൧൦. പഠമസങ്ഘഭേദസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൪൧൦. ദസമേ ബഹൂനന്തി ദുബ്ബലതായ അരഞ്ഞാദിസേവായ ചിത്തം സമാഹിതം കാതും അസക്കോന്താനം. ദുക്ഖസ്സന്തകിരിയായ തസ്മിം അത്തഭാവേ ബുദ്ധവചനഗ്ഗഹണധാരണാദിസങ്ഖാതം ബ്യഞ്ജനപദമേവ പരമം അസ്സ, ന മഗ്ഗലാഭോതി പദപരമോ. അഭിസമ്ഭുണിത്വാതി നിപ്ഫാദേത്വാ. ധമ്മതോ അപേതം ഉദ്ധമ്മം. പടിക്ഖിത്തമേവാതി ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, അസേനാസനികേന വസ്സം ഉപഗന്തബ്ബ’’ന്തി (മഹാവ. ൨൦൪) വചനതോ വുത്തം, ഇദമേവ വചനം സന്ധായ പാളിയമ്പി ‘‘അട്ഠ മാസേ’’തിആദി (പാരാ. ൪൦൯) വുത്തം.

തീഹി കോടീഹീതി അസുദ്ധമൂലേഹി. ഏത്ഥ ച ഭിക്ഖൂനം ചതൂസു കുലേസു പക്കപിണ്ഡിയാലോപഭോജനനിസ്സിതതായ, മച്ഛമംസഭോജനവിരഹിതസ്സ ച കുലസ്സ ദുല്ലഭതായ തത്ഥ ലദ്ധേസു ഭത്തബ്യഞ്ജനേസു മച്ഛമംസസംസഗ്ഗസങ്കായ, ദുന്നിവാരണതായ ച ഭിക്ഖൂനം സരീരയാപനമ്പി ന സിയാതി ഭഗവതാ മച്ഛമംസം സബ്ബഥാ അപ്പടിക്ഖിപിത്വാ തീഹി കോടീഹി അപരിസുദ്ധമേവ പടിക്ഖിത്തം. യദി ഹി തം ഭഗവാ സബ്ബഥാ പടിക്ഖിപേയ്യ, ഭിക്ഖൂ മരമാനാപി മച്ഛാദിസംസഗ്ഗസങ്കിതം ഭത്തം ന ഭുഞ്ജേയ്യും, തതോ തണ്ഡുലധഞ്ഞാദിം പടിഗ്ഗഹേത്വാ നിദഹിത്വാ സയം പചിത്വാ ഭുഞ്ജിതും തദുപകരണഭൂതം ദാസിദാസം, ഉദുക്ഖലമുസലാദികഞ്ച ഭിക്ഖൂനം പത്താദി വിയ അവസ്സം ഗഹേതും അനുജാനിതബ്ബം സിയാതി തിത്ഥിയാനം വിയ ഗഹട്ഠാവാസോ ഏവ സിയാ, ന ഭിക്ഖുആവാസോതി വേദിതബ്ബം. ജാലം മച്ഛബന്ധനം. വാഗുരാ മിഗബന്ധനീ. കപ്പതീതി യദി തേസം വചനേന സങ്കാ ന വത്തതി, വട്ടതി, ന തം വചനം ലേസകപ്പം കാതും വട്ടതി. തേനേവ വക്ഖതി ‘‘യത്ഥ ച നിബ്ബേമതികോ ഹോതി, തം സബ്ബം കപ്പതീ’’തി.

പവത്തമംസന്തി ആപണാദീസു പവത്തം വിക്കായികം മതമംസം. ഭിക്ഖൂനംയേവ അത്ഥായ അകതന്തി ഏത്ഥ അട്ഠാനപ്പയുത്തോ ഏവ-സദ്ദോ, ഭിക്ഖൂനം അത്ഥായ അകതമേവാതി സമ്ബന്ധിതബ്ബം, തസ്മാ ഭിക്ഖൂനഞ്ച മങ്ഗലാദീനഞ്ചാതി മിസ്സേത്വാ കതമ്പി ന വട്ടതീതി വേദിതബ്ബം. കേചി പന യഥാഠിതവസേന അവധാരണം ഗഹേത്വാ ‘‘വട്ടതീ’’തി വദന്തി, തം ന സുന്ദരം. ‘‘വത്ത’’ന്തി ഇമിനാ ആപത്തി നത്ഥീതി ദസ്സേതി.

കപ്പന്തി അസങ്ഖേയ്യകപ്പം, ‘‘ആയുകപ്പ’’ന്തിപി (സാരത്ഥ. ടീ. ൨.൪൧൦) കേചി. മഹാകപ്പസ്സ ഹി ചതുത്ഥഭാഗോ അസങ്ഖേയ്യകപ്പോ, തതോ വീസതിമോ ഭാഗോ സങ്ഘഭേദകസ്സ ആയുകപ്പന്തി വദന്തി, തം അട്ഠകഥാസു കപ്പട്ഠകഥായ ന സമേതി ‘‘കപ്പവിനാസേ ഏവ മുച്ചതീ’’തിആദി (വിഭ. അട്ഠ. ൮൦൯) വചനതോ. ബ്രഹ്മം പുഞ്ഞന്തി സേട്ഠം പുഞ്ഞം. കപ്പം സഗ്ഗമ്ഹീതി ഏത്ഥ പടിസന്ധിപരമ്പരായ കപ്പട്ഠതാ വേദിതബ്ബാ.

൪൧൧. ലദ്ധിനാനാസംവാസകേനാതി ഉക്ഖിത്താനുവത്തകഭാവേന ഭാവപ്പധാനത്താ നിദ്ദേസസ്സ. കമ്മനാനാസംവാസകേനാതി ഉക്ഖിത്തഭാവേന. ‘‘ഭേദായ പരക്കമേയ്യാ’’തി വിസും വുത്തത്താ ഭേദനസംവത്തനികസ്സ അധികരണസ്സ സമാദായ പഗ്ഗണ്ഹനതോ പുബ്ബേപി പക്ഖപരിയേസനാദിവസേന സങ്ഘഭേദായ പരക്കമന്തസ്സ സമനുഭാസനകമ്മം കാതും വട്ടതീതി വേദിതബ്ബം. യോപി ചായം സങ്ഘഭേദോ ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ.

കമ്മേനാതി അപലോകനാദിനാ. ഉദ്ദേസേനാതി പാതിമോക്ഖുദ്ദേസേന. വോഹാരേനാതി താഹി താഹി ഉപപത്തീഹി ‘‘അധമ്മം ധമ്മോ’’തിആദിനാ (അ. നി. ൩.൧൦-൩൯, ൪൨; ചൂളവ. ൩൫൨) വോഹാരേന, പരേസം പഞ്ഞാപനേനാതി അത്ഥോ. അനുസാവനായാതി അത്തനോ ലദ്ധിയാ ഗഹണത്ഥമേവ അനു പുനപ്പുനം കണ്ണമൂലേ മന്തസാവനായ, കഥനേനാതി അത്ഥോ. സലാകഗ്ഗാഹേനാതി ഏവം അനുസാവനായ തേസം ചിത്തം ഉപത്ഥമ്ഭേത്വാ അത്തനോ പക്ഖേ പവിട്ഠഭാവസ്സ സഞ്ഞാണത്ഥം ‘‘ഗണ്ഹഥ ഇമം സലാക’’ന്തി സലാകഗ്ഗാഹേന. ഏത്ഥ ച കമ്മമേവ, ഉദ്ദേസോ വാ സങ്ഘഭേദേ പധാനം കാരണം, വോഹാരാദയോ പന സങ്ഘഭേദസ്സ പുബ്ബഭാഗാതി വേദിതബ്ബാ. അബ്ഭുസ്സിതന്തി അബ്ഭുഗ്ഗതം. അച്ഛേയ്യാതി വിഹരേയ്യ.

‘‘ലജ്ജീ രക്ഖിസ്സതീ’’തി (വിസുദ്ധി. ൧.൪൨; പാരാ. അട്ഠ. ൧.൪൫) വചനതോ ആപത്തിഭയേന ആരോചനം ലജ്ജീനം ഏവ ഭാരോതി ആഹ ‘‘ലജ്ജീഹി ഭിക്ഖൂഹീ’’തി, അലജ്ജിസ്സപി അനാരോചേന്തസ്സ ആപത്തിയേവ. അപ്പടിനിസ്സജ്ജതോ ദുക്കടന്തി വിസും വിസും വദന്താനം ഗണനായ ദുക്കടം. പഹോന്തേനാതി ഗന്തും സമത്ഥേന, ഇച്ഛന്തേനാതി അത്ഥോ. ആപത്തി പന അഡ്ഢയോജനബ്ഭന്തരേനേവ അഗിലാനസ്സ വസേന വേദിതബ്ബാ.

൪൧൬. ഞത്തിയാദീഹി ദുക്കടാദിസബ്ഭാവം സന്ധായ ‘‘സങ്ഘാദിസേസേന അനാപത്തീ’’തി വുത്തം. അസ്സാതി ദേവദത്തസ്സ. അപഞ്ഞത്തേ സിക്ഖാപദേ സമനുഭാസനകമ്മസ്സേവ അഭാവതോ ‘‘ന ഹി പഞ്ഞത്തം സിക്ഖാപദം വീതിക്കമന്തസ്സാ’’തി വുത്തം. സിക്ഖാപദം പഞ്ഞപേന്തേനേവ ഹി സമനുഭാസനകമ്മം അനുഞ്ഞാതം. ഉദ്ദിസ്സ അനുഞ്ഞാതതോതി ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, രോമന്ഥകസ്സ രോമന്ഥന’’ന്തിആദിം (ചൂളവ. ൨൭൩) ഉദ്ദിസ്സാനുഞ്ഞാതം സന്ധായ വദതി. അനാപത്തിയന്തി അനാപത്തിവാരേ. ആപത്തിം രോപേതബ്ബോതി സമനുഭാസനായ പാചിത്തിയആപത്തിം രോപേതബ്ബോ. ആപത്തിയേവ ന ജാതാതി സങ്ഘാദിസേസാപത്തി ന ജാതാ ഏവ.

‘‘ന പടിനിസ്സജ്ജാമീ’’തി സഞ്ഞായ അഭാവേന മുച്ചനതോ സഞ്ഞാവിമോക്ഖം. സചിത്തകന്തി ‘‘ന പടിനിസ്സജ്ജാമീ’’തി ജാനനചിത്തേന സചിത്തകം. യോ വിസഞ്ഞീ വാ ഭീതോ വാ വിക്ഖിത്തോ വാ ‘‘പടിനിസ്സജ്ജിതബ്ബ’’ന്തിപി, ‘‘കമ്മം കരിസ്സതീ’’തി വാ ന ജാനാതി, തസ്സ അനാപത്തി. ഭേദായ പരക്കമനം, ധമ്മകമ്മേന സമനുഭാസനം, കമ്മവാചാപരിയോസാനം, ന പടിനിസ്സജ്ജാമീതി ചിത്തേന അപ്പടിനിസ്സജ്ജനന്തി ഇമാനേത്ഥ ചത്താരി അങ്ഗാനി.

പഠമസങ്ഘഭേദസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.