൩. പത്തവഗ്ഗോ
൧. പത്തസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
൬൦൨. തതിയവഗ്ഗസ്സ പഠമേ അഡ്ഢതേരസപലാതി മാഗധികായ മാനതുലായ അഡ്ഢതേരസപലപരിമിതം ഉദകം ഗണ്ഹന്തം സന്ധായ വുത്തം, തഥാ പരിമിതം യവമാസാദിം ഗണ്ഹന്തിം സന്ധായാതി കേചി. ആചരിയധമ്മപാലത്ഥേരേന പന ‘‘പകതിചതുമുട്ഠികം കുഡുവം, ചതുകുഡുവം നാളി, തായ നാളിയാ സോളസ നാളിയോ ദോണം, തം പന മഗധനാളിയാ ദ്വാദസ നാളിയോ ഹോന്തീതി വദന്തീ’’തി വുത്തം. ദമിളനാളീതി പുരാണനാളിം സന്ധായ വുത്തം. സാ ച ചതുമുട്ഠികേഹി കുഡുവേഹി അട്ഠ കുഡുവാ, തായ നാളിയാ ദ്വേ നാളിയോ മഗധനാളിം ഗണ്ഹാതി. പുരാണാ പന ‘‘സീഹളനാളി തിസ്സോ നാളിയോ ഗണ്ഹാതീ’’തി വദന്തി, തേസം മതേന മഗധനാളി ഇദാനി പവത്തമാനായ ചതുകുഡുവായ ദമിളനാളിയാ ചതുനാളികാ ഹോതി, തതോ മഗധനാളിതോ ഉപഡ്ഢഞ്ച പുരാണദമിളനാളിസങ്ഖാതം പത്ഥം നാമ ഹോതി, ഏതേന ച ‘‘ഓമകോ നാമ പത്തോ പത്ഥോദനം ഗണ്ഹാതീ’’തി പാളിവചനഞ്ച സമേതി, ലോകിയേഹിപി –
‘‘ലോകിയം മഗധഞ്ചേതി, പത്ഥദ്വയമുദാഹടം;
ലോകിയം സോളസപലം, മാഗധം ദിഗുണം മത’’ന്തി. –
ഏവം ലോകേ നാളിയാ മഗധനാളി ദിഗുണാതി ദസ്സിതാ, ഏവഞ്ച ഗയ്ഹമാനേ ഓമകപത്തസ്സ ച യാപനമത്തോദനഗാഹികാ ച സിദ്ധാ ഹോതി. ന ഹി സക്കാ അട്ഠകുഡുവതോ ഊനോദനഗാഹിനാ പത്തേന അഥൂപീകതം പിണ്ഡപാതം പരിയേസിത്വാ യാപേതും. തേനേവ വേരഞ്ജകണ്ഡട്ഠകഥായം ‘‘പത്ഥോ നാമ നാളിമത്തം ഹോതി ഏകസ്സ പുരിസസ്സ അലം യാപനായ. വുത്തമ്പി ഹേതം ‘പത്ഥോദനോ നാലമയം ദുവിന്ന’’’ന്തി (ജാ. ൨.൨൧.൧൯൨) വുത്തം, ‘‘ഏകേകസ്സ ദ്വിന്നം തിണ്ണം പഹോതീ’’തി ച ആഗഹം, തസ്മാ ഇധ വുത്തനയാനുസാരേനേവ ഗഹേതബ്ബം.
ആലോപസ്സ അനുരൂപന്തി ഏത്ഥ ‘‘ബ്യഞ്ജനസ്സ മത്താ നാമ ഓദനതോ ചതുത്ഥഭാഗോ’’തി (മ. നി. അട്ഠ. ൨.൩൮൭) ബ്രഹ്മായുസുത്തട്ഠകഥായം വുത്തത്താ ആലോപസ്സ ചതുത്ഥഭാഗമേവ ബ്യഞ്ജനം അനുരൂപന്തി ദട്ഠബ്ബം. ഓദനഗതികാനേവാതി ഓദനസ്സ അന്തോ ഏവ പവിസനസീലാനി സിയും, അത്തനോ ഓകാസം ന ഗവേസന്തീതി അത്ഥോ. നാമമത്തേതി ‘‘മജ്ഝിമോ പത്തോ മജ്ഝിമോമകോ’’തിആദിനാമമത്തേ.
൬൦൭-൮. ഏവം പയോഗേ പയോഗേതി പരിയോസാനാലോപജ്ഝോഹരണപയോഗേ പയോഗേ, ആലോപേ ആലോപേതി അത്ഥോ. കത്വാതി പാകപരിയോസാനം കത്വാ. പചിത്വാ ഠപേസ്സാമീതി കാളവണ്ണപാകം സന്ധായ വുത്തം. ഛിദ്ദന്തി മുഖവട്ടിതോ ദ്വങ്ഗുലസ്സ ഹേട്ഠാഛിദ്ദം വുത്തം. സേസം പഠമകഥിനേ വുത്തനയമേവ.
പത്തസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൨. ഊനപഞ്ചബന്ധനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
൬൦൯-൬൧൩. ദുതിയേ പാളിയം അഹം പത്തേന തേ ഭിക്ഖൂ സന്തപേസ്സാമീതി സേസോ. ‘‘അപത്തോ’’തി ഇമിനാ അധിട്ഠാനവിജഹനമ്പി ദസ്സേതി. പഞ്ചബന്ധനേപി പത്തേ അപരിപുണ്ണപാകേ പത്തേ വിയ അധിട്ഠാനം ന രുഹതി. ‘‘തിപുപട്ടകേന വാ’’തി വുത്തത്താ തമ്ബലോഹാദീഹി കപ്പിയലോഹേഹി അയോപത്തസ്സ ഛിദ്ദം ഛാദേതും വട്ടതി. തേനേവ ‘‘ലോഹമണ്ഡലകേനാ’’തി വുത്തം. ഇമസ്മിം സിക്ഖാപദേ അകാളവണ്ണമ്പി കപ്പിയപത്തം വിഞ്ഞാപേന്തസ്സ ആപത്തി ഏവാതി ദട്ഠബ്ബം. അധിട്ഠാനുപഗപത്തസ്സ ഊനപഞ്ചബന്ധനതാ, അത്തുദ്ദേസികതാ, അകതവിഞ്ഞത്തി, തായ ച പടിലാഭോതി ഇമാനേത്ഥ ചത്താരി അങ്ഗാനി.
ഊനപഞ്ചബന്ധനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൩. ഭേസജ്ജസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
൬൧൮-൬൨൧. തതിയേ പാളിയം പിലിന്ദവച്ഛത്ഥേരേന ‘‘ന ഖോ, മഹാരാജ, ഭഗവതാ ആരാമികോ അനുഞ്ഞാതോ’’തി പഠമം പടിക്ഖിപിത്വാ ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ആരാമിക’’ന്തി പുഗ്ഗലാനമ്പി ആരാമികനാമേന ദാസഗ്ഗഹണേ അനുഞ്ഞാതേ ഏവ ആരാമികാനം ഗഹിതത്താ ഖേത്തവത്ഥാദീനി കപ്പിയവോഹാരേനപി പുഗ്ഗലാനം ഗഹേതും ന വട്ടതി, തഥാ അനനുഞ്ഞാതത്താതി വിഞ്ഞായതി. ‘‘ഖേത്തവത്ഥുപടിഗ്ഗഹണാ പടിവിരതോ ഹോതീ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൧.൧൦, ൧൯൪) ഹി പടിക്ഖിത്തേസു ഏകസ്സേവ പുഗ്ഗലികവസേന ഗഹണേ അനുഞ്ഞാതേ ഇതരീതരാനം തഥാ ന ഗഹേതബ്ബതാ സിദ്ധാവ ഹോതി. യഞ്ച പിലിന്ദവച്ഛത്ഥേരേന ദായകകുലസ്സ ദാരികായ സുവണ്ണമാലാവസേന തിണണ്ഡുപകസ്സ നിമ്മാനം, തം ‘‘അനാപത്തി, ഭിക്ഖവേ, ഇദ്ധിമസ്സ ഇദ്ധിവിസയേ’’തി (പാരാ. ൧൫൯) വചനതോ കുലസങ്ഗഹാദി ന ഹോതീതി കതന്തി ദട്ഠബ്ബം, കേചി പന ‘‘ഖീണാസവാനം ലാഭിച്ഛായ അഭാവതോ കുലസങ്ഗഹേപി ആജീവകോപോ നത്ഥീ’’തി വദന്തി, തം ന യുത്തം ഖീണാസവാനമ്പി ആജീവവിപത്തിഹേതൂനം പിണ്ഡപാതാദീനം പരിവജ്ജേതബ്ബതോ. വുത്തഞ്ഹി ധമ്മസേനാപതിനാ ‘‘നേവ ഭിന്ദേയ്യമാജീവം, ചജമാനോപി ജീവിത’’ന്തി (മി. പ. ൬.൧.൫). ഭഗവതാ ച ‘‘ഗാഥാഭിഗീതം മേ അഭോജനീയ’’ന്തിആദി വുത്തം (സു. നി. ൮൧, ൪൮൪; മി. പ. ൪.൫.൯; സം. നി. ൧.൧൯൭).
൬൨൨. ഉഗ്ഗഹിതകന്തി പരിഭോഗത്ഥായ സയം ഗഹിതം. സയം കരോതീതി പചിത്വാ കരോതി. പുരേഭത്തന്തി തദഹുപുരേഭത്തമേവ വട്ടതി സവത്ഥുകപടിഗ്ഗഹിതത്താ. സയംകതന്തി ഖീരനവനീതം പചിത്വാ കതം. നിരാമിസമേവാതി തദഹുപുരേഭത്തം സന്ധായ വുത്തം. അജ്ജ സയംകതം നിരാമിസമേവ ഭുഞ്ജന്തസ്സ കസ്മാ സാമപാകോ ന ഹോതീതി ആഹ ‘‘നവനീതം താപേന്തസ്സാ’’തിആദി. പടിഗ്ഗഹിതേഹീതി ഖീരദധീനി സന്ധായ വുത്തം. ഉഗ്ഗഹിതകേഹി കതം അബ്ഭഞ്ജനാദീസു ഉപനേതബ്ബന്തി യോജനാ. ഏസേവ നയോതി നിസ്സഗ്ഗിയാപത്തിം സന്ധായ വുത്തം. അകപ്പിയമംസസപ്പിമ്ഹീതി ഹത്ഥിആദീനം സപ്പിമ്ഹി.
ഏത്ഥ പനാതി നവനീതേ വിസേസോ അത്ഥീതി അത്ഥോ. ധോതം വട്ടതീതി ധോതമേവ പടിഗ്ഗഹിതുമ്പി ന വട്ടതി, ഇതരഥാ സവത്ഥുകപടിഗ്ഗഹിതം ഹോതീതി ഥേരാനം അധിപ്പായോ.
മഹാസിവത്ഥേരസ്സ പന വത്ഥുനോ വിയോജിതത്താ ദധിഗുളികാദീഹി യുത്തതാമത്തേന സവത്ഥുകപടിഗ്ഗഹിതം നാമ ന ഹോതി, തസ്മാ തക്കതോ ഉദ്ധടമത്തമേവ പടിഗ്ഗഹേത്വാ ധോവിത്വാ, പചിത്വാ വാ നിരാമിസമേവ കത്വാ പരിഭുഞ്ജിംസൂതി അധിപ്പായോ, ന പന ദധിഗുളികാദീഹി സഹ വികാലേ ഭുഞ്ജിംസു. തേനാഹ ‘‘തസ്മാ നവനീതം പരിഭുഞ്ജന്തേന…പേ… സവത്ഥുകപടിഗ്ഗഹിതം നാമ ന ഹോതീ’’തി. തത്ഥ അധോതം പടിഗ്ഗഹേത്വാപി തം നവനീതം പരിഭുഞ്ജന്തേന ദധിആദീനി അപനേത്വാ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബന്തി അത്ഥോ. ഖയം ഗമിസ്സതീതി നിരാമിസം ഹോതി, തസ്മാ വികാലേപി വട്ടതീതി അത്ഥോ. ഏത്താവതാതി നവനീതേ ലഗ്ഗമത്തേന വിസും ദധിആദിവോഹാരം അലദ്ധേന അപ്പമത്തേന ദധിആദിനാതി അത്ഥോ, ഏതേന വിസും പടിഗ്ഗഹിതദധിആദീഹി സഹ പക്കം സവത്ഥുകപടിഗ്ഗഹിതസങ്ഖ്യമേവ ഗച്ഛതീതി ദസ്സേതി. തസ്മിമ്പീതി നിരാമിസഭൂതേപി. കുക്കുച്ചകാനം പന അയം അധിപ്പായോ – പടിഗ്ഗഹണേ താവ ദധിആദീഹി അസമ്ഭിന്നരസത്താ ഭത്തേന സഹിതേന ഗുളപിണ്ഡാദി വിയ സവത്ഥുകപടിഗ്ഗഹിതം നാമ ന ഹോതി, തം പന പചന്തേന ധോവിത്വാവ പചിതബ്ബം, ഇതരഥാ പചനക്ഖണേ പച്ചമാനദധിഗുളികാദീഹി സമ്ഭിന്നരസതായ സാമംപക്കം ജാതം, തേസു ഖീണേസു സാമംപക്കമേവ ഹോതി, തസ്മാ നിരാമിസമേവ പചിതബ്ബന്തി. തേനേവ ‘‘ആമിസേന സഹ പക്കത്താ’’തി കാരണം വുത്തം.
ഏത്ഥ ചായം വിചാരണാ – സവത്ഥുകപടിഗ്ഗഹിതത്താഭാവേ ആമിസേന സഹ ഭിക്ഖുനാ പക്കസ്സ സയംപാകദോസോ വാ പരിസങ്കീയതി യാവകാലികതാ വാ, തത്ഥ ന താവ സയംപാകദോസോ ഏത്ഥ സമ്ഭവതി സത്താഹകാലികത്താ. യഞ്ഹി തത്ഥ ദധിആദി ആമിസഗതം, തം പരിക്ഖീണന്തി. അഥ പടിഗ്ഗഹിതദധിഗുളികാദിനാ സഹ അത്തനാ പക്കത്താ സവത്ഥുകപക്കം വിയ ഭവേയ്യാതി പരിസങ്കീയതി, തദാ ആമിസേന സഹ പടിഗ്ഗഹിതത്താതി കാരണം വത്തബ്ബം, ന പന പക്കത്താതി. തഥാ ച ഉപഡ്ഢത്ഥേരാനം മതമേവ അങ്ഗീ കതം സിയാ. തത്ഥ ച സാമണേരാദീഹി പക്കമ്പി യാവകാലികമേവ സിയാ പടിഗ്ഗഹിതഖീരാദിം പചിത്വാ അനുപസമ്പന്നേഹി കതസപ്പിആദി വിയ ച, ന ച തം യുത്തം, ഭിക്ഖാചാരേന ലദ്ധനവനീതാദീനം തക്കാദിആമിസസംസഗ്ഗസമ്ഭവേന അപരിഭുഞ്ജിതബ്ബതാപസങ്ഗതോ. ന ഹി ഗഹട്ഠാ ധോവിത്വാ, സോധേത്വാ വാ പത്തേ ആകിരന്തീതി നിയമോ അത്ഥി, അട്ഠകഥായഞ്ച ‘‘യഥാ തത്ഥ പതിതതണ്ഡുലകണാദയോ ന പച്ചന്തി, ഏവം…പേ… പുന പചിത്വാ ദേതി, പുരിമനയേനേവ സത്താഹം വട്ടതീ’’തി ഇമിനാ വചനേനപേതം വിരുജ്ഝതി, തസ്മാ ഇധ കുക്കുച്ചകാനം കുക്കുച്ചുപ്പത്തിയാ നിമിത്തമേവ ന ദിസ്സതി. യഥാ ചേത്ഥ, ഏവം ‘‘ലജ്ജീ സാമണേരോ യഥാ തത്ഥ പതിതതണ്ഡുലകണാദയോ ന പച്ചന്തി, ഏവം സാമിസപാകം മോചേന്തോ അഗ്ഗിമ്ഹി വിലീയാപേത്വാ…പേ… വട്ടതീ’’തി വചനസ്സാപി നിമിത്തം ന ദിസ്സതി. യദി ഹി ഏതം യാവകാലികസംസഗ്ഗപരിഹാരായ വുത്തം സിയാ, അത്തനാപി തഥാ കാതബ്ബം ഭവേയ്യ. ഗഹട്ഠേഹി ദിന്നസപ്പിആദീസു ച ആമിസസംസഗ്ഗസങ്കാ ന വിഗച്ഛേയ്യ. ന ഹി ഗഹട്ഠാ ഏവം വിലീയാപേത്വാ പന തണ്ഡുലാദിം അപനേത്വാ പുന പചന്തി, അപിച ഭേസജ്ജേഹി സദ്ധിം ഖീരാദിം പക്ഖിപിത്വാ യഥാ ഖീരാദി ഖയം ഗച്ഛതി, ഏവം പരേഹി പക്കഭേസജ്ജതേലാദിപി യാവകാലികമേവ സിയാ, ന ച തമ്പി യുത്തം ദധിആദിഖയകരണത്ഥം ‘‘പുന പചിത്വാ ദേതീ’’തി വുത്തത്താ. തസ്മാ മഹാസിവത്ഥേരവാദേ കുക്കുച്ചം അകത്വാ അധോതമ്പി നവനീതം തദഹുപി പുനദിവസാദീസുപി പചിതും, തണ്ഡുലാദിമിസ്സം സപ്പിആദിം അത്തനാപി അഗ്ഗിമ്ഹി വിലീയാപേത്വാ പരിസ്സാവേത്വാ പുന തക്കാദിഖയത്ഥം പചിതുഞ്ച വട്ടതി.
തത്ഥ വിജ്ജമാനസ്സപി പച്ചമാനക്ഖണേ സമ്ഭിന്നരസസ്സ യാവകാലികസ്സ അബ്ബോഹാരികത്തേന സവത്ഥുകപടിഗ്ഗഹിതപുരേപടിഗ്ഗഹിതാനമ്പി അബ്ബോഹാരികതോതി നിട്ഠമേത്ഥ ഗന്തബ്ബന്തി. തേനേവ ‘‘ഏത്താവതാ സവത്ഥുകപടിഗ്ഗഹിതം നാമ ന ഹോതീ’’തി വുത്തം. വിസും പടിഗ്ഗഹിതേന പന ഖീരാദിആമിസേന നവനീതാദിം മിസ്സേത്വാ ഭിക്ഖുനാ വാ അഞ്ഞേഹി വാ പക്കതേലാദിഭേസജ്ജം സവത്ഥുകപടിഗ്ഗഹിതസങ്ഖ്യമേവ ഗച്ഛതി, തത്ഥ പവിട്ഠയാവകാലികസ്സ അബ്ബോഹാരികത്താഭാവാ. യം പന പുരേപരിഗ്ഗഹിതഭേസജ്ജേഹി അപ്പടിഗ്ഗഹിതം ഖീരാദിം പക്ഖിപിത്വാ പക്കതേലാദികം അനുപസമ്പന്നേഹേവ പക്കമ്പി സവത്ഥുകപടിഗ്ഗഹിതമ്പി സന്നിധിപി ന ഹോതി, തത്ഥ പക്ഖിത്തഖീരാദികസ്സപി തസ്മിം ഖണേ സമ്ഭിന്നരസതായ പുരേപടിഗ്ഗഹിതത്താപത്തിതോ. സചേ പന അപ്പടിഗ്ഗഹിതേഹേവ, അഞ്ഞേഹി വാ പക്കതേലാദീസുപി സചേ ആമിസരസോ പഞ്ഞായതി, തം യാവകാലികമേവ ഹോതീതി വേദിതബ്ബം. ഉഗ്ഗഹേത്വാതി സയമേവ ഗഹേത്വാ.
പരിസ്സാവേത്വാ ഗഹിതന്തി തണ്ഡുലാദിവിഗമത്ഥം പരിസ്സാവേത്വാ, തക്കാദിവിഗമത്ഥം പുന പചിത്വാ ഗഹിതന്തി അത്ഥോ. പടിഗ്ഗഹേത്വാ ഠപിതഭേസജ്ജേഹീതി അതിരേകസത്താഹപടിഗ്ഗഹിതേഹി, ഏതേന തേഹി യുത്തമ്പി സപ്പിആദി അതിരേകസത്താഹപടിഗ്ഗഹിതം ന ഹോതീതി ദസ്സേതി. വദ്ദലിസമയേതി വസ്സകാലസമയേ, അനാതപകാലേതി അത്ഥോ.
നിബ്ബട്ടിതത്താതി യാവകാലികവത്ഥുതോ വിവേചിതത്താ, ഏതേന തേലേ സഭാവതോ യാവകാലികത്താഭാവം, ഭിക്ഖുനോ സവത്ഥുകപടിഗ്ഗഹണേന യാവകാലികത്തുപഗമനഞ്ച ദസ്സേതി. ഉഭയമ്പീതി അത്തനാ, അഞ്ഞേഹി ച കതം.
൬൨൩. അച്ഛവസന്തി ദുക്കടവത്ഥൂനഞ്ഞേവ ഉപലക്ഖണന്തി ആഹ ‘‘ഠപേത്വാ മനുസ്സവസ’’ന്തി. സംസട്ഠന്തി പരിസ്സാവിതം. തിണ്ണം ദുക്കടാനന്തി അജ്ഝോഹാരേ അജ്ഝോഹാരേ തീണി ദുക്കടാനി സന്ധായ വുത്തം. കിഞ്ചാപി പരിഭോഗത്ഥായ വികാലേ പടിഗ്ഗഹണപചനപരിസ്സാവനാദീസു പുബ്ബപയോഗേസു പാളിയം, അട്ഠകഥായഞ്ച ആപത്തി ന വുത്താ, തഥാപി ഏത്ഥ ആപത്തിയാ ഏവ ഭവിതബ്ബം പടിക്ഖിത്തസ്സ കരണതോ ആഹാരത്ഥായ വികാലേ യാമകാലികാദീനം പടിഗ്ഗഹണേ വിയ. യസ്മാ ഖീരാദിം പക്ഖിപിത്വാ പക്കഭേസജ്ജതേലേ കസടം ആമിസഗതികം, തേന സഹ തേലം പടിഗ്ഗഹേതും, പചിതും വാ ഭിക്ഖുനോ ന വട്ടതി. തസ്മാ വുത്തം ‘‘പക്കതേലകസടേ വിയ കുക്കുച്ചായതീ’’തി. സചേ വസായ സഹ പക്കത്താ ന വട്ടതി, ഇദം കസ്മാ ന വട്ടതീതി പുച്ഛന്താ ‘‘ഭന്തേ …പേ… വട്ടതീ’’തി ആഹംസു. ഥേരോ അതികുക്കുച്ചതായ ച ‘‘ഏതമ്പി, ആവുസോ, ന വട്ടതീ’’തി ആഹ. രോഗനിഗ്ഗഹത്ഥായ ഏവ വസായ അനുഞ്ഞാതത്തം സല്ലക്ഖേത്വാ പച്ഛാ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛി.
‘‘മധുകരീഹി നാമ മധുമക്ഖികാഹീ’’തി ഇദം ഖുദ്ദകഭമരാനം ദ്വിന്നം ഏവ വിസേസനന്തി കേചി വദന്തി, അഞ്ഞേ പന ‘‘ദണ്ഡകേസു മധുകാരികാ മധുകരീമക്ഖികാ നാമ, താഹി സഹ തിസ്സോ മധുമക്ഖികാജാതിയോ’’തി വദന്തി. ഭമരമക്ഖികാതി മഹാപടലകാരികാ. സിലേസസദിസന്തി സുക്ഖതായ വാ പക്കതായ വാ ഘനീഭൂതം. ഇതരന്തി തനുകമധു.
ഉച്ഛുരസം ഉപാദായാതി നിക്കസടരസസ്സപി സത്താഹകാലികതം ദസ്സേതി ‘‘ഉച്ഛുമ്ഹാ നിബ്ബത്ത’’ന്തി പാളിയം സാമഞ്ഞതോ വുത്തത്താ. യം പന സുത്തന്തട്ഠകഥായം ‘‘ഉച്ഛു ചേ, യാവകാലികോ. ഉച്ഛുരസോ ചേ, യാമകാലികോ. ഫാണിതം ചേ, സത്താഹകാലികം. തചോ ചേ, യാവജീവകോ’’തി വുത്തം, തം അമ്ബഫലരസാദിമിസ്സതായ യാമകാലികത്തം സന്ധായ വുത്തന്തി ഗഹേതബ്ബം, അവിനയവചനത്താ തം അപ്പമാണന്തി. തേനേവ ‘‘പുരേഭത്തം പടിഗ്ഗഹിതേന അപരിസ്സാവിതഉച്ഛുരസേനാ’’തിആദി വുത്തം. നിരാമിസമേവ വട്ടതി തത്ഥ പവിട്ഠയാവകാലികസ്സ അബ്ബോഹാരികത്താതി ഇദം ഗുളേ കതേ തത്ഥ വിജ്ജമാനമ്പി കസടം പാകേന സുക്ഖതായ യാവജീവികത്തം ഭജതീതി വുത്തം. തസ്സ യാവകാലികത്തേ ഹി സാമംപാകേന പുരേഭത്തേപി അനജ്ഝോഹരണീയം സിയാതി. ‘‘സവത്ഥുകപടിഗ്ഗഹിതത്താ’’തി ഇദം ഉച്ഛുരസേ ചുണ്ണവിചുണ്ണം ഹുത്വാ ഠിതകസടം സന്ധായ വുത്തം, തേന ച അപരിസ്സാവിതേന അപ്പടിഗ്ഗഹിതേന അനുപസമ്പന്നേഹി കതം സത്താഹം വട്ടതീതി ദസ്സേതി. ഝാമഉച്ഛുഫാണിതന്തി അഗ്ഗിമ്ഹി ഉച്ഛും താപേത്വാ കതം. കോട്ടിതഉച്ഛുഫാണിതന്തി ഖുദ്ദാനുഖുദ്ദകം ഛിന്ദിത്വാ കോട്ടേത്വാ നിപ്പീളേത്വാ പക്കം.
തം തത്ഥ വിജ്ജമാനമ്പി കസടം പക്കകാലേ യാവകാലികത്തം വിജഹതീതി ആഹ ‘‘തം യുത്ത’’ന്തി. സീതോദകേന കതന്തി മധുകപുപ്ഫാനി സീതോദകേന മദ്ദിത്വാ പരിസ്സാവേത്വാ പചിത്വാ കതം, അമദ്ദിത്വാ കതന്തി കേചി, തത്ഥ കാരണം ന ദിസ്സതി. ഖീരജല്ലികന്തി ഖീരഫേണം. മധുകപുപ്ഫം പനാതിആദി യാവകാലികരൂപേന ഠിതസ്സപി അവട്ടനകമേരയബീജവത്ഥും ദസ്സേതും ആരദ്ധം.
സബ്ബാനിപീതി സപ്പിആദീനി പഞ്ചപി. ആഹാരകിച്ചം കരോന്താനി ഏതാനി കസ്മാ ഏവം പരിഭുഞ്ജിതബ്ബാനീതി ചോദനാപരിഹാരായ ഭേസജ്ജോദിസ്സം ദസ്സേന്തേന തപ്പസങ്ഗേന സബ്ബാനിപി ഓദിസ്സകാനി ഏകതോ ദസ്സേതും ‘‘സത്തവിധം ഹീ’’തിആദി വുത്തം. അപകതിഭേസജ്ജത്താ വികടാനി വിരൂപാനി വിസഹരണതോ മഹാവിസയത്താ മഹന്താനി ചാതി മഹാവികടാനി. ഉപസമ്പദാദീനീതി ആദി-സദ്ദേന ഗണങ്ഗണൂപാഹനാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി.
അധിട്ഠേതീതി ബാഹിരപരിഭോഗത്ഥമേതന്തി ചിത്തം ഉപ്പാദേതി, ഏവം പരിഭോഗേ അനപേക്ഖതായ പടിഗ്ഗഹണം വിജഹതീതി അധിപ്പായോ. ഏവം അഞ്ഞേസുപി കാലികേസു അനജ്ഝോഹരിതുകാമതായ സുദ്ധചിത്തേന ബാഹിരപരിഭോഗത്ഥായ നിയമേപി പടിഗ്ഗഹണം വിജഹതീതി ഇദമ്പി വിസും ഏകം പടിഗ്ഗഹണവിജഹനകാരണന്തി ദട്ഠബ്ബം.
൬൨൫. സചേ ദ്വിന്നം…പേ… ന വട്ടതീതി ഏത്ഥ പാഠോ ഗളിതോ, ഏവം പനേത്ഥ പാഠോ വേദിതബ്ബോ ‘‘സചേ ദ്വിന്നം സന്തകം ഏകേന പടിഗ്ഗഹിതം അവിഭത്തം ഹോതി, സത്താഹാതിക്കമേ ദ്വിന്നമ്പി അനാപത്തി, പരിഭുഞ്ജിതും പന ന വട്ടതീ’’തി. അഞ്ഞഥാ ഹി സദ്ദപ്പയോഗോപി ന സങ്ഗഹം ഗച്ഛതി. ‘‘ഗണ്ഠിപദേപി ച അയമേവ പാഠോ ദസ്സിതോ’’തി (സാരത്ഥ. ടീ. ൨.൬൨൫) സാരത്ഥദീപനിയം വുത്തം. ദ്വിന്നമ്പി അനാപത്തീതി അവിഭത്തത്താ വുത്തം. ‘‘പരിഭുഞ്ജിതും പന ന വട്ടതീ’’തി ഇദം ‘‘സത്താഹപരമം സന്നിധികാരകം പരിഭുഞ്ജിതബ്ബ’’ന്തി വചനതോ വുത്തം. ‘‘യേന പടിഗ്ഗഹിതം, തേന വിസ്സജ്ജിതത്താ’’തി ഇമിനാ ഉപസമ്പന്നസ്സ ദാനമ്പി സന്ധായ ‘‘വിസ്സജ്ജേതീ’’തി ഇദം വുത്തന്തി ദസ്സേതി. ഉപസമ്പന്നസ്സ നിരപേക്ഖദിന്നവത്ഥുമ്ഹി പടിഗ്ഗഹണസ്സ അവിഗതത്തേപി സകസന്തകതാ വിഗതാവ ഹോതി, തേന നിസ്സഗ്ഗിയം ന ഹോതി. അത്തനാവ പടിഗ്ഗഹിതത്തം, സകസന്തകത്തഞ്ചാതി ഇമേഹി ദ്വീഹി കാരണേഹി നിസ്സഗ്ഗിയം ഹോതി, ന ഏകേന. അനുപസമ്പന്നസ്സ നിരപേക്ഖദാനേ പന തദുഭയമ്പി വിജഹതി, പരിഭോഗോപേത്ഥ വട്ടതി, ന സാപേക്ഖദാനേ ദാനലക്ഖണാഭാവതോ. ‘‘വിസ്സജ്ജേതീ’’തി ഏതസ്മിഞ്ച പാളിപദേ കസ്സചി അദത്വാ അനപേക്ഖതായ ഛഡ്ഡനമ്പി സങ്ഗഹിതന്തി വേദിതബ്ബം. ‘‘അനപേക്ഖോ ദത്വാ’’തി ഇദഞ്ച പടിഗ്ഗഹണവിജഹനവിധിദസ്സനത്ഥമേവ വുത്തം. പടിഗ്ഗഹണേ ഹി വിജഹിതേ പുന പടിഗ്ഗഹേത്വാ പരിഭോഗോ സയമേവ വട്ടിസ്സതി, തബ്ബിജഹനഞ്ച വത്ഥുനോ സകസന്തകതാപരിച്ചാഗേന ഹോതീതി, ഏതേന ച വത്ഥുമ്ഹി അജ്ഝോഹരണാപേക്ഖായ സതി പടിഗ്ഗഹണവിസ്സജ്ജനം നാമ വിസും ന ലബ്ഭതീതി സിജ്ഝതി. ഇതരഥാ ഹി ‘‘പടിഗ്ഗഹണേ അനപേക്ഖോവ പടിഗ്ഗഹണം വിസ്സജ്ജേത്വാ പുന പടിഗ്ഗഹേത്വാ ഭുഞ്ജതീ’’തി വത്തബ്ബം സിയാ. ‘‘അപ്പടിഗ്ഗഹിതത്താ’’തി ഇമിനാ ഏകസ്സ സന്തകം അഞ്ഞേന പടിഗ്ഗഹിതമ്പി നിസ്സഗ്ഗിയം ഹോതീതി ദസ്സേതി.
ഏവന്തി ‘‘പുന ഗഹേസ്സാമീ’’തി അപേക്ഖം അകത്വാ സുദ്ധചിത്തേന പരിച്ചത്തതം പരാമസതി. പരിഭുഞ്ജന്തസ്സ അനാപത്തിദസ്സനത്ഥന്തി നിസ്സഗ്ഗിയമൂലികാഹി പാചിത്തിയാദിആപത്തീഹി അനാപത്തിദസ്സനത്ഥന്തി അധിപ്പായോ. പരിഭോഗേ അനാപത്തിദസ്സനത്ഥന്തി ഏത്ഥ പന നിസ്സട്ഠപടിലദ്ധസ്സ കായികപരിഭോഗാദീസു യാ ദുക്കടാപത്തി വുത്താ, തായ അനാപത്തിദസ്സനത്ഥന്തി അധിപ്പായോ. സപ്പിആദീനം പടിഗ്ഗഹിതഭാവോ, അത്തനോ സന്തകതാ, സത്താഹാതിക്കമോതി ഇമാനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനി.
ഭേസജ്ജസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൪. വസ്സികസാടികസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
൬൨൮. ചതുത്ഥേ ജേട്ഠമൂലപുണ്ണമാസിയാ…പേ… കരണക്ഖേത്തഞ്ചാതി പഠമദ്ധമാസമ്പി കരണക്ഖേത്തം വുത്തം. തം ‘‘കത്വാ നിവാസേതബ്ബ’’ന്തി ഇമസ്സ പുരിമദ്ധമാസേ വാ പച്ഛിമദ്ധമാസേ വാ കത്വാ പച്ഛിമമാസേവ നിവാസേതബ്ബന്തി ഏവമത്ഥം ഗഹേത്വാ വുത്തം നിവാസനേയേവ ആപത്തിയാ വുത്തത്താതി. യം പന മാതികാട്ഠകഥായം ‘‘ഗിമ്ഹാനം പച്ഛിമോ മാസോ പരിയേസനക്ഖേത്തം, പച്ഛിമോ അദ്ധമാസോ കരണനിവാസനക്ഖേത്തമ്പീ’’തി (കങ്ഖാ. അട്ഠ. വസ്സികസാടികസിക്ഖാപദവണ്ണനാ) വുത്തം, തം തസ്മിംയേവ അദ്ധമാസേ കത്വാ നിവാസേതബ്ബന്തി ഏവമത്ഥം ഗഹേത്വാ വുത്തം. ഇധ വുത്തനയേനേവ അത്ഥേ ഗഹിതേ വിരോധോ നത്ഥി.
‘‘വത്തഭേദേ ദുക്കട’’ന്തി ഇദം വസ്സികസാടികഅദിന്നപുബ്ബേ സന്ധായ വുത്തം. തേനാഹ ‘‘യേ മനുസ്സാ’’തിആദി. പകതിയാ വസ്സികസാടികദായകാ നാമ സങ്ഘം വാ അത്താനം വാ അപ്പവാരേത്വാവ അനുസംവച്ഛരം ദായകാ.
൬൩൦. ‘‘ഛ മാസേ പരിഹാരം ലഭതീ’’തി ഏതേന അന്തോവസ്സേപി യാവ വസ്സാനസ്സ പച്ഛിമദിവസാ അകതാ പരിഹാരം ലഭതീതി ദീപിതം ഹോതി. ഏകമാസന്തി ഹേമന്തസ്സ പച്ഛിമുപോസഥേന സഹ ഗണേത്വാ വുത്തം. തസ്മിം ഉപോസഥദിവസേ ഏവ ഹി തം മൂലചീവരം കാതബ്ബം, ഇതരഥാ ഹി നിസ്സഗ്ഗിയതോ. ഏകാഹദ്വീഹാദിവസേന…പേ… ലദ്ധാ ചേവ നിട്ഠിതാ ചാതി ഏത്ഥ ഏകാഹാനാഗതായ വസ്സൂപനായികായ ലദ്ധാ ചേവ നിട്ഠിതാ ച ദ്വീഹാനാഗതായ…പേ… ദസാഹാനാഗതായ വസ്സൂപനായികായ ലദ്ധാ ചേവ നിട്ഠിതാ ച, അന്തോവസ്സേ വാ ലദ്ധാ ചേവ നിട്ഠിതാ ചാതി ഏവമത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. തത്ഥ ആസള്ഹീമാസസ്സ ജുണ്ഹപക്ഖപുണ്ണമിയം ലദ്ധാ, തദഹേവ രജനകപ്പപരിയോസാനേഹി നിട്ഠിതാ ച വസ്സികസാടികാ ‘‘ഏകാഹാനാഗതായ വസ്സൂപനായികായ ലദ്ധാ ചേവ നിട്ഠിതാ ചാ’’തി വുച്ചതി. ഏതേനേവ നയേന ജുണ്ഹപക്ഖസ്സ ഛട്ഠിയം ലദ്ധാ, നിട്ഠിതാ ച ‘‘ദസാഹാനാഗതായ വസ്സൂപനായികായ ലദ്ധാ ചേവ നിട്ഠിതാ ചാ’’തി വുച്ചതി. യാവ പഠമകത്തികതേമാസിപുണ്ണമാ, താവ ലദ്ധാ, നിട്ഠിതാ ച ‘‘അന്തോവസ്സേ ലദ്ധാ ചേവ നിട്ഠിതാ ചാ’’തി വുച്ചതി. പഠമകത്തികതേമാസിപുണ്ണമിതോ പരം ലദ്ധാ ചേവ നിട്ഠിതാ ച യാവ ചീവരകാലോ നാതിക്കമതി, താവ അനധിട്ഠഹിത്വാപി ഠപേതും വട്ടതീതി അധിപ്പായോ.
ഏത്ഥ ച ‘‘തസ്മിംയേവ അന്തോദസാഹേ അധിട്ഠാതബ്ബാ’’തി അവിസേസേന വുത്തേപി വസ്സാനതോ പുബ്ബേ ഏകാഹദ്വീഹാദിവസേന അനാഗതായ വസ്സൂപനായികായ ലദ്ധാ തേഹി ദിവസേഹി ദസാഹം അനതിക്കമന്തേന വസ്സൂപനായികദിവസതോ പട്ഠായ അധിട്ഠാനക്ഖേത്തം സമ്പത്താ ഏവ അധിട്ഠാതബ്ബാ, തതോ പന പുബ്ബേ ദസാഹാതിക്കമേന നിട്ഠിതാപി ന അധിട്ഠാതബ്ബാ അധിട്ഠാനസ്സ അഖേത്തത്താ. താദിസാ പന വസ്സൂപനായികദിവസേ ഏവ അധിട്ഠാതബ്ബാ, അനധിട്ഠഹതോ അരുണുഗ്ഗമനേന നിസ്സഗ്ഗിയം ഹോതി. യദി ഏവം ‘‘ദസാഹാനാഗതായാ’’തി ഇമിനാ കിം പയോജനന്തി ചേ? വസ്സാനതോ പുബ്ബേ ഏവ ദസാഹേ അതിക്കന്തേ നിട്ഠിതാ വസ്സൂപനായികദിവസേ ഏവ അധിട്ഠാതബ്ബാതി ദസ്സനത്ഥം വുത്തം. തേനേവാഹ ‘‘ദസാഹാതിക്കമേ നിട്ഠിതാ തദഹേവ അധിട്ഠാതബ്ബാ’’തി.
ദസാഹേ അപ്പഹോന്തേ ചീവരകാലം നാതിക്കമേതബ്ബാതി തേമാസബ്ഭന്തരേ ദസാഹേ അപ്പഹോന്തേ നവാഹാനാഗതായ കത്തികതേമാസിപുണ്ണമായ സത്തമിതോ പട്ഠായ ലദ്ധാ, നിട്ഠിതാ ച ചീവരകാലം നാതിക്കമേതബ്ബാതി അത്ഥോ. തഥാ ഹി ‘‘മാസോ സേസോ ഗിമ്ഹാനന്തി ഭിക്ഖുനാ വസ്സികസാടികചീവരം പരിയേസിതബ്ബ’’ന്തി പരിയേസനക്ഖേത്തം വത്വാ ‘‘വസ്സികസാടികം വസ്സാനം ചാതുമാസം അധിട്ഠാതു’’ന്തി (മഹാവ. ൩൫൮) വുത്തത്താ കതായപി അകതായപി മാസമത്തം അനധിട്ഠാതബ്ബതാ സിദ്ധാ. യസ്മാ ച അകതാ വസ്സികസാടികസങ്ഖ്യം ന ഗച്ഛതി, അകരണഞ്ച കേനചി വേകല്ലേന, ന അനാദരേന, തസ്മാ ചാതുമാസം അകതത്താ ഏവ പരിഹാരം ലഭതി, കതാ പന അധിട്ഠാനക്ഖേത്തേ, അകതാ ച ചീവരകാലേ ദസാഹപരമസിക്ഖാപദേനേവ പരിഹാരം ലഭതീതി അയമത്ഥോ ലബ്ഭതി. കസ്മാതി അത്തനോ മതിയാ കാരണപുച്ഛാ. തസ്മാതി വസ്സാനേയേവ വസ്സികസാടികായ അധിട്ഠാതബ്ബതാവചനതോ. ‘‘തിചീവരം അധിട്ഠാതു’’ന്തി സുത്തം പനേത്ഥ സേസചീവരാനം ഏവം കാലനിയമാഭാവം സാധേതും ഉദ്ധടം. ന ഹി തേനേത്ഥ അഞ്ഞം പയോജനം അത്ഥി.
കദാ അധിട്ഠാതബ്ബാതിആദികുരുന്ദിവചനേനാപി ‘‘യദാ വാ തദാ വാ അധിട്ഠാതും വട്ടതീ’’തി ഇദം പടിക്ഖിപിത്വാ ദസാഹബ്ഭന്തരേ ഏവ കതായ അധിട്ഠാതബ്ബതം ദസ്സേതി.
പാളിയം അച്ഛിന്നചീവരസ്സാതിആദീസു അച്ഛിന്നസേസചീവരസ്സ നട്ഠസേസചീവരസ്സ. ഏതേസഞ്ഹി അസമയേ പരിയേസനനിവാസനാപത്തിയാ ഏവ അനാപത്തി വുത്താ. തേനേവ മാതികാട്ഠകഥായം ‘‘അച്ഛിന്നചീവരസ്സ വാ നട്ഠചീവരസ്സ വാ അനിവത്ഥം ചോരാ ഹരന്തീതി ഏവം ആപദാസു വാ നിവാസയതോ ഉമ്മത്തകാദീനഞ്ച അനാപത്തീ’’തി (കങ്ഖാ. അട്ഠ. വസ്സികസാടികസിക്ഖാപദവണ്ണനാ) വുത്തം, ഇധ പന സമന്തപാസാദികായം അയം നിസ്സഗ്ഗിയാ അനാപത്തി പാളിതോ സയമേവ സിജ്ഝതീതി ഇമം അദസ്സേത്വാ അസിജ്ഝമാനം നഗ്ഗസ്സ ന്ഹായതോ ദുക്കടാപത്തിയാ ഏവ അനാപത്തിം ദസ്സേതും ‘‘അച്ഛിന്നചീവരസ്സാ’’തിആദി വുത്തന്തി ഗഹേതബ്ബം. ന ഹി ഏസാ അനാപത്തി അവുത്തേ സിജ്ഝതീതി. വസ്സികസാടികായ അത്തുദ്ദേസികതാ, അസമയേ പരിയേസനതാ, തായ ച പടിലാഭോതി ഇമാനി താവ പരിയേസനാപത്തിയാ തീണി അങ്ഗാനി. നിവാസനാപത്തിയാ പന സചീവരതാ, ആപദാഭാവോ, വസ്സികസാടികായ സകഭാവോ, അസമയേ നിവാസനന്തി ചത്താരി അങ്ഗാനി.
വസ്സികസാടികസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൫. ചീവരഅച്ഛിന്ദനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
൬൩൧. പഞ്ചമേ യമ്പി…പേ… അച്ഛിന്ദീതി ഏത്ഥ യം തേ അഹം ചീവരം അദാസിം, തം ‘‘മയാ സദ്ധിം പക്കമിസ്സതീ’’തി സഞ്ഞായ അദാസിം, ന അഞ്ഞഥാതി കുപിതോ അച്ഛിന്ദീതി ഏവം അജ്ഝാഹരിത്വാ യോജേതബ്ബം.
൬൩൩. ഏകം ദുക്കടന്തി യദി ആണത്തോ അവസ്സം അച്ഛിന്ദതി, ആണത്തിക്ഖണേ പാചിത്തിയമേവ. യദി ന അച്ഛിന്ദതി, തദാ ഏവ ദുക്കടന്തി ദട്ഠബ്ബം. ഏകവാചായ സമ്ബഹുലാ ആപത്തിയോതി യദി ആണത്തോ അനന്തരായേന അച്ഛിന്ദതി, ആണത്തിക്ഖണേയേവ വത്ഥുഗണനായ പാചിത്തിയആപത്തിയോ പയോഗകരണക്ഖണേയേവ ആപത്തിയാ ആപജ്ജിതബ്ബതോ, ചീവരം പന അച്ഛിന്നേയേവ നിസ്സഗ്ഗിയം ഹോതി. യദി സോ ന അച്ഛിന്ദതി, ആണത്തിക്ഖണേ ഏകമേവ ദുക്കടന്തി ദട്ഠബ്ബം. ഏവം അഞ്ഞത്ഥാപി ഈദിസേസു നയോ ഞാതബ്ബോ.
൬൩൫. ഉപജ്ഝം ഗണ്ഹിസ്സതീതി സാമണേരസ്സ ദാനം ദീപേതി, തേന ച സാമണേരകാലേ ദത്വാ ഉപസമ്പന്നകാലേ അച്ഛിന്ദതോപി പാചിത്തിയം ദീപേതി. ‘‘ഭിക്ഖുസ്സ സാമം ചീവരം ദത്വാ’’തി ഇദം ഉക്കട്ഠവസേന വുത്തം. ആഹരാപേതും പന വട്ടതീതി കമ്മേ അകതേ ഭതിസദിസത്താ വുത്തം. വികപ്പനുപഗപച്ഛിമചീവരതാ, സാമം ദിന്നതാ, സകസഞ്ഞിതാ, ഉപസമ്പന്നതാ, കോധവസേന അച്ഛിന്ദനം വാ അച്ഛിന്ദാപനം വാതി ഇമാനേത്ഥ പഞ്ച അങ്ഗാനി.
ചീവരഅച്ഛിന്ദനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൬. സുത്തവിഞ്ഞത്തിസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
൬൩൬. ഛട്ഠേ വീതവീതട്ഠാനം യസ്മിം ചതുരസ്സദാരുമ്ഹി പലിവേഠേന്തി, തസ്സ തുരീതി നാമം. വായന്താ തിരിയം സുത്തം പവേസേത്വാ യേന ആകോടേന്താ വത്ഥേ ഘനഭാവം ആപാദേന്തി, തം ‘‘വേമ’’ന്തി വുച്ചതി.
‘‘ഇതരസ്മിം തഥേവ ദുക്കട’’ന്തി ഇമിനാ വായിതും ആരദ്ധകാലതോ പട്ഠായ യഥാവുത്തപരിച്ഛേദനിട്ഠിതേയേവ ദുക്കടമ്പി ഹോതി, ന തതോ പുബ്ബേ വായനപയോഗേസൂതി ദസ്സേതി.
തന്തേ ഠിതംയേവ അധിട്ഠാതബ്ബന്തി ഏത്ഥ ഏകവാരം അധിട്ഠിതേ പച്ഛാ വീതം അധിട്ഠിതഗതികമേവ ഹോതി, പുന അധിട്ഠാനകിച്ചം നത്ഥി. സചേ പന അന്തരന്തരാ ദസാ ഠപേത്വാ വിസും വിസും സപരിച്ഛേദം വീതം ഹോതി, പച്ചേകം അധിട്ഠാതബ്ബമേവാതി ദട്ഠബ്ബം. ഏത്ഥ ച കപ്പിയസുത്തം ഗഹേത്വാ അഞ്ഞാതകഅപ്പവാരിതേനാപി അകപ്പിയതന്തവായേന ‘‘സുത്തമത്ഥി, വായന്തോ നത്ഥീ’’തിആദിപരിയായമുഖേന വായാപേന്തസ്സ അനാപത്തി. തേനേവ മാതികാട്ഠകഥായം (കങ്ഖാ. അട്ഠ. സുത്തവിഞ്ഞത്തിസിക്ഖാപദവണ്ണനാ) ‘‘വായാപേയ്യാ’’തി പദസ്സ ‘‘ചീവരം മേ, ആവുസോ, വായഥാതി അകപ്പിയവിഞ്ഞത്തിയാ വായാപേയ്യാ’’തി അത്ഥോ വുത്തോ, ഏവം വദന്തോ അകപ്പിയതന്തവായേന വായാപേതി നാമ, നാഞ്ഞഥാ.
൬൪൦. അനാപത്തി ചീവരം സിബ്ബേതുന്തിആദീസു ഇമിനാ സിക്ഖാപദേനേവ അനാപത്തി, അകതവിഞ്ഞത്തിപച്ചയാ പന ദുക്കടമേവാതി വദന്തി. അകപ്പിയസുത്തതാ, അത്തുദ്ദേസികതാ, അകപ്പിയതന്തവായേന അകപ്പിയവിഞ്ഞത്തിയാ വായാപനന്തി ഇമാനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനി.
സുത്തവിഞ്ഞത്തിസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൭. മഹാപേസകാരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
൬൪൨. സത്തമേ ‘‘കിഞ്ചിമത്തം അനുപദജ്ജേയ്യാ’’തി ഇദം പയോഗഭേദദസ്സനം, ദാനം പനേത്ഥ അങ്ഗം ന ഹോതി. തേനേവ തസ്സ വിഭങ്ഗേ ‘‘അന്തമസോ ധമ്മമ്പി ഭണതീ’’തി വുത്തം. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ. അഞ്ഞാതകഅപ്പവാരിതാനം തന്തവായേ ഉപസങ്കമിത്വാ വികപ്പമാപജ്ജനതാ, ചീവരസ്സ അത്തുദ്ദേസികതാ, തസ്സ വചനേന സുത്തവഡ്ഢനം, ചീവരപടിലാഭോതി ഇമാനേത്ഥ ചത്താരി അങ്ഗാനി.
മഹാപേസകാരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൮. അച്ചേകചീവരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
൬൪൬. അട്ഠമേ ഛട്ഠിയം ഉപ്പന്നചീവരസ്സ ഏകാദസമാരുണോ ചീവരകാലേ ഉട്ഠാതീതി ആഹ ‘‘ഛട്ഠിതോ പട്ഠായാ’’തിആദി, തേന ച ‘‘ദസാഹാനാഗത’’ന്തി വുത്തത്താ പഞ്ചമിതോ പട്ഠായ പുണ്ണമിതോ പുബ്ബേ ദസസു അരുണേസു ഉട്ഠിതേസുപി ചീവരം നിസ്സഗ്ഗിയം ന ഹോതി. പുണ്ണമിയാ സഹ ഏകാദസ ദിവസാ ലബ്ഭന്തീതി ഏത്തകമേവ ഇമിനാ സിക്ഖാപദേന ലദ്ധം, ഛട്ഠിതോ പട്ഠായ ഉപ്പന്നം സബ്ബചീവരം പഠമകഥിനസിക്ഖാപദവസേനേവ യാവ ചീവരകാലം നിസ്സഗ്ഗിയം ന ഹോതീതി ദസ്സേതി.
൬൫൦. ഇദാനി പഠമകഥിനാദിസിക്ഖാപദേഹി തസ്സ തസ്സ ചീവരസ്സ ലബ്ഭമാനം പരിഹാരം ഇധേവ ഏകതോ സമ്പിണ്ഡേത്വാ ദസ്സേന്തോ ‘‘അതിരേകചീവരസ്സാ’’തിആദിമാഹ. ‘‘അനത്ഥതേ കഥിനേ ഏകാദസദിവസാധികോ മാസോ, അത്ഥതേ കഥിനേ ഏകാദസദിവസാധികാ പഞ്ച മാസാ’’തി അയമേവ പാഠോ പാളിയാ സമേതി. കേചി പന ‘‘ദസദിവസാധികോ മാസോ, ദസദിവസാധികാ പഞ്ച മാസാതി പാഠേന ഭവിതബ്ബ’’ന്തി വദന്തി, തം ന യുത്തം, അഞ്ഞഥാ ‘‘നവാഹാനാഗത’’ന്തി വത്തബ്ബതോ. യം പനേത്ഥ മാതികാട്ഠകഥായഞ്ച ‘‘കാമഞ്ചേസ ‘ദസാഹപരമം അതിരേകചീവരം ധാരേതബ്ബ’ന്തി ഇമിനാവ സിദ്ധോ, അട്ഠുപ്പത്തിവസേന പന അപുബ്ബം വിയ അത്ഥം ദസ്സേത്വാ സിക്ഖാപദം ഠപിത’’ന്തി (കങ്ഖാ. അട്ഠ. അച്ചേകചീവരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ) ലിഖന്തി, തം പമാദലിഖിതം ‘‘പവാരണമാസസ്സ ജുണ്ഹപക്ഖപഞ്ചമിതോ പട്ഠായ ഉപ്പന്നസ്സ ചീവരസ്സ നിധാനകാലോ ദസ്സിതോ ഹോതീ’’തി (കങ്ഖാ. അട്ഠ. അച്ചേകചീവരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ) വുത്തത്താ. ഇമമേവ ച പമാദലിഖിതം ഗഹേത്വാ ഭദന്തബുദ്ധദത്താചരിയേന ച ‘‘പരിഹാരേകമാസോവ, ദസാഹപരമോ മതോ’’തിആദി വുത്തന്തി ഗഹേതബ്ബം.
അച്ചേകചീവരസദിസേ അഞ്ഞസ്മിന്തി പുബ്ബേ അധിട്ഠിതേ ഉപ്പന്നകാലാകാരാദി സാദിസേന അച്ചേകചീവരസദിസേ അഞ്ഞസ്മിം ചീവരേ അച്ചേകചീവരസഞ്ഞായ ചീവരകാലം അതിക്കമേതീതി അത്ഥോ. തേനേവേത്ഥ ദുക്കടം, അനാപത്തി ച വുത്താ, ഇതരഥാ തീസുപി പദേസു പാചിത്തിയസ്സേവ വത്തബ്ബതോ. അനച്ചേകചീവരമ്പി ഹി ചീവരകാലം അതിക്കമയതോ പാചിത്തിയമേവ അച്ചേകചീവരത്തികേ വിയാതി ദട്ഠബ്ബം. വികപ്പനുപഗപച്ഛിമപ്പമാണസ്സ അച്ചേകചീവരസ്സ അത്തനോ സന്തകതാ, ദസാഹാനാഗതായ കത്തികതേമാസിപുണ്ണമായ ഉപ്പന്നഭാവോ, അനധിട്ഠിതഅവികപ്പിതതാ, ചീവരകാലാതിക്കമോതി ഇമാനേത്ഥ ചത്താരി അങ്ഗാനി.
അച്ചേകചീവരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൯. സാസങ്കസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
൬൫൨-൩. നവമേ അന്തരന്തരാ ഘരമേത്ഥാതി അന്തരഘരന്തി ഗാമോ വുത്തോതി ആഹ ‘‘അന്തോഗാമേ’’തി. ‘‘പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതീ’’തി (വിഭ. ൬൨൪) ഇമസ്സ വിഭങ്ഗേ ‘‘ഉപസമ്പജ്ജ’’ന്തി സാനുസാരം ഉദ്ധടം. തം സന്ധായാഹ ‘‘ഉപസമ്പജ്ജന്തിആദീസു വിയാ’’തി. തസ്സാപീതി ‘‘വുത്ഥവസ്സാന’’ന്തി വിഭങ്ഗപദസ്സപി. വുത്ഥവസ്സാനന്തി ച നിദ്ധാരണേ സാമിവചനം, ഏതേന ച പുരിമസിക്ഖാപദേ അനത്ഥതകഥിനാനം കഥിനമാസേപി അസമാദാനചാരോ ന ലബ്ഭതീതി സിദ്ധം ഹോതി, ഇതരഥാ സിക്ഖാപദസ്സേവ നിരത്ഥകത്താതി ദട്ഠബ്ബം.
പരിക്ഖേപാരഹട്ഠാനതോതി ഏത്ഥ ഗാമപരിയന്തേ ഠിതഘരൂപചാരതോ പട്ഠായ ഏകോ ലേഡ്ഡുപാതോ പരിക്ഖേപാരഹട്ഠാനം നാമ. വിസുദ്ധിമഗ്ഗേപി ‘‘അപരിക്ഖിത്തസ്സ പഠമലേഡ്ഡുപാതതോ പട്ഠായാ’’തി (വിസുദ്ധി. ൧.൩൧) വുത്തം. തന്തി തം പഠമസേനാസനാദിം. മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായം പന വിഹാരസ്സപി ഗാമസ്സേവ ഉപചാരം നീഹരിത്വാ ഉഭിന്നം ലേഡ്ഡുപാതാനം അന്തരാ മിനിതബ്ബന്തി വുത്തം.
‘‘കോസമ്ബിയം അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു ഗിലാനോ ഹോതീ’’തി ആഗതത്താ ‘‘കോസമ്ബകസമ്മുതി അനുഞ്ഞാതാ’’തി വുത്തം. ‘‘അയഞ്ച പച്ഛിമദിസം ഗതോ ഹോതീ’’തി ഇമിനാ അന്തരഘരേ ചീവരം നിക്ഖിപിത്വാ തസ്മിം വിഹാരേ വസന്തസ്സ സകലമ്പി ചീവരമാസം വിപ്പവസിതും വട്ടതി, തതോ അഞ്ഞത്ഥ ഗമനകിച്ചേ സതി വിഹാരതോ ബഹി ഛാരത്തം വിപ്പവാസോ അനുഞ്ഞാതോതി ദീപേതി. തേനാഹ ‘‘സേനാസനം ആഗന്ത്വാ സത്തമം അരുണം ഉട്ഠാപേതു’’ന്തിആദി. വസിത്വാതി അരുണം ഉട്ഠാപേത്വാ. തത്ഥേവാതി തസ്മിഞ്ഞേവ ഗതട്ഠാനേ. അങ്ഗാനി പനേത്ഥ അട്ഠകഥായമേവ വുത്താനി.
സാസങ്കസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൧൦. പരിണതസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
൬൬൦. ദസമേ രോപിതമാലവച്ഛതോതി കേനചി നിയമേത്വാ രോപിതം സന്ധായ വുത്തം. അനോചിതം മിലായമാനം ഓചിനിത്വാ യത്ഥ കത്ഥചി പൂജേതും വട്ടതി. ഠിതം ദിസ്വാതി സേസകം ഗഹേത്വാ ഠിതം ദിസ്വാ. യത്ഥ ഇച്ഛഥ, തത്ഥ ദേഥാതി ഏത്ഥ നിയമേത്വാ ‘‘അസുകസ്സ ദേഹീ’’തി വുത്തേപി ദോസോ നത്ഥി ‘‘തുമ്ഹാകം രുചിയാ’’തി വുത്തത്താ. സങ്ഘേ പരിണതഭാവോ, തം ഞത്വാ അത്തനോ പരിണാമനം, പടിലാഭോതി ഇമാനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനി.
പരിണതസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
നിട്ഠിതോ പത്തവഗ്ഗോ തതിയോ.
ഇതി സമന്തപാസാദികായ വിനയട്ഠകഥായ വിമതിവിനോദനിയം
തിംസകവണ്ണനാനയോ നിട്ഠിതോ.
പഠമോ ഭാഗോ നിട്ഠിതോ.
നമോ തസ്സ ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ