൭. സങ്ഘഭേദകക്ഖന്ധകോ

ഛസക്യപബ്ബജ്ജാകഥാദിവണ്ണനാ

൩൩൦. സങ്ഘഭേദകക്ഖന്ധകേ പാളിയം അനുപിയം നാമാതി അനുപിയാ നാമ. ഹേട്ഠാ പാസാദാതി പാസാദതോ ഹേട്ഠാ ഹേട്ഠിമതലം, ‘‘ഹേട്ഠാപാസാദ’’ന്തിപി പാഠോ. അഭിനേതബ്ബന്തി വപിതഖേത്തേസു പവേസേതബ്ബം. നിന്നേതബ്ബന്തി തതോ നീഹരിതബ്ബം. നിദ്ധാപേതബ്ബന്തി സസ്സദൂസകതിണാദീനി ഉദ്ധരിതബ്ബം. ഉജും കാരാപേതബ്ബന്തി പുഞ്ജം കാരാപേതബ്ബം, അയമേവ വാ പാഠോ.

൩൩൨. പരദത്തോതി പരേഹി ദിന്നപച്ചയേഹി പവത്തമാനോ. മിഗഭൂതേന ചേതസാതി കത്ഥചി അലഗ്ഗതായ മിഗസ്സ വിയ ജാതേന ചിത്തേന.

൩൩൩. മനോമയം കായന്തി ഝാനമനേന നിബ്ബത്തം ബ്രഹ്മകായം, ‘‘കിം നു ഖോ അഹം പസാദേയ്യം, യസ്മിം മേ പസന്നേ ബഹുലാഭസക്കാരോ ഉപ്പജ്ജേയ്യാ’’തി പഠമം ഉപ്പന്നപരിവിതക്കസ്സ മന്ദപരിയുട്ഠാനതായ ദേവദത്തസ്സ തസ്മിം ഖണേ ഝാനപരിഹാനി നാഹോസി, പച്ഛാ ഏവ അഹോസീതി ദട്ഠബ്ബം. തേനാഹ ‘‘സഹ ചിത്തുപ്പാദാ’’തിആദി. ദ്വേ വാ തീണി വാ മാഗധകാനി ഗാമഖേത്താനീതി ഏത്ഥ മഗധരട്ഠേ ഖുദ്ദകം ഗാമഖേത്തം ഗാവുതമത്തം, മജ്ഝിമം പന ദിയഡ്ഢഗാവുതമത്തം, മഹന്തം അനേകയോജനമ്പി ഹോതി. തേസു മജ്ഝിമേന ഗാമഖേത്തേന ദ്വേ വാ ഖുദ്ദകേന തീണി വാ ഗാമഖേത്താനി, തസ്സ സരീരം തിഗാവുതപ്പമാണോ അത്തഭാവോതി വുത്തം ഹോതി.

൩൩൪. സത്ഥാരോതി ഗണസത്ഥാരോ. നാസ്സസ്സാതി ന ഏതസ്സ ഭവേയ്യ. തന്തി സത്ഥാരം. തേനാതി അമനാപേന. സമ്മന്നതീതി ചീവരാദിനാ അമ്ഹാകം സമ്മാനം കരോതി, പരേഹി വാ അയം സത്ഥാ സമ്മാനീയതീതി അത്ഥോ.

൩൩൫. നാസായ പിത്തം ഭിന്ദേയ്യുന്തി അച്ഛപിത്തം വാ മച്ഛപിത്തം വാ നാസാപുടേ പക്ഖിപേയ്യും. അസ്സതരീതി വളവായ കുച്ഛിസ്മിം ഗദ്രഭസ്സ ജാതാ. തസ്സാ ഹി ഗഹിതഗബ്ഭായ വിജായിതുമസക്കോന്തിയാ ഉദരം ഫാലേത്വാ പോതകം നീഹരന്തി. തേനാഹ ‘‘അത്തവധായ ഗബ്ഭം ഗണ്ഹാതീ’’തി.

൩൩൯. പോത്ഥനികന്തി ഛുരികം, ‘‘ഖര’’ന്തിപി വുച്ചതി.

൩൪൨. മാ കുഞ്ജര നാഗമാസദോതി ഹേ കുഞ്ജര ബുദ്ധനാഗം വധകചിത്തേന മാ ഉപഗച്ഛ. ദുക്ഖന്തി ദുക്ഖകാരണത്താ ദുക്ഖം. ഇതോതി ഇതോ ജാതിതോ. യതോതി യസ്മാ, യന്തസ്സ വാ, ഗച്ഛന്തസ്സാതി അത്ഥോ. മാ ച മദോതി മദോ തയാ ന കാതബ്ബോതി അത്ഥോ.

൩൪൩. തികഭോജനന്തി തീഹി ഭുഞ്ജിതബ്ബം ഭോജനം, തതോ അധികേഹി ഏകതോ പടിഗ്ഗഹേത്വാ ഭുഞ്ജിതും ന വട്ടനകം ഗണഭോജനപടിപക്ഖം ഭോജനന്തി അത്ഥോ. കോകാലികോതിആദീനി ദേവദത്തപരിസായ ഗണപാമോക്ഖാനം നാമാനി. കപ്പന്തി മഹാനിരയേ ആയുകപ്പം, തം അന്തരകപ്പന്തി കേചി. കേചി പന ‘‘അസങ്ഖ്യേയ്യകപ്പ’’ന്തി.

ഛസക്യപബ്ബജ്ജാകഥാദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സങ്ഘഭേദകകഥാവണ്ണനാ

൩൪൫. പരസ്സ ചിത്തം ഞത്വാ കഥനം ആദേസനാപാടിഹാരിയം. കേവലം ധമ്മദേസനാ അനുസാസനീപാടിഹാരിയം. തദുഭയമ്പി ധമ്മീ കഥാ നാമ. തായ ഥേരോ ഓവദി. ഇദ്ധിവിധം ഇദ്ധിപാടിഹാരിയം നാമ. തേന സഹിതാ അനുസാസനീ ഏവ ധമ്മീ കഥാ. തായ ഥേരോ ഓവദി.

‘‘ഥുല്ലച്ചയം ദേസാപേഹീ’’തി ഇദം ഭേദപുരേക്ഖാരസ്സ ഉപോസഥാദികരണേ ഥുല്ലച്ചയസ്സ ഉപോസഥക്ഖന്ധകാദീസു പഠമമേവ പഞ്ഞത്തത്താ വുത്തം, ഇതരഥാ ഏതേസം ആദികമ്മികത്താ അനാപത്തിയേവ സിയാ.

൩൪൬. സരസീതി സരോ. മഹിം വിക്രുബ്ബതോതി മഹിം ദന്തേഹി വിലിഖന്തസ്സ. ഇദഞ്ച ഹത്ഥീനം സഭാവദസ്സനം. നദീസൂതി സരേസു. ഭിസം ഘസമാനസ്സാതി യോജനാ. ജഗ്ഗതോതി യൂഥം പാലേന്തസ്സ.

൩൪൭. ദൂതേയ്യം ഗന്തുന്തി ദൂതകമ്മം പത്തും, ദൂതകമ്മം കാതുന്തി അത്ഥോ. സഹിതാസഹിതസ്സാതി യുത്തായുത്തസ്സ, യം വത്തും, കാതുഞ്ച യുത്തം, തത്ഥ കുസലോ. അഥ വാ അധിപ്പേതാനാധിപ്പേതസ്സ വചനസ്സ കുസലോ, ബ്യഞ്ജനമത്തേ ന തിട്ഠതി, അധിപ്പേതത്ഥമേവ ആരോചേതീതി അത്ഥോ.

൩൫൦. ഗാഥാസു ജാതൂതി ഏകംസേന. മാ ഉദപജ്ജഥ മാ ഹോതൂതി അത്ഥോ. പാപിച്ഛാനം യഥാഗതീതി പാപിച്ഛാനം പുഗ്ഗലാനം യാദിസീ ഗതി അഭിസമ്പരായോ. തം അത്ഥജാതം. ഇമിനാപി കാരണേന ജാനാഥാതി ദേവദത്തസ്സ ‘‘പണ്ഡിതോ’’തിആദിനാ ഉപരി വക്ഖമാനാകാരം ദസ്സേതി.

പമാദം അനുചിണ്ണോതി പമാദം ആപന്നോ. ആസീസായന്തി അവസ്സംഭാവീഅത്ഥസിദ്ധിയം. സാ ഹി ഇധ ആസീസാതി അധിപ്പേതാ, ന പത്ഥനാ. ഈദിസേ അനാഗതത്ഥേ അതീതവചനം സദ്ദവിദൂ ഇച്ഛന്തി.

ദുബ്ഭേതി ദുബ്ഭേയ്യ. വിസകുമ്ഭേനാതി ഏകേന വിസപുണ്ണകുമ്ഭേന. സോതി സോ പുഗ്ഗലോ. ന പദൂസേയ്യ വിസമിസ്സം കാതും ന സക്കോതീതി അത്ഥോ. ഭയാനകോതി വിപുലഗമ്ഭീരഭാവേന ഭയാനകോ. തേനാപി ദൂസേതും ന സക്കുണേയ്യതം ദസ്സേതി. വാദേനാതി ദോസകഥനേന. ഉപഹിംസതീതി ബാധതി.

സങ്ഘഭേദകകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഉപാലിപഞ്ഹാകഥാവണ്ണനാ

൩൫൧. ന പന ഏത്താവതാ സങ്ഘോ ഭിന്നോ ഹോതീതി സലാകഗ്ഗാഹാപനമത്തേന സങ്ഘഭേദാനിബ്ബത്തിതോ വുത്തം. ഉപോസഥാദിസങ്ഘകമ്മേ കതേ ഏവ ഹി സങ്ഘോ ഭിന്നോ ഹോതി. തത്ഥ ച ഉപോസഥപവാരണാസു ഞത്തിനിട്ഠാനേന, സേസകമ്മേസു അപലോകനാദികമ്മപരിയോസാനേന സങ്ഘഭേദോ സമത്ഥോതി ദട്ഠബ്ബോ.

‘‘അഭബ്ബതാ ന വുത്താ’’തി ഇദം ‘‘ഭിക്ഖവേ, ദേവദത്തേന പഠമം ആനന്തരിയകമ്മം ഉപചിത’’ന്തിആദിനാ ആനന്തരിയത്തം വദതാ ഭഗവതാ തസ്സ അഭബ്ബതാസങ്ഖാതാ പാരാജികതാ ന പഞ്ഞത്താ. ഏതേന ആപത്തി വിയ അഭബ്ബതാപി പഞ്ഞത്തിഅനന്തരമേവ ഹോതി, ന തതോ പുരേതി ദസ്സേതി. ഇധ പന ആദികമ്മികസ്സപി അനാപത്തിയാ അവുത്തത്താ ദേവദത്താദയോപി ന മുത്താതി ദട്ഠബ്ബം.

തയോ സതിപട്ഠാനാതിആദീസു തയോ ഏവ സതിപട്ഠാനാ, ന തതോ പരന്തി ഏകസ്സ സതിപട്ഠാനസ്സ പടിക്ഖേപോവ ഇധ അധമ്മോ, ന പന തിണ്ണം സതിപട്ഠാനത്തവിധാനം തസ്സ ധമ്മത്താ. ഏവം സേസേസുപി ഹാപനകോട്ഠാസേസു. വഡ്ഢനേസു പന ഛ ഇന്ദ്രിയാനീതി അനിന്ദ്രിയസ്സപി ഏകസ്സ ഇന്ദ്രിയത്തവിധാനമേവ അധമ്മോ. ഏവം സേസേസുപി. ന കേവലഞ്ച ഏതേവ, ‘‘ചത്താരോ ഖന്ധാ, തേരസായതനാനീ’’തിആദിനാ യത്ഥ കത്ഥചി വിപരീതതോ പകാസനം സബ്ബം അധമ്മോ. യാഥാവതോ പകാസനഞ്ച സബ്ബം ധമ്മോതി ദട്ഠബ്ബം. പകാസനന്തി ചേത്ഥ തഥാ തഥാ കായവചീപയോഗസമുട്ഠാപികാ അരൂപക്ഖന്ധാവ അധിപ്പേതാ, ഏവമേത്ഥ ദസകുസലകമ്മപഥാദീസു അനവജ്ജട്ഠേന സരൂപതോ ധമ്മേസു, അകുസലകമ്മപഥാദീസു സാവജ്ജട്ഠേന സരൂപതോ അധമ്മേസു ച തദഞ്ഞേസു ച അബ്യാകതേസു യസ്സ കസ്സചി കോട്ഠാസസ്സ ഭഗവതാ പഞ്ഞത്തക്കമേനേവ പകാസനം ‘‘ധമ്മോ’’തി ച വിപരീതതോ പകാസനം ‘‘അധമ്മോ’’തി ച ദസ്സിതന്തി ദട്ഠബ്ബം. കാമഞ്ചേത്ഥ വിനയാദയോപി യഥാഭൂതതോ, അയഥാഭൂതതോ ച പകാസനവസേന ധമ്മാധമ്മേസു ഏവ പവിസന്തി, വിനയാദിനാമേന പന വിസേസേത്വാ വിസും ഗഹിതത്താ തദവസേസമേവ ധമ്മാധമ്മകോട്ഠാസേ പവിസതീതി ദട്ഠബ്ബം.

ഇമം അധമ്മം ധമ്മോതി കരിസ്സാമാതിആദി ധമ്മഞ്ച അധമ്മഞ്ച യാഥാവതോ ഞത്വാവ പാപിച്ഛം നിസ്സായ വിപരീതതോ പകാസേന്തസ്സേവ സങ്ഘഭേദോ ഹോതി, ന പന തഥാസഞ്ഞായ പകാസേന്തസ്സാതി ദസ്സനത്ഥം വുത്തം. ഏസ നയോ ‘‘അവിനയം വിനയോതി ദീപേന്തീ’’തിആദീസുപി. തത്ഥ നിയ്യാനികന്തി ഉക്കട്ഠന്തി അത്ഥോ. ‘‘തഥേവാ’’തി ഇമിനാ ‘‘ഏവം അമ്ഹാകം ആചരിയകുല’’ന്തിആദിനാ വുത്തമത്ഥം ആകഡ്ഢതി.

സംവരോ പഹാനം പടിസങ്ഖാതി സംവരവിനയോ, പഹാനവിനയോ, പടിസങ്ഖാവിനയോ ച വുത്തോ. തേനാഹ ‘‘അയം വിനയോ’’തി. ‘‘പഞ്ഞത്തം അപഞ്ഞത്ത’’ന്തി ദുകം ‘‘ഭാസിതം അഭാസിത’’ന്തി ദുകേന അത്ഥതോ സമാനമേവ, തഥാ ദുട്ഠുല്ലദുകം ഗരുകദുകേന. തേനേവ തേസം ‘‘ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ…പേ… ഇദം അപഞ്ഞത്തം നാമാ’’തിആദിനാ സദിസനിദ്ദേസോ കതോ. സാവസേസാപത്തിന്തി അവസേസസീലേഹി സഹിതാപത്തിം. നത്ഥി ഏതിസ്സം ആപന്നായം സീലാവസേസാതി അനവസേസാപത്തി.

൩൫൪. പാളിയം സമഗ്ഗാനഞ്ച അനുഗ്ഗഹോതി യഥാ സമഗ്ഗാനം സാമഗ്ഗീ ന ഭിജ്ജതി, ഏവം അനുഗ്ഗഹണം അനുബലപ്പദാനം.

൩൫൫. സിയാ നു ഖോതി സമ്ഭവേയ്യ നു ഖോ. തസ്മിം അധമ്മദിട്ഠീതി അത്തനോ ‘‘അധമ്മം ധമ്മോ’’തി ഏതസ്മിം ദീപനേ അയുത്തദിട്ഠി. ഭേദേ അധമ്മദിട്ഠീതി ‘‘അധമ്മം ധമ്മോ’’തി ദീപേത്വാ അനുസ്സാവനസലാകഗ്ഗാഹാപനാദിനാ അത്താനം മുഞ്ചിത്വാ ചതുവഗ്ഗാദികം സങ്ഘം ഏകസീമായമേവ ഠിതതോ ചതുവഗ്ഗാദിസങ്ഘതോ വിയോജേത്വാ ഏകകമ്മാദിനിപ്ഫാദനവസേന സങ്ഘഭേദകരണേ അധമ്മദിട്ഠികോ ഹുത്വാതി അത്ഥോ. വിനിധായ ദിട്ഠിന്തി യാ തസ്മിം ‘‘അധമ്മം ധമ്മോ’’തി ദീപനേ അത്തനോ അധമ്മദിട്ഠി ഉപ്പജ്ജതി, തം വിനിധായ പടിച്ഛാദേത്വാ ‘‘ധമ്മോ ഏവായ’’ന്തി വിപരീതതോ പകാസേത്വാതി അത്ഥോ. ഏവം സബ്ബത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

ഭേദേ ധമ്മദിട്ഠീതി യഥാവുത്തനയേന സങ്ഘഭേദനേ ദോസോ നത്ഥീതി ലദ്ധികോ. അയം പന ‘‘അധമ്മം ധമ്മോ’’തി ദീപനേ അധമ്മദിട്ഠികോ ഹുത്വാപി തം ദിട്ഠിം വിനിധായ കരണേന സങ്ഘഭേദകോ അതേകിച്ഛോ ജാതോ. ഏവം ഭേദേ വേമതികോതി ഇമസ്സ പന ഭേദേ വേമതികദിട്ഠിയാ വിനിധാനമ്പി അത്ഥി. സേസം സമമേവ. തസ്മിം ധമ്മദിട്ഠിഭേദേ അധമ്മദിട്ഠീതി അയം പന ഭേദേ അധമ്മദിട്ഠിം വിനിധായ കതത്താ സങ്ഘഭേദകോ അതേകിച്ഛോ ജാതോ. സുക്കപക്ഖേ പന സബ്ബത്ഥ ‘‘അധമ്മം ധമ്മോ’’തിആദിദീപനേ വാ ഭേദേ വാ ധമ്മദിട്ഠിതായ ദിട്ഠിം അവിനിധായേവ കതത്താ സങ്ഘഭേദകോപി സതേകിച്ഛോ ജാതോ. തസ്മാ ‘‘അധമ്മം ധമ്മോ’’തിആദിദീപനേ വാ സങ്ഘഭേദേ വാ ഉഭോസുപി വാ അധമ്മദിട്ഠി വാ വേമതികോ വാ ഹുത്വാ തം ദിട്ഠിം, വിമതിഞ്ച വിനിധായ ‘‘ധമ്മോ’’തി പകാസേത്വാ വുത്തനയേന സങ്ഘഭേദം കരോന്തസ്സേവ ആനന്തരിയം ഹോതീതി വേദിതബ്ബം.

ഉപാലിപഞ്ഹാകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സങ്ഘഭേദകക്ഖന്ധകവണ്ണനാനയോ നിട്ഠിതോ.