ഏകുത്തരികനയം

ഏകകവാരവണ്ണനാ

൩൨൧. ഏകുത്തരികനയേ പന അജാനന്തേന വീതിക്കന്താതി പണ്ണത്തിം വാ വത്ഥും വാ അജാനന്തേന വീതിക്കന്താ പഥവീഖണനസഹസേയ്യാദികാ, സാപി പച്ഛാ ആപന്നഭാവം ഞത്വാ പടികമ്മം അകരോന്തസ്സ അന്തരായികാവ ഹോതി.

പാരിവാസികാദീഹി പച്ഛാ ആപന്നാതി വത്തഭേദേസു ദുക്കടാനി സന്ധായ വുത്തം. തസ്മിം ഖണേ ആപജ്ജിതബ്ബഅന്തരാപത്തിയോ സന്ധായാതി കേചി വദന്തി, തസ്സ പുബ്ബാപത്തീനംഅന്തരാപത്തി-പദേനേവ വക്ഖമാനത്താ പുരിമമേവ യുത്തതരം. മൂലവിസുദ്ധിയാ അന്തരാപത്തീതി മൂലായപടികസ്സനാദീനി അകത്വാ സബ്ബപഠമം ദിന്നപരിവാസമാനത്തവിസുദ്ധിയാ ചരണകാലേ ആപന്നഅന്തരാപത്തിസങ്ഖാതസങ്ഘാദിസേസോ. അഗ്ഘവിസുദ്ധിയാതി അന്തരാപത്തിം ആപന്നസ്സ മൂലായ പടികസ്സിത്വാ ഓധാനസമോധാനവസേന ഓധുനിത്വാ പുരിമാപത്തിയാ സമോധായ തദഗ്ഘവസേന പുന ദിന്നപരിവാസാദിസുദ്ധിയാ ചരണകാലേ പുന ആപന്നാ അന്തരാപത്തി.

സഉസ്സാഹേനേവാതി പുനപി തം ആപത്തിം ആപജ്ജിതുകാമതാചിത്തേന, ഏവം ദേസിതാപി ആപത്തി ന വുട്ഠാതീതി അധിപ്പായോ. ധുരനിക്ഖേപം അകത്വാ ആപജ്ജനേ സിഖാപ്പത്തദോസം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അട്ഠമേ വത്ഥുസ്മിം ഭിക്ഖുനിയാ പാരാജികമേവാ’’തി. ന കേവലഞ്ച ഭിക്ഖുനിയാ ഏവ, ഭിക്ഖൂനമ്പി ധുരനിക്ഖേപം അകത്വാ ഥോകം ഥോകം സപ്പിആദികം ഥേയ്യായ ഗണ്ഹന്താനം പാദഗ്ഘനകേ പുണ്ണേ പാരാജികമേവ. കേചി പന ‘‘അട്ഠമേ വത്ഥുസ്മിം ഭിക്ഖുനിയാ പാരാജികമേവ ഹോതീതി വുത്തത്താ അട്ഠവത്ഥുകമേവേതം സന്ധായ വുത്ത’’ന്തി വദന്തി.

ധമ്മികസ്സ പടിസ്സവസ്സാതി ‘‘ഇധ വസ്സം വസിസ്സാമീ’’തിആദിനാ ഗിഹീനം സമ്മുഖാ കതസ്സ ധമ്മികസ്സ പടിസ്സവസ്സ, അധമ്മികസ്സ പന ‘‘അസുകം പഹരിസ്സാമീ’’തിആദികസ്സ പടിസ്സവസ്സ അസച്ചാപനേന ആപത്തി നത്ഥി.

തഥാ ചോദിതോതി അധമ്മേന ചോദിതോ, സയം സച്ചേ, അകുപ്പേ ച അട്ഠത്വാ പടിച്ഛാദേന്തോപി അധമ്മചുദിതകോ ഏവ. പഞ്ചാനന്തരിയനിയതമിച്ഛാദിട്ഠിയേവ മിച്ഛത്തനിയതാ നാമ. ചത്താരോ മഗ്ഗാ സമ്മത്തനിയതാ നാമ.

ഏകകവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ദുകവാരവണ്ണനാ

൩൨൨. ദുകേസു സയമേവ സപുഗ്ഗലോതി ആഹ ‘‘മുദുപിട്ഠികസ്സാ’’തിആദി. ആദി-സദ്ദേന അങ്ഗജാതച്ഛേദഅത്തഘാതാദിആപത്തിയോ സങ്ഗഹിതാ.

ഭണ്ഡാഗാരികചിത്തകമ്മാനി വാതി ഗഹട്ഠാനം ഭണ്ഡപടിസാമനം, ഇത്ഥിപുരിസാദിപടിഭാനചിത്തകമ്മാനി വാ. ‘‘ചീവരാദീനി അദേന്തോ ആപജ്ജതീ’’തി ഇദം ‘‘ഉപജ്ഝായേന, ഭിക്ഖവേ, സദ്ധിവിഹാരികോ സങ്ഗഹേതബ്ബോ അനുഗ്ഗഹേതബ്ബോ…പേ… പത്തോ ദാതബ്ബോ’’തിആദി (മഹാവ. ൬൭) വചനതോ അനാദരിയേന ആമിസസങ്ഗഹം അകരോന്തസ്സ ദുക്കടം, ഭിക്ഖുനിയാ പാചിത്തിയഞ്ച സന്ധായ വുത്തം. നിസ്സട്ഠചീവരാദീനം അദാനആപത്തിപി ഏത്ഥേവ സങ്ഗഹിതാ.

പാളിയം ദേസേന്തോതി സഭാഗാപത്തിം, അദേസനാഗാമിനിആദിഞ്ച ദേസേന്തോ. നിദാനുദ്ദേസേ ആപത്തിം അനാവികരോന്തോ, ന ദേസേന്തോ ച ആപജ്ജതി നാമ. ഓവാദം അഗണ്ഹന്തോതി ഭിക്ഖൂഹി ഭിക്ഖുനിഓവാദത്ഥായ വുത്തം വചനം അഗണ്ഹന്തോ ബാലഗിലാനഗമിയവിവജ്ജിതോ. അത്തനോ പരിഭോഗത്ഥം ദിന്നം അഞ്ഞസ്സ ദാനേ, സങ്ഘാടിം അപാരുപിത്വാ സന്തരുത്തരേന ഗാമപ്പവേസനാദീസു ച ആപത്തിയോപി അപരിഭോഗേന ആപജ്ജിതബ്ബാപത്തിയോവ. പമാണന്തി സങ്ഘഭേദാനന്തരിയനിപ്ഫത്തിയാ ലക്ഖണം. ബാലസ്സാതി നിസ്സയഗ്ഗഹണവിധിം അജാനന്തസ്സ ലജ്ജിബാലസ്സേവ. ലജ്ജിസ്സാതി ബ്യത്തസ്സ നിസ്സയദായകസഭാഗതം പരിവീമംസന്തസ്സ. വിനയേ ആഗതാ അത്ഥാ വേനയികാതി ആഹ ‘‘ദ്വേ അത്ഥാ വിനയസിദ്ധാ’’തി.

പാളിയം അപ്പത്തോ നിസ്സാരണന്തി ഏത്ഥ പബ്ബാജനീയകമ്മം വിഹാരതോ നിസ്സാരണത്താ നിസ്സാരണന്തി അധിപ്പേതം, തഞ്ച യസ്മാ കുലദൂസകം അകരോന്തോ പുഗ്ഗലോ ആപത്തിബഹുലോപി ആവേണികലക്ഖണേന അപ്പത്തോ നാമ ഹോതി, തസ്മാ അപ്പത്തോ നിസ്സാരണം. യസ്മാ പന ആപത്താദിബഹുലസ്സാപി ‘‘ആകങ്ഖമാനോ സങ്ഘോ പബ്ബാജനീയകമ്മം കരേയ്യാ’’തി (ചൂളവ. ൨൭) വുത്തം, തസ്മാ സുനിസ്സാരിതോ, സബ്ബഥാ പന സുദ്ധോ നിരാപത്തികോ ദുന്നിസ്സാരിതോതി ദട്ഠബ്ബോ.

അപ്പത്തോ ഓസാരണന്തിആദീസു ഉപസമ്പദാകമ്മം ഏത്ഥ ഓസാരണം അധിപ്പേതം, തഞ്ച ഹത്ഥച്ഛിന്നാദികോ ഏകച്ചോ പടിക്ഖിത്തത്താ അപ്പത്തോപി സോസാരിതോ, പണ്ഡകാദികോ ദോസാരിതോതി അത്ഥോ.

ദുകവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

തികവാരവണ്ണനാ

൩൨൩. തികേസു ലോഹിതുപ്പാദാപത്തിന്തി പാരാജികാപത്തിം. ആവുസോവാദേനാതി ‘‘ആവുസോ’’തി ആലപനേന. ആപത്തിന്തി ദുക്കടാപത്തിം. സേസാ രത്തിഞ്ചേവ ദിവാ ചാതി ഏത്ഥ അരുണുഗ്ഗമനേ ആപജ്ജിതബ്ബാ പഠമകഥിനാദീ (പാരാ. ൪൫൯) സബ്ബാ ആപത്തിയോപി രത്തിന്ദിവാനം വേമജ്ഝേയേവ ആപജ്ജിതബ്ബത്താ തതിയകോട്ഠാസഞ്ഞേവ പവിട്ഠാതി ദട്ഠബ്ബാ. അഥ വാ ഉദ്ധസ്തേ അരുണേ ആപജ്ജിതബ്ബത്താ ദിവാ ആപജ്ജിതബ്ബേസു ഏവ പവിട്ഠാതി ദട്ഠബ്ബാ, അത്ഥങ്ഗതേ സൂരിയേ ഭിക്ഖുനിയോ ഓവാദനാപത്തിയോ, പന രത്തന്ധകാരേ പുരിസേന സദ്ധിം സന്തിട്ഠനാപത്തി ച രത്തിയഞ്ഞേവ ആപജ്ജിതബ്ബാ.

പുരേഭത്തം കുലാനി ഉപസങ്കമനഅനതിരിത്തഭോജനാദീനി ദിവാ ഏവ ആപജ്ജിതബ്ബാനി. കേചി പന ‘‘ഭോജനപടിസംയുത്താനി സേഖിയാനി, ഗണഭോജനാദീനി ച ദിവാ ഏവ ആപജ്ജിതബ്ബാനീ’’തി വദന്തി. തസ്മാ ഈദിസാ ആപത്തിയോ മുഞ്ചിത്വാ സേസാവ തതിയകോട്ഠാസം ഭജന്തീതി വേദിതബ്ബം.

ന ഊനദസവസ്സോതി ദസവസ്സസ്സ ബാലസ്സേവ പഞ്ഞത്തസിക്ഖാപദത്താ വുത്തം. സദ്ധിവിഹാരികഅന്തേവാസികേസു അസമ്മാവത്തനാപത്തിം, അലജ്ജീനം നിസ്സയദാനാദിമ്പി ദസവസ്സോവ ആപജ്ജതി, വുട്ഠാപിനിം ദ്വേ വസ്സാനി അനനുബന്ധാദിമ്പി ഊനദസവസ്സാ ആപജ്ജന്തി. അബ്യാകതചിത്തോതി സുപന്തസ്സ ഭവങ്ഗചിത്തം സന്ധായ വുത്തം.

അപ്പവാരേന്തോതി അനാദരിയേന അപ്പവാരേന്തോ കേനചി പച്ചയേന അപ്പവാരേത്വാ കാളപക്ഖചാതുദ്ദസേ സങ്ഘേ പവാരേന്തേ തത്ഥ അനാദരിയേന അപ്പവാരേന്തോ തമേവ ആപത്തിം കാളേപി ആപജ്ജതീതി ജുണ്ഹേ ഏവാതി നിയമോ ന ദിസ്സതി, പച്ഛിമവസ്സംവുത്ഥോ പന പച്ഛിമകത്തികപുണ്ണമിയമേവ പവാരേതും ലബ്ഭതീതി തത്ഥ അപ്പവാരണാപച്ചയാ ആപത്തിം ആപജ്ജമാനോ ഏവ ജുണ്ഹേ ആപജ്ജതീതി നിയമേതബ്ബോതി ദട്ഠബ്ബം. ജുണ്ഹേ കപ്പതീതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ.

‘‘അപച്ചുദ്ധരിത്വാ ഹേമന്തേ ആപജ്ജതീ’’തി ഇമിനാ ‘‘വസ്സാനം ചാതുമാസം അധിട്ഠാതു’’ന്തി നിയമവചനേനേവ അപച്ചുദ്ധരന്തസ്സ ദുക്കടന്തി ദസ്സേതി. വസ്സാനുപഗമനഅകരണീയേന പക്കമാദയോപി വസ്സേ ഏവ ആപജ്ജതി. വത്ഥികമ്മാദിമ്പി ഗിലാനോ ഏവ. അധോതപാദേഹി അക്കമനാദീനിപി അന്തോ ഏവ ആപജ്ജതി. ഭിക്ഖുനിയാ അനാപുച്ഛാ ആരാമപ്പവേസനാദി ച അന്തോസീമായമേവ. നിസ്സയപടിപന്നസ്സ അനാപുച്ഛാദിസാപക്കമനാദി ച ബഹിസീമായമേവ. പാതിമോക്ഖുദ്ദേസേ സന്തിയാ ആപത്തിയാ അനാവികരണാപത്തിസമനുഭാസനഊനവീസതിവസ്സൂപസമ്പാദനാദിസബ്ബഅധമ്മകമ്മാപത്തിയോപി സങ്ഘേ ഏവ. അധമ്മേന ഗണുപോസഥാദീസുപി ഗണാദിമജ്ഝേ ഏവ. അലജ്ജിസ്സ സന്തികേ നിസ്സയഗ്ഗഹണാദിപി പുഗ്ഗലസ്സ സന്തികേ ഏവ ആപജ്ജതി.

തീണി അധമ്മികാനി അമൂള്ഹവിനയസ്സ ദാനാനീതി യോ ഉമ്മത്തകോപി വീതിക്കമകാലേ, അനുമ്മത്തോ സഞ്ചിച്ചേവ ആപത്തിം ആപജ്ജിത്വാ ഭിക്ഖൂഹി പച്ഛാ ചോദിതോ സരമാനോ ഏവ ‘‘ന സരാമീ’’തി വദതി, യോ ച ‘‘സുപിനം വിയ സരാമീ’’തി വാ മുസാ വദതി, യോ ച ഉമ്മത്തകകാലേ കതം സബ്ബമ്പി സബ്ബേസം വട്ടതീതി വദതി, ഇമേസം തിണ്ണം ദിന്നാനി തീണി അമൂള്ഹവിനയസ്സ ദാനാനി അധമ്മികാനി.

അപകതത്തോതി വിനയേ അപകതഞ്ഞൂ. തേനാഹ ‘‘ആപത്താനാപത്തിം ന ജാനാതീ’’തി (പരി. ൩൨൫). ‘‘ദിട്ഠിഞ്ച അനിസ്സജ്ജന്താനംയേവ കമ്മം കാതബ്ബ’’ന്തി ഇദം ഭിക്ഖൂഹി ഓവദിയമാനസ്സ ദിട്ഠിയാ അനിസ്സജ്ജനപച്ചയാ ദുക്കടം, പാചിത്തിയമ്പി വാ അവസ്സമേവ സമ്ഭവതീതി വുത്തം.

മുഖാലമ്ബരകരണാദിഭേദോതി മുഖഭേരീവാദനാദിപ്പഭേദോ. ഉപഘാതേതീതി വിനാസേതി. ബീജനിഗ്ഗാഹാദികേതി ചിത്തം ബീജനിം ഗാഹേത്വാ അനുമോദനാദികരണേതി അത്ഥോ.

തികവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ചതുക്കവാരവണ്ണനാ

൩൨൪. ചതുക്കേസു സോതി ഗിഹിപരിക്ഖാരോ. അവാപുരണം ദാതുന്തി ഗബ്ഭം വിവരിത്വാ അന്തോ പരിക്ഖാരട്ഠപനത്ഥായ വിവരണകുഞ്ചികം ദാതും. സങ്ഘത്ഥായ ഉപനീതം സയമേവ അന്തോ പടിസാമിതുമ്പി വട്ടതി. തേനാഹ ‘‘അന്തോ ഠപാപേതുഞ്ച വട്ടതീ’’തി.

ആദികമ്മികേസു പഠമം പുരിസലിങ്ഗം ഉപ്പജ്ജതീതി ആഹ ‘‘പഠമം ഉപ്പന്നവസേനാ’’തി. പാളിയം അനാപത്തി വസ്സച്ഛേദസ്സാതി വസ്സച്ഛേദസമ്ബന്ധിനിയാ അനാപത്തിയാ ഏവമത്ഥോ. മന്തഭാസാതി മന്തായ പഞ്ഞായ കഥനം. ‘‘നവമഭിക്ഖുനിതോ പട്ഠായാ’’തി ഇദം ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, അട്ഠന്നം ഭിക്ഖുനീനം യഥാവുഡ്ഢം അവസേസാനം യഥാകതിക’’ന്തി (ചൂളവ. ൪൨൬) വചനതോ ആദിതോ അട്ഠന്നം ഭിക്ഖുനീനം പച്ചുട്ഠാതബ്ബത്താ വുത്തം.

‘‘ഇധ ന കപ്പന്തീതി വദന്തോപി പച്ചന്തിമേസു ആപജ്ജതീ’’തിആദിനാ സഞ്ചിച്ച കപ്പിയം അകപ്പിയന്തി വാ അകപ്പിയം കപ്പിയന്തി വാ കഥേന്തസ്സ സബ്ബത്ഥ ദുക്കടന്തി ദസ്സേതി.

പുബ്ബകരണന്തി വുച്ചതീതി അട്ഠകഥാസു വുത്തം, താനി ഇധ പരിവാരേ ഉദ്ധടാനീതി അധിപ്പായോ. ഇധാധിപ്പേതാനി പന ദസ്സേന്തോ ‘‘ഛന്ദപാരിസുദ്ധീ’’തിആദിമാഹ.

ചതുക്കവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പഞ്ചകവാരവണ്ണനാ

൩൨൫. പഞ്ചകേസു ആപുച്ഛിത്വാ ചാരസ്സ അഭാവോതി പിണ്ഡപാതികസ്സ ‘‘നിമന്തിതോ സഭത്തോ’’തി ഇമസ്സ അങ്ഗസ്സ അഭാവാ തേന സിക്ഖാപദേന തസ്സ സബ്ബഥാ അനാപത്തീതി അധിപ്പായോ. സുസാനം നേത്വാ പുന ആനീതകന്തി സുസാനേ പേതകിച്ചം കത്വാ നിക്ഖന്തേഹി ന്ഹത്വാ ഛഡ്ഡിതാനി നിവത്ഥപാരുതവത്ഥാനി ഏവം വുച്ചന്തി.

പാളിയം പഞ്ചഹാകാരേഹീതി പഞ്ചഹി അവഹാരങ്ഗേഹി. വത്ഥുതോ പന ഗരുകലഹുകഭേദേന പാരാജികഥുല്ലച്ചയദുക്കടാനി വുത്താനി. ഇത്ഥിപുരിസസംയോഗാദികം കിലേസസമുദാചാരഹേതുകം പടിഭാനചിത്തകമ്മം നാമ. പഞ്ഹാസഹസ്സം പുച്ഛീതി സമഥവിപസ്സനാകമ്മട്ഠാനേസു പഞ്ഹാസഹസ്സം സമ്മജ്ജിത്വാ ഠിതം ദഹരം പുച്ഛി. ഇതരോപി ദഹരോ അത്തനോ ഗതമഗ്ഗത്താ സബ്ബം വിസ്സജ്ജേസി, തേന ഥേരോ പസീദി. വത്തം പരിച്ഛിന്ദീതി വത്തം നിട്ഠാപേസി. കിം ത്വം ആവുസോതിആദികം ഥേരോ ഖീണാസവോ സമ്മജ്ജനാനിസംസം സബ്ബേസം പാകടം കാതും അവോചാതി ദട്ഠബ്ബം.

‘‘ജണ്ണുകേഹി പതിട്ഠായ പദചേതിയ’’ന്തി പാഠസേസോ. ചോദനം കാരേസ്സാമീതി ഭഗവതാ അത്താനം ചോദാപേസ്സാമി, അത്താനം നിഗ്ഗണ്ഹാപേസ്സാമീതി അത്ഥോ.

ഏത്തകം ഗയ്ഹൂപഗന്തി ഏത്തകം അധികരണവൂപസമത്ഥായ ഗഹേതബ്ബവചനന്തി യഥാ സുത്വാ വിഞ്ഞാതും സക്കോതി, ഏവം അനുഗ്ഗണ്ഹന്തോതി യോജനാ. ഏത്ഥ ച ‘‘അത്തനോ ഭാസപരിയന്തം അനുഗ്ഗഹേത്വാ പരസ്സ ഭാസപരിയന്തം അനുഗ്ഗഹേത്വാ’’തി ഏകം, ‘‘അധമ്മേന കരോതീ’’തി ഏകം, ‘‘അപ്പടിഞ്ഞായാ’’തി ഏകഞ്ച കത്വാ പുരിമേഹി ദ്വീഹി പഞ്ചങ്ഗാനി വേദിതബ്ബാനി. വത്ഥുന്തി മേഥുനാദിവീതിക്കമം. കഥാനുസന്ധിവിനിച്ഛയാനുലോമസന്ധിവസേന വത്ഥും ന ജാനാതീതി ചോദകേന വാ ചുദിതകേന വാ വുത്തകഥാനുസന്ധിനാ തേസം വചനപടിവചനാനുരൂപേന വദന്തോ കഥാനുസന്ധിനാ വത്ഥും ന ജാനാതി നാമ, തഞ്ച സുത്തവിഭങ്ഗേ വിനീതവത്ഥുസങ്ഖാതേന വിനിച്ഛയാനുലോമേനേവ വദന്തോ വിനിച്ഛയാനുലോമസന്ധിവസേന വത്ഥും ന ജാനാതി നാമ. ഞത്തികമ്മം നാമ ഹോതീതി ഞത്തികമ്മം നിട്ഠിതം നാമ ഹോതീതി ന ജാനാതീതി സമ്ബന്ധോ. ഞത്തിയാ കമ്മപ്പത്തോതി ഞത്തിയാ നിട്ഠിതായപി കമ്മപ്പത്തോ ഏവ ഹോതി. അനുസ്സാവനട്ഠാനേ ഏവ കമ്മം നിട്ഠിതം ഹോതീതി ഞത്തികമ്മം നിട്ഠിതം നാമ ഹോതി, തം ഞത്തിയാ കാരണം ന ജാനാതീതി അത്ഥോ.

പാളിയം പഞ്ച വിസുദ്ധിയോതി ആപത്തിതോ വിസുദ്ധിഹേതുത്താ, വിസുദ്ധേഹി കത്തബ്ബതോ ച പാതിമോക്ഖുദ്ദേസാ വുത്താ.

പഞ്ചകവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഛക്കവാരാദിവണ്ണനാ

൩൨൬. ഛക്കാദീസു പാളിയം ഛ അഗാരവാതി ബുദ്ധധമ്മസങ്ഘസിക്ഖാസു, അപ്പമാദേ, പടിസന്ഥാരേ ച ഛ അഗാരവാ, തേസു ഏവ ച ഛ ഗാരവാ വേദിതബ്ബാ. ‘‘ഛബ്ബസ്സപരമതാ ധാരേതബ്ബ’’ന്തി ഇദം വിഭങ്ഗേ ആഗതസ്സ പരമസ്സ ദസ്സനം.

൩൨൮. പാളിയം ആഗതേഹി സത്തഹീതി ‘‘പുബ്ബേവസ്സ ഹോതി മുസാ ഭണിസ്സ’’ന്തിആദിനാ മുസാവാദസിക്ഖാപദേ (പാചി. ൪) ആഗതേഹി സത്തഹി.

൩൨൯. തം കുതേത്ഥ ലബ്ഭാതി തം അനത്ഥസ്സ അചരണം ഏത്ഥ ഏതസ്മിം പുഗ്ഗലേ, ലോകസന്നിവാസേ വാ കുതോ കേന കാരണേന സക്കാ ലദ്ധുന്തി ആഘാതം പടിവിനേതി.

൩൩൦. സസ്സതോ ലോകോതിആദിനാ വസേനാതി ‘‘സസ്സതോ ലോകോ, അസസ്സതോ ലോകോ. അന്തവാ ലോകോ, അനന്തവാ ലോകോ. തം ജീവം തം സരീരന്തി വാ, അഞ്ഞം ജീവം അഞ്ഞം സരീരന്തി വാ. ഹോതി തഥാഗതോ പരമ്മരണാ, ന ഹോതി തഥാഗതോ പരമ്മരണാ. ഹോതി ച ന ഹോതി ച തഥാഗതോ പരമ്മരണാ, നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരമ്മരണാ’’തി (മ. നി. ൧.൨൬൯) ഏവം ആഗതാ ദസ അന്തഗ്ഗാഹികാ ദിട്ഠിയോ സന്ധായ വുത്തം. മിച്ഛാദിട്ഠിആദയോതി മിച്ഛാദിട്ഠിമിച്ഛാസങ്കപ്പാദയോ അട്ഠമിച്ഛാഞാണമിച്ഛാവിമുത്തീഹി സദ്ധിം ദസ മിച്ഛത്താ. തത്ഥ മിച്ഛാഞാണന്തി മിച്ഛാദിട്ഠിസമ്പയുത്തോ മോഹോ. അവിമുത്തസ്സേവ വിമുത്തസഞ്ഞിതാ മിച്ഛാവിമുത്തി നാമ.

വിപരീതാതി സമ്മാദിട്ഠിആദയോ സമ്മാഞാണസമ്മാവിമുത്തിപരിയോസാനാ ദസ. തത്ഥ സമ്മാവിമുത്തി അരഹത്തഫലം, തംസമ്പയുത്തം പന ഞാണം വാ പച്ചവേക്ഖണഞാണം വാ സമ്മാഞാണന്തി വേദിതബ്ബം.

ഏകുത്തരികനയോ നിട്ഠിതോ.