൬. സേനാസനക്ഖന്ധകോ

വിഹാരാനുജാനനകഥാവണ്ണനാ

൨൯൫. സേനാസനക്ഖന്ധകേ സിസിരേതി സിസിരകാലേ ഹിമപാതവസേന സത്താഹവദ്ദലികാദിവസ്സപാതവസ്സേന ച ഉപ്പന്നോ ഖരോ സീതസമ്ഫസ്സോ അധിപ്പേതോതി ആഹ ‘‘സമ്ഫുസിതകോ’’തി. ‘‘തതോ’’തി ഇദം കത്തുഅത്ഥേ നിസ്സക്കവചനം, തേന ച വിഹാരേന വാതാതപോ പടിഹഞ്ഞതീതി അത്ഥോതി ആഹ ‘‘വിഹാരേന പടിഹഞ്ഞതീ’’തി.

൨൯൬. ആവിഞ്ഛനഛിദ്ദന്തി യത്ഥ അങ്ഗുലിം വാ രജ്ജുസങ്ഖലികാദിം വാ പവേസേത്വാ കവാടം ആകഡ്ഢന്താ ദ്വാരബാഹം ഫുസാപേന്തി, തസ്സേതം അധിവചനം. സേനാസനപരിഭോഗേ അകപ്പിയം നാമ നത്ഥീതി ദസ്സനത്ഥം ‘‘സചേപി ദീപിനങ്ഗുട്ഠേനാ’’തിആദി വുത്തം. ചേതിയേ വേദികാസദിസന്തി വാതപാനദാരും വാ ജാലം വാ അട്ഠപേത്വാ ദാരുട്ഠാനേ ചേതിയേ വേദികായ പട്ടാദീനി വിയ ഇട്ഠകാദീഹി ഉദ്ധം, തിരിയഞ്ച പട്ടികാദയോ ദസ്സേത്വാ ചതുഛിദ്ദയുത്തം കതം. ഥമ്ഭകവാതപാനം നാമ തിരിയം ദാരൂനി അദത്വാ ഉദ്ധം ഠപിതദാരൂഹി ഏവ കതം. ചോളകപാദപുഞ്ഛനം ബന്ധിതുന്തി വാതപാനപ്പമാണേന പാദപുഞ്ഛനസദിസം ചോളകാദിനാ ബന്ധിത്വാ വഗ്ഗുലിആദിപ്പവേസനനിവാരണത്ഥം, കഥേതുന്തി അത്ഥോ. മിഡ്ഢകന്തി മഞ്ചാകാരേന കട്ഠമത്തികാദീഹി കതവേദികാകാരം.

൨൯൭. ചതുരസ്സപീഠന്തി സമചതുരസ്സം. അട്ഠങ്ഗുലപാദകം വട്ടതീതി അട്ഠങ്ഗുലപാദകമേവ വട്ടതി. പമാണാതിക്കന്തോപി വട്ടതീതി സമചതുരസ്സമേവ സന്ധായ വുത്തം. ആയതചതുരസ്സാ പന സത്തങ്ഗപഞ്ചങ്ഗാപി ഉച്ചപാദാ ന വട്ടന്തി. വേത്തേഹേവ ചതുരസ്സാദിആകാരേന കതം ഭദ്ദപീഠന്തി ആഹ ‘‘വേത്തമയം പീഠ’’ന്തി. ദാരുപട്ടികായ ഉപരീതി അടനിആകാരേന ഠിതദാരുപടലസ്സ ഹേട്ഠാ ഉദ്ധം പാദം കത്വാ. പവേസനകാലഞ്ഹി സന്ധായ ‘‘ഉപരീ’’തി വുത്തം. ഏളകസ്സ പച്ഛിമപാദദ്വയം വിയ വങ്കാകാരേന ഠിതത്താ പനേതം ‘‘ഏളകപാദപീഠ’’ന്തി വുത്തം. പലോഠേന്തീതി സഹ മഞ്ചേഹി പവട്ടേന്തി. രുക്ഖേ, ലതാ ച മുഞ്ചിത്വാ അവസേസം ഗച്ഛാദികം സബ്ബമ്പി തിണജാതി ഏവാതി ആഹ ‘‘യേസം കേസഞ്ചി തിണജാതികാന’’ന്തിആദി.

ഉപദഹന്തീതി ഠപേന്തി. സീസപ്പമാണം നാമ യത്ഥ ഗീവായ സഹ സകലം സീസം ഠപേതും സക്കാ, തസ്സ ച മുട്ഠിരതനം വിത്ഥാരപ്പമാണന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘വിത്ഥാരതോ’’തിആദിമാഹ. ഇദഞ്ച ബിമ്ബോഹനസ്സ ഉഭോസു അന്തേസു ഠപേതബ്ബചോളപ്പമാണദസ്സനം. തസ്സ വസേന ബിമ്ബോഹനസ്സ വിത്ഥാരപ്പമാണം പരിച്ഛിജ്ജതി, തം വട്ടം വാ ചതുരസ്സം വാ കത്വാ സിബ്ബിതം യഥാ കോടിതോ കോടി വിത്ഥാരതോ പുഥുലട്ഠാനം മുട്ഠിരതനപ്പമാണം ഹോതി, ഏവം സിബ്ബിതബ്ബം. ഇതോ അധികം ന വട്ടതി, തം പന അന്തേസു ഠപിതചോളം കോടിയാ കോടിം ആഹച്ച ദിഗുണം കതം തികണ്ണം ഹോതി. തേസു തീസു കണ്ണേസു ദ്വിന്നം കണ്ണാനമന്തരം വിദത്ഥിചതുരങ്ഗുലം ഹോതി, മജ്ഝട്ഠാനം കോടിതോ കോടിം ആഹച്ച മുട്ഠിരതനം ഹോതി, ഇദമസ്സ ഉക്കട്ഠപ്പമാണം. തേനാഹ ‘‘തീസു കണ്ണേസൂ’’തിആദി.

‘‘കമ്ബലമേവ…പേ… ഉണ്ണഭിസിസങ്ഖ്യമേവ ഗച്ഛതീ’’തി സാമഞ്ഞതോ വുത്തത്താ ഗോനകാദിഅകപ്പിയമ്പി ഉണ്ണമയത്ഥരണം ഭിസിയം പക്ഖിപിത്വാ സയിതും വട്ടതീതി ദട്ഠബ്ബം.

മസൂരകേതി ചമ്മമയഭിസിയം. ചമ്മമയം പന ബിമ്ബോഹനം തൂലപുണ്ണമ്പി ന വട്ടതി. പാളിയം സേനാസനപരിക്ഖാരദുസ്സന്തി സേനാസനപരിക്ഖാരകരണത്ഥായ ദുസ്സം. ഭിസിം ഓനന്ധിതുന്തി ഭിസിത്ഥവികായ പക്ഖിപിത്വാ ബന്ധിതും. പരിഭിജ്ജതീതി മഞ്ചാദിതോ സാരിയമാനാ പീഠകോടിആദീസു നിസീദന്തേഹി ഘംസിയമാനാ ഭിസി പരിഭിജ്ജതി. ഓനദ്ധമഞ്ചന്തി ഭിസിം ഏകാബദ്ധം കത്വാ ബദ്ധമഞ്ചം. പാളിയം ഛവിം ഉപ്പാടേത്വാ ഹരന്തീതി ഭിസിച്ഛവിം ചോരാ ഹരന്തി. ഫോസിതുന്തി ചോരേഹി ഹരിതസ്സ പച്ഛാ ഹരിതസഞ്ഞാണഫുസിതബിന്ദൂനി ദാതും. ഭിത്തികമ്മന്തി നാനാവണ്ണേഹി വിഭിത്തിരാജികരണം. ഹത്ഥകമ്മന്തി ഹത്ഥേന യം കിഞ്ചി സഞ്ഞാകരണം.

൨൯൮. പാളിയം ന നിപതതീതി ന അല്ലീയതി. പടിബാഹേത്വാതി ഘംസിത്വാ. ന നിബന്ധതീതി അനിബന്ധനീയോ, ന ലഗ്ഗനകോതി അത്ഥോ.

൨൯൯. ‘‘കരോഹീ’’തി വത്തുമ്പി ന ലബ്ഭതീതി ആണത്തിയാ ഏവ പടിക്ഖിത്തത്താ ദ്വാരപാലം ‘‘കിം ന കരോസീ’’തിആദിനാ പരിയായേന വത്തും വട്ടതി. ജാതകപകരണന്തി ജാതകപടിസംയുത്തം ഇത്ഥിപുരിസാദി യം കിഞ്ചി രൂപം അധിപ്പേതം. ‘‘പരേഹി കാരാപേതു’’ന്തി വുത്തത്താ ബുദ്ധരൂപമ്പി സയം കാതും ന ലഭതി. പാളിയം പഞ്ചപടികന്തി ജാതിആദിപഞ്ചപ്പകാരവണ്ണമട്ഠം.

൩൦൦. ഉപചാരോ ന ഹോതീതി ഗബ്ഭസ്സ ബഹി സമന്താ അനുപരിഗമനസ്സ ഓകാസോ നപ്പഹോതി. രുക്ഖം വിജ്ഝിത്വാതി തച്ഛിതസാരദാരും അഗ്ഗസമീപേ വിജ്ഝിത്വാ. കത്വാതി ഛിദ്ദേ കത്വാ. കപ്പകതം വിയ സാരഖാണുകേ ആകോടേത്വാ ഏവം കതമേവ ‘‘ആഹരിമം ഭിത്തിപാദ’’ന്തി വുത്തം. ഉപത്ഥമ്ഭനത്ഥം ഭൂമിയം പതിട്ഠാപേതുന്തി ജിണ്ണഭിത്തിപാദേന ബഹി സമാനഭാരം ഖാണുകപ്പസീസേന ഉസ്സാപേത്വാ മൂലേന ഭൂമിയം പതിട്ഠാപേതും. പരിത്താണത്ഥന്തി ഉല്ലിത്താവലിത്തകുടിയാ ഓവസ്സനട്ഠാനസ്സ പരിത്താണത്ഥം. കിടികന്തി താലപണ്ണാദീഹി കതപദലം. മദ്ദിതമത്തികന്തി ഓവസ്സനഛിദ്ദസ്സ പിദഹനത്ഥം വുത്തം.

ഉഭതോകുട്ടം നീഹരിത്വാ കതപദേസസ്സാതി യഥാ ബഹി ഠിതാ ഉജുകം അന്തോ നിസിന്നേ ന പസ്സന്തി, ഏവം ദ്വാരാഭിമുഖം പിദഹനവസേന ഭിത്തിഞ്ച അഞ്ഞതോ ദ്വാരഞ്ച യോജേത്വാ കതട്ഠാനം വദതി. സമന്താ പരിയാഗാരോതി സമന്തതോ ആവിദ്ധപമുഖം. വംസം ദത്വാതി പുരിസപ്പമാണേ പാദേ നിഖണിത്വാ തേസം ഉപരി പിട്ഠിവംസസദിസം പസ്സവംസം ഠപേത്വാ ഓസാരേത്വാ. ഏകം ദണ്ഡകോടിം അതിഉച്ചായ വിഹാരഭിത്തികോടിയാ ഏകം കോടിം നീചേ വംസപിട്ഠിയം ഠപനവസേന ദണ്ഡകേ പസാരേത്വാ. ചക്കലയുത്തോ കിടികോതി കവാടം വിയ വിവരണഥകനസുഖത്ഥം ചക്കലബന്ധകിടികം. പാളിയം ഉഗ്ഘാടനകിടികന്തി ആപണാദീസു അനത്ഥികകാലേ ഉക്ഖിപിത്വാ, ഉപരി ച ബന്ധിത്വാ പച്ഛാ ഓതരണകിടികം, കപ്പസീസേഹി വാ ഉപത്ഥമ്ഭനീഹി ഉക്ഖിപിത്വാ പച്ഛാ ഓതരണകിടികമ്പി.

൩൦൧. പാനീയം ഓതപ്പതീതി പാനീയഭാജനേസു ഠപിതപാനീയം ആതപേന സന്തപ്പതി.

൩൦൩. തയോ വാടേതി തയോ പരിക്ഖേപേ. വേളുവാടന്തി സബ്ബം ദാരുപരിക്ഖേപം സങ്ഗണ്ഹാതി. കണ്ടകവാടന്തി സബ്ബസാഖാപരിക്ഖേപം.

൩൦൫. ആലോകോ അന്തരധായീതി യോ ബുദ്ധാരമ്മണായ പീതിയാ ആനുഭാവേന മഹന്തോ ഓഭാസോ അഹോസി, യേന ചസ്സ പദീപസഹസ്സേന വിയ വിഗതന്ധകാരോ മഗ്ഗോ അഹോസി, സോ ബഹിനഗരേ ഛവസരീരസമാകുലം ദുഗ്ഗന്ധം ബീഭച്ഛം ആമകസുസാനം പത്തസ്സ ഭയേന പീതിവേഗേ മന്ദീഭൂതേ അന്തരധായി.

സതം ഹത്ഥീതി ഗാഥായ ഹത്ഥിനോ സതസഹസ്സാനീതി ഏവം പച്ചേകം സഹസ്സ-സദ്ദേന യോജേത്വാ അത്ഥോ ഞാതബ്ബോ. പദവീതിഹാരസ്സാതി ‘‘ബുദ്ധം വന്ദിസ്സാമീ’’തി രതനത്തയം ഉദ്ദിസ്സ ഗച്ഛതോ ഏകപദവീതിഹാരസ്സ, തപ്പച്ചയകുസലഫലസ്സാതി അത്ഥോ. തസ്സ സോളസമോ ഭാഗോ കലം നാമ, തം സോളസിം കലം യഥാവുത്താ ഹത്ഥിആദയോ സബ്ബേ നാഗ്ഘന്തി നാരഹന്തി, നിദസ്സനമത്തഞ്ചേതം. അനേകസതസഹസ്സഭാഗമ്പി നാഗ്ഘന്തി.

അന്ധകാരോ അന്തരധായീതി പുന ബലവപീതിയാ ആലോകേ സമുപ്പന്നേ അന്തരധായി. ആസത്തിയോതി തണ്ഹായോ. വയകരണന്തി ദേയ്യധമ്മമൂലം നവകമ്മം.

൩൦൯. ദദേയ്യാതി നവകമ്മം അധിട്ഠാതും വിഹാരേ ഇസ്സരിയം ദദേയ്യാതി അത്ഥോ. ദിന്നോതി നവകമ്മം കാതും വിഹാരോ ദിന്നോ, വിഹാരേ നവകമ്മം ദിന്നന്തി വാ അത്ഥോ.

൩൧൩-൪. സന്ഥാഗാരേതി സന്നിപാതമണ്ഡപേ. ഓകാസേതി നിവാസോകാസേ. ഉദ്ദിസ്സ കതന്തി സങ്ഘം ഉദ്ദിസ്സ കതം. ഗിഹിവികടന്തി ഗിഹീഹി കതം പഞ്ഞത്തം, ഗിഹിസന്തകന്തി അത്ഥോ.

വിഹാരാനുജാനനകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സേനാസനഗ്ഗാഹകഥാവണ്ണനാ

൩൧൮. ‘‘ഛമാസച്ചയേന ഛമാസച്ചയേനാ’’തി ഇദം ദ്വിക്ഖത്തും പച്ചയദാനകാലപരിച്ഛേദദസ്സനം, ഏവം ഉപരിപി. ‘‘തം ന ഗാഹേതബ്ബ’’ന്തി വചനസ്സ കാരണമാഹ ‘‘പച്ചയേനേവ ഹി ത’’ന്തിആദിനാ, പച്ചയഞ്ഞേവ നിസ്സായ തത്ഥ വസിത്വാ പടിജഗ്ഗനാ ഭവിസ്സന്തീതി അധിപ്പായോ.

ഉബ്ഭണ്ഡികാതി ഉക്ഖിത്തഭണ്ഡാ ഭവിസ്സന്തി. ദീഘസാലാതി ചങ്കമനസാലാ. മണ്ഡലമാളോതി ഉപട്ഠാനസാലാ. അനുദഹതീതി പീളേതി. ‘‘അദാതും ന ലബ്ഭതീ’’തി ഇമിനാ സഞ്ചിച്ച അദദന്തസ്സ പടിബാഹനേ പവിസനതോ ദുക്കടന്തി ദീപേതി.

‘‘ന ഗോചരഗാമോ ഘട്ടേതബ്ബോ’’തി വുത്തമേവത്ഥം വിഭാവേതും ‘‘ന തത്ഥ മനുസ്സാ വത്തബ്ബാ’’തിആദി വുത്തം. വിതക്കം ഛിന്ദിത്വാതി ‘‘ഇമിനാ നീഹാരേന ഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ നിവാരേത്വാ പച്ചയേ ദസ്സന്തീ’’തി ഏവരൂപം വിതക്കം അനുപ്പാദേത്വാ. ഭണ്ഡപ്പടിച്ഛാദനന്തി പടിച്ഛാദനഭണ്ഡം. സരീരപ്പടിച്ഛാദനചീവരന്തി അത്ഥോ. ‘‘സുദ്ധചിത്തത്താവ അനവജ്ജ’’ന്തി ഇദം പുച്ഛിതക്ഖണേ കാരണാചിക്ഖനം സന്ധായ വുത്തം ന ഹോതി അസുദ്ധചിത്തസ്സപി പുച്ഛിതപഞ്ഹവിസജ്ജനേ ദോസാഭാവാ. ഏവം പന ഗതേ മം പുച്ഛിസ്സന്തീതിസഞ്ഞായ അഗമനം സന്ധായ വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം.

പടിജഗ്ഗിതബ്ബാനീതി ഖണ്ഡഫുല്ലപടിസങ്ഖരണസമ്മജ്ജനാദീഹി പടിജഗ്ഗിതബ്ബാനി. മുദ്ദവേദികായാതി ചേതിയസ്സ ഹമ്മിയവേദികായ ഘടാകാരസ്സ ഉപരി ചതുരസ്സവേദികായ. കസ്മാ പുച്ഛിതബ്ബന്തിആദി യതോ പകതിയാ ലഭതി. തത്ഥാപി പുച്ഛനസ്സ കാരണസന്ദസ്സനത്ഥം വുത്തം.

പടിക്കമ്മാതി വിഹാരതോ അപസക്കിത്വാ. തമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘യോജനദ്വിയോജനന്തരേ ഹോതീ’’തി ആഹ. ഉപനിക്ഖേപം ഠപേത്വാതി വഡ്ഢിയാ കഹാപണാദിം ഠപേത്വാ, ഖേത്താദീനി വാ നിയമേത്വാ. ഇതി സദ്ധാദേയ്യേതി ഏവം ഹേട്ഠാ വുത്തനയേന സദ്ധായ ദാതബ്ബേ വസ്സാവാസികലാഭവിസയേതി അത്ഥോ.

വത്ഥു പനാതി തത്രുപ്പാദേ ഉപ്പന്നരൂപിയം, തഞ്ച ‘‘തതോ ചതുപച്ചയം പരിഭുഞ്ജഥാ’’തി ദിന്നഖേത്താദിതോ ഉപ്പന്നത്താ കപ്പിയകാരകാനം ഹത്ഥേ ‘‘കപ്പിയഭണ്ഡം പരിഭുഞ്ജഥാ’’തി ദായകേഹി ദിന്നവത്ഥുസദിസം ഹോതീതി ആഹ ‘‘കപ്പിയകാരകാനം ഹീ’’തിആദി.

സങ്ഘസുട്ഠുതായാതി സങ്ഘസ്സ ഹിതായ. പുഗ്ഗലവസേനാതി ‘‘ഭിക്ഖൂ ചീവരേന കിലമന്തീ’’തി ഏവം പുഗ്ഗലപരാമാസവസേന, ന ‘‘സങ്ഘോ കിലമതീ’’തി ഏവം സങ്ഘപരാമാസവസേന.

‘‘കപ്പിയഭണ്ഡവസേനാ’’തി സാമഞ്ഞതോ വുത്തമേവത്ഥം വിഭാവേതും ‘‘ചീവരതണ്ഡുലാദിവസേനേവ ചാ’’തി വുത്തം. ച-കാരോ ചേത്ഥ പന-സദ്ദത്ഥേ വത്തതി, ന സമുച്ചയത്ഥേതി ദട്ഠബ്ബം. പുഗ്ഗലവസേനേവ, കപ്പിയഭണ്ഡവസേന ച അപലോകനപ്പകാരം ദസ്സേതും ‘‘തം പന ഏവം കത്തബ്ബ’’ന്തിആദി വുത്തം.

ചീവരപച്ചയം സല്ലക്ഖേത്വാതി സദ്ധാദേയ്യതത്രുപ്പാദാദിവസേന തസ്മിം വസ്സാവാസേ ലബ്ഭമാനം ചീവരസങ്ഖാതം പച്ചയം ‘‘ഏത്തക’’ന്തി പരിച്ഛിന്ദിത്വാ. സേനാസനസ്സാതി സേനാസനഗ്ഗാഹാപനസ്സ. ‘‘നവകോ വുഡ്ഢതരസ്സ, വുഡ്ഢോ ച നവകസ്സാ’’തി ഇദം സേനാസനഗ്ഗാഹസ്സ അത്തനാവ അത്തനോ ഗഹണം അസാരുപ്പന്തി വുത്തം, ദ്വേ അഞ്ഞമഞ്ഞം ഗാഹേസ്സന്തീതി അധിപ്പായോ. അട്ഠപി സോളസപി ജനേ സമ്മന്നിതും വട്ടതീതി ഏകകമ്മവാചായ സബ്ബേപി ഏകതോ സമ്മന്നിതും വട്ടതി. നിഗ്ഗഹകമ്മമേവ ഹി സങ്ഘോ സങ്ഘസ്സ ന കരോതി. തേനേവ സത്തസതികക്ഖന്ധകേ ‘‘ഉബ്ബാഹികകമ്മസമ്മുതിയം അട്ഠപി ജനാ ഏകതോവ സമ്മതാതി.

ആസനഘരന്തി പടിമാഘരം. മഗ്ഗോതി ഉപചാരസീമബ്ഭന്തരഗതേ ഗാമാഭിമുഖമഗ്ഗേ കതസാലാ വുച്ചതി. ഏവം പോക്ഖരണീരുക്ഖമൂലാദീസുപി.

ലഭന്തീതി തത്രവാസിനോ ഭിക്ഖൂ ലഭന്തി. വിജടേത്വാതി ‘‘ഏകേകസ്സ പഹോനകപ്പമാണേന വിയോജേത്വാ. ആവാസേസു പക്ഖിപിത്വാതി ‘‘ഇതോ ഉപ്പന്നം അസുകസ്മിം അസുകസ്മിഞ്ച ആവാസേ വസന്താ പാപേത്വാ ഗണ്ഹന്തൂ’’തി വാചായ ഉപസംഹരിത്വാ. പവിസിതബ്ബന്തി മഹാലാഭേ പരിവേണേ വസിത്വാവ ലാഭോ ഗഹേതബ്ബോതി അധിപ്പായോ.

അയമ്പീതി ഏത്ഥ യോ പംസുകൂലികോ പച്ചയം വിസ്സജ്ജേതി. തേനേവ വിസ്സട്ഠോ അയം ചീവരപച്ചയോപീതി യോജനാ. പാദമൂലേ ഠപേത്വാ സാടകം ദേന്തീതി പച്ചയദായകാ ദേന്തി. ഏതേന ഗഹട്ഠേഹി പാദമൂലേ ഠപേത്വാ ദിന്നമ്പി പംസുകൂലികാനമ്പി വട്ടതീതി ദസ്സേതി. അഥ വസ്സാവാസികം ദേമാതി വദന്തീതി ഏത്ഥ പംസുകൂലികാനം ന വട്ടതീതി അജ്ഝാഹരിത്വാ യോജേതബ്ബം. വസ്സംവുത്ഥഭിക്ഖൂനന്തി പംസുകൂലികതോ അഞ്ഞേസം ഭിക്ഖൂനം.

ഉപനിബന്ധിത്വാ ഗാഹാപേതബ്ബന്തി ഇധ രുക്ഖാദീസു വസിത്വാ ചീവരം ഗണ്ഹഥാതി പടിബന്ധം കത്വാ ഗാഹേതബ്ബം.

പാടിപദഅരുണതോതിആദി വസ്സൂപനായികദിവസം സന്ധായ വുത്തം. അന്തരാമുത്തകം പന പാടിപദം അതിക്കമിത്വാപി ഗാഹേതും വട്ടതി. നിബദ്ധവത്തം ഠപേത്വാതി സജ്ഝായമനസികാരാദീസു നിരന്തരകരണീയേസു കത്തബ്ബം കതികവത്തം കത്വാ. കസാവപരിഭണ്ഡന്തി കസാവരസേഹി ഭൂമിപരികമ്മം.

തിവിധമ്പീതി പരിയത്തിപടിപത്തിപടിവേധവസേന തിവിധമ്പി. സോധേത്വാതി ആചാരാദീസു ഉപപരിക്ഖിത്വാ. ഏകചാരികവത്തന്തി ഭാവനാകമ്മം. തഞ്ഹി ഗണസങ്ഗണികം പഹായ ഏകചാരികേനേവ വത്തിതബ്ബത്താ ഏവം വുത്തം. ദസവത്ഥുകകഥാ നാമ അപ്പിച്ഛകഥാ, സന്തുട്ഠി, പവിവേക, അസംസഗ്ഗ, വീരിയാരമ്ഭ, സീല, സമാധി, പഞ്ഞാ, വിമുത്തി, വിമുത്തിഞാണദസ്സനകഥാതി ഇമാ ദസ.

ദന്തകട്ഠഖാദനവത്തന്തി ദന്തകട്ഠമാളകേ നിക്ഖിത്തേസു ദന്തകട്ഠേസു ‘‘ദിവസേ ദിവസേ ഏകമേവ ദന്തകട്ഠം ഗഹേതബ്ബ’’ന്തിആദിനാ (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൧൦൯) അദിന്നാദാനേ ദന്തപോനകഥായം വുത്തം വത്തം. പത്തം വാ…പേ… ന കഥേതബ്ബന്തി പത്തഗുത്തത്ഥായ വുത്തം. വിസഭാഗകഥാതി തിരച്ഛാനകഥാ. ഖന്ധകവത്തന്തി വത്തക്ഖന്ധകേ (ചൂളവ. ൩൬൫) ആഗതം പിണ്ഡചാരികവത്തതോ അവസിട്ഠവത്തം തസ്സ ‘‘ഭിക്ഖാചാരവത്ത’’ന്തി വിസും ഗഹിതത്താ.

ഇദാനി യം ദായകാ പച്ഛിമവസ്സംവുത്ഥാനം വസ്സാവാസികം ദേന്തി, തത്ഥ പടിപജ്ജനവിധിം ദസ്സേതും ‘‘പച്ഛിമവസ്സൂപനായികദിവസേ പനാ’’തി ആരദ്ധം. ആഗന്തുകോ സചേ ഭിക്ഖൂതി ചീവരേ ഗാഹിതേ പച്ഛാ ആഗതോ ആഗന്തുകോ ഭിക്ഖു. പത്തട്ഠാനേതി വസ്സഗ്ഗേന പത്തട്ഠാനേ. പഠമവസ്സൂപഗതാതി ആഗന്തുകസ്സ ആഗമനതോ പുരേതരമേവ പച്ഛിമികായ വസ്സൂപനായികായ വസ്സൂപഗതാ. ലദ്ധം ലദ്ധന്തി പുനപ്പുനം ദായകാനം സന്തികാ ആഗതാഗതസാടകം.

നേവ വസ്സാവാസികസ്സ സാമിനോതി ഛിന്നവസ്സത്താ വുത്തം. പഠമമേവ കതികായ കതത്താ ‘‘നേവ അദാതും ലഭന്തീ’’തി വുത്തം, ദാതബ്ബം വാരേന്താനം ഗീവാ ഹോതീതി അധിപ്പായോ. തേസമേവ ദാതബ്ബന്തി വസ്സൂപഗതേസു അലദ്ധവസ്സാവാസികാനം ഏകച്ചാനമേവ ദാതബ്ബം.

ഭതിനിവിട്ഠന്തി പാനീയുപട്ഠാനാദിഭതിം കത്വാ ലദ്ധം. സങ്ഘികം പനാതിആദി കേസഞ്ചി വാദദസ്സനം. തത്ഥ അപലോകനകമ്മം കത്വാ ഗാഹിതന്തി ‘‘ഛിന്നവസ്സാനം വസ്സാവാസികഞ്ച ഇദാനി ഉപ്പജ്ജനകവസ്സാവാസികഞ്ച ഇമേസം ദാതും രുച്ചതീ’’തി അനന്തരേ വുത്തനയേന അപലോകനം കത്വാ ഗാഹിതം സങ്ഘേന ദിന്നത്താ വിബ്ഭന്തോപി ലഭതി. പഗേവ ഛിന്നവസ്സോ. പച്ചയവസേന ഗാഹിതം പന തേമാസം വസിത്വാ ഗഹേതും അത്തനാ, ദായകേഹി ച അനുമതത്താ ഭതിനിവിട്ഠമ്പി ഛിന്നവസ്സോപി വിബ്ഭന്തോപി ന ലഭതീതി കേചി ആചരിയാ വദന്തി. ഇദഞ്ച പച്ഛാ വുത്തത്താ പമാണം. തേനേവ വസ്സൂപനായികദിവസേ ഏവ ദായകേഹി ദിന്നവസ്സാവാസികം ഗഹിതഭിക്ഖുനോ വസ്സച്ഛേദം അകത്വാ വാസോവ ഹേട്ഠാ വിഹിതോ, ന പാനീയുപട്ഠാനാദിഭതികരണവത്തം. യദി ഹി തം നിവിട്ഠമേവ സിയാ, ഭതികരണമേവ വിധാതബ്ബം. തസ്മാ വസ്സഗ്ഗേന ഗാഹിതം ഛിന്നവസ്സാദയോ ന ലഭന്തീതി വേദിതബ്ബം.

‘‘സങ്ഘികം ഹോതീ’’തി ഏതേന വുത്ഥവസ്സാനമ്പി വസ്സാവാസികഭാഗോ സങ്ഘികതോ അമോചിതോ തേസം വിബ്ഭമേന സങ്ഘികോ ഹോതീതി ദസ്സേതി. ലഭതീതി ‘‘മമ പത്തഭാഗം ഏതസ്സ ദേഥാ’’തി ദായകേ സമ്പടിച്ഛാപേന്തേനേവ സങ്ഘികതോ വിയോജിതം ഹോതീതി വുത്തം.

വരഭാഗം സാമണേരസ്സാതി തസ്സ പഠമഗാഹത്താ, ഥേരേന പുബ്ബേ പഠമഭാഗസ്സ ഗഹിതത്താ, ഇദാനി ഗയ്ഹമാനസ്സ ദുതിയഭാഗത്താ ച വുത്തം.

സേനാസനഗ്ഗാഹകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഉപനന്ദവത്ഥുകഥാവണ്ണനാ

൩൧൯. പാളിയം ഉഭയത്ഥ പരിബാഹിരോതി കമേന ഉഭയസ്സപി മുത്തത്താ വുത്തം, ന സബ്ബഥാ ഉഭയതോ പരിബാഹിരത്താ. തേനാഹ ‘‘പച്ഛിമേ…പേ… തിട്ഠതീ’’തി.

൩൨൦. യം തിണ്ണം പഹോതീതി മഞ്ചപീഠവിനിമുത്തം യം ആസനം തിണ്ണം സുഖം നിസീദിതും പഹോതി, ഇദം പച്ഛിമദീഘാസനം. ഏത്ഥ മഞ്ചപീഠരഹിതേസു അസമാനാസനികാപി തയോ നിസീദിതും ലഭന്തി. മഞ്ചപീഠേസു പന ദ്വേ. അദീഘാസനേസു മഞ്ചപീഠേസു സമാനാസനികാ ഏവ ദ്വേ നിസീദിതും ലഭന്തി ദുവഗ്ഗസ്സേവ അനുഞ്ഞാതത്താ.

ഹത്ഥിനഖോ ഹേട്ഠാഭാഗേ ഏതസ്സ അത്ഥീതി ഹത്ഥിനഖോ, പാസാദോ. പാസാദസ്സ നഖോ നാമ ഹേട്ഠിമഭാഗോ പാദനഖസദിസത്താ, സോ സബ്ബദിസാസു അനേകേഹി ഹത്ഥിരൂപേഹി സമലങ്കതോ ഠിതോ. തസ്സൂപരി കതോ പാസാദോ ഹത്ഥികുമ്ഭേ പതിട്ഠിതോ വിയ ഹോതീതി ആഹ ‘‘ഹത്ഥികുമ്ഭേ പതിട്ഠിത’’ന്തി. സുവണ്ണരജതാദിവിചിത്രാനീതി സങ്ഘികസേനാസനം സന്ധായ വുത്തം. പുഗ്ഗലികം പന സുവണ്ണാദിവിചിത്രം ഭിക്ഖുസ്സ സമ്പടിച്ഛിതുമേവ ന വട്ടതി ‘‘ന കേനചി പരിയായേന ജാതരൂപരജതം സാദിതബ്ബ’’ന്തി (മഹാവ. ൨൯൯) വുത്തത്താ. തേനേവേത്ഥ അട്ഠകഥായം ‘‘സങ്ഘികവിഹാരേ വാ പുഗ്ഗലികവിഹാരേ വാ’’തി ന വുത്തം, ഗോനകാദിഅകപ്പിയഭണ്ഡവിസയേ ഏവ വുത്തം ഏകഭിക്ഖുസ്സാപി തേസം ഗഹണേ ദോസാഭാവാ. ഗിഹിവികടനീഹാരേനാതി ഗിഹീഹി കതനീഹാരേന, ഗിഹീഹി അത്തനോ സന്തകം അത്ഥരിത്വാ ദിന്നനിയാമേനാതി അത്ഥോ. ലബ്ഭന്തീതി നിസീദിതും ലബ്ഭന്തി.

ഉപനന്ദവത്ഥുകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

അവിസ്സജ്ജിയവത്ഥുകഥാവണ്ണനാ

൩൨൧. അരഞ്ജരോതി ബഹുഉദകഗണ്ഹനികാ മഹാചാടി, ജലം ഗണ്ഹിതുമലന്തി അരഞ്ജരോ.

ഥാവരേന ച ഥാവരന്തിആദീസു പഞ്ചസു കോട്ഠാസേസു പുരിമദ്വയം ഥാവരം, പച്ഛിമത്തയം ഗരുഭണ്ഡന്തി വേദിതബ്ബം. സമകമേവ ദേതീതി ഏത്ഥ ഊനകം ദേന്തമ്പി വിഹാരവത്ഥുസാമന്തം ഗഹേത്വാ ദൂരതരം ദുക്ഖഗോപം വിസ്സജ്ജേതും വട്ടതീതി ദട്ഠബ്ബം. വക്ഖതി ഹി ‘‘ഭിക്ഖൂനം ചേ മഹഗ്ഘതരം…പേ… സമ്പടിച്ഛിതും വട്ടതീ’’തി (ചൂളവ. അട്ഠ. ൩൨൧). ജാനാപേത്വാതി ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ജാനാപേത്വാ, അപലോകേത്വാതി അത്ഥോ. ‘‘നനു തുമ്ഹാകം ബഹുതരാ രുക്ഖാതി വത്തബ്ബ’’ന്തി ഇദം സാമികേസു അത്തനോ ഭണ്ഡസ്സ മഹഗ്ഘതം അജാനിത്വാ ദേന്തേസു തം ഞത്വാ ഥേയ്യചിത്തേന ഗണ്ഹതോ അവഹാരോ ഹോതീതി വുത്തം.

വിഹാരേന വിഹാരോ പരിവത്തേതബ്ബോതി സവത്ഥുകേന അഞ്ഞേസം ഭൂമിയം കതപാസാദാദിനാ, അവത്ഥുകേന വാ സവത്ഥുകം പരിവത്തേതബ്ബം. അവത്ഥുകം പന അവത്ഥുകേനേവ പരിവത്തേതബ്ബം. കേവലം പാസാദസ്സ ഭൂമിതോ അഥാവരത്താ. ഏവം ഥാവരേസുപി ഥാവരവിഭാഗം ഞത്വാവ പരിവത്തേതബ്ബം.

‘‘കപ്പിയമഞ്ചാ സമ്പടിച്ഛിതബ്ബാ’’തി ഇമിനാ സുവണ്ണാദിവിചിത്തം അകപ്പിയമഞ്ചം ‘‘സങ്ഘസ്സാ’’തി വുത്തേപി സമ്പടിച്ഛിതും ന വട്ടതീതി ദസ്സേതി. ‘‘വിഹാരസ്സ ദേമാ’’തി വുത്തേ സങ്ഘസ്സ വട്ടതി, ന പുഗ്ഗലസ്സ ഖേത്താദി വിയാതി ദട്ഠബ്ബം. ഏതേസൂതി മഞ്ചാദീസു. കപ്പിയാകപ്പിയം വുത്തനയമേവാതി ആസന്ദീതൂലികാദിവിനിച്ഛയേസു വുത്തനയമേവ. അകപ്പിയം വാതി ആസന്ദീആദി, പമാണാതിക്കന്തം ബിമ്ബോഹനാദി ച. മഹഗ്ഘം കപ്പിയം വാതി സുവണ്ണാദിവിചിത്തം കപ്പിയവോഹാരേന ദിന്നം.

‘‘കാളലോഹ…പേ… ഭാജേതബ്ബോ’’തി വുത്തത്താ വട്ടകംസലോഹമയമ്പി ഭാജനം പുഗ്ഗലികമ്പി സമ്പടിച്ഛിതുമ്പി പരിഹരിതുമ്പി വട്ടതി പുഗ്ഗലപരിഹരിതബ്ബസ്സേവ ഭാജേതബ്ബത്താതി വദന്തി. തം ഉപരി ‘‘കംസലോഹവട്ടലോഹഭാജനവികതി സങ്ഘികപരിഭോഗേന വാ ഗിഹിവികടാ വാ വട്ടതീ’’തിആദികേന മഹാപച്ചരിവചനേന വിരുജ്ഝതി. ഇമസ്സ ഹി ‘‘വട്ടലോഹകംസലോഹാനം യേന കേനചി കതോ സീഹളദീപേ പാദഗ്ഗണ്ഹനകോ ഭാജേതബ്ബോ’’തി വുത്തസ്സ മഹാഅട്ഠകഥാവചനസ്സ പടിക്ഖേപായ തം മഹാപച്ചരിവചനം പച്ഛാ ദസ്സിതം. തസ്മാ വട്ടലോഹകംസലോഹമയം യം കിഞ്ചി പാദഗ്ഗണ്ഹനകവാരകമ്പി ഉപാദായ അഭാജനീയമേവ. ഗിഹീഹി ദിയ്യമാനമ്പി പുഗ്ഗലസ്സ സമ്പടിച്ഛിതുമ്പി ന വട്ടതി. പാരിഹാരിയം ന വട്ടതീതി പത്താദിപരിക്ഖാരം വിയ സയമേവ പടിസാമേത്വാ പരിഭുഞ്ജിതും ന വട്ടതി. ഗിഹിസന്തകം വിയ ആരാമികാദയോ ചേ സയമേവ ഗോപേത്വാ വിനിയോഗകാലേ ആനേത്വാ പടിനേന്തി, പരിഭുഞ്ജിതും വട്ടതി. ‘‘പടിസാമേത്വാ ഭിക്ഖൂനം ദേഥാ’’തി വത്തുമ്പി വട്ടതി.

പണ്ണസൂചി നാമ ലേഖനീതി വദന്തി. ‘‘അത്തനാ ലദ്ധാനിപീ’’തിആദിനാ പടിഗ്ഗഹണേ ദോസോ നത്ഥി, പരിഹരിത്വാ പരിഭോഗോവ ആപത്തികരോതി ദസ്സേതി. യഥാ ചേത്ഥ, ഏവം ഉപരി അഭാജനീയവാസിആദീസു അത്തനോ സന്തകേസുപി.

അനാമാസമ്പീതി സുവണ്ണാദിമയമ്പി സബ്ബം തം ആമസിത്വാപി പരിഭുഞ്ജിതും വട്ടതി. ഉപക്ഖരേതി ഉപകരണേ. അഡ്ഢബാഹുപ്പമാണാ നാമ അഡ്ഢബാഹുമത്താ. അഡ്ഢബ്യാമമത്താതിപി വദന്തി. യോത്താനീതി ചമ്മരജ്ജുകാ.

അട്ഠങ്ഗുലസൂചിദണ്ഡമത്തോപീതി തസരദണ്ഡാദിസൂചിആകാരതനുദണ്ഡകമത്തോപി. രിത്തപോത്ഥകോപീതി അലിഖിതപോത്ഥകോ. ഇദഞ്ച പണ്ണപ്പസങ്ഗേന വുത്തം.

‘‘ഘട്ടനഫലകം ഘട്ടനമുഗ്ഗരോ’’തി ഇദം രജിതചീവരം ഏകസ്മിം മട്ഠേ ദണ്ഡമുഗ്ഗരേ വേഠേത്വാ ഏകസ്സ മട്ഠഫലകസ്സ ഉപരി ഠപേത്വാ ഉപരി അപരേന മട്ഠഫലകേന നികുജ്ജിത്വാ ഏകോ ഉപരി അക്കമിത്വാ തിട്ഠതി. ദ്വേ ജനാ ഉപരി ഫലകം ദ്വീസു കോടീസു ഗഹേത്വാ അപരാപരം ആകഡ്ഢനവികഡ്ഢനം കരോന്തി, ഏതം സന്ധായ വുത്തം. ഹത്ഥേ ഠപാപേത്വാ ഹത്ഥേന പഹരണം പന നിട്ഠിതരജനസ്സ ചീവരസ്സ അല്ലകാലേ കാതബ്ബം. ഇദം പന ഫലകമുഗ്ഗരേഹി ഘട്ടനം സുക്ഖകാലേ ഥദ്ധഭാവവിമോചനത്ഥന്തി ദട്ഠബ്ബം. അമ്ബണന്തി ഏകദോണികനാവാഫലകേഹി പോക്ഖരണീസദിസം കതം. പാനീയഭാജനന്തിപി വദന്തി. രജനദോണീതി ഏകദാരുനാവ കതം രജനഭാജനം. ഉദകദോണീപി ഏകദാരുനാവ കതം ഉദകഭാജനം.

ഭൂമത്ഥരണം കാതും വട്ടതീതി അകപ്പിയചമ്മം സന്ധായ വുത്തം. തത്ഥ ഭൂമത്ഥരണസങ്ഖേപേന സയിതുമ്പി വട്ടതിയേവ. ‘‘പച്ചത്ഥരണഗതിക’’ന്തി ഇമിനാ മഞ്ചാദീസു അത്ഥരിതബ്ബം മഹാചമ്മം ഏളകചമ്മം നാമാതി ദസ്സേതി.

ഛത്തമുട്ഠിപണ്ണന്തി താലപണ്ണം സന്ധായ വുത്തം. പത്തകടാഹന്തി പത്തപചനകടാഹം.

അവിസ്സജ്ജിയവത്ഥുകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നവകമ്മദാനകഥാവണ്ണനാ

൩൨൩. പാളിയം പിണ്ഡനിക്ഖേപനമത്തേനാതിആദീസു ഖണ്ഡഫുല്ലട്ഠാനേ മത്തികാപിണ്ഡട്ഠപനം പിണ്ഡനിക്ഖേപനം നാമ. നവകമ്മന്തി നവകമ്മസമ്മുതി. അഗ്ഗളവട്ടി നാമ കവാടബന്ധോ. ഛാദനം നാമ തിണാദീഹി ഗേഹച്ഛാദനം. ബന്ധനം നാമ ദണ്ഡവല്ലിആദീഹി ഛദനബന്ധനമേവ. ചതുഹത്ഥവിഹാരേതി വിത്ഥാരപ്പമാണതോ വുത്തം. ഉബ്ബേധതോ പന അനേകഭൂമകത്താ വഡ്ഢകീഹത്ഥേന വീസതിഹത്ഥോപി നാനാസണ്ഠാനവിചിത്തോപി ഹോതി. തേനസ്സ ചതുവസ്സികം നവകമ്മം വുത്തം. ഏവം സേസേസുപി.

പാളിയം സബ്ബേ വിഹാരേതി ഭുമ്മത്ഥേ ഉപയോഗബഹുവചനം. ഏകസ്സ സബ്ബേസു വിഹാരേസു നവകമ്മം ദേതീതി അത്ഥോ. സബ്ബകാലം പടിബാഹന്തീതി നവകമ്മികാ അത്തനോ ഗാഹിതം വരസേയ്യം സമ്പത്താനം യഥാവുഡ്ഢം അകത്വാ ഉതുകാലേപി പടിബാഹന്തി.

‘‘സചേ സോ ആവാസോ ജീരതീ’’തിആദി പാളിമുത്തകവിനിച്ഛയോ. മഞ്ചട്ഠാനം ദത്വാതി മഞ്ചട്ഠാനം പുഗ്ഗലികം ദത്വാ. തിഭാഗന്തി തതിയഭാഗം. ഏവം വിസ്സജ്ജനമ്പി ഥാവരേന ഥാവരപരിവത്തനട്ഠാനേ ഏവ പവിസതി, ന ഇതരഥാ സബ്ബസേനാസനാനം വിനസ്സനതോ. സചേ സദ്ധിവിഹാരികാനം ദാതുകാമോ ഹോതീതി സചേ സോ സങ്ഘസ്സ ഭണ്ഡകട്ഠപനട്ഠാനം വാ അഞ്ഞേസം ഭിക്ഖൂനം വസനട്ഠാനം വാ ദാതും ന ഇച്ഛതി, അത്തനോ സദ്ധിവിഹാരികാനഞ്ഞേവ ദാതുകാമോ ഹോതി, താദിസസ്സ തുയ്ഹം പുഗ്ഗലികമേവ കത്വാ ജഗ്ഗാതി ന സബ്ബം തസ്സ ദാതബ്ബന്തി അധിപ്പായോ. തത്ഥ പന കത്തബ്ബവിധിം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘കമ്മ’’ന്തിആദി. ഏവഞ്ഹീതിആദിമ്ഹി വയാനുരൂപം തതിയഭാഗേ വാ ഉപഡ്ഢഭാഗേ വാ ഗഹിതേ തം ഭാഗം ദാതും ലഭതീതി അത്ഥോ.

യേനാതി തേസു ദ്വീസു ഭിക്ഖൂസു യേന. സോ സാമീതി തസ്സാ ഭൂമിയാ വിഹാരകരണേ സോവ സാമീ, തം പടിബാഹിത്വാ ഇതരേന ന കാതബ്ബന്തി അധിപ്പായോ. സോ ഹി പഠമം ഗഹിതോ. അകതട്ഠാനേതി ചയാദീനം അകതപുബ്ബട്ഠാനേ. ചയം വാ പമുഖം വാതി സങ്ഘികസേനാസനം നിസ്സായ തതോ ബഹി ചയം ബന്ധിത്വാ, ഏകം സേനാസനം വാ. ബഹികുട്ടേതി കുട്ടതോ ബഹി, അത്തനോ കതട്ഠാനേതി അത്ഥോ.

നവകമ്മദാനകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

അഞ്ഞത്രപരിഭോഗപടിക്ഖേപാദികഥാവണ്ണനാ

൩൨൪. വഡ്ഢികമ്മത്ഥായാതി യഥാ തമ്മൂലഗ്ഘതോ ന പരിഹായതി, ഏവം കത്തബ്ബസ്സ ഏവം നിപ്ഫാദേതബ്ബസ്സ മഞ്ചപീഠാദിനോ അത്ഥായ.

ചക്കലികന്തി പാദപുഞ്ഛനത്ഥം ചക്കാകാരേന കതം. പരിഭണ്ഡകതഭൂമി വാതി കാളവണ്ണാദികതസണ്ഹഭൂമി വാ. സേനാസനം വാതി മഞ്ചപീഠാദി വാ.

‘‘തഥേവ വളഞ്ജേതും വട്ടതീ’’തി ഇമിനാ നേവാസികേഹി ധോതപാദാദീഹി വളഞ്ജനട്ഠാനേ സഞ്ചിച്ച അധോതപാദാദീഹി വളഞ്ജന്തസ്സേവ ആപത്തി പഞ്ഞത്താതി ദസ്സേതി.

‘‘ദ്വാരമ്പീ’’തിആദിനാ സാമഞ്ഞതോ വുത്തത്താ ദ്വാരവാതപാനാദയോ അപരികമ്മകതാപി ന അപസ്സയിതബ്ബാ. അജാനിത്വാ അപസ്സയന്തസ്സപി ഇധ ലോമഗണനായ ആപത്തി.

അഞ്ഞത്രപരിഭോഗപടിക്ഖേപാദികഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സങ്ഘഭത്താദിഅനുജാനനകഥാവണ്ണനാ

൩൨൫. ഉദ്ദേസഭത്തം നിമന്തനന്തി ഇമം വോഹാരം പത്താനീതി ഏത്ഥ ഇതി-സദ്ദോ ആദിഅത്ഥോ, ഉദ്ദേസഭത്തം നിമന്തനന്തിആദിവോഹാരം പത്താനീതി അത്ഥോ. തമ്പീതി സങ്ഘഭത്തമ്പി.

സങ്ഘഭത്താദിഅനുജാനനകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഉദ്ദേസഭത്തകഥാവണ്ണനാ

ഭോജനസാലായാതി ഭത്തുദ്ദേസട്ഠാനം സന്ധായ വുത്തം. ഏകവളഞ്ജന്തി ഏകദ്വാരേന വളഞ്ജിതബ്ബം. നാനാനിവേസനേസൂതി നാനാകുലസ്സ നാനൂപചാരേസു നിവേസനേസു.

നിസിന്നസ്സപി നിദ്ദായന്തസ്സപീതി അനാദരേ സാമിവചനം, വുഡ്ഢതരേ നിദ്ദായന്തേ നവകസ്സ ഗാഹിതം സുഗ്ഗഹിതന്തി അത്ഥോ.

വിസ്സട്ഠദൂതോതി യഥാരുചി വത്തും ലഭനതോ നിരാസങ്കദൂതോ. പുച്ഛാസഭാഗേനാതി പുച്ഛാവചനപടിഭാഗേന. ‘‘ഏകാ കൂടട്ഠിതികാ നാമാ’’തി വുത്തമേവത്ഥം വിഭാവേതും ‘‘രഞ്ഞോ വാ ഹീ’’തിആദി വുത്തം.

സബ്ബം പത്തസ്സാമികസ്സ ഹോതീതി ചീവരാദികമ്പി സബ്ബം പത്തസ്സാമികസ്സേവ ഹോതി, മയാ ഭത്തമേവ സന്ധായ വുത്തം, ന ചീവരാദിന്തി വത്വാ ഗഹേതും ന വട്ടതീതി അത്ഥോ.

അകതഭാഗോനാമാതി ആഗന്തുകഭാഗോ നാമ, അദിന്നപുബ്ബഭാഗോതി അത്ഥോ.

കിം ആഹരീയതീതി അവത്വാതി ‘‘കതരഭത്തം വാ തയാ ആഹരീയതീ’’തി ദായകം അപുച്ഛിത്വാ. പകതിട്ഠിതികായാതി ഉദ്ദേസഭത്തട്ഠിതികായ.

ഉദ്ദേസഭത്തകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നിമന്തനഭത്തകഥാവണ്ണനാ

വിച്ഛിന്ദിത്വാതി ‘‘ഭത്തം ഗണ്ഹഥാ’’തി പദം അവത്വാ. തേനേവാഹ ‘‘ഭത്തന്തി അവദന്തേനാ’’തി.

ആലോപസങ്ഖേപേനാതി ഏകേകപിണ്ഡവസേന, ഏവഞ്ച ഭാജനം ഉദ്ദേസഭത്തേ ന വട്ടതി. തത്ഥ ഹി ഏകസ്സ പഹോനകപ്പമാണേനേവ ഭാജേതബ്ബം.

ആരുള്ഹായേവ മാതികം, സങ്ഘതോ അട്ഠ ഭിക്ഖൂതി ഏത്ഥ യേ മാതികം ആരുള്ഹാ, തേ അട്ഠ ഭിക്ഖൂതി യോജേതബ്ബം. ഉദ്ദേസഭത്തനിമന്തനഭത്താദിസങ്ഘികഭത്തമാതികാസു നിമന്തനഭത്തമാതികായ ഠിതിവസേന ആരുള്ഹേ ഭത്തുദ്ദേസകേന വാ സയം വാ സങ്ഘതോ ഉദ്ദിസാപേത്വാ ഗഹേത്വാ ഗന്തബ്ബം, ന അത്തനോ രുചിതേ ഗഹേത്വാതി അധിപ്പായോ. മാതികം ആരോപേത്വാതി ‘‘സങ്ഘതോ ഗണ്ഹാമീ’’തിആദിനാ വുത്തമാതികാഭേദം ദായകസ്സ വിഞ്ഞാപേത്വാതി അത്ഥോ.

പടിബദ്ധകാലതോ പന പട്ഠായാതി തത്ഥേവ വാസസ്സ നിബദ്ധകാലതോ പട്ഠായ.

നിമന്തനഭത്തകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സലാകഭത്തകഥാവണ്ണനാ

ഉപനിബന്ധിത്വാതി ലിഖിത്വാ. ഗാമവസേനപീതി യേഭുയ്യേന സമലാഭഗാമവസേനപി. ബഹൂനി സലാകഭത്താനീതി തിംസം വാ ചത്താരീസം വാ ഭത്താനി. ‘‘സചേ ഹോന്തീ’’തി അജ്ഝാഹരിത്വാ യോജേതബ്ബം.

സല്ലക്ഖേത്വാതി താനി ഭത്താനി പമാണവസേന സല്ലക്ഖേത്വാ. നിഗ്ഗഹേന ദത്വാതി ദൂരം ഗന്തും അനിച്ഛന്തസ്സ നിഗ്ഗഹേന സമ്പടിച്ഛാപേത്വാ ദത്വാ. പുന വിഹാരം ആഗന്ത്വാതി ഏത്ഥ വിഹാരം അനാഗന്ത്വാ ഭത്തം ഗഹേത്വാ പച്ഛാ വിഹാരേ അത്തനോ പാപേത്വാ ഭുഞ്ജിതുമ്പി വട്ടതി.

ഏകഗേഹവസേനാതി വീഥിയമ്പി ഏകപസ്സേ ഘരപാളിയാ വസേന. ഉദ്ദിസിത്വാപീതി അസുകകുലേ സലാകഭത്താനി തുയ്ഹം പാപുണന്തീതി വത്വാ.

വാരഗാമേതി അതിദൂരത്താ വാരേന ഗന്തബ്ബഗാമേ. സട്ഠിതോ വാ പണ്ണാസതോ വാതി ദണ്ഡകമ്മത്ഥായ ഉദകഘടം സന്ധായ വുത്തം. വിഹാരവാരോതി സബ്ബഭിക്ഖൂസു ഭിക്ഖത്ഥായ ഗതേസു വിഹാരരക്ഖണവാരോ.

തേസന്തി വിഹാരവാരികാനം. ഫാതികമ്മമേവാതി വിഹാരരക്ഖണകിച്ചസ്സ പഹോനകപടിപാദനമേവ. ഏകസ്സേവ പാപുണന്തീതി ദിവസേ ദിവസേ ഏകേകസ്സേവ പാപിതാനീതി അത്ഥോ.

രസസലാകന്തി ഉച്ഛുരസസലാകം. ‘‘സലാകവസേന ഗാഹിതത്താ പന ന സാദിതബ്ബാ’’തി ഇദം അസാരുപ്പവസേന വുത്തം, ന ധുതങ്ഗഭേദവസേന. ‘‘സങ്ഘതോ നിരാമിസസലാകാ…പേ… വട്ടതിയേവാ’’തി (വിസുദ്ധി. ൧.൨൬) ഹി വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ വുത്തം. അഗ്ഗഭിക്ഖാമത്തന്തി ഏകകടച്ഛുഭിക്ഖാമത്തം. ലദ്ധാ വാ അലദ്ധാ വാ സ്വേപി ഗണ്ഹേയ്യാസീതി ലദ്ധേപി അപ്പമത്തതായ വുത്തം. തേനാഹ ‘‘യാവദത്ഥം ലഭതി…പേ… അലഭിത്വാ ‘സ്വേ ഗണ്ഹേയ്യാസീ’തി വത്തബ്ബോ’’തി.

തത്ഥാതി തസ്മിം ദിസാഭാഗേ. തം ഗഹേത്വാതി തം വാരഗാമേ സലാകം അത്തനോ ഗഹേത്വാ. തേനാതി ദിസംഗമികതോ അഞ്ഞേന തസ്മിം ദിസംഗമികേ. ദേവസികം പാപേതബ്ബാതി ഉപചാരസീമായ ഠിതസ്സ യസ്സ കസ്സചി വസ്സഗ്ഗേന പാപേതബ്ബാ. ഏവം ഏതേസു അഗതേസു ആസന്നവിഹാരേ ഭിക്ഖൂനം ഭുഞ്ജിതും വട്ടതി ഇതരഥാ സങ്ഘികതോ.

അമ്ഹാകം ഗോചരഗാമേവാതി സലാകഭത്തദായകാനം ഗാമം സന്ധായ വുത്തം. വിഹാരേ ഥേരസ്സ പത്തസലാകഭത്തന്തി വിഹാരേ ഏകേകസ്സേവ ഓഹീനത്ഥേരസ്സ സബ്ബസലാകാനം അത്തനോ പാപനവസേന പത്തസലാകഭത്തം.

സലാകഭത്തകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പക്ഖികഭത്താദികഥാവണ്ണനാ

‘‘സ്വേ പക്ഖോ’’തി അജ്ജ പക്ഖികം ന ഗാഹേതബ്ബന്തി അട്ഠമിയാ ഭുഞ്ജിതബ്ബം സത്തമിയാ ഭുഞ്ജനത്ഥായ ന ഗാഹേതബ്ബം, ദായകേഹി നിയമിതദിവസേനേവ ഗാഹേതബ്ബന്തി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘സചേ പനാ’’തിആദി. സ്വേ ലൂഖന്തി അജ്ജ ആവാഹമങ്ഗലാദികരണതോ അതിപണീതഭോജനം കരീയതി, സ്വേ തഥാ ന ഭവിസ്സതി, അജ്ജേവ ഭിക്ഖൂ ഭോജേസ്സാമീതി അധിപ്പായോ.

പക്ഖികഭത്തതോ ഉപോസഥികസ്സ ഭേദം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഉപോസഥങ്ഗാനി സമാദിയിത്വാ’’തിആദി. നിബന്ധാപിതന്തി ‘‘അസുകവിഹാരേ ആഗന്തുകാ ഭുഞ്ജന്തൂ’’തി നിയമിതം.

ഗമികോ ആഗന്തുകഭത്തമ്പീതി ഗാമന്തരതോ ആഗന്ത്വാ അവൂപസന്തേന ഗമികചിത്തേന വസിത്വാ പുന അഞ്ഞത്ഥ ഗച്ഛന്തം സന്ധായ വുത്തം. ആവാസികസ്സ പന ഗന്തുകാമസ്സ ഗമികഭത്തമേവ ലബ്ഭതി. ‘‘ലേസം ഓഡ്ഡേത്വാ’’തി വുത്തത്താ ലേസാഭാവേ യാവ ഗമനപരിബന്ധോ വിഗച്ഛതി, താവ ഭുഞ്ജിതും വട്ടതീതി ഞാപിതന്തി ദട്ഠബ്ബം.

തണ്ഡുലാദീനി പേസേന്തി…പേ… വട്ടതീതി അഭിഹടഭിക്ഖത്താ വട്ടതി. തഥാ പടിഗ്ഗഹിതത്താതി ഭിക്ഖാനാമേന പടിഗ്ഗഹിതത്താ.

അവിഭത്തം സങ്ഘികം ഭണ്ഡന്തി കുക്കുച്ചുപ്പത്തിആകാരദസ്സനം. ഏവം കുക്കുച്ചം കത്വാ പുച്ഛിതബ്ബകിച്ചം നത്ഥി, അപുച്ഛിത്വാ ദാതബ്ബന്തി അധിപ്പായോ.

പക്ഖികഭത്താദികഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സേനാസനക്ഖന്ധകവണ്ണനാനയോ നിട്ഠിതോ.