൪. സമഥക്ഖന്ധകോ

സതിവിനയകഥാദിവണ്ണനാ

൧൯൫. സമഥക്ഖന്ധകേ ഖീണാസവസ്സ വിപുലസതിം നിസ്സായ ദാതബ്ബോ വിനയോ ചോദനാദിഅസാരുപ്പാനം വിനയനുപായോ സതിവിനയോ.

൧൯൬. ചിത്തവിപരിയാസകതോതി കതചിത്തവിപരിയാസോ. ഗഗ്ഗം ഭിക്ഖും…പേ… ചോദേന്തീതി ഏത്ഥ പന ഉമ്മത്തകസ്സ ഇദം ഉമ്മത്തകം, അജ്ഝാചിണ്ണം. തദേവ ചിത്തവിപരിയാസേന കതന്തി ചിത്തവിപരിയാസകതം. തേന ഉമ്മത്തകേന ചിത്തവിപരിയാസകതേന അജ്ഝാചിണ്ണേന അനാചാരേന ആപന്നായ ആപത്തിയാ ഗഗ്ഗം ഭിക്ഖും ചോദേന്തീതി ഏവമത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. പഠമം മൂള്ഹോ ഹുത്വാ പച്ഛാ അമൂള്ഹഭാവം ഉപഗതസ്സ ദാതബ്ബോ വിനയോ അമൂള്ഹവിനയോ.

൨൦൨. ധമ്മവാദീനം യേഭുയ്യഭാവസമ്പാദികാ കിരിയാ യേഭുയ്യസികാതി ഇമസ്മിം അത്ഥേ സ-കാരാഗമസഹിതോ ഇക-പച്ചയന്തോയം സദ്ദോതി ദസ്സേതും ആഹ ‘‘യസ്സാ’’തിആദി. തത്ഥ യസ്സാ കിരിയായാതി ഗൂള്ഹകവിവട്ടകാദിനാ സലാകഗ്ഗാഹാപകകിരിയായ. യേഭുയ്യഭാവം നിസ്സിതസമഥകിരിയാ യേഭുയ്യസികാതി ഏവം യേഭുയ്യസികാസദ്ദസ്സ അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ. ഏവഞ്ഹി അയം അധികരണസമഥോ നാമ ഹോതി. യഥാവുത്തസലാകഗ്ഗാഹേന ഹി ധമ്മവാദീനം യേഭുയ്യഭാവേ സിദ്ധേ പച്ഛാ തം യേഭുയ്യഭാവം നിസ്സായേവ അധികരണവൂപസമോ ഹോതി, ന ധമ്മവാദീനം ബഹുതരഭാവസാധകകിരിയാമത്തേന.

൨൦൭. ‘‘സേസമേത്ഥ തജ്ജനീയാദീസു വുത്തനയമേവാ’’തി ഏതേന തജ്ജനീയാദിസത്തകമ്മാനി വിയ ഇദമ്പി തസ്സപാപിയസികാകമ്മം അസുചിഭാവാദിദോസയുത്തസ്സ, സങ്ഘസ്സ ച വിനിച്ഛയേ അതിട്ഠമാനസ്സ കത്തബ്ബം വിസും ഏകം നിഗ്ഗഹകമ്മന്തി ദസ്സേതി. ഏതസ്മിഞ്ഹി നിഗ്ഗഹകമ്മേ കതേ സോ പുഗ്ഗലോ ‘‘അഹം സുദ്ധോ’’തി അത്തനോ സുദ്ധിയാ സാധനത്ഥം സങ്ഘമജ്ഝം ഓതരിതും, സങ്ഘോ ചസ്സ വിനിച്ഛയം ദാതും ന ലഭതി, തം കമ്മകരണമത്തേനേവ ച തം അധികരണം വൂപസന്തം ഹോതി.

കഥം പനേതം കമ്മം പടിപ്പസ്സമ്ഭതീതി? കേചി പനേത്ഥ ‘‘സോ തഥാ നിഗ്ഗഹിതോ നിഗ്ഗഹിതോവ ഹോതി, ഓസാരണം ന ലഭതി. തേനേവ പാളിയം ഓസാരണാ ന വുത്താ’’തി വദന്തി. അഞ്ഞേ പന ‘‘പാളിയം ന ഉപസമ്പാദേതബ്ബന്തിആദിനാ സമ്മാവത്തനസ്സ വുത്തത്താ സമ്മാവത്തിത്വാ ലജ്ജിധമ്മേ ഓക്കന്തസ്സ ഓസാരണാ അവുത്താപി തജ്ജനീയാദീസു വിയ നയതോ കമ്മവാചം യോജേത്വാ ഓസാരണാ കാതബ്ബാ ഏവാ’’തി വദന്തി, ഇദം യുത്തം. തേനേവ അട്ഠകഥായം വക്ഖതി ‘‘സചേ സീലവാ ഭവിസ്സതി, വത്തം പരിപൂരേത്വാ പടിപ്പസ്സദ്ധിം ലഭിസ്സതി. നോ ചേ, തഥാനാസിതകോവ ഭവിസ്സതീ’’തി (ചൂളവ. അട്ഠ. ൨൩൮). തസ്സപാപിയസികാകമ്മന്തി ച അലുത്തസമാസോയേവ. തേനാഹ ‘‘ഇദം ഹീ’’തി ആദി.

സതിവിനയകഥാദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

അധികരണകഥാവണ്ണനാ

൨൧൫. വിരൂപതോ വിപരിണാമട്ഠേന ചിത്തം ദുക്ഖം വിപച്ചതീതി ആഹ ‘‘ചിത്തദുക്ഖത്ഥം വോഹാരോ’’തിആദി. ഉപവദനാതി ചോദനാ. തത്ഥേവാതി അനുവദനേ.

ആദിതോ പട്ഠായ ച തസ്സ തസ്സ കമ്മസ്സ വിഞ്ഞാതത്താതി വിത്ഥാരതോ ആഗതകമ്മവഗ്ഗസ്സ ആദിതോ പട്ഠായ വണ്ണനാമുഖേന വിഞ്ഞാതത്താ വിനിച്ഛയോ ഭവിസ്സതീതി യോജനാ.

൨൧൬. പാളിയം അജ്ഝത്തം വാതി അത്തനി വാ അത്തനോ പരിസായ വാ. ബഹിദ്ധാ വാതി പരസ്മിം വാ പരസ്സ പരിസായ വാ. അനവസ്സവായാതി അനുപ്പാദായ.

൨൨൦. ‘‘വിവാദാധികരണം കുസലം അകുസലം അബ്യാകത’’ന്തി ഇദം പുച്ഛാവചനം. വിവാദാധികരണം സിയാ കുസലന്തിആദി വിസജ്ജനം. ഏസ നയോ സേസേസുപി.

൨൨൨. സമ്മുതിസഭാവായപി ആപത്തിയാ കാരണൂപചാരേന അകുസലാബ്യാകതഭാവേന വുച്ചമാനേ കുസലസ്സാപി ആപത്തികാരണത്താ തദുപചാരേന ‘‘ആപത്താധികരണം സിയാ കുസല’’ന്തി വത്തബ്ബം ഭവേയ്യ, തഥാ അവത്വാ ‘‘നത്ഥി ആപത്താധികരണം കുസല’’ന്തി ഏവംവചനസ്സ കാരണം ദസ്സേതും ‘‘ഏത്ഥ സന്ധായഭാസിതവസേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ’’തി വുത്തം. ഏത്ഥ ചായമധിപ്പായോ – യദി ഹി ആപത്തി നാമ പരമത്ഥധമ്മസഭാവാ ഭവേയ്യ, തദാ ‘‘ആപത്താധികരണം സിയാ അകുസല’’ന്തിആദിവചനം യുജ്ജേയ്യ. യസ്മാ ദുട്ഠദോസസിക്ഖാപദട്ഠകഥാദീസു ദസ്സിതദോസപ്പസങ്ഗതോ പരമത്ഥസഭആവതാ ന യുത്താ, ഏകന്തസമ്മുതിസഭാവാ ഏവ സാ ഹോതി, തസ്മാ ‘‘സിയാ അകുസലം സിയാ അബ്യാകത’’ന്തിപി നിപ്പരിയായതോ ന വത്തബ്ബാ. യദി പന അകുസലഅബ്യാകതധമ്മസമുട്ഠിതത്തമേവ ഉപാദായ പരിയായതോ ‘‘സിയാ അകുസലം സിയാ അബ്യാകത’’ന്തി വുത്തം. തദാ കുസലധമ്മസമഉട്ഠിതത്തമ്പി ഉപാദായ പരിയായതോ ‘‘ആപത്താധികരണം സിയാ കുസല’’ന്തിപി വത്തബ്ബം ഭവേയ്യ. യതോ ചേതം വചനം ആപത്തിയാ അകുസലാബ്യാകതൂപചാരാരഹത്തസ്സ കുസലൂപചാരാനാരഹത്തസ്സ വിസും കാരണസബ്ഭാവം സന്ധായ ഭാസിതം, തസ്മാ യം തം കാരണവിസേസം സന്ധായ ഇദം ഭാസിതം, തസ്സ വസേനേവേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

ഇദാനി പന യോ അങ്ഗപ്പഹോനകചിത്തമേവ സന്ധായ ആപത്തിയാ അകുസലാദിഭാവോ വുത്തോ, നാഞ്ഞം വിസേസകാരണം സന്ധായാതി ഗണ്ഹേയ്യ, തസ്സ ഗാഹേ ദോസം ദസ്സേന്തോ ‘‘യസ്മിം ഹീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ പഥവീഖണനാദികേതി പഥവീഖണനാദിനിമിത്തേ പണ്ണത്തിവജ്ജേ. ആപത്താധികരണേ കുസലചിത്തം അങ്ഗന്തി പണ്ണത്തിം അജാനിത്വാ കുസലചിത്തേന ചേതിയങ്ഗണാദീസു ഭൂമിസോധനാദിവസേന പഥവീഭൂതഗാമവികോപനാദികാലേ കുസലചിത്തം കാരണം ഹോതി. തസ്മിം സതീതി തസ്മിം ആപത്താധികരണേ വിജ്ജമാനേ കുസലചിത്തസമുട്ഠിതത്തേന കുസലവോഹാരാരഹായ ആപത്തിയാ വിജ്ജമാനായാതി അധിപ്പായോ. സാരത്ഥദീപനിയം (സാരത്ഥ. ടീ. ചൂളവഗ്ഗ ൩.൨൨൨) പന ‘‘തസ്മിം സതീ’’തി ഇമസ്സ ‘‘തസ്മിം കുസലചിത്തേ ആപത്തിഭാവേന ഗഹിതേ’’തി അത്ഥോ വുത്തോ, തം ന യുജ്ജതി ‘‘യസ്മി’’ന്തി യ-സദ്ദേന പരാമട്ഠസ്സേവ ആപത്താധികരണസ്സ ‘‘തസ്മി’’ന്തി പരാമസിതബ്ബതോ.

ന സക്കാ വത്തുന്തി യദി സമ്മുതിസഭാവായപി ആപത്തിയാ അകുസലാദിസമുട്ഠിതത്തേന അകുസലാദിവോഹാരോ കരീയതി, തദാ കുസലവോഹാരോപി കത്തബ്ബോതി ‘‘നത്ഥി ആപത്താധികരണം കുസല’’ന്തി ന സക്കാ വത്തും, അഞ്ഞഥാ അകുസലാദിഭാവോപിസ്സ പടിക്ഖിപിതബ്ബോതി അധിപ്പായോ. തസ്മാതി യസ്മാ കുസലാദീനം തിണ്ണം സമാനേപി ആപത്തിയാ അങ്ഗപ്പഹോനകത്തേ കുസലവോഹാരോവ ആപത്തിയാ പടിക്ഖിത്തോ, ന അകുസലാദിവോഹാരോ, തസ്മാ നയിദം അങ്ഗപ്പഹോനകം ചിത്തം സന്ധായ വുത്തന്തി ‘‘ആപത്താധികരണം സിയാ അകുസലം സിയാ അബ്യാകതം, നത്ഥി ആപത്താധികരണം കുസല’’ന്തി ഇദം ആപത്തിയാ സമുട്ഠാപകത്തേന അങ്ഗപ്പഹോനകം കാരണഭൂതം ചിത്തമത്തം സന്ധായ ന വുത്തം, അഞ്ഞഥാ ‘‘ആപത്താധികരണം സിയാ കുസല’’ന്തിപി വത്തബ്ബതോതി അധിപ്പായോ. ഏതേന ആപത്തിയാ അകുസലാദിഭാവോപി കേനചി നിമിത്തേന പരിയായതോവ വുത്തോ, ന പരമത്ഥതോതി ദസ്സേതി. യഥാഹ ‘‘യം കുസലചിത്തേന ആപജ്ജതി, തം കുസലം, ഇതരേഹി ഇതര’’ന്തി.

ഇദം പനാതിആദീസു അയം അധിപ്പായോ – ‘‘ആപത്താധികരണം സിയാ അകുസലം സിയാ അബ്യാകത’’ന്തി ഇദഞ്ഹി യം കിഞ്ചി കദാചി കത്ഥചി കാരണം ഭവന്തം അനിയതകാരണം സന്ധായ വുത്തം ന ഹോതി. യം പന സബ്ബസിക്ഖാപദേസു ആപത്തിയാ കാരണം ഭവിതുമരഹതി, ഇദമേവ കാരണം സന്ധായ വുത്തം. അകുസലഞ്ഹി പണ്ണത്തിം ഞത്വാ വീതിക്കമന്തസ്സ സബ്ബാപത്തിയാ കാരണം ഹോതി, ലോകവജ്ജാപത്തിയാ പന പണ്ണത്തിം അജാനന്തസ്സപി കാരണം ഹോതി. കേവലം പണ്ണത്തിവജ്ജാപത്തീസു കുസലാബ്യാകതചിത്തപവത്തിക്ഖണേ ഏവ അകുസലം ന വത്തതി, തദഞ്ഞത്ഥ സയമേവ പവത്തതി. അബ്യാകതം പന കായവചീഭൂതം കുസലാകുസലാദീനം പവത്തിക്ഖണേ നിരോധസമാപന്നസ്സ സഹസേയ്യാപത്തിയന്തി സബ്ബാപത്തിയാ അങ്ഗമേവ ഹോതി ഛന്നം ആപത്തിസമുട്ഠാനാനം കായവാചങ്ഗവിരഹിതത്താഭാവാ. തസ്മാ ഇമേസം അകുസലാബ്യാകതാനം സബ്ബാപത്തിമൂലകത്തമേവ സന്ധായ ഇദം ആപത്തിയാ അകുസലത്തം, അബ്യാകതത്തഞ്ച വുത്തം. യത്ഥ പന പഥവീഖണനാദീസു കുസലമ്പി ആപത്തിയാ കാരണം ഹോതി, തത്ഥാപി ആപത്തിയാ തദുപചാരേന കുസലത്തവോഹാരോ അയുത്തോ സാവജ്ജാനവജ്ജാനം ഏകത്തവോഹാരസ്സ വിരുദ്ധത്താ. യദഗ്ഗേന അഞ്ഞമഞ്ഞം വിരുദ്ധാ, തദഗ്ഗേന കാരണകാരിയവോഹാരോപി നേസം അയുത്തോ. തസ്മാ തത്ഥ വിജ്ജമാനമ്പി കുസലം അബ്ബോഹാരികം, കായവചീദ്വാരമേവ ആവേണികം കാരണന്തി.

തത്ഥ ഏകന്തതോ അകുസലമേവാതി അകുസലചിത്തേന സമുട്ഠഹനതോ കാരണൂപചാരതോ ഏവം വുത്തം. തത്ഥാതി ലോകവജ്ജേ. വികപ്പോ നത്ഥീതി സിയാ-സദ്ദസ്സ വികപ്പനത്ഥതം ദസ്സേതി. അകുസലം ഹോതീതി അകുസലസമുട്ഠിതായ കാരണൂപചാരേന അകുസലം ഹോതി. സഹസേയ്യാദിവസേന ആപജ്ജനതോ അബ്യാകതം ഹോതീതി ഇത്ഥിയാദീഹി സഹ പിട്ഠിപസാരണവസപ്പവത്തകായദ്വാരസങ്ഖാതരൂപാബ്യാകതവസേനേവ ആപജ്ജിതബ്ബതോ കാരണൂപചാരേനേവ ആപത്തി അബ്യാകതം ഹോതി. തത്ഥാതി തസ്മിം പണ്ണത്തിവജ്ജാപത്താധികരണേ. സഞ്ചിച്ചാസഞ്ചിച്ചവസേനാതി പണ്ണത്തിം ഞത്വാ, അഞ്ഞത്വാ ച ആപജ്ജനവസേന ഇമം വികപ്പഭാവം സന്ധായ അകുസലത്തഅബ്യാകതത്തസങ്ഖാതം യഥാവുത്തം ഇമം വികപ്പസഭാവം സന്ധായ ഇദം വചനം വുത്തം.

യദി ഏവം അസഞ്ചിച്ചാപജ്ജനപക്ഖേ കുസലേനാപി ആപജ്ജനതോ തമ്പി വികപ്പം സന്ധായ ‘‘ആപത്താധികരണം സിയാ കുസല’’ന്തിപി കസ്മാ ന വുത്തന്തി ആഹ ‘‘സചേ പനാ’’തിആദി. ‘‘അചിത്തകാന’’ന്തി വുത്തമേവത്ഥം സമുട്ഠാനവസേന വിഭാവേതും ‘‘ഏളകലോമപദസോധമ്മാദിസമുട്ഠാനാനമ്പീ’’തി വുത്തം. അചിത്തകസമുട്ഠാനാനം ‘‘കുസലചിത്തം ആപജ്ജേയ്യാ’’തി ഏതേന സാവജ്ജഭൂതായ ആപത്തിയാ കാരണൂപചാരേനാപി അനവജ്ജഭൂതകുസലവോഹാരോ അയുത്തോതി ദസ്സേതി. ‘‘ന ച തത്ഥാ’’തിആദിനാ കുസലസ്സ ആപത്തിയാ കാരണത്തം വിജ്ജമാനമ്പി തഥാ വോഹരിതും അയുത്തന്തി പടിക്ഖിപിത്വാ കായവാചാസങ്ഖാതം അബ്യാകതസ്സേവ കാരണത്തം ദസ്സേതി. തത്ഥ ചലിതപ്പവത്താനന്തി ചലിതാനം, പവത്താനഞ്ച. ചലിതോ ഹി കായോ, പവത്താ വാചാ. ഏത്ഥ ച കായവാചാനമഞ്ഞതരമേവ അങ്ഗം. തഞ്ച…പേ… അബ്യാകതന്തി ഏവം അബ്യാകതസ്സ ആപത്തികാരണഭാവേനേവ വുത്തത്താ. ‘‘ആപത്താധികരണം സിയാ അകുസലം സിയാ അബ്യാകത’’ന്തി ഇദം കാരണൂപചാരേന പരിയായതോ വുത്തം, ന നിപ്പരിയായതോതി സിജ്ഝതി.

യം പന സാരത്ഥദീപനിയം (സാരത്ഥ. ടീ. ചൂളവ. ൩.൨൨൨) ആപത്തിയാ നിപ്പരിയായതോവ അകുസലാദിസഭാവതം സമത്ഥേതും ബഹും പപഞ്ചിതം, തം ന സാരതോ പച്ചേതബ്ബം ദുട്ഠദോസസിക്ഖാപദട്ഠകഥായമേവ പടിക്ഖിത്തത്താ. തേനേവേത്ഥാപി ‘‘യം ചിത്തം ആപത്തിയാ അങ്ഗം ഹോതീ’’തിആദിനാ അകുസലചിത്തസ്സാപി ആപത്തിയാ കാരണത്തേന ഭിന്നതാവ ദസ്സിതാ. യം പനേത്ഥ വത്തബ്ബം, തം ഹേട്ഠാ ദസ്സിതമേവാതി ഇധ ന വിത്ഥാരയിമ്ഹ. ഏവം വീതിക്കമതോ യോ വീതിക്കമോതി ഏത്ഥ അകുസലചിത്തേന ഞത്വാ വീതിക്കമന്തസ്സ കായവചീവീതിക്കമസമുട്ഠിതാ ആപത്തിവീതിക്കമോതി വുത്തോ. ഏസ നയോ അബ്യാകതവാരേപി.

അധികരണകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

അധികരണവൂപസമനസമഥകഥാദിവണ്ണനാ

൨൨൮. പാളിയം വിവാദാധികരണം ഏകം സമഥം അനാഗമ്മാതിആദി പുച്ഛാ. സിയാതിആദി വിസ്സജ്ജനം. സിയാതിസ്സ വചനീയന്തി ഏതേനേവ വൂപസമം സിയാതി വത്തബ്ബം ഭവേയ്യാതി അത്ഥോ. സമ്മുഖാവിനയസ്മിന്തി സമ്മുഖാവിനയത്തസ്മിന്തി ഭാവപ്പധാനോ നിദ്ദേസോ ദട്ഠബ്ബോ. ഏവം സബ്ബവാരേസു. ‘‘കാരകോ ഉക്കോടേതീ’’തി ഇദം ഉപലക്ഖണമത്തം, യസ്സ കസ്സചി ഉക്കോടേന്തസ്സ പാചിത്തിയമേവ. ഉബ്ബാഹികായ ഖീയനകേ പാചിത്തിയം ന വുത്തം തത്ഥ ഛന്ദദാനസ്സ നത്ഥിതായ.

൨൩൫. വണ്ണാവണ്ണായോ കത്വാതി ഖുദ്ദകമഹന്തേഹി സഞ്ഞാണേഹി യുത്തായോ കത്വാ. തേനാഹ ‘‘നിമിത്തസഞ്ഞം ആരോപേത്വാ’’തി.

൨൪൨. കിച്ചാധികരണം …പേ… സമ്മതീതി ഏത്ഥ സമ്മുഖാവിനയേന അപലോകനാദികമ്മം സമ്പജ്ജതീതി അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

അധികരണവൂപസമനസമഥകഥാദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സമഥക്ഖന്ധകവണ്ണനാനയോ നിട്ഠിതോ.