥം ബദ്ധസീമാ വിയ യാവ സാസനന്തരധാനാ ന തിട്ഠേയ്യ, ഠിതിയാ ച പുരാണവിഹാരേസു വിയ സകലേപി അരഞ്ഞേ കഥം സീമാസമ്ഭേദസങ്കാ ന ഭവേയ്യ. തസ്മാ സീമാപേക്ഖായ ഏവ സമുപ്പജ്ജതി, തബ്ബിഗമേന വിഗച്ഛതീതി ഗഹേതബ്ബം. യഥാ ചേത്ഥ, ഏവം ഉദകുക്ഖേപസീമായമ്പി നദിആദീസുപി.

തത്ഥാപി ഹി മജ്ഝിമപുരിസോ ന ഞായതി. തഥാ സബ്ബഥാമേന ഖിപനം ഉഭയത്ഥാപി ച യസ്സം ദിസായം സത്തബ്ഭന്തരസ്സ, ഉദകുക്ഖേപസ്സ വാ ഓകാസോ ന പഹോതി, തത്ഥ കഥം മിനനം, ഖിപനം വാ ഭവേയ്യ? ഗാമഖേത്താദീസു പവിസനതോ അഖേത്തേ സീമാ പവിട്ഠാ നാമാതി സീമാ വിപജ്ജേയ്യ. അപേക്ഖായ സീമുപ്പത്തിയം പന യതോ പഹോതി, തത്ഥ സത്തബ്ഭന്തരഉദകുക്ഖേപസീമാ സയമേവ പരിപുണ്ണാ ജായന്തി. യതോ പന ന പഹോതി, തത്ഥ അത്തനോ ഖേത്തപ്പമാണേനേവ ജായന്തി, ന ബഹി. യം പനേത്ഥ അബ്ഭന്തരമിനനപമാണസ്സ, വാലുകാദിഖിപനകമ്മസ്സ ച ദസ്സനം, തം സഞ്ജാതസീമാനം ഠിതട്ഠാനസ്സ പരിച്ഛേദനത്ഥം കതം ഗാമൂപചാരഘരൂപചാരജാനനത്ഥം ലേഡ്ഡുസുപ്പാദിഖിപനവിധാനദസ്സനം വിയ. തേനേവ മാതികാട്ഠകഥായം ‘‘സീമം വാ സമ്മന്നതി ഉദകുക്ഖേപം വാ പരിച്ഛിന്ദതീ’’തി വുത്തം (കങ്ഖാ. അട്ഠ. ഊനവീസതിവസ്സസിക്ഖാപദവണ്ണനാ). ഏവം കതേപി തസ്സ പരിച്ഛേദസ്സ യാഥാവതോ ഞാതും അസക്കുണേയ്യത്തേന പുഥുലതോ ഞത്വാ അന്തോ തിട്ഠന്തേഹി നിരാസങ്കട്ഠാനേ ഠാതബ്ബം, അഞ്ഞം ബഹി കരോന്തേഹി അതിദൂരേ നിരാസങ്കട്ഠാനേ പേസേതബ്ബം.

അപരേ പന ‘‘സീമാപേക്ഖായ കിച്ചം നത്ഥി, മഗ്ഗഗമനനഹാനാദിഅത്ഥേഹി ഏകഭിക്ഖുസ്മിമ്പി അരഞ്ഞേ വാ നദിആദീസു വാ പവിട്ഠേ തം പരിക്ഖിപിത്വാ സത്തബ്ഭന്തരഉദകുക്ഖേപസീമാ സയമേവ പഭാ വിയ പദീപസ്സ സമുപ്പജ്ജതി, ഗാമഖേത്താദീസു തസ്മിം ഓതിണ്ണമത്തേ വിഗച്ഛതി. തേനേവ ചേത്ഥ ദ്വിന്നം സങ്ഘാനം വിസും കമ്മം കരോന്താനം സീമാദ്വയസ്സ അന്തരാ സീമന്തരികാ അഞ്ഞം സത്തബ്ഭന്തരം, ഉദകുക്ഖേപഞ്ച ഠപേതും അനുഞ്ഞാതം, സീമാപരിയന്തേ ഹി കേനചി കമ്മേന പേസിതസ്സ ഭിക്ഖുനോ സമന്താ സഞ്ജാതസീമാ ഇതരേസം സീമായ ഫുസിത്വാ സീമാസമ്ഭേദം കരേയ്യ, സോ മാ ഹോതൂതി, ഇതരഥാ ഹത്ഥചതുരങ്ഗുലമത്തായപേത്ഥ സീമന്തരികായ അനുജാനിതബ്ബതോ. അപിച സീമന്തരികായ ഠിതസ്സാപി ഉഭയത്ഥ കമ്മകോപവചനതോപി ചേതം സിജ്ഝതി. തമ്പി പരിക്ഖിപിത്വാ സയമേവ സഞ്ജാതായ സീമായ ഉഭിന്നമ്പി സീമാനം, ഏകായ ഏവ വാ സങ്കരതോ. ഇതരഥാ തസ്സ കമ്മകോപവചനം ന യുജ്ജേയ്യ. വുത്തഞ്ഹി മാതികാട്ഠകഥായം ‘പരിച്ഛേദബ്ഭന്തരേ ഹത്ഥപാസം വിജഹിത്വാ ഠിതോപി പരിച്ഛേദതോ ബഹി അഞ്ഞം തത്തകംയേവ പരിച്ഛേദം അനതിക്കമിത്വാ ഠിതോപി കമ്മം കോപേതീ’തി (കങ്ഖാ. അട്ഠ. നിദാനവണ്ണനാ). കിഞ്ച അഗാമകാരഞ്ഞേ ഠിതസ്സ കമ്മകരണിച്ഛാവിരഹിതസ്സാപി ഭിക്ഖുനോ സത്തബ്ഭന്തരപരിച്ഛിന്നേ അജ്ഝോകാസേ ചീവരവിപ്പവാസോ ഭഗവതാ അനുഞ്ഞാതോ, സോ ച പരിച്ഛേദോ സീമാ. ഏവം അപേക്ഖം വിനാ സമുപ്പന്നാ. തേനേവേത്ഥ ‘അയം സീമാ തിചീവരവിപ്പവാസപരിഹാരമ്പി ലഭതീ’തി (മഹാവ. അട്ഠ. ൧൪൭) വുത്തം. തസ്മാ കമ്മകരണിച്ഛം വിനാപി വുത്തനയേന സമുപ്പത്തി ഗഹേതബ്ബാ’’തി വദന്തി, തം ന യുത്തം പദീപസ്സ പഭാ വിയ സബ്ബപുഗ്ഗലാനമ്പി പച്ചേകം സീമാസമ്ഭവേന സങ്ഘേ, ഗണേ വാ കമ്മം കരോന്തേ തത്രട്ഠാനം ഭിക്ഖൂനം സമന്താ പച്ചേകം സമുപ്പന്നാനം അനേകസീമാനം അഞ്ഞമഞ്ഞം സങ്കരദോസപ്പസങ്ഗതോ. പരിസവസേന ചസ്സാ വഡ്ഢി, ഹാനി ച സമ്ഭവതി. പച്ഛാ ആഗതാനം അഭിനവസീമന്തരുപ്പത്തി ഏവ, ഗതാനം സമന്താ ഠിതസീമാപി വിനാസോ ച ഭവേയ്യ.

പാളിയം പന ‘‘സമന്താ സത്തബ്ഭന്തരാ, അയം തത്ഥ സമാനസംവാസാ’’തിആദിനാ (മഹാവ. ൧൪൭) ഏകാ ഏവ സത്തബ്ഭന്തരാ, ഉദകുക്ഖേപാ ച അനുഞ്ഞാതാ, ന ചേസാ സീമാ സഭാവേന, കാരണസാമത്ഥിയേന വാ പഭാ വിയ പദീപസ്സ ഉപ്പജ്ജതി. കിന്തു ഭഗവതോ അനുജാനനേനേവ, ഭഗവാ ച ഇമായോ അനുജാനന്തോ ഭിക്ഖൂനം വഗ്ഗകമ്മപരിഹാരേന കമ്മകരണസുഖത്ഥമേവ അനുഞ്ഞാസീതി കഥം നഹാനാദികിച്ചേന പവിട്ഠാനമ്പി സമന്താ താസം സീമാനം സമുപ്പത്തി പയോജനാഭാവാ? പയോജനേ ച ഏകം ഏവ പയോജനന്തി കഥം പച്ചേകം ഭിക്ഖുഗണനായ അനേകസീമാസമുപ്പത്തി? ‘‘ഏകസീമായം ഹത്ഥപാസം അവിജഹിത്വാ ഠിതാ’’തി (കങ്ഖാ. അട്ഠ. നിദാനവണ്ണനാ) വുത്തം. യം പന ദ്വിന്നം സീമാനം അന്തരാ തത്തകപരിച്ഛേദേനേവ സീമന്തരികട്ഠപനവചനം, തത്ഥ ഠിതാനം കമ്മകോപവചനഞ്ച, തമ്പി ഇമാസം സീമാനം പരിച്ഛേദസ്സ ദുബ്ബോധതായ സീമായ സമ്ഭേദസങ്കം, കമ്മകോപസങ്കഞ്ച ദൂരതോ പരിഹരിതും വുത്തം.

യോ ച ചീവരാവിപ്പവാസത്ഥം ഭഗവതാ അബ്ഭോകാസേ ദസ്സിതോ സത്തബ്ഭന്തരപരിച്ഛേദോ, സോ സീമാ ഏവ ന ഹോതി, ഖേത്തതളാകാദിപരിച്ഛേദോ വിയ അയമേത്ഥ ഏകോ പരിച്ഛേദോവ. തത്ഥ ച ബഹൂസു ഭിക്ഖൂസു ഏകതോ ഠിതേസു തേസം വിസും വിസും അത്തനോ ഠിതട്ഠാനതോ പട്ഠായ സമന്താ സത്തബ്ഭന്തരപരിച്ഛേദബ്ഭന്തരേ ഏവ ചീവരം ഠപേതബ്ബം. ന പരിസപരിയന്തതോ പട്ഠായ. പരിസപരിയന്തതോ പട്ഠായ ഹി അബ്ഭന്തരേ ഗയ്ഹമാനേ അബ്ഭന്തരപരിയോസാനേ ഠപിതചീവരം മജ്ഝേ ഠിതസ്സ അബ്ഭന്തരതോ ബഹി ഹോതീതി തം അരുണുഗ്ഗമനേ നിസ്സഗ്ഗിയം സിയാ. സീമാ പന പരിസപരിയന്തതോവ ഗഹേതബ്ബാ. ചീവരവിപ്പവാസപരിഹാരോപേത്ഥ അബ്ഭോകാസപരിച്ഛേദസ്സ വിജ്ജമാനത്താ വുത്തോ, ന പന യാവ സീമാപരിച്ഛേദം ലബ്ഭമാനത്താ മഹാസീമായ അവിപ്പവാസസീമാവോഹാരോ വിയ. മഹാസീമായമ്പി ഹി ഗാമഗാമൂപചാരേസു ചീവരം നിസ്സഗ്ഗിയം ഹോതി. ഇധാപി മജ്ഝേ ഠിതസ്സ സീമാപരിയന്തേ നിസ്സഗ്ഗിയം ഹോതി. തസ്മാ യഥാവുത്തസീമാപേക്ഖവസേനേവേതാസം സത്തബ്ഭന്തരഉദകുക്ഖേപസീമാനം ഉപ്പത്തി, തബ്ബിഗമേന വിനാസോ ച ഗഹേതബ്ബാതി അമ്ഹാകം ഖന്തി. വീമംസിത്വാ ഗഹേതബ്ബം. അഞ്ഞോ വാ പകാരോ ഇതോ യുത്തതരോ ഗവേസിതബ്ബോ.

ഇധ പന ‘‘അരഞ്ഞേ സമന്താ സത്തബ്ഭന്തരാ’’തി ഏവം പാളിയം വിഞ്ഝാടവിസദിസേ അരഞ്ഞേ സമന്താ സത്തബ്ഭന്തരാതി അട്ഠകഥായഞ്ച രുക്ഖാദിനിരന്തരേപി അരഞ്ഞേ സത്തബ്ഭന്തരസീമായ വിഹിതത്താ അത്തനോ നിസ്സയഭൂതായ അരഞ്ഞസീമായ സഹ ഏതസ്സാ രുക്ഖാദിസമ്ബന്ധേ ദോസാഭാവോ പഗേവ അഗാമകേ രുക്ഖേതി നിസ്സിതേപി പദേസേ ചീവരവിപ്പവാസസ്സ രുക്ഖപരിഹാരം വിനാവ അബ്ഭോകാസപരിഹാരോവ അനുമതോതി സിദ്ധോതി വേദിതബ്ബോ.

ഉപചാരത്ഥായാതി സീമന്തരികത്ഥായ സത്തബ്ഭന്തരതോ അധികം വട്ടതി. ഊനകം പന ന വട്ടതി ഏവ സത്തബ്ഭന്തരപരിച്ഛേദസ്സ ദുബ്ബിജാനത്താ. തസ്മാ സങ്ഘം വിനാ ഏകേനാപി ഭിക്ഖുനാ ബഹി തിട്ഠന്തേന അഞ്ഞം സത്തബ്ഭന്തരം അതിക്കമിത്വാ അതിദൂരേ ഏവ ഠാതബ്ബം, ഇതരഥാ കമ്മകോപസങ്കതോ. ഉദകുക്ഖേപേപി ഏസേവ നയോ. തേനേവ വക്ഖതി ‘‘ഊനകം പന ന വട്ടതീ’’തി (മഹാവ. അട്ഠ. ൧൪൭). ഇദഞ്ചേത്ഥ സീമന്തരികവിധാനം ദ്വിന്നം ബദ്ധസീമാനം സീമന്തരികാനുജാനനസുത്താനുലോമതോ സിദ്ധന്തി ദട്ഠബ്ബം. കിഞ്ചാപി ഹി ഭഗവതാ നിദാനവസേന ഏകഗാമസീമാനിസ്സിതാനം, ഏകസഭാഗാനഞ്ച ദ്വിന്നം ബദ്ധസീമാനമേവ അഞ്ഞമഞ്ഞം സമ്ഭേദജ്ഝോത്ഥരണദോസപരിഹാരായ സീമന്തരികാ അനുഞ്ഞാതാ, തഥാപി തദനുലോമതോ ഏകഅരഞ്ഞസീമാനദിആദിസീമഞ്ച നിസ്സിതാനം ഏകസഭാഗാനം ദ്വിന്നം സത്തബ്ഭന്തരസീമാനമ്പി ഉദകുക്ഖേപസീമാനമ്പി അഞ്ഞമഞ്ഞം സമ്ഭേദജ്ഝോത്ഥരണം, സീമന്തരികം വിനാ അബ്യവധാനേന ഠാനഞ്ച ഭഗവതാ അനഭിമതമേവാതി ഞത്വാ അട്ഠകഥാചരിയാ ഇധാപി സീമന്തരികവിധാനമകംസു. വിസഭാഗസീമാനമ്പി ഹി ഏകസീമാനിസ്സിതത്തം, ഏകസഭാഗത്തഞ്ചാതി ദ്വീഹങ്ഗേഹി സമന്നാഗതേ സതി ഏകം സീമന്തരികം വിനാ ഠാനം സമ്ഭേദായ ഹോതി, നാസതീതി ദട്ഠബ്ബം. സീമന്തരികവിധാനസാമത്ഥിയേനേവ ചേതാസം രുക്ഖാദിസമ്ബന്ധോപി ബദ്ധസീമാനം വിയ അഞ്ഞമഞ്ഞം ന വട്ടതീതി അയമ്പി നയതോ ദസ്സിതോ ഏവാതി ഗഹേതബ്ബം.

‘‘സഭാവേനേവാ’’തി ഇമിനാ ഗാമസീമാ വിയ അബദ്ധസീമാതി ദസ്സേതി. സബ്ബമേത്ഥ സങ്ഘകമ്മം കാതും വട്ടതീതി സമാനസംവാസാ ഏകൂപോസഥാതി ദസ്സേതി. യേന കേനചീതി അന്തമസോ സൂകരാദിനാ സത്തേന. മഹോഘേന പന ഉന്നതട്ഠാനതോ നിന്നട്ഠാനേ പതന്തേന ഖതോ ഖുദ്ദകോ വാ മഹന്തോ വാ ലക്ഖണയുത്തോ ജാതസ്സരോവ. ഏത്ഥാപി ഖുദ്ദകേ ഉദകുക്ഖേപകിച്ചം നത്ഥി, സമുദ്ദേ പന സബ്ബഥാ ഉദകുക്ഖേപസീമായമേവ കമ്മം കാതബ്ബം സോധേതും ദുക്കരത്താ.

പുന തത്ഥാതി ലോകവോഹാരസിദ്ധാസു ഏതാസു നദിആദീസു തീസു അബദ്ധസീമാസു പുന വഗ്ഗകമ്മപരിഹാരത്ഥം സാസനവോഹാരസിദ്ധായ അബദ്ധസീമായ പരിച്ഛേദം ദസ്സേന്തോതി അധിപ്പായോ. പാളിയം യം മജ്ഝിമസ്സ പുരിസസ്സാതിആദീസു ഉദകം ഉക്ഖിപിത്വാ ഖിപീയതി ഏത്ഥാതി ഉദകുക്ഖേപോ, ഉദകസ്സ പതനോകാസോ, തസ്മാ ഉദകുക്ഖേപാ. അയഞ്ഹേത്ഥ പദസമ്ബന്ധവസേന അത്ഥോ – പരിസപരിയന്തതോ പട്ഠായ സമന്താ യാവ മജ്ഝിമസ്സ പുരിസസ്സ ഉദകുക്ഖേപോ ഉദകപതനട്ഠാനം, താവ യം തം പരിച്ഛിന്നട്ഠാനം, അയം തത്ഥ നദിആദീസു അപരാ സമാനസംവാസാ ഉദകുക്ഖേപസീമാതി.

തസ്സ അന്തോതി തസ്സ ഉദകുക്ഖേപപരിച്ഛിന്നസ്സ ഠാനസ്സ അന്തോ. ന കേവലഞ്ച തസ്സേവ അന്തോ, തതോ ബഹിപി, ഏകസ്സ ഉദകുക്ഖേപസ്സ അന്തോ ഠാതും ന വട്ടതീതി വചനം ഉദകുക്ഖേപപരിച്ഛേദസ്സ ദുബ്ബിജാനതോ കമ്മകോപസങ്കാ ഹോതീതി. തേനേവ മാതികാട്ഠകഥായം ‘‘പരിച്ഛേദബ്ഭന്തരേ ഹത്ഥപാസം വിജഹിത്വാ ഠിതോപി പരിച്ഛേദതോ ബഹി അഞ്ഞം തത്തകംയേവ പരിച്ഛേദം അനതിക്കമിത്വാ ഠിതോപി കമ്മം കോപേതി ഇദം സബ്ബഅട്ഠകഥാസു സന്നിട്ഠാന’’ന്തി (കങ്ഖാ. അട്ഠ. നിദാനവണ്ണനാ) വുത്തം. യം പനേത്ഥ സാരത്ഥദീപനിയം ‘‘തസ്സ അന്തോ ഹത്ഥപാസം വിജഹിത്വാ ഠിതോ കമ്മം കോപേതീതി ഇമിനാ ബഹിപരിച്ഛേദതോ യത്ഥ കത്ഥചി ഠിതോ കമ്മം ന കോപേതീ’’തി (സാരത്ഥ. ടീ. മഹാവഗ്ഗ ൩.൧൪൭) വത്വാ മാതികാട്ഠകഥാവചനമ്പി പടിക്ഖിപിത്വാ ‘‘നേവ പാളിയം ന അട്ഠകഥായം ഉപലബ്ഭതീ’’തിആദി ബഹു പപഞ്ചിതം, തം ന സുന്ദരം ഇധ അട്ഠകഥാവചനേന മാതികാട്ഠകഥാവചനസ്സ നയതോ സംസന്ദനതോ സങ്ഘടനതോ. തഥാ ഹി ദ്വിന്നം ഉദകുക്ഖേപപരിച്ഛേദാനമന്തരാ വിദത്ഥിചതുരങ്ഗുലമത്തമ്പി സീമന്തരികം അട്ഠപേത്വാ ‘‘അഞ്ഞോ ഉദകുക്ഖേപോ സീമന്തരികായ ഠപേതബ്ബോ, തതോ അധികം വട്ടതി ഏവ, ഊനകം പന ന വട്ടതീ’’തി ഏവം ഇധേവ വുത്തേന ഇമിനാ അട്ഠകഥാവചനേന സീമന്തരികോപചാരേന ഉദകുക്ഖേപതോ ഊനകേ ഠപിതേ സീമായ സീമാസമ്ഭേദതോ കമ്മകോപോപി വുത്തോ ഏവ. യദഗ്ഗേന ച ഏവം വുത്തോ, തദഗ്ഗേന തത്ഥ ഏകഭിക്ഖുനോ പവേസേപി സതി തസ്സ സീമട്ഠഭാവതോ കമ്മകോപോ വുത്തോ ഏവ ഹോതി. അട്ഠകഥായം ‘‘ഊനകം പന ന വട്ടതീ’’തി കഥനഞ്ചേതം ഉദകുക്ഖേപപരിച്ഛേദസ്സ ദുബ്ബിജാനന്തേനപി സീമാസമ്ഭേദസങ്കആപരിഹാരത്ഥം വുത്തം. സത്തബ്ഭന്തരസീമാനമന്തരാ തത്തകപരിച്ഛേദേനേവ സീമന്തരികവിധാനവചനതോപി ഏതാസം ദുബ്ബിജാനപരിച്ഛേദതാ, തത്ഥ ച ഠിതാനം കമ്മകോപസങ്കാ സിജ്ഝതി. കമ്മകോപസങ്കട്ഠാനമ്പി ആചരിയാ ദൂരതോ പരിഹാരത്ഥം കമ്മകോപട്ഠാനന്തി വത്വാവ ഠപേസുന്തി ഗഹേതബ്ബം.

തന്തി സീമം. ‘‘സീഘമേവ അതിക്കാമേതീ’’തി ഇമിനാ തം അനതിക്കമിത്വാ അന്തോ ഏവ പരിവത്തമാനായ കാതും വട്ടതീതി ദസ്സേതി. ഏതദത്ഥമേവ ഹി വാലുകാദീഹി സീമാപരിച്ഛിന്ദനം, ഇതരഥാ ബഹി പരിവത്താ നു ഖോ, നോ വാതി കമ്മകോപസങ്കാ ഭവേയ്യാതി. അഞ്ഞിസ്സാ അനുസ്സാവനാതി കേവലായ നദിസീമായ അനുസ്സാവനാ. അന്തോനദിയം ജാതരുക്ഖേ വാതി ഉദകുക്ഖേപപരിച്ഛേദസ്സ ബഹി ഠിതേ രുക്ഖേപി വാ. ബഹിനദിതീരമേവ ഹി വിസഭാഗസീമത്താ അബന്ധിതബ്ബട്ഠാനം, ന അന്തോനദീ നിസ്സയത്തേന സഭാഗത്താ. തേനേവ ‘‘ബഹിനദിതീരേ വിഹാരസീമായ വാ’’തിആദിനാ തീരമേവ അബന്ധിതബ്ബട്ഠാനത്തേന ദസ്സിതം, ന പന നദീ. ‘‘രുക്ഖേപി ഠിതേഹീ’’തി ഇദം അന്തോഉദകുക്ഖേപട്ഠം സന്ധായ വുത്തം. ന ഹി ബഹിഉദകുക്ഖേപേ ഭിക്ഖൂനം ഠാതും വട്ടതി.

രുക്ഖസ്സാതി തസ്സേവ അന്തോഉദകുക്ഖേപട്ഠസ്സ രുക്ഖസ്സ. സീമം വാ സോധേത്വാതി യഥാവുത്തം വിഹാരേ ബദ്ധസീമം, ഗാമസീമഞ്ച തത്ഥ ഠിതഭിക്ഖൂനം ഹത്ഥപാസാനയനബഹിസീമാകരണവസേനേവ സോധേത്വാ. യഥാ ച ഉദകുക്ഖേപസീമായം കമ്മം കരോന്തേഹി, ഏവം ബദ്ധസീമായം, ഗാമസീമായം വാ കമ്മം കരോന്തേഹിപി ഉദകുക്ഖേപസീമട്ഠേ സോധേത്വാവ കാതബ്ബം. ഏതേനേവ സത്തബ്ഭന്തരഅരഞ്ഞസീമാഹിപി ഉദകുക്ഖേപസീമായ, ഇമായ ച സദ്ധിം താസം രുക്ഖാദിസമ്ബന്ധദോസോപി നയതോ ദസ്സിതോവ ഹോതി. ഇമിനാവ നയേന സത്തബ്ഭന്തരസീമായ ബദ്ധസീമാഗാമസീമാഹിപി സദ്ധിം, ഏതാസഞ്ച സത്തബ്ഭന്തരസീമായ സദ്ധിം സമ്ബന്ധദോസോ ഞാതബ്ബോ. അട്ഠകഥായം പനേതം സബ്ബം വുത്തനയതോ സക്കാ ഞാതുന്തി അഞ്ഞമഞ്ഞസമാസന്നാനമേവേത്ഥ ദസ്സിതം.

തത്രിദം സുത്താനുലോമതോ നയഗ്ഗഹണമുഖം – യഥാ ഹി ബദ്ധസീമായം സമ്മതാ വിപത്തിസീമാ ഹോതീതി താസം അഞ്ഞമഞ്ഞം രുക്ഖാദിസമ്ബന്ധോ ന വട്ടതി, ഏവം നദിആദീസു സമ്മതാപി ബദ്ധസീമാ വിപത്തിസീമാവ ഹോതീതി താഹിപി സദ്ധിം തസ്സാ രുക്ഖാദിസമ്ബന്ധോ ന വട്ടതീതി സിജ്ഝതി. ഇമിനാ നയേന സത്തബ്ഭന്തരസീമായ ഗാമനദിആദീഹി സദ്ധിം, ഉദകുക്ഖേപസീമായ ച അരഞ്ഞാദീഹി സദ്ധിം രുക്ഖാദിസമ്ബന്ധസ്സ ന വട്ടനകഭാവോ ഞാതബ്ബോ, ഏവമേതാ ഭഗവതാ അനുഞ്ഞാതാ ബദ്ധസീമാ സത്തബ്ഭന്തരഉദകുക്ഖേപസീമാ അഞ്ഞമഞ്ഞഞ്ചേവ അത്തനോ നിസ്സയവിരഹിതാഹി ഇതരീതരാസം നിസ്സയസീമാഹി ച രുക്ഖാദിസമ്ബന്ധേ സതി സമ്ഭേദദോസമാപജ്ജതീതി സുത്താനുലോമനയോ ഞാതബ്ബോവ.

അത്തനോ അത്തനോ പന നിസ്സയഭൂതഗാമാദീഹി സദ്ധിം ബദ്ധസീമാദീനം തിസ്സന്നം ഉപ്പത്തികാലേ ഭഗവതാ അനുഞ്ഞാതസ്സ സമ്ഭേദജ്ഝോത്ഥരണസ്സ അനുലോമതോ രുക്ഖാദിസമ്ബന്ധോപി അനുഞ്ഞാതോവ ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബം. യദി ഏവം ഉദകുക്ഖേപബദ്ധസീമാദീനം അന്തരാ കസ്മാ സീമന്തരികാ ന വിഹിതാതി? നിസ്സയഭേദസഭാവഭേദേഹി സയമേവ ഭിന്നത്താ. ഏകനിസ്സയഏകസഭാവാനമേവ ഹി സീമന്തരികായ വിനാസം കരോതീതി വുത്തോവായമത്ഥോ. ഏതേനേവ നദിനിമിത്തം കത്വാ ബദ്ധായ സീമായ സങ്ഘേ കമ്മം കരോന്തേ നദിയമ്പി യാവ ഗാമഖേത്തം ആഹച്ച ഠിതായ ഉദകുക്ഖേപസീമായ അഞ്ഞേസം കമ്മം കാതും വട്ടതീതി സിദ്ധം ഹോതി. യാ പനേതാ ലോകവോഹാരസിദ്ധാ ഗാമാരഞ്ഞനദിസമുദ്ദജാതസ്സരസീമാ പഞ്ച, താ അഞ്ഞമഞ്ഞരുക്ഖാദിസമ്ബന്ധേപി സമ്ഭേദദോസം നാപജ്ജതി, തഥാ ലോകവോഹാരാഭാവതോ. ന ഹി ഗാമാദയോ ഗാമന്തരാദീഹി, നദിആദീഹി ച രുക്ഖാദിസമ്ബന്ധമത്തേന സമ്ഭിന്നാതി ലോകേ വോഹരന്തി. ലോകവോഹാരസിദ്ധാനഞ്ച ലോകവോഹാരതോവ സമ്ഭേദോ വാ അസമ്ഭേദോ വാ ഗഹേതബ്ബോ, നാഞ്ഞതോ. തേനേവ അട്ഠകഥായം താസം അഞ്ഞമഞ്ഞം കത്ഥചിപി സമ്ഭേദനയോ ന ദസ്സിതോ, സാസനവോഹാരസിദ്ധോയേവ ദസ്സിതോതി.

ഏത്ഥ പന ബദ്ധസീമായ താവ ‘‘ഹേട്ഠാ പഥവീസന്ധാരകം ഉദകപരിയന്തം കത്വാ സീമാഗതാ ഹോതീ’’തിആദിനാ (മഹാവ. അട്ഠ. ൧൩൮) അധോഭാഗപരിച്ഛേദോ അട്ഠകഥായം സബ്ബഥാ ദസ്സിതോ. ഗാമസീമാദീനം പന ന ദസ്സിതോ. കഥമയം ജാനിതബ്ബോതി? കേചി താവേത്ഥ ‘‘ഗാമസീമാദയോപി ബദ്ധസീമാ വിയ പഥവീസന്ധാരകം ഉദകം ആഹച്ച തിട്ഠതീ’’തി വദന്തി.

കേചി പന തം പടിക്ഖിപിത്വാ ‘‘നദിസമുദ്ദജാതസ്സരസീമാ, താവ തന്നിസ്സിതഉദകുക്ഖേപസീമാ ച പഥവിയാ ഉപരിതലേ, ഹേട്ഠാ ച ഉദകജ്ഝോത്ഥരണപ്പദേസേ ഏവ തിട്ഠന്തി, ന തതോ ഹേട്ഠാ ഉദകസ്സ അജ്ഝോത്ഥരണാഭാവാ. സചേ പന ഉദകോഘാദിനാ യോജനപ്പമാണമ്പി നിന്നട്ഠാനം ഹോതി, നദിസീമാദയോവ ഹോന്തി, ന തതോ ഹേട്ഠാ. തസ്മാ നദിആദീനം ഹേട്ഠാ ബഹിതീരമുഖേന ഉമങ്ഗേന, ഇദ്ധിയാ വാ പവിട്ഠോ ഭിക്ഖു നദിയം ഠിതാനം കമ്മം ന കോപേതി. സോ പന ആസന്നഗാമേ ഭിക്ഖൂനം കമ്മം കോപേതി. സചേ പന സോ ഉഭിന്നം തീരഗാമാനം മജ്ഝേ നിസിന്നോ ഹോതി, ഉഭയഗാമട്ഠാനം കമ്മം കോപേതി. സചേ പന തീരം ഗാമഖേത്തം ന ഹോതി, അഗാമകാരഞ്ഞമേവ. തത്ഥ പന തീരദ്വയേപി സത്തബ്ഭന്തരസീമം വിനാ കേവലായ ഖുദ്ദകാരഞ്ഞസീമായ കമ്മം കരോന്താനം കമ്മം കോപേതി. സചേ സത്തബ്ഭന്തരസീമായം കരോന്തി, തദാ യദി തേസം സത്തബ്ഭന്തരസീമായ പരിച്ഛേദോ ഏതസ്സ നിസിന്നോകാസസ്സ പരതോ ഏകം സത്തബ്ഭന്തരം അതിക്കമിത്വാ ഠിതോ ന കമ്മകോപോ. നോ ചേ, കമ്മകോപോ. ഗാമസീമായം പന അന്തോഉമങ്ഗേ വാ ബിലേ വാ യത്ഥ പവിസിതും സക്കാ, യത്ഥ വാ സുവണ്ണമണിആദിം ഖണിത്വാ ഗണ്ഹന്തി, ഗഹേതും സക്കാതി വാ സമ്ഭാവനാ ഹോതി, തത്തകം ഹേട്ഠാപി ഗാമസീമാ, തത്ഥ ഇദ്ധിയാ അന്തോ നിസിന്നോപി കമ്മം കോപേതി. യത്ഥ പന പകതിമനുസ്സാനം പവേസസമ്ഭാവനാപി നത്ഥി, തം സബ്ബം യാവ പഥവിസന്ധാരകഉദകാ അരഞ്ഞസീമാവ, ന ഗാമസീമാ. അരഞ്ഞസീമായമ്പി ഏസേവ നയോ. തത്ഥപി ഹി യത്തകേ പദേസേ പവേസസമ്ഭാവനാ, തത്തകമേവ ഉപരിതലേ അരഞ്ഞസീമാ പവത്തതി. തതോ പന ഹേട്ഠാ ന അരഞ്ഞസീമാ, തത്ഥ ഉപരിതലേന സഹ ഏകാരഞ്ഞവോഹാരാഭാവതോ. ന ഹി തത്ഥ പവിട്ഠം അരഞ്ഞം പവിട്ഠോ തി വോഹരന്തി. തസ്മാ തത്രട്ഠോ ഉപരി അരഞ്ഞട്ഠാനം കമ്മം ന കോപേതി ഉമങ്ഗനദിയം ഠിതോ വിയ ഉപരിനദിയം ഠിതാനം. ഏകസ്മിഞ്ഹി ചക്കവാളേ ഗാമനദിസമുദ്ദജാതസ്സരേ മുഞ്ചിത്വാ തദവസേസം അമനുസ്സാവാസം ദേവബ്രഹ്മലോകം ഉപാദായ സബ്ബം അരഞ്ഞമേവ. ‘ഗാമാ വാ അരഞ്ഞാ വാ’തി വുത്തത്താ ഹി നദിസമുദ്ദജാതസ്സരാദിപി അരഞ്ഞമേവ. ഇധ പന നദിആദീനം വിസും സീമാഭാവേന ഗഹിതത്താ തദവസേസമേവ അരഞ്ഞം ഗഹേതബ്ബം. തത്ഥ ച യത്തകേ പദേസേ ഏകം ‘അരഞ്ഞ’ന്തി വോഹരന്തി, അയമേകാരഞ്ഞസീമാ. ഇന്ദപുരഞ്ഹി സബ്ബം ഏകാരഞ്ഞസീമാ. തഥാ അസുരയക്ഖപുരാദി. ആകാസട്ഠദേവബ്രഹ്മവിമാനാനി പന സമന്താ ആകാസപരിച്ഛിന്നാനി പച്ചേകം അരഞ്ഞസീമാ സമുദ്ദമജ്ഝേ പബ്ബതദീപകാ വിയ. തത്ഥ സബ്ബത്ഥ സത്തബ്ഭന്തരസീമായം, അരഞ്ഞസീമായമേവ വാതി കമ്മം കാതബ്ബം. തസ്മാ ഇധാപി ഉപരിഅരഞ്ഞതലേന സദ്ധിം ഹേട്ഠാപഥവിയാ അരഞ്ഞവോഹാരാഭാവാ വിസും അരഞ്ഞസീമാതി ഗഹേതബ്ബം. തേനേവേത്ഥ ഗാമനദിആദിസീമാകഥായ അട്ഠകഥായം ‘ഇദ്ധിമാ ഭിക്ഖു ഹേട്ഠാപഥവിതലേ ഠിതോ കമ്മം കോപേതീ’തി (മഹാവ. അട്ഠ. ൧൩൮) ബദ്ധസീമായം ദസ്സിതനയോ ന ദസ്സിതോ’’തി വദന്തി.

ഇദഞ്ചേതാസം ഗാമസീമാദീനം ഹേട്ഠാപമാണദസ്സനം സുത്താദിവിരോധാഭാവാ യുത്തം വിയ ദിസ്സതി. വീമംസിത്വാ ഗഹേതബ്ബം. ഏവം ഗഹണേ ച ഗാമസീമായം സമ്മതാ ബദ്ധസീമാ ഉപരി ഗാമസീമം, ഹേട്ഠാ ഉദകപരിയന്തം അരഞ്ഞസീമഞ്ച അവത്ഥരതീതി തസ്സാ അരഞ്ഞസീമാപി ഖേത്തന്തി സിജ്ഝതി. ഭഗവതാ ച ‘‘സബ്ബാ, ഭിക്ഖവേ, നദീ അസീമാ’’തിആദിനാ (മഹാവ. അട്ഠ. ൧൪൭) നദിസമുദ്ദജാതസ്സരാ ബദ്ധസീമായ അഖേത്തഭാവേന വുത്താ, ന പന അരഞ്ഞം. തസ്മാ അരഞ്ഞമ്പി ബദ്ധസീമായ ഖേത്തമേവാതി ഗഹേതബ്ബം. യദി ഏവം കസ്മാ തത്ഥ സാ ന ബജ്ഝതീതി? പയോജനാഭാവാ. സീമാപേക്ഖാനന്തരമേവ സത്തബ്ഭന്തരസീമായ സമ്ഭവതോ. തസ്സാ ച ഉപരി സമ്മതായ ബദ്ധസീമായ സമ്ഭേദജ്ഝോത്ഥരണാനുലോമതോ വിപത്തിസീമാ ഏവ സിയാ. ഗാമഖേത്തേ പന ഠത്വാ അഗാമകാരഞ്ഞേകദേസമ്പി അന്തോകരിത്വാ സമ്മതാ കിഞ്ചാപി സുസമ്മതാ, അഗാമകാരഞ്ഞേ ഭഗവതാ വിഹിതായ സത്തബ്ഭന്തരസീമായപി അനിവത്തിതോ. തത്ഥ പന കമ്മം കാതും പവിട്ഠാനമ്പി തതോ ബഹി കേവലാരഞ്ഞേ കരോന്താനമ്പി അന്തരാ തീണി സത്തബ്ഭന്തരാനി ഠപേതബ്ബാനി, അഞ്ഞഥാ വിപത്തി ഏവ സിയാതി സബ്ബഥാ നിരത്ഥകമേവ അഗാമകാരഞ്ഞേ ബദ്ധസീമാകരണന്തി വേദിതബ്ബം.

അന്തോനദിയം പവിട്ഠസാഖായാതി നദിയാ പഥവിതലം ആഹച്ച ഠിതായ സാഖായപി, പഗേവ അനാഹച്ച ഠിതായ. പാരോഹേപി ഏസേവ നയോ. ഏതേന സഭാഗം നദിസീമം ഫുസിത്വാ ഠിതേനപി വിസഭാഗസീമാസമ്ബന്ധസാഖാദിനാ ഉദകുക്ഖേപസീമായ സമ്ബന്ധോ ന വട്ടതീതി ദസ്സേതി. ഏതേനേവ മഹാസീമം, ഗാമസീമഞ്ച ഫുസിത്വാ ഠിതേന സാഖാദിനാ മാളകസീമായ സമ്ബന്ധോ ന വട്ടതീതി ഞാപിതോതി ദട്ഠബ്ബോ.

അന്തോനദിയംയേവാതി സേതുപാദാനം തീരട്ഠതം നിവത്തേതി. തേന ഉദകുക്ഖേപപരിച്ഛേദതോ ബഹി നദിയം പതിട്ഠിതത്തേപി സമ്ഭേദാഭാവം ദസ്സേതി. തേനാഹ ‘‘ബഹിതീരേ പതിട്ഠിതാ’’തിആദി. യദി ഹി ഉദകുക്ഖേപതോ ബഹി അന്തോനദിയമ്പി പതിട്ഠിതത്തേ സമ്ഭേദോ ഭവേയ്യ, തമ്പി പടിക്ഖിപിതബ്ബം ഭവേയ്യ കമ്മകോപസ്സ സമാനത്താ, ന ച പടിക്ഖിത്തം. തസ്മാ സബ്ബത്ഥ അത്തനോ നിസ്സയസീമായ സമ്ഭേദദോസോ നത്ഥേവാതി ഗഹേതബ്ബം.

ആവരണേന വാതി ദാരുആദിം നിഖണിത്വാ ഉദകനിവാരണേന. കോട്ടകബന്ധനേന വാതി മത്തികാദീഹി പൂരേത്വാ കതസേതുബന്ധേന. ഉഭയേനാപി ആവരണമേവ ദസ്സേതി. ‘‘നദിം വിനാസേത്വാ’’തി വുത്തമേവത്ഥം വിഭാവേതി ‘‘ഹേട്ഠാ പാളി ബദ്ധാ’’തി, ഹേട്ഠാ നദിം ആവരിത്വാ പാളി ബദ്ധാതി അത്ഥോ. ഛഡ്ഡിതമോദകന്തി അതിരിത്തോദകം. ‘‘നദിം ഓത്ഥരിത്വാ സന്ദനട്ഠാനതോ’’തി ഇമിനാ തളാകനദീനം അന്തരാ പവത്തനട്ഠാനേ ന വട്ടതീതി ദസ്സേതി. ഉപ്പതിത്വാതി തീരാദിഭിന്ദനവസേന വിപുലാ ഹുത്വാ. വിഹാരസീമന്തി ബദ്ധസീമം.

അഗമനപഥേതി തദഹേവ ഗന്ത്വാ നിവത്തിതും അസക്കുണേയ്യേ. അരഞ്ഞസീമാസങ്ഖ്യമേവ ഗച്ഛതീതി ലോകവോഹാരസിദ്ധം അഗാമകാരഞ്ഞസീമം സന്ധായ വദതി. തത്ഥാതി പകതിയാ മച്ഛബന്ധാനം ഗമനപഥേസു ദീപകേസു.

തം ഠാനന്തി ആവാടാദീനം കതട്ഠാനമേവ, ന അകതന്തി അത്ഥോ. ലോണീതി സമുദ്ദോദകസ്സ ഉപ്പത്തിവേഗനിന്നോ മാതികാകാരേന പവത്തനകോ.

൧൪൮. സമ്ഭിന്ദന്തീതി യത്ഥ ചതൂഹി ഭിക്ഖൂഹി നിസീദിതും ന സക്കാ, തത്തകതോ പട്ഠായ യാവ കേസഗ്ഗമത്തമ്പി അന്തോസീമായ കരോന്തോ സമ്ഭിന്ദതി. ചതുന്നം ഭിക്ഖൂനം പഹോനകതോ പട്ഠായ യാവ സകലമ്പി അന്തോ കരോന്തോ അജ്ഝോത്ഥരന്തീതി വേദിതബ്ബം. സംസട്ഠവിടപാതി അഞ്ഞമഞ്ഞം സിബ്ബിത്വാ ഠിതമഹാസാഖമൂലാ, ഏതേന അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ അച്ചാസന്നതം ദീപേതി. സാഖായ സാഖം ഫുസന്താ ഹി ദൂരട്ഠാപി സിയ്യും, തതോ ഏകംസതോ സമ്ഭേദലക്ഖണം ദസ്സിതം ന സിയാതി തം ദസ്സേതും വിടപഗ്ഗഹണം കതം. ഏവഞ്ഹി ഭിക്ഖൂനം നിസീദിതും അപ്പഹോനകട്ഠാനം അത്തനോ സീമായ അന്തോസീമട്ഠം കരിത്വാ പുരാണവിഹാരം കരോന്തോ സീമായ സീമം സമ്ഭിന്ദതി നാമ, ന തതോ പരന്തി ദസ്സിതമേവ ഹോതി. ബദ്ധാ ഹോതീതി പോരാണകവിഹാരസീമം സന്ധായ വുത്തം. അമ്ബന്തി അപരേന സമയേന പുരാണവിഹാരപരിക്ഖേപാദീനം വിനട്ഠത്താ അജാനന്താനം തം പുരാണസീമായ നിമിത്തഭൂതം അമ്ബം. അത്തനോ സീമായ അന്തോസീമട്ഠം കരിത്വാ പുരാണവിഹാരസീമട്ഠം ജമ്ബും കിത്തേത്വാ അമ്ബജമ്ബൂനം അന്തരേ യം ഠാനം, തം അത്തനോ സീമായ പവേസേത്വാ ബന്ധന്തീതി അത്ഥോ. ഏത്ഥ ച പുരാണസീമായ നിമിത്തഭൂതസ്സ ഗാമട്ഠസ്സ അമ്ബരുക്ഖസ്സ അന്തോസീമട്ഠായ ജമ്ബുയാ സഹ സംസട്ഠവിടപത്തേപി സീമായ ബന്ധനകാലേ വിപത്തി വാ പച്ഛാ ഗാമസീമായ സഹ സമ്ഭേദോ വാ കമ്മവിപത്തി വാ ന ഹോതീതി മുഖതോവ വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം.

പദേസന്തി സങ്ഘസ്സ നിസീദനപ്പഹോനകപ്പദേസം. ‘‘സീമന്തരികം ഠപേത്വാ’’തിആദിനാ സമ്ഭേദജ്ഝോത്ഥരണം അകത്വാ ബദ്ധസീമാഹി അഞ്ഞമഞ്ഞം ഫുസാപേത്വാ അബ്യവധാനേന ബദ്ധാപി സീമാ അസീമാ ഏവാതി ദസ്സേതി. തസ്മാ ഏകദ്വങ്ഗുലമത്താപി സീമന്തരികാ വട്ടതി ഏവ. സാ പന ദുബ്ബോധാതി അട്ഠകഥാസു ചതുരങ്ഗുലാദികാ വുത്താതി ദട്ഠബ്ബം. ദ്വിന്നം സീമാനന്തി ദ്വിന്നം ബദ്ധസീമാനം. നിമിത്തം ഹോതീതി നിമിത്തസ്സ സീമതോ ബാഹിരത്താ ബന്ധനകാലേ താവ സമ്ഭേദദോസോ നത്ഥീതി അധിപ്പായോ. ന കേവലഞ്ച നിമിത്തകത്താ ഏവ സങ്കരം കരോതി, അഥ ഖോ സീമന്തരികായ ഠിതോ അഞ്ഞോപി രുക്ഖോ കരോതി ഏവ. തസ്മാ അപ്പമത്തികായ സീമന്തരികായ വഡ്ഢനകാ രുക്ഖാദയോ ന വട്ടന്തി ഏവ. ഏത്ഥ ച ഉപരി ദിസ്സമാനഖന്ധസാഖാദിപവേസേ ഏവ സങ്കരദോസസ്സ സബ്ബത്ഥ ദസ്സിതത്താ അദിസ്സമാനാനം മൂലാനം പവേസേപി ഭൂമിഗതികത്താ ദോസോ നത്ഥീതി സിജ്ഝതി. സചേ പന മൂലാനിപി ദിസ്സമാനാനേവ പവിസന്തി, സങ്കരോവ. പബ്ബതപാസാണാ പന ദിസ്സമാനാപി ഭൂമിഗതികാ ഏവ. യദി പന ബന്ധനകാലേ ഏവ ഏകോ ഥൂലരുക്ഖോ ഉഭയമ്പി സീമം ആഹച്ച തിട്ഠതി, പച്ഛാ ബദ്ധാ അസീമാ ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബം.

സീമാസങ്കരന്തി സീമാസമ്ഭേദം. യം പന സാരത്ഥദീപനിയം വുത്തം ‘‘സീമാസങ്കരം കരോതീതി വഡ്ഢിത്വാ സീമപ്പദേസം പവിട്ഠേ ദ്വിന്നം സീമാനം ഗതട്ഠാനസ്സ ദുവിഞ്ഞേയ്യത്താ വുത്ത’’ന്തി (സാരത്ഥ. ടീ. മഹാവഗ്ഗ ൩.൧൪൮), തം ന യുത്തം ഗാമസീമായപി സഹ സങ്കരം കരോതീതി വത്തബ്ബതോ. തത്ഥാപി ഹി നിമിത്തേ വഡ്ഢിതേ ഗാമസീമാബദ്ധസീമാനം ഗതട്ഠാനം ദുബ്ബിഞ്ഞേയ്യമേവ ഹോതി, തത്ഥ പന അവത്വാ ദ്വിന്നം ബദ്ധസീമാനമേവ സങ്കരസ്സ വുത്തത്താ യഥാവുത്തസമ്ബദ്ധദോസോവ സങ്കര-സദ്ദേന വുത്തോതി ഗഹേതബ്ബം. പാളിയം പന നിദാനവസേന ‘‘യേസം, ഭിക്ഖവേ, സീമാ പച്ഛാ സമ്മതാ, തേസം തം കമ്മം അധമ്മിക’’ന്തിആദിനാ (മഹാവ. ൧൪൮) പച്ഛാ സമ്മതായ അസീമത്തേ വുത്തേപി ദ്വീസു ഗാമസീമാസു ഠത്വാ ദ്വീഹി സങ്ഘേഹി സമ്ഭേദം വാ അജ്ഝോത്ഥരണം വാ കത്വാ സീമന്തരികം അട്ഠപേത്വാ വാ രുക്ഖപാരോഹാദിസമ്ബന്ധം അവിയോജേത്വാ വാ ഏകസ്മിം ഖണേ കമ്മവാചാനിട്ഠാപനവസേന ഏകതോ സമ്മതാനം ദ്വിന്നം സീമാനമ്പി അസീമതാ പകാസിതാതി വേദിതബ്ബം.

ഗാമസീമാദികഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഉപോസഥഭേദാദികഥാവണ്ണനാ

൧൪൯. അധമ്മേന വഗ്ഗന്തി ഏത്ഥ ഏകസീമായ ചതൂസു ഭിക്ഖൂസു വിജ്ജമാനേസു പാതിമോക്ഖുദ്ദേസോവ അനുഞ്ഞാതോ, തീസു, ദ്വീസു ച പാരിസുദ്ധിഉപോസഥോവ. ഇധ പന തഥാ അകതത്താ ‘‘അധമ്മേനാ’’തി വുത്തം. യസ്മാ പന ഛന്ദപാരിസുദ്ധി സങ്ഘേ ഏവ ആഗച്ഛതി, ന ഗണേ, ന പുഗ്ഗലേ, തസ്മാ ‘‘വഗ്ഗ’’ന്തി വുത്തന്തി.

സചേ പന ദ്വേ സങ്ഘാ ഏകസീമായ അഞ്ഞമഞ്ഞം ഛന്ദം ആഹരിത്വാ ഏകസ്മിം ഖണേ വിസും സങ്ഘകമ്മം കരോന്തി, ഏത്ഥ കഥന്തി? കേചി പനേതം വട്ടതീതി വദന്തി, തം ന ഗഹേതബ്ബം വഗ്ഗകമ്മത്താ. കമ്മം കരോന്താനഞ്ഹി ഛന്ദപാരിസുദ്ധി അഞ്ഞത്ഥ ന ഗച്ഛതി തഥാ വചനാഭാവാ, വിസും വിസും കമ്മകരണത്ഥമേവ സീമായ അനുഞ്ഞാതത്താ ചാതി ഗഹേതബ്ബം. വിഹാരസീമായം പന സങ്ഘേ വിജ്ജമാനേപി കേനചി പച്ചയേന ഖന്ധസീമായം തീസു, ദ്വീസു വാ പാരിസുദ്ധിഉപോസഥം കരോന്തേസു കമ്മം ധമ്മേന സമഗ്ഗമേവ ഭിന്നസീമട്ഠത്താതി ദട്ഠബ്ബം.

ഉപോസഥഭേദാദികഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പാതിമോക്ഖുദ്ദേസകഥാവണ്ണനാ

൧൫൦. ഏവമേതം ധാരയാമീതി. സുതാ ഖോ പനായസ്മന്തേഹീതി ഏത്ഥ ‘‘ഏവമേതം ധാരയാമീ’’തി വത്വാ ‘‘ഉദ്ദിട്ഠം ഖോ ആയസ്മന്തോ നിദാനം, സുതാ ഖോ പനായസ്മന്തേഹി ചത്താരോ പാരാജികാ ധമ്മാ’’തിആദിനാ വത്തബ്ബം. മാതികാട്ഠകഥായമ്പി (കങ്ഖാ. അട്ഠ. നിദാനവണ്ണനാ) ഏവമേവ വുത്തം. സുതേനാതി സുതപദേന.

സവരഭയന്തി വനചരകഭയം. തേനാഹ ‘‘അടവിമനുസ്സഭയ’’ന്തി. നിദാനുദ്ദേസേ അനിട്ഠിതേ പാതിമോക്ഖം നിദ്ദിട്ഠം നാമ ന ഹോതീതി ആഹ ‘‘ദുതിയാദീസു ഉദ്ദേസേസൂ’’തിആദി. തീഹിപി വിധീഹീതി ഓസാരണകഥനസരഭഞ്ഞേഹി. ഏത്ഥ ച അത്ഥം ഭണിതുകാമതായ വാ ഭണാപേതുകാമതായ വാ സുത്തസ്സ ഓസാരണം ഓസാരണം നാമ. തസ്സേവ അത്ഥപ്പകാസനാ കഥനം നാമ. കേവലം പാഠസ്സേവ സരേന ഭണനം സരഭഞ്ഞം നാമ. സജ്ഝായം അധിട്ഠഹിത്വാതി ‘‘സജ്ഝായം കരോമീ’’തി ചിത്തം ഉപ്പാദേത്വാ. ഓസാരേത്വാ പന കഥേന്തേനാതി സയമേവ പാഠം വത്വാ പച്ഛാ അത്ഥം കഥേന്തേന.

പാതിമോക്ഖുദ്ദേസകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

അധമ്മകമ്മപടിക്കോസനാദികഥാവണ്ണനാ

൧൫൫. നവവിധന്തി സങ്ഘഗണപുഗ്ഗലേസു തയോ, സുത്തുദ്ദേസപാരിസുദ്ധിഅധിട്ഠാനവസേന തയോ, ചാതുദ്ദസീപന്നരസീസാമഗ്ഗീവസേന തയോതി നവവിധം. ചതുബ്ബിധന്തി അധമ്മേനവഗ്ഗാദി ചതുബ്ബിധം. ദുവിധന്തി ഭിക്ഖുഭിക്ഖുനിപാതിമോക്ഖവസേന ദുവിധം പാതിമോക്ഖം. നവവിധന്തി ഭിക്ഖൂനം പഞ്ച, ഭിക്ഖുനീനം ചത്താരോതി നവവിധം പാതിമോക്ഖുദ്ദേസം.

അധമ്മകമ്മപടിക്കോസനാദികഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പക്ഖഗണനാദിഉഗ്ഗഹണാനുജാനനകഥാദിവണ്ണനാ

൧൫൬. കതിമീതി തിഥി-സദ്ദാപേക്ഖം ഇത്ഥിലിങ്ഗം ദട്ഠബ്ബം.

൧൬൩. ഉതുവസ്സേയേവാതി ഹേമന്തഗിമ്ഹേസുയേവ.

൧൬൪. വിഞ്ഞാപേതീതി ഏത്ഥ മനസാ ചിന്തേത്വാ കായവികാരകരണമേവ വിഞ്ഞാപനന്തി ദട്ഠബ്ബം. പാളിയം അഞ്ഞസ്സ ദാതബ്ബാ പാരിസുദ്ധീതി പാരിസുദ്ധിദായകേന പുന അഞ്ഞസ്സ ഭിക്ഖുനോ സന്തികേ ദാതബ്ബാ. ‘‘ഭൂതംയേവ വാ സാമണേരഭാവം ആരോചേതീ’’തി വുത്തത്താ ഊനവീസതിവസ്സകാലേ ഉപസമ്പന്നസ്സ, അന്തിമവത്ഥുഅജ്ഝാപന്നസിക്ഖാപച്ചക്ഖാതാദീനം വാ യാവ ഭിക്ഖുപടിഞ്ഞാ വത്തതി, താവ തേഹി ആഹടാപി ഛന്ദപാരിസുദ്ധി ആഗച്ഛതി. യദാ പന തേ അത്തനോ സാമണേരാദിഭാവം പടിജാനന്തി, തതോ പട്ഠായേവ നാഗച്ഛതീതി ദസ്സിതന്തി ദട്ഠബ്ബം. പാളിയമ്പി ഹി ‘‘ദിന്നായ പാരിസുദ്ധിയാ സങ്ഘപ്പത്തോ വിബ്ഭമതി…പേ… പണ്ഡകോ പടിജാനാതി. തിരച്ഛാനഗതോ പടിജാനാതി. ഉഭതോബ്യഞ്ജനകോ പടിജാനാതി, ആഹടാ ഹോതി പാരിസുദ്ധീ’’തി വുത്തത്താ പണ്ഡകാദീനമ്പി ഭിക്ഖുപടിഞ്ഞായ വത്തമാനകാലേസു ഛന്ദപാരിസുദ്ധിയാ ആഗമനം സിദ്ധമേവ. തേനാഹ ‘‘ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥാ’’തി. ഉമ്മത്തകഖിത്തചിത്തവേദനാട്ടാനം പന പകതത്താ അന്തരാമഗ്ഗേ ഉമ്മത്തകാദിഭാവേ പടിഞ്ഞാതേപി തേസം സങ്ഘപ്പത്തമത്തേനേവ ഛന്ദാദി ആഗച്ഛതീതി ദട്ഠബ്ബം.

‘‘ഭിക്ഖൂനം ഹത്ഥപാസ’’ന്തി ഇമിനാ ഗണപുഗ്ഗലേസു ഛന്ദപാരിസുദ്ധിയാ അനാഗമനം ദസ്സേതി. ‘‘സങ്ഘപ്പത്തോ’’തി ഹി പാളിയം വുത്തം. ബിളാലസങ്ഖലികപാരിസുദ്ധീതി ബിളാലഗീവായ ബന്ധനസങ്ഖലികസദിസാ പാരിസുദ്ധി നാമ, യഥാ സങ്ഖലികാ ബിളാലേ ആഗച്ഛന്തേ ഏവ ആഗച്ഛതി, ന അനാഗച്ഛന്തേ തപ്പടിബദ്ധത്താ, ഏവമയം പാരിസുദ്ധിപീതി അത്ഥോ. അഥ വാ യഥാ സങ്ഖലികായ പഠമവലയം ദുതിയവലയം പാപുണാതി, ന തതിയവലയം, ഏവമയമ്പീതി അധിപ്പായോ. ഉപലക്ഖണമത്തഞ്ചേത്ഥ ബിളാല-ഗ്ഗഹണം ദട്ഠബ്ബം.

പക്ഖഗണനാദിഉഗ്ഗഹണാനുജാനനകഥാദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഛന്ദദാനകഥാദിവണ്ണനാ

൧൬൫. പാളിയം ‘‘സന്തി സങ്ഘസ്സ കരണീയാനീ’’തി വത്തബ്ബേ വചനവിപല്ലാസേന ‘‘കരണീയ’’ന്തി വുത്തം.

൧൬൭. ‘‘തസ്സ സമ്മുതിദാനകിച്ചം നത്ഥീ’’തി ഇദം പാളിയം ഏകദാ സരന്തസ്സേവ സമ്മുതിദാനസ്സ വുത്തത്താ ഏകദാ അസരന്തസ്സ സമ്മുതിഅഭാവേപി തസ്സ അനാഗമനം വഗ്ഗകമ്മായ ന ഹോതീതി വുത്തം. കേചി പന ‘‘സോപി ഹത്ഥപാസേവ ആനേതബ്ബോ’’തി വദന്തി, തം ന ഗഹേതബ്ബം.

൧൬൮. സങ്ഘസന്നിപാതതോ പഠമം കാതബ്ബം പുബ്ബകരണം. സങ്ഘസന്നിപാതേ കാതബ്ബം പുബ്ബകിച്ചന്തി ദട്ഠബ്ബം. പാളിയം നോ ചേ അധിട്ഠഹേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാതി ഏത്ഥ അസഞ്ചിച്ച അസതിയാ അനാപത്തി. യഥാ ചേത്ഥ, ഏവം ഉപരിപി. യത്ഥ പന അചിത്തകാപത്തി അത്ഥി, തത്ഥ വക്ഖാമ.

൧൬൯. ‘‘പഞ്ഞത്തം ഹോതീ’’തി ഇമിനാ ‘‘ന സാപത്തികേന ഉപോസഥോ കാതബ്ബോ’’തി വിസും പടിക്ഖേപാഭാവേപി യഥാവുത്തസുത്തസാമത്ഥിയതോ പഞ്ഞത്തമേവാതി ദസ്സേതി. ഇമിനാ ഏവ നയേന –

‘‘അട്ഠാനമേതം, ഭിക്ഖവേ, അനവകാസോ യം തഥാഗതോ അപരിസുദ്ധായ പരിസായ ഉപോസഥം കരേയ്യ, പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസേയ്യാ’’തി (ചൂളവ. ൩൮൬; അ. നി. ൮.൨൦; ഉദാ. ൪൫) –

ആദിസുത്തനയതോ ച അലജ്ജീഹിപി സദ്ധിം ഉപോസഥകരണമ്പി പടിക്ഖിത്തമേവ അലജ്ജിനിഗ്ഗഹത്ഥത്താ സബ്ബസിക്ഖാപദാനന്തി ദട്ഠബ്ബം. ‘‘പാരിസുദ്ധിദാനപഞ്ഞാപനേനാ’’തി ഇമിനാ സാപത്തികേന പാരിസുദ്ധിപി ന ദാതബ്ബാതി ദീപിതം ഹോതി. ഉഭോപി ദുക്കടന്തി ഏത്ഥ സഭാഗാപത്തിഭാവം അജാനിത്വാ കേവലം ആപത്തിനാമേനേവ ദേസേന്തസ്സ പടിഗ്ഗണ്ഹന്തസ്സ അചിത്തകമേവ ദുക്കടം ഹോതീതി വദന്തി. യഥാ സങ്ഘോ സഭാഗാപത്തിം ആപന്നോ ഞത്തിം ഠപേത്വാ ഉപോസഥം കാതും ലഭതി, ഏവം തയോപി ‘‘സുണന്തു മേ, ആയസ്മന്താ, ഇമേ ഭിക്ഖൂ സഭാഗം ആപത്തിം ആപന്നാ’’തിആദിനാ വുത്തനയാനുസാരേനേവ ഗണഞത്തിം ഠപേത്വാ ദ്വീഹി അഞ്ഞമഞ്ഞം ആരോചേത്വാ ഉപോസഥം കാതും വട്ടതി. ഏകേന പന സാപത്തികേന ദൂരം ഗന്ത്വാപി പടികാതുമേവ വട്ടതി, അസമ്പാപുണന്തേന ‘‘ഭിക്ഖും ലഭിത്വാ പടികരിസ്സാമീ’’തി ഉപോസഥോ കാതബ്ബോ, പടികരിത്വാ ച പുന ഉപോസഥോ കത്തബ്ബോ.

ഛന്ദദാനകഥാദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

അനാപത്തിപന്നരസകാദികഥാവണ്ണനാ

൧൭൨. കേനചി ൬൩ കരണീയേന ഗന്ത്വാതി സീമാപരിച്ഛേദതോ ബഹിഭൂതം ഗാമം വാ അരഞ്ഞം വാ ഗന്ത്വാതി അത്ഥോ. ഏതേനേവ ഉപോസഥഞത്തിയാ ഠപനകാലേ സമഗ്ഗാ ഏവ തേ ഞത്തിം ഠപേസുന്തി സിദ്ധം. തേനേവ പാളിയം ‘‘ഉദ്ദിട്ഠം സുഉദ്ദിട്ഠ’’ന്തി സബ്ബപന്നരസകേസുപി വുത്തം. വഗ്ഗാ സമഗ്ഗസഞ്ഞിനോതിആദി പന ഞത്തിയാ നിട്ഠിതായ ‘‘കിം സങ്ഘസ്സ പുബ്ബകിച്ച’’ന്തിആദീനം (മഹാവ. ൧൩൪) വചനക്ഖണേ ബഹിഗതാനം ഭിക്ഖൂനം സീമായ പവിട്ഠത്താ ഭിക്ഖൂ തസ്മിം ഖണേ വഗ്ഗാ ഹോന്തീതി വുത്തം. തേനാഹ ‘‘തേസം സീമം ഓക്കന്തത്താ വഗ്ഗാ’’തിആദി, ഏതേന പാരാജികുദ്ദേസാദിക്ഖണേപി വഗ്ഗസഞ്ഞീനം ഉദ്ദിസന്താനം ആപത്തി ഏവ, ഞത്തിയാ പന പുബ്ബേ നിട്ഠിതത്താ കമ്മകോപോ നത്ഥീതി ദസ്സിതമേവ ഹോതി. ഏവം ഉപരിപി സബ്ബവാരേസു അധിപ്പായോ വേദിതബ്ബോ.

ഏത്ഥ ച പാളിയം ‘‘സബ്ബായ വുട്ഠിതായ…പേ… തേസം സന്തികേ പാരിസുദ്ധി ആരോചേതബ്ബാ’’തി (മഹാവ. ൧൭൪) വുത്തത്താ ബഹിസീമാഗതായ പരിസായ തേസു യസ്സ കസ്സചി സന്തികേ അനധിട്ഠിതേഹി പാരിസുദ്ധിം ആരോചേതും വട്ടതീതി വദന്തി.

അനാപത്തിപന്നരസകാദികഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ലിങ്ഗാദിദസ്സനകഥാദിവണ്ണനാ

൧൭൯. അഞ്ഞാതകം നാമ അദിട്ഠപുബ്ബന്തി ആഹ ‘‘അഞ്ഞേസം സന്തക’’ന്തി. അഞ്ഞേസന്തി അത്തനാ അദിട്ഠപുബ്ബാനം. നാനാസംവാസകഭാവന്തി ലദ്ധിനാനാസംവാസകഭാവം.

൧൮൦. പാളിയം അഭിവിതരന്തി സമാനസംവാസകാഭാവം നിച്ഛിനന്തി.

൧൮൧. ഉപോസഥകാരകാതി സങ്ഘുപോസഥകാരകാ. തേനേവ ‘‘അഞ്ഞത്ര സങ്ഘേനാ’’തി വുത്തം. സങ്ഘുപോസഥട്ഠാനതോ ഹി ഗച്ഛന്തേന അത്തചതുത്ഥേനേവ ഗന്തബ്ബം, തിണ്ണം ഭിക്ഖൂനം നിസിന്നട്ഠാനതോ പന ഗച്ഛന്തേന ഏകേന ഭിക്ഖുനാപി സഹ ഗന്തുമ്പി വട്ടതി. പാളിയം ‘‘അഭിക്ഖുകോ ആവാസോ’’തി ഇദം നിദസ്സനമത്തം, സങ്ഘുപോസഥട്ഠാനതോ ഗണപുഗ്ഗലേഹി സഭിക്ഖുകോപി ആവാസോ ന ഗന്തബ്ബോ ‘‘അഞ്ഞത്ര സങ്ഘേനാ’’തി വുത്തത്താതി വദന്തി. ഉപോസഥം കരോന്തീതി സങ്ഘുപോസഥം വാ ഗണുപോസഥം വാ. ‘‘തസ്സ സന്തിക’’ന്തി ഇദം ഗണുപോസഥട്ഠാനതോ ഗച്ഛന്തം സന്ധായ വുത്തം, അഞ്ഞഥാ ‘‘സബ്ബന്തിമേന പരിച്ഛേദേന അത്തചതുത്ഥേന വാ’’തി വചനേന വിരുജ്ഝനതോ. ആരഞ്ഞകേനാതി ഏകചാരിനാ. ഉപോസഥന്തരായോതി അത്തനോ ഉപോസഥന്തരായോ.

൧൮൩. പാളിയം ഭിക്ഖുനിയാ നിസിന്നപരിസായാതിആദീസു ഭിക്ഖുനിയാതിആദി കരണത്ഥേ സാമിവചനം.

ലിങ്ഗാദിദസ്സനകഥാദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഉപോസഥക്ഖന്ധകവണ്ണനാനയോ നിട്ഠിതോ.