വേരഞ്ജകണ്ഡവണ്ണനാ

സേയ്യഥിദന്തി തം കതമം, തം കഥന്തി വാ അത്ഥോ. അനിയമനിദ്ദേസവചനന്തി അത്തനോ അത്ഥം സരൂപേന നിയമേത്വാ നിദ്ദിസതീതി നിയമനിദ്ദേസോ, ന നിയമനിദ്ദേസോ അനിയമനിദ്ദേസോ. സോവ വുച്ചതേ അനേനാതി വചനന്തി അനിയമനിദ്ദേസവചനം. തസ്സാതി തേനാതിപദസ്സ. പരിവിതക്കോതി ‘‘കതമേസാനം ഖോ ബുദ്ധാനം ഭഗവന്താനം ബ്രഹ്മചരിയം ന ചിരട്ഠിതികം അഹോസീ’’തിആദിനാ (പാരാ. ൧൮) പവത്തോ. പുബ്ബേ വാ പച്ഛാ വാതി തേനാതിപദതോ ഹേട്ഠാ വുത്തപാഠേ വാ ഉപരി വക്ഖമാനപാഠേ വാതി അത്ഥോ. അത്ഥതോ സിദ്ധേനാതി സാമത്ഥിയതോ സിദ്ധേന. തത്രിദം മുഖമത്തനിദസ്സനന്തി തസ്സാ യഥാവുത്തയുത്തിയാ പരിദീപനേ ഇദം ഉപായമത്തനിദസ്സനം. മുഖം ദ്വാരം ഉപായോതി ഹി അത്ഥതോ ഏകം.

സമയസദ്ദോ ദിസ്സതീതി സമ്ബന്ധോ. അസ്സാതി സമയസദ്ദസ്സ സമവായോ അത്ഥോതി സമ്ബന്ധോ. കാലഞ്ച സമയഞ്ച ഉപാദായാതി ഏത്ഥ കാലോ നാമ ഉപസങ്കമനസ്സ യുത്തകാലോ, സമയോ നാമ സരീരബലാദികാരണസമവായോ, തേ ഉപാദായ പടിച്ചാതി അത്ഥോ. ഖണോതി ഓകാസോ. ബുദ്ധുപ്പാദാദയോ ഹി മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയസ്സ ഓകാസോ. സോ ഏവ സമയോ. തേനേവ ‘‘ഏകോവാ’’തി വുത്തം. മഹാസമയോതി മഹാസമൂഹോ. പവനസ്മിന്തി വനസണ്ഡേ. സമയോപി ഖോ തേ ഭദ്ദാലീതി ഏത്ഥ സമയോതി സിക്ഖാപദാവിലങ്ഘനസ്സ ഹേതു, കോ സോ? അത്തനോ വിപ്പടിപത്തിയാ ഭഗവതോ ജാനനം, സോ സമയസങ്ഖാതോ ഹേതു തസ്സാ അപ്പടിവിദ്ധോതി അത്ഥോ. ഭഗവാതിആദി തസ്സ പടിവിജ്ഝനാകാരദസ്സനം. ഉഗ്ഗഹമാനോതി കിഞ്ചി കിഞ്ചി ഉഗ്ഗഹേതും സമത്ഥതായ ഉഗ്ഗഹമാനോ, സുമനപരിബ്ബാജകസ്സേവേതം നാമം. സമയം ദിട്ഠിം പവദന്തി ഏത്ഥാതി സമയപ്പവാദകോ, മല്ലികായ ആരാമോ. സ്വേവ തിന്ദുകാചീരസങ്ഖാതായ തിമ്ബരുരുക്ഖപന്തിയാ പരിക്ഖിത്തത്താ ‘‘തിന്ദുകാചീര’’ന്തി ച, ഏകാവ നിവാസാ സാലാ ഏത്ഥാതി ‘‘ഏകസാലകോ’’തി ച വുച്ചതി. അത്ഥാഭിസമയാതി യഥാവുത്തസ്സ ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികസ്സ അത്ഥസ്സ ഹിതസ്സ പടിലാഭതോ. മാനാഭിസമയാതി മാനപ്പഹാനാ. പീളനട്ഠോതി പീളനം തംസമങ്ഗിനോ ഹിംസനം, അവിപ്ഫാരികതാകരണം, പീളനമേവ അത്ഥോ പീളനട്ഠോ. സന്താപോതി ദുക്ഖദുക്ഖതാദിവസേന സന്താപനം. വിപരിണാമോതി ജരായ മരണേന ചാതി ദ്വിധാ വിപരിണാമേതബ്ബതാ അഭിസമേതബ്ബോ പടിവിജ്ഝിതബ്ബോതി അഭിസമയോ, സോവ അഭിസമയട്ഠോ, പീളനാദീനി.

ഏത്ഥ ച ഉപസഗ്ഗാനം ജോതകമത്തത്താ സമയസദ്ദസ്സ അത്ഥുദ്ധാരേപി സഉപസഗ്ഗോ അഭിസമയസദ്ദോ ഉദ്ധടോ. തത്ഥ സങ്ഗമവസേന പച്ചയാനം ഫലുപ്പാദനം പടി അയനം ഏകതോ പവത്തി ഏത്ഥാതി സമയോ, സമവായോ. വിവട്ടൂപനിസ്സയസങ്ഗമേ സതി ഏന്തി ഏത്ഥ സത്താ പവത്തന്തീതി സമയോ, ഖണോ. സമേതി ഏത്ഥ സങ്ഖതധമ്മോ, സയം വാ ഏതി ആഗച്ഛതി വിഗച്ഛതി ചാതി സമയോ, കാലോ. സമേന്തി അവയവാ ഏതസ്മിം, സയം വാ തേസൂതി സമയോ, സമൂഹോ. പച്ചയന്തരസങ്ഗമേ ഏതി ആഗച്ഛതി ഏതസ്മാ ഫലന്തി സമയോ, ഹേതു. സഞ്ഞാവസേന വിപല്ലാസതോ ധമ്മേസു ഏതി അഭിനിവിസതീതി സമയോ, ദിട്ഠി. സമീപം അയനം ഉപഗമനം സമയോ, പടിലാഭോ. സമ്മദേവ സഹിതാനം വാചാനം അയനം വിഗമോതി സമയോ, പഹാനം. സമ്മദേവ, സഹിതാനം വാ സച്ചാനം അയനം ജാനനന്തി സമയോ, പടിവേധോ. ഏവം തസ്മിം തസ്മിം അത്ഥേ സമയസദ്ദസ്സ പവത്തി വേദിതബ്ബാ.

ഏത്ഥ ച സമയസദ്ദസ്സ സാമഞ്ഞേന അനേകത്ഥതാ വുത്താ. ന ഹി ഏകസ്മിം അത്ഥവിസേസേ വത്തമാനോ സദ്ദോ തദഞ്ഞേപി വത്തതി. തസ്മാ അത്ഥാ വിയ തംതംവാചകാ സമയസദ്ദാപി ഭിന്നാ ഏവാതി ഗഹേതബ്ബാ. ഏവം സബ്ബത്ഥ അത്ഥുദ്ധാരേസു.

തത്ഥ തഥാതി തേസു സുത്താഭിധമ്മേസു ഉപയോഗഭുമ്മവചനേഹി. ഇധാതി വിനയേ, അഞ്ഞഥാതി കരണവചനേന. അച്ചന്തമേവാതി നിരന്തരമേവ. ഭാവോ നാമ കിരിയാ, കിരിയായ കിരിയന്തരൂപലക്ഖണം ഭാവേനഭാവലക്ഖണം, യഥാ ഉദയേ സതി ചന്ദേ ജാതോ രാജപുത്തോതി. അധികരണഞ്ഹീതിആദി അഭിധമ്മേ സമയസദ്ദോ കാലസമൂഹഖണസമവായഹേതുസങ്ഖാതേസു പഞ്ചസു അത്ഥേസു വത്തതി, ന വിനയേ വിയ കാലേ ഏവ, തേസു ച കാലസമൂഹത്ഥാ ദ്വേ തത്ഥ വുത്താനം ഫസ്സാദിധമ്മാനം അധികരണഭാവേന നിദ്ദിസിതും യുത്താ. ഖണസമവായഹേതുഅത്ഥാ പന തയോപി അത്തനോ ഭാവേന ഫസ്സാദീനം ഭാവസ്സ ഉപലക്ഖണഭാവേന നിദ്ദിസിതും യുത്താതി വിഭാവനമുഖേന യഥാവുത്തമത്ഥം സമത്ഥേതും വുത്തം. തത്ഥ യസ്മിഞ്ഹി കാലേ, ധമ്മസമൂഹേ വാ സമയേ അധികരണഭൂതേ കുസലം ഉപ്പന്നം, തസ്മിഞ്ഞേവ കാലേ, ധമ്മസമൂഹേ വാ സമയേ ഫസ്സാദയോ ഹോന്തീതി ഏവം അധികരണത്ഥയോജനാ, യസ്മിം പന ഖണേ, സമവായേ ഹേതുമ്ഹി വാ സമയേ സതി വിജ്ജമാനേ കുസലം ഉപ്പന്നം, തസ്മിഞ്ഞേവ ഖണാദിമ്ഹി സമയേപി വിജ്ജമാനേ ഫസ്സാദയോ ഹോന്തീതി ഭാവേനഭാവലക്ഖണത്ഥയോജനാ ച വേദിതബ്ബാ.

ഹോതി ചേത്ഥാതി ഏത്ഥ യഥാവുത്തഅത്ഥവിസയേ സങ്ഗഹഗാഥാ ഹോതി. അഞ്ഞത്രാതി സുത്താഭിധമ്മേസു. അഭിലാപമത്തഭേദോതി ദേസനാവിലാസതോ സദ്ദമത്തേനേവ ഭേദോ, ന അത്ഥതോ.

അവിസേസേനാതി സാമഞ്ഞേന. ഇരിയാപഥോതിആദീസു ഇരിയായ സബ്ബദ്വാരികകിരിയായ പഥോ പവത്തനട്ഠാനം തബ്ബിനിമുത്തകമ്മസ്സ അഭാവാതി ഠാനാദയോ ഇരിയാപഥോ, സോവ വിഹാരോ. ബ്രഹ്മഭൂതാ സേട്ഠഭൂതാ പരഹിതചിത്താദിവസപ്പവത്തിതോ മേത്താദയോ ബ്രഹ്മവിഹാരോ നാമ. തദവസേസാ പന മഹഗ്ഗതാ സബ്ബനീവരണവിഗമനാദിസിദ്ധേന ജോതനാദിഅത്ഥേന ദിബ്ബവിഹാരോ നാമ. ബ്രഹ്മവിഹാരഭാവേന വിസും ഗഹിതത്താ മേത്താദയോ ഇധ അസങ്ഗഹിതാ. അരിയാനമേവ വിഹാരോതി ഫലസമാപത്തിയോ അരിയവിഹാരോ നാമ.

രുക്ഖാദിമൂലേയേവ മൂലസദ്ദസ്സ നിരുള്ഹഭാവം ദസ്സേതും അപരേന മൂലസദ്ദേന വിസേസേത്വാ ‘‘മൂലമൂലേ’’തി വുത്തം, യഥാ ദുക്ഖദുക്ഖന്തി (വിഭ. അട്ഠ. ൧൯൦). ലോഭാദീനം ദോസമൂലാദിചിത്താസാധാരണത്താ ‘‘അസാധാരണഹേതുമ്ഹീ’’തി വുത്തം.

തത്ഥ സിയാതി തത്ഥ വേരഞ്ജായന്തിആദീസു പദേസു കസ്സചി ചോദനാ സിയാതി അത്ഥോ. ഉഭയഥാ നിദാനകിത്തനസ്സ പന കിം പയോജനന്തി? ആഹ ഗോചരഗാമനിദസ്സനത്ഥന്തിആദി. തത്ഥ അസ്സാതി ഭഗവതോ.

കിലമോവ കിലമഥോ, അത്തനോ അത്തഭാവസ്സ കിലമഥോ അത്തകിലമഥോ, തസ്സ അനു അനു യോഗോ പുനപ്പുനം പവത്തനം അത്തകിലമഥാനുയോഗോ. വത്ഥുകാമാരമ്മണേ സുഖേ സമ്പയോഗവസേന ലീനാ യുത്താ, കാമതണ്ഹാ, തംസഹചരിതേ കാമേ സുഖേ വാ ആരമ്മണഭൂതേ അല്ലീനാ പവത്തതീതി കാമസുഖല്ലികാ തണ്ഹാ, തസ്സാ കാമസുഖല്ലികായ അനു അനു യോഗോ കാമസുഖല്ലികാനുയോഗോ. ലോകേ സംവഡ്ഢഭാവന്തി ആമിസോപഭോഗേന സംവഡ്ഢിതഭാവം. ഉപ്പജ്ജമാനോ ബഹുജനഹിതാദിഅത്ഥായേവ ഉപ്പജ്ജതീതി യോജനാ.

ദിട്ഠിസീലസാമഞ്ഞേന സംഹതത്താ സങ്ഘോതി ഇമമത്ഥം വിഭാവേന്തോ ആഹ ദിട്ഠീതിആദി. ഏത്ഥ ച ‘‘യായം ദിട്ഠി അരിയാ നിയ്യാനികാ നിയ്യാതി തക്കരസ്സ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയായ, തഥാരൂപായ ദിട്ഠിയാ ദിട്ഠിസാമഞ്ഞഗതോ വിഹരതീ’’തി (ദീ. നി. ൩.൩൨൪, ൩൫൬; മ. നി. ൧.൪൯൨; ൩.൫൪; അ. നി. ൬.൧൨; പരി. ൨൭൪) ഏവം വുത്തായ ദിട്ഠിയാ. ‘‘യാനി താനി സീലാനി അഖണ്ഡാനി…പേ… സമാധിസംവത്തനികാനി, തഥാരൂപേസു സീലേസു സീലസാമഞ്ഞഗതോ വിഹരതീ’’തി (ദീ. നി. ൩.൩൨൪, ൩൫൬; മ. നി. ൧.൪൯൨; ൩.൫൪; അ. നി. ൬.൧൨; പരി. ൨൭൪) ഏവം വുത്താനഞ്ച സീലാനം സാമഞ്ഞസങ്ഖാതേന സങ്ഘാതോ സങ്ഘടിതോ സമണഗണോ, തേനാതി അത്ഥോ. ‘‘ദിട്ഠിസീലസാമഞ്ഞസങ്ഘാതസങ്ഘാതേനാ’’തി വാ പാഠേനേത്ഥ ഭവിതബ്ബം, തസ്സ ദിട്ഠിസീലസാമഞ്ഞഭൂതേന സംഹനനേന സങ്ഘാതോ സമണഗണോ, തേനാതി അത്ഥോ. ഏവഞ്ഹി പാഠേ സദ്ദതോ അത്ഥോ യുത്തതരോ ഹോതി. അസ്സാതി മഹതോ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ.

ബ്രഹ്മം അണതീതി ഏത്ഥ ബ്രഹ്മ-സദ്ദേന വേദോ വുച്ചതി, സോ മന്തബ്രഹ്മകപ്പവസേന തിവിധോ. തത്ഥ ഇരുവേദാദയോ തയോ വേദാ മന്താ, തേ ച പധാനാ, ഇതരേ പന സന്നിസ്സിതാ, തേന പധാനസ്സേവ ഗഹണം. മന്തേ സജ്ഝായതീതി ഇരുവേദാദികേ മന്തസത്ഥേ സജ്ഝായതീതി അത്ഥോ. ഇരുവേദാദയോ ഹി ഗുത്തഭാസിതബ്ബതായ ‘‘മന്താ’’തി വുച്ചന്തി. ‘‘ബാഹിതപാപത്താ ബ്രാഹ്മണോ, സമിതപാപത്താ സമണോ’’തി യഥാവുത്തമത്ഥദ്വയം ഉദാഹരണദ്വയേന വിഭാവേതും വുത്തഞ്ഹേതന്തിആദി വുത്തം. ‘‘സമിതത്താ ഹി പാപാനം ‘സമണോ’തി പവുച്ചതീ’’തി ഹി ഇദം വചനം ഗഹേത്വാ ‘‘സമിതപാപത്താ ‘സമണോ’തി വുച്ചതീ’’തി വുത്തം, ബാഹിതപാപോതി ഇദം പന അഞ്ഞസ്മിം ഗാഥാബന്ധേ വുത്തവചനം. യഥാഭുച്ചഗുണാധിഗതന്തി യഥാഭൂതഗുണാധിഗതം. സകിഞ്ചനോതി സദോസോ.

ഗോത്തവസേനാതി ഏത്ഥ ഗം തായതീതി ഗോത്തം, ഗോ-സദ്ദേന ചേത്ഥ അഭിധാനം ബുദ്ധി ച വുച്ചതി. കേനചി പാരിജുഞ്ഞേനാതി ഞാതിപാരിജുഞ്ഞാദിനാ കേനചി പാരിജുഞ്ഞേന, പരിഹാനിയാതി അത്ഥോ. തതോ പരന്തി വേരഞ്ജായന്തിആദിവചനം. ഇത്ഥമ്ഭൂതാഖ്യാനത്ഥേ ഉപയോഗവചനന്തി ഇത്ഥം ഇമം പകാരം ഭൂതോ ആപന്നോതി ഇത്ഥമ്ഭൂതോ, തസ്സ ആഖ്യാനം ഇത്ഥമ്ഭൂതാഖ്യാനം, സോയേവത്ഥോ ഇത്ഥമ്ഭൂതാഖ്യാനത്ഥോ. അഥ വാ ‘‘ഇത്ഥം ഏവംപകാരോ ഭൂതോ ജാതോ’’തി ഏവം കഥനത്ഥോ ഇത്ഥമ്ഭൂതാഖ്യാനത്ഥോ, തസ്മിം ഉപയോഗവചനന്തി അത്ഥോ. ഏത്ഥ ച അബ്ഭുഗ്ഗതോതി ഏത്ഥ അഭി-സദ്ദോ ഇത്ഥമ്ഭൂതാഖ്യാനത്ഥജോതകോ അഭിഭവിത്വാ ഉഗ്ഗമനപ്പകാരസ്സ ദീപനതോ, തേന യോഗതോ തം ഖോ പന ഭവന്തം ഗോതമന്തി ഇദം ഉപയോഗവചനം സാമിഅത്ഥേപി സമാനേ ഇത്ഥമ്ഭൂതാഖ്യാനദീപനതോ ‘‘ഇത്ഥമ്ഭൂതാഖ്യാനത്ഥേ’’തി വുത്തം, തേനേവാഹ ‘‘തസ്സ ഖോ പന ഭോതോ ഗോതമസ്സാതി അത്ഥോ’’തി.

ഇദം വുത്തം ഹോതി – യഥാ സാധു ദേവദത്തോ മാതരമഭീതി ഏത്ഥ അഭിസദ്ദയോഗതോ ഇത്ഥമ്ഭൂതാഖ്യാനേ ഉപയോഗവചനം കതം, ഏവമിധാപി തം ഖോ പന ഭവന്തം ഗോതമം അഭി ഏവം കല്യാണോ കിത്തിസദ്ദോ ഉഗ്ഗതോതി അഭിസദ്ദയോഗതോ ഇത്ഥമ്ഭൂതാഖ്യാനേ ഉപയോഗവചനന്തി. സാധു ദേവദത്തോ മാതരമഭീതി ഏത്ഥ ഹി ‘‘ദേവദത്തോ മാതരമഭി മാതരി വിസയേ മാതുയാ വാ സാധൂ’’തി ഏവം അധികരണത്ഥേ വാ സാമിഅത്ഥേ വാ ഭുമ്മവചനസ്സ സാമിവചനസ്സ വാ പസങ്ഗേ ഇത്ഥമ്ഭൂതാഖ്യാനത്ഥജോതകേന അഭിസദ്ദേന യോഗേ ഉപയോഗവചനം കതം, യഥാ ചേത്ഥ ദേവദത്തോ മാതുവിസയേ മാതുസമ്ബന്ധീ വാ സോ വുത്തപ്പകാരപ്പത്തോതി അയമത്ഥോ വിഞ്ഞായതി, ഏവമിധാപി ഭോതോ ഗോതമസ്സ സമ്ബന്ധീ കിത്തിസദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗതോ അഭിഭവിത്വാ ഉഗ്ഗമനപകാരപ്പത്തോതി അയമത്ഥോ വിഞ്ഞായതി. തത്ഥ ഹി ദേവദത്തഗ്ഗഹണം വിയ ഇധ കിത്തിസദ്ദഗ്ഗഹണം, തത്ഥ മാതരന്തി വചനം വിയ ഇധ തം ഖോ പന ഭവന്തം ഗോതമന്തി വചനം, തത്ഥ സാധുസദ്ദഗ്ഗഹണം വിയ ഇധ ഉഗ്ഗതസദ്ദഗ്ഗഹണം വേദിതബ്ബം. കിത്തിസദ്ദോതി കിത്തിഭൂതോ സദ്ദോ, ന കേവലോതി ദസ്സനത്ഥം വിസേസിതന്തി ആഹ ‘‘കിത്തി ഏവാ’’തി. തതോ കിത്തീതി ഥുതി, തസ്സാ പകാസകോ സദ്ദോ കിത്തിസദ്ദോതി ദസ്സേതും ‘‘ഥുതിഘോസോ വാ’’തി വുത്തം.

സോ ഭഗവാതി ഏത്ഥ സോതി പസിദ്ധിയം, യോ സോ സമത്തിംസ പാരമിയോ പൂരേത്വാ സബ്ബകിലേസേ ഭഞ്ജിത്വാ ദസസഹസ്സിലോകധാതും കമ്പേന്തോ അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുദ്ധോ, സോ ലോകേ അതിപാകടോതി ‘‘സോ ഭഗവാ’’തി വുത്തം. ഭഗവാതി ച ഇദം സത്ഥു നാമകിത്തനം, ന ഗുണകിത്തനം. പരതോ പന ഭഗവാതി ഗുണകിത്തനമേവ. ഇമിനാ ച ഇമിനാ ചാതി ഏതേന അരഹന്തിആദിപദാനം പച്ചേകം അനേകഗുണഗണം പടിച്ച പവത്തഭാവം ദസ്സേതി.

സുവിദൂരവിദൂരേതി ദ്വീഹി സദ്ദേഹി അതിവിയ ദൂരേതി ദസ്സേതി, സുവിദൂരതാ ഏവ ഹി വിദൂരതാ. സവാസനാനം കിലേസാനം വിദ്ധംസിതത്താതി ഇമിനാ പച്ചേകബുദ്ധാദീഹി അസാധാരണം ഭഗവതോ അരഹത്തന്തി ദസ്സേതി തേസം വാസനായ അപ്പഹീനത്താ, വാസനാ ച നാമ നിക്കിലേസസ്സാപി സകലഞേയ്യാനവബോധാദിദ്വാരത്തയപ്പയോഗവിഗുണതാഹേതുഭൂതോ കിലേസനിഹിതോ ആകാരോ ചിരനിഗളിതപാദാനം നിഗളമോക്ഖേപി സങ്കുചിതതാഗമനഹേതുകോ നിഗളനിഹിതോ ആകാരോ വിയ. യായ പിലിന്ദവച്ഛാദീനം വസലവോഹാരാദിവിഗുണതാ ഹോതി, അയം വാസനാതി ഗഹേതബ്ബാ. ആരകാതി ഏത്ഥ ആകാരസ്സ രസ്സത്തം ക-കാരസ്സ ച ഹ-കാരം സാനുസ്സരം കത്വാ നിരുത്തിനയേന ‘‘അരഹ’’ന്തി പദസിദ്ധി വേദിതബ്ബാ. ഏവം ഉപരിപി യഥാരഹം നിരുത്തിനയേന പദസിദ്ധി വേദിതബ്ബാ. യഞ്ചേതം സംസാരചക്കന്തി സമ്ബന്ധോ. പുഞ്ഞാദീതി ആദി-സദ്ദേന അപുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരആനേഞ്ജാഭിസങ്ഖാരേ സങ്ഗണ്ഹാതി. ആസവാ ഏവ അവിജ്ജാദീനം കാരണത്താ സമുദയോതി ആഹ ‘‘ആസവസമുദയമയേനാ’’തി. ‘‘ആസവസമുദയാ അവിജ്ജാസമുദയോ’’തി (മ. നി. ൧.൧൦൩) ഹി വുത്തം. വിപാകകടത്താരൂപപ്പഭേദോ തിഭവോ ഏവ രഥോ, തസ്മിം തിഭവരഥേ. സംസാരചക്കന്തി യഥാവുത്തകിലേസകമ്മവിപാകസമുദയോ.

‘‘ഖന്ധാനഞ്ച പടിപാടി, ധാതുആയതനാന ച;

അബ്ബോച്ഛിന്നം വത്തമാനാ, ‘സംസാരോ’തി പവുച്ചതീ’’തി. (വിസുദ്ധി. ൨.൬൧൮; ദീ. നി. അട്ഠ. ൨.൯൫ അപസാദനാവണ്ണനാ; സം. നി. അട്ഠ. ൨.൨.൬൦; അ. നി. അട്ഠ. ൨.൪.൧൯൯; ധ. സ. അട്ഠ. നിദാനകഥാ; വിഭ. അട്ഠ. ൨൨൬ സങ്ഖാരപദനിദ്ദേസ; സു. നി. അട്ഠ. ൨.൫൨൩; ഉദാ. അട്ഠ. ൩൯; ഇതിവു. അട്ഠ. ൧൪, ൫൮; ഥേരഗാ. അട്ഠ. ൧.൬൭, ൯൯; ബു. വം. അട്ഠ. ൫൮; പടി. മ. അട്ഠ. ൨.൧.൧൧൭; ചൂളനി. അട്ഠ. ൬) –

ഏവം വുത്തോ സംസാരോവ ചക്കം വിയ പരിബ്ഭമനതോ ചക്കം, തസ്സ ചക്കസ്സ സബ്ബേ അരാ ഹതാതി സമ്ബന്ധോ. അനേനാതി ഭഗവതാ. ബോധീതി ഞാണം, തം ഏത്ഥ മണ്ഡം പസന്നം ജാതന്തി ബോധിമണ്ഡോ. കമ്മക്ഖയകരം ഞാണഫരസുന്തി അരഹത്തമഗ്ഗഞാണം വുത്തം, തം ഛിന്ദിതബ്ബം അഭിസങ്ഖാരസങ്ഖാതം കമ്മം പരിച്ഛിന്ദതീതി ദസ്സേതും കമ്മക്ഖയകരവിസേസനവിസിട്ഠം വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം.

ഏവം കതിപയങ്ഗേഹി സംസാരചക്കം തദവസേസങ്ഗേഹി ഫലഭൂതനാമരൂപധമ്മേഹി തിഭവരഥഞ്ച തസ്മിം രഥേ യോജിതസംസാരചക്കാരാനം ഹനനപ്പകാരഞ്ച ദസ്സേത്വാ ഇദാനി സബ്ബേഹിപി ദ്വാദസഹി പടിച്ചസമുപ്പാദങ്ഗേഹി രഥവിരഹിതമേവ കേവലം സംസാരചക്കം, തസ്സ അരഘാതനപ്പകാരഭേദഞ്ച ദസ്സേതും അഥവാതിആദി വുത്തം. തത്ഥ അനമതഗ്ഗന്തി അനു അനു അമതഗ്ഗം, സബ്ബഥാ അനുഗച്ഛന്തേഹിപി അവിഞ്ഞാതകോടികന്തി അത്ഥോ. അവിജ്ജാമൂലകത്താ ജരാമരണപരിയോസാനത്താതി ഇദം സങ്ഖാരാദീനം ദസന്നം അരഭാവേന ഏകത്തം സമാരോപേത്വാതി വുത്തം. ന ഹി തേസം പച്ചേകം അവിജ്ജാമൂലകതാ ജരാമരണപരിയോസാനതാ ച അത്ഥി തഥാ പടിച്ചസമുപ്പാദപാളിയം അവുത്തത്താ. അഥ വാ തേസമ്പി യഥാരഹം അത്ഥതോ അവിജ്ജാമൂലകത്തം, അത്തനോ അത്തനോ ലക്ഖണഭൂതഖണികജരാമരണവസേന തപ്പരിയോസാനതഞ്ച സന്ധായേതം വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. ഏവഞ്ച തേസം പച്ചേകം അരഭാവോ സിദ്ധോ ഹോതി.

ഏവം സബ്ബാകാരം സംസാരചക്കമേവ ദസ്സേത്വാ ഇദാനി യേന ഞാണേന ഇമസ്സ സംസാരചക്കസ്സ അരാനം ഛേദോ ഭഗവതോ സിദ്ധോ, തസ്സ ധമ്മട്ഠിതിഞാണസ്സ ‘‘പച്ചയപരിഗ്ഗഹേ പഞ്ഞാ ധമ്മട്ഠിതിഞാണ’’ന്തി (പടി. മ. ൪; ൧.൪൫) മാതികാ വുത്തത്താ ഭവചക്കാവയവേസു അവിജ്ജാദീസു പച്ചയപച്ചയുപ്പന്നത്താ പരിഗ്ഗഹവസേന പവത്തിആകാരം ദസ്സേത്വാ പരതോ തസ്സ അത്ഥസ്സ നിഗമനവസേന വുത്തേന ഏവമയം അവിജ്ജാഹേതൂതിആദികേന പടിസമ്ഭിദാപാളിസഹിതേന (പടി. മ. ൧.൪൫) പാഠേന സരൂപതോ ധമ്മട്ഠിതിഞാണം, തസ്സ ച തേസുയേവ അവിജ്ജാദീസു ചതുസങ്ഖേപാദിവസേന പവത്തിവിഭാഗഞ്ച ദസ്സേത്വാ തതോ പരം ഇതി ഭഗവാതിആദിപാഠേന ഭഗവതോ തേന ധമ്മട്ഠിതിഞാണേന പടിച്ചസമുപ്പാദസ്സ സബ്ബാകാരതോ പടിവിദ്ധഭാവം ദസ്സേത്വാ പുന ഇമിനാ ധമ്മട്ഠിതിഞാണേനാതിആദിനാ ഭഗവതോ തേന ഞാണേന സംസാരചക്കാരാനം വിദ്ധംസിതഭാവം ദസ്സേതും തത്ഥ ദുക്ഖാദീസു അഞ്ഞാണം അവിജ്ജാതിആദി വുത്തം. തത്ഥ തിണ്ണം ആയതനാനന്തി ചക്ഖുസോതമനായതനാനം തിണ്ണം. ഏസ നയോ തിണ്ണം ഫസ്സാനന്തിആദീസുപി. രൂപതണ്ഹാദിവസേന ഛ തണ്ഹാകായാ ഏവ വേദിതബ്ബാ.

സഗ്ഗസമ്പത്തിന്തി കാമസുഗതീസു സമ്പത്തിം. തഥേവാതി കാമുപാദാനപച്ചയാ ഏവ. ബ്രഹ്മലോകസമ്പത്തിന്തി രൂപീബ്രഹ്മലോകസമ്പത്തിം. തേഭൂമകധമ്മവിസയസ്സ സബ്ബസ്സാപി രാഗസ്സ കിലേസകാമഭാവതോ ഭവരാഗോപി കാമുപാദാനമേവാതി ആഹ ‘‘കാമുപാദാനപച്ചയായേവ മേത്തം ഭാവേതീ’’തി. സേസുപാദാനമൂലികാസുപീതി ദിട്ഠുപാദാനസീലബ്ബതുപാദാനഅത്തവാദുപാദാനമൂലികാസുപി യോജനാസു. തത്രായം യോജനാനയോ – ഇധേകച്ചോ ‘‘നത്ഥി പരലോകോ ഉച്ഛിജ്ജതി അത്താ’’തി (ദീ. നി. ൧.൮൫-൮൬ അത്ഥതോ സമാനം) ദിട്ഠിം ഗണ്ഹാതി, സോ ദിട്ഠുപാദാനപച്ചയാ കായേന ദുച്ചരിതം ചരതീതിആദിനാ, അപരോ ‘‘അസുകസ്മിം ഭവേ അത്താ ഉച്ഛിജ്ജതീ’’തി ദിട്ഠിം ഗഹേത്വാ കാമരൂപാരൂപഭവൂപപത്തിയാ തം തം കുസലം കരോതീതിആദിനാ ച ദിട്ഠുപാദാനമൂലികാ യോജനാ, ഇമിനാവ നയേന അത്തവാദുപാദാനമൂലികാ യോജനാ വേദിതബ്ബാ. അപരോ ‘‘സീലേന സുദ്ധി വതേന സുദ്ധീ’’തി അസുദ്ധിമഗ്ഗം ‘‘സുദ്ധിമഗ്ഗോ’’തി പരാമസന്തോ സീലബ്ബതുപാദാനപച്ചയാ കായേന ദുച്ചരിതം ചരതീതിആദിനാ സബ്ബഭവേസു സീലബ്ബതുപാദാനമൂലികാ യോജനാ വേദിതബ്ബാ.

ഇദാനി യസ്സ സംസാരചക്കാരാനം ഘാതനസമത്ഥസ്സ ധമ്മട്ഠിതിഞാണസ്സ അവിജ്ജാദിപച്ചയപഅഗ്ഗഹാകാരം ദസ്സേതും കാമഭവേ ച അവിജ്ജാ കാമഭവേ സങ്ഖാരാനം പച്ചയോ ഹോതീതിആദിനാ അവിജ്ജാദീനം പച്ചയപച്ചയുപ്പന്നഭാവോ ദസ്സിതോ, തമേവ ഞാണം അവിജ്ജാദീസു പവത്തിആകാരേന സദ്ധിം പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗപാളിം ആനേത്വാ നിഗമനവസേന ദസ്സേന്തോ ഏവമയന്തിആദിമാഹ. വിസുദ്ധിമഗ്ഗടീകായം പന ‘‘ഇദാനി യ്വായം സംസാരചക്കം ദസ്സേന്തേന കാമഭവേ അവിജ്ജാ കാമഭവേ സങ്ഖാരാനം പച്ചയോ ഹോതീതിആദിനാ അവിജ്ജാദീനം പച്ചയഭാവോ സങ്ഖാരാദീനം പച്ചയുപ്പന്നഭാവോ ദസ്സിതോ, തമേവ പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗപാളിം ആനേത്വാ നിഗമനവസേന ദസ്സേന്തോ ഏവമയന്തിആദിമാഹാ’’തി വുത്തം. സാരത്ഥദീപനിയാ വിനയടീകായപി അയമേവ പാഠോ ലിഖിതോ. തത്ഥ ച കാമഭവേ ച അവിജ്ജാതിആദിനാ അവിജ്ജാദീനം പച്ചയപച്ചയുപ്പന്നഭാവോ സംസാരചക്കം ദസ്സേന്തേന വുത്തോ ന ഹോതി തസ്സ ച അവിജ്ജാ നാഭി, മൂലത്താതിആദിനാ പുബ്ബേവ ദസ്സിതത്താ ഉപരി ചക്കരൂപതോ പയോഗത്തേന ഉപസംഹാരാഭാവാ ച. ‘‘അപി ച തമേവ പച്ചയപച്ചയുപ്പന്നഭാവം നിഗമനവസേന ദസ്സേന്തോ’’തി ച വുത്തം, ന ചേത്ഥ പച്ചയപച്ചയുപ്പന്നഭാവോ നിഗമനവസേന പധാനത്തേന ദസ്സിതോ, അഥ ഖോ പച്ചയപരിഗ്ഗഹവസപ്പവത്തം ധമ്മട്ഠിതിഞാണമേവ യഥാവുത്തപച്ചയപരിഗ്ഗഹാകാരസ്സ നിഗമനവസേന ദസ്സിതം. തഥാ ഹി ‘‘ഏവമയം അവിജ്ജാ ഹേതു, സങ്ഖാരാ ഹേതുസമുപ്പന്നാ, ഉഭോപേതേ ധമ്മാ ഹേതുസമുപ്പന്നാതി പച്ചയപരിഗ്ഗഹേ പഞ്ഞാ ധമ്മട്ഠിതിഞാണം. അതീതമ്പി അദ്ധാനം. അനാഗതമ്പി അദ്ധാനം അവിജ്ജാ ഹേതു…പേ… ധമ്മട്ഠിതിഞാണ’’ന്തി (പടി. മ. ൧.൪൬) ധമ്മട്ഠിതിഞാണമേവ പധാനത്തേന ദസ്സിതം. ‘‘അവിജ്ജാ ഹേതു, സങ്ഖാരാ ഹേതുസമുപ്പന്നാ’’തിആദി പന പച്ചയപരിഗ്ഗഹേ പഞ്ഞാ ധമ്മട്ഠിതിഞാണന്തി (പടി. മ. മാതികാ ൪; ൧.൪൫) വുച്ചമാനത്താ തസ്സ പച്ചയപരിഗ്ഗഹാകാരപരിദീപനത്ഥം വിസയത്തേന വുത്തം, ന പധാനത്തേന.

അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ – ഏവന്തി അനന്തരേ വുത്തനയേന അയം അവിജ്ജാ സങ്ഖാരാനം ഹേതു, സങ്ഖാരാ ച തേന ഹേതുനാ സമുപ്പന്നാ. ഉഭോപേതേതി യസ്മാ അയം അവിജ്ജാ പരപരികപ്പിതപകതിഇസ്സരാദി വിയ അഹേതുകാ നിച്ചാ ധുവാ ന ഹോതി, അഥ ഖോ ‘‘ആസവസമുദയാ അവിജ്ജാസമുദയോ’’തി (മ. നി. ൧.൧൦൩) വചനതോ സയമ്പി സഹേതുകാ സങ്ഖതാ അനിച്ചായേവ ഹോതി, തസ്മാ ഉഭോപേതേ അവിജ്ജാസങ്ഖാരാ ഹേതുസമുപ്പന്നായേവ. ഇതീതി ഏവം യഥാവുത്തനയേന പച്ചയപരിഗ്ഗണ്ഹനേ യാ പഞ്ഞാ, തം ധമ്മാനം ഠിതിസങ്ഖാതേ കാരണേ യാഥാവതോ പവത്തത്താ ധമ്മട്ഠിതിഞാണം നാമാതി.

ഏത്ഥ ഹി ഞാണസ്സ വിസയവിഭാവനവസേനേവ അവിജ്ജാദീനം പച്ചയാദിഭാവോ വുത്തോ, ന പധാനത്തേന, ഞാണമേവ പനേത്ഥ പധാനതോ വുത്തം, തസ്മാ ഏതസ്സ ഞാണസ്സ പച്ചയപരിഗ്ഗഹാകാരദസ്സനത്ഥമേവ ഹേട്ഠാപി കാമഭവേ ച അവിജ്ജാതിആദിനാ അവിജ്ജാദീനം പച്ചയാദിഭാവോ വുത്തോ, ഇധാപി നിഗമനവസേന ഉപസംഹടോ, ന ഭവചക്കദസ്സനത്ഥന്തി അയമേത്ഥ അത്തനോ മതി.

തത്ഥ ച പച്ചയുപ്പന്നധമ്മേസു അദിട്ഠേസു ഹേതൂനം പച്ചയഭാവോപി ന സക്കാ ദട്ഠുന്തി ‘‘സങ്ഖാരാ ഹേതുസമുപ്പന്നാ’’തി പച്ചയപരിഗ്ഗഹഞാണനിദ്ദേസേ (പടി. മ. ൧.൪൫) പച്ചയുപ്പന്നധമ്മാനമ്പി ഗഹണം കതന്തി വേദിതബ്ബം. ഏതേന നയേനാതി അവിജ്ജായം വുത്തനയേന സങ്ഖാരാ ഹേതു, വിഞ്ഞാണം ഹേതുസമുപ്പന്നന്തിആദിനാ സബ്ബാനി ജാതിപരിയോസാനാനി പദാനി വിത്ഥാരേതബ്ബാനി.

ഏവം പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗപാളിയാ ധമ്മട്ഠിതിഞാണസ്സ അവിജ്ജാദീസു പവത്തിആകാരം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി തസ്സ തേസു പച്ചയേസു അഞ്ഞേഹിപി ആകാരേഹി പവത്തിആകാരം ദസ്സേതും തത്ഥാതിആദി വുത്തം. തത്ഥ തത്ഥാതി തേസു പടിച്ചസമുപ്പാദങ്ഗേസു. സങ്ഖിപ്പന്തി ഏത്ഥ അവിജ്ജാദയോ ഹേതുസാമഞ്ഞേന ഫലസാമഞ്ഞേന വാതി സങ്ഖേപോ, സങ്ഗഹോ, കോട്ഠാസോ രാസീതി അത്ഥോ. സോ പന ജാതിതോ ദുവിധോപി കാലഭേദവസേന ചതുബ്ബിധോ ജാതോ. പച്ചുപ്പന്നോ അദ്ധാതി അനുവത്തതി. തണ്ഹുപാദാനഭവാ ഗഹിതാ കിലേസകമ്മസാമഞ്ഞതോ തദവിനാഭാവതോ ച. അവിജ്ജാദികിലേസവട്ടമ്പി വിപാകധമ്മധമ്മതാസരിക്ഖതായ ഇധ കമ്മവട്ടമേവാതി ആഹ ഇമേ പഞ്ച ധമ്മാതിആദി. വിപാകാ ധമ്മാതിആദീസു കമ്മജഅരൂപക്ഖന്ധാനമേവ വിപാകസദ്ദവചനീയത്തേപി നാമരൂപാദിപദേസു രൂപമിസ്സമ്പി ഫലപഞ്ചകം അരൂപപ്പധാനതായ ച തബ്ബഹുലതായ ച ‘‘വിപാകവട്ട’’ന്തി വുത്തം. വിപാകപ്പധാനം വട്ടം, വിപാകബഹുലം വാ വട്ടന്തി അത്ഥോ. കമ്മജപരിയായോ വാ ഏത്ഥ വിപാക-സദ്ദോ ദട്ഠബ്ബോ. ജാതിജരാമരണാപദേസേനാതി പരമത്ഥധമ്മവിനിമുത്തജാതിജരാമരണം നാമ നത്ഥീതി തദപദേസേന തേസം കഥനേന തംമുഖേനാതി അത്ഥോ. ആകിരീയന്തി പകാസീയന്തീതി ആകാരാ, അവിജ്ജാദിസരൂപാ, തതോ പച്ചയാകാരതോതി അത്ഥോ. ഏകോ സന്ധീതി അവിച്ഛേദപ്പവത്തിഹേതുഭൂതോ ഹേതുഫലസന്ധി, ദുതിയോ ഫലഹേതുസന്ധി, തതിയോ ഹേതുഫലസന്ധീതി ദട്ഠബ്ബം.

ഏവം ധമ്മട്ഠിതിഞാണസ്സ അവിജ്ജാദീസു അനേകേഹി പകാരേഹി പവത്തിആകാരം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി തേഹി, അവുത്തേഹി ച സബ്ബേഹി ആകാരേഹി ഭഗവതോ പടിച്ചസമുപ്പാദസ്സ പടിവിദ്ധഭാവം, തസ്സ ച ഞാണസ്സ ധമ്മട്ഠിതിഞാണസദ്ദപ്പവത്തിനിമിത്തതം പടിസമ്ഭിദാപാളിനയേന ദസ്സേതും ഉപസംഹാരവസേന ഇതി ഭഗവാതിആദി വുത്തം. തത്ഥ ഇതീതി വുത്തപ്പകാരപരാമസനം, തേനാഹ ചതുസങ്ഖേപന്തിആദി. സബ്ബാകാരതോതി ഇധ കാമഭവേ ച അവിജ്ജാ കാമഭവേ സങ്ഖാരാനം പച്ചയോതിആദിനാ ഇധ വുത്തേഹി ച അവുത്തേഹി ച പടിച്ചസമുപ്പാദവിഭങ്ഗാദീസു (വിഭ. ൨൨൫ ആദയോ) ആഗതേഹി സബ്ബേഹി പകാരേഹി പടിവിജ്ഝതി. തന്തി യേന ഞാണേന ഭഗവാ ഏവം ജാനാതി, തം ഞാണം. ഞാതട്ഠേനാതി ജാനനട്ഠേന. പജാനനട്ഠേനാതി പടിവിജ്ഝനട്ഠേന.

ഇദാനി യമിദം ധമ്മട്ഠിതിഞാണം പച്ചയപരിഗ്ഗഹാകാരഭേദേഹി സദ്ധിം പപഞ്ചതോ ദസ്സിതം, തസ്മിം അരഘാതേ ഏതസ്സ ഉപയോഗിതം ദസ്സേതും ഇമിനാ ധമ്മട്ഠിതിഞാണേനാതിആദി വുത്തം. തത്ഥ ധമ്മട്ഠിതിഞാണേന അരേ ഹനീതി സമ്ബന്ധോ. കഥന്തി? ആഹ ‘‘തേ ധമ്മേ’’തിആദി. തേ അവിജ്ജാദികേ ധമ്മേ മഹാവജിരഞാണാവുധേന തേന ധമ്മട്ഠിതിഞാണേന യഥാഭൂതം ഞത്വാ തേന ബലവവിപസ്സനാവുധേന നിബ്ബിന്ദന്തോ അരിയമഗ്ഗാവുധേന വിരജ്ജന്തോ വിമുച്ചന്തോ അരേ ഹനീതി യോജനാ. അരിയമഗ്ഗഞാണമ്പി ഹി കിച്ചതോ സമുദയസച്ചാദിബോധതോ ‘‘ധമ്മട്ഠിതിഞാണ’’ന്തി വുച്ചതി.

ഏകേകം ധമ്മക്ഖന്ധം ഏകേകവിഹാരേന പൂജേമീതി ധമ്മക്ഖന്ധം ആരബ്ഭ പവത്താപി വിഹാരകരണപൂജാ ഭഗവതി പേമേനേവ പവത്തത്താ സധാതുകാദിചേതിയപടിമണ്ഡിതത്താ ച ഭഗവതോവ പൂജാതി ആഹ ഭഗവന്തം ഉദ്ദിസ്സാതിആദി. കിലേസാരീന സോ മുനീതി ഏത്ഥ നിഗ്ഗഹീതലോപോ, കിലേസാരീനം ഹതത്താതി അത്ഥോ. പച്ചയാദീന ചാരഹോതി ഏത്ഥാപി നിഗ്ഗഹീതലോപോ ദട്ഠബ്ബോ.

സമ്മാസമ്ബുദ്ധോതി ഏത്ഥ സം-സദ്ദോ സയന്തി അത്ഥേ പവത്തതീതി ആഹ ‘‘സാമ’’ന്തി, അപരനേയ്യോ ഹുത്വാതി അത്ഥോ. സബ്ബധമ്മാനന്തി ഇദം കസ്സചി വിസയവിസേസസ്സ അഗ്ഗഹിതത്താ സിദ്ധം. പദേസഗ്ഗഹണേ ഹി അസതി ഗഹേതബ്ബസ്സ നിപ്പദേസതാവ വിഞ്ഞായതി, യഥാ ദിക്ഖിതോ ന ദദാതീതി. ഏവഞ്ച കത്വാ അത്ഥവിസേസാനപേക്ഖാ കത്തരിയേവ ബുദ്ധ-സദ്ദസിദ്ധി വേദിതബ്ബാ കമ്മവചനിച്ഛായ അഭാവതോ. ‘‘സമ്മാ സാമം ബുദ്ധത്താ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ’’തി ഏത്തകമേവ ഹി ഇധ സദ്ദതോ ലബ്ഭതി. സബ്ബധമ്മാനന്തി ഇദം പന അത്ഥതോ ലബ്ഭമാനം ഗഹേത്വാ വുത്തം, ന ഹി ബുജ്ഝനകിരിയാ അവിസയാ യുജ്ജതി. അഭിഞ്ഞേയ്യേതി ലക്ഖണാദിതോ അനിച്ചാദിതോ ച അഭിവിസിട്ഠേന ലോകിയലോകുത്തരഞാണേന ജാനിതബ്ബേ ചതുസച്ചധമ്മേ. പരിഞ്ഞേയ്യേതി അനിച്ചാദിവസേന പരിച്ഛിന്ദിത്വാ ജാനിതബ്ബം ദുക്ഖം അരിയസച്ചമാഹ. പഹാതബ്ബേതി സമുദയസച്ചം. സച്ഛികാതബ്ബേതി നിരോധസച്ചം. ബഹുവചനനിദ്ദേസോ പനേത്ഥ സോപാദിസേസാദികം പരിയായസിദ്ധം ഭേദം അപേക്ഖിത്വാ കതോ.

അഭിഞ്ഞേയ്യന്തി ഗാഥായ പഹാതബ്ബഭാവേതബ്ബാനം സമുദയമഗ്ഗസച്ചാനം ഹേതുധമ്മാനം ഗഹണേനേവ തപ്ഫലാനം ദുക്ഖസച്ചനിരോധസച്ചാനമ്പി സിദ്ധിതോ പരിഞ്ഞാതബ്ബഞ്ച പരിഞ്ഞാതം സച്ഛികാതബ്ബഞ്ച സച്ഛികതന്തി ഇദമ്പേത്ഥ സങ്ഗഹിതമേവാതി ദട്ഠബ്ബം, തേനാഹ ‘‘തസ്മാ ബുദ്ധോസ്മീ’’തി. യസ്മാ ചത്താരിപി സച്ചാനി മയാ ബുദ്ധാനി, തസ്മാ സബ്ബമ്പി ഞേയ്യം ബുദ്ധോസ്മി, അബ്ഭഞ്ഞാസിന്തി അത്ഥോ.

വിചിത്തവിസയപത്ഥനാകാരപ്പവത്തിയാ തണ്ഹാ ദുക്ഖവിചിത്തതായ പധാനകാരണന്തി ആഹ ‘‘മൂലകാരണഭാവേനാ’’തി. ഉഭിന്നന്തി ചക്ഖുസ്സ തംസമുദയസ്സ ച. അപ്പവത്തീതി അപ്പവത്തിനിമിത്തം, ന അഭാവമത്തം. തസ്സ അവത്ഥുത്താ സപ്പച്ചയത്താദിഅനേകഭേദാ സബ്ബസങ്ഗഹിതാ. നിരോധപ്പജാനനാതി സച്ഛികിരിയാഭിസമയവസേന നിരോധസ്സ പടിവിജ്ഝനാ. ഏകേകപദുദ്ധാരേനാപീതി ചക്ഖു ചക്ഖുസമുദയോതിആദിനാ ഏകേകകോട്ഠാസനിദ്ധാരണേനാപി, ന ദുക്ഖസച്ചാദിസാമഞ്ഞതോ ഏവാതി അധിപ്പായോ. തണ്ഹായപി സങ്ഖാരദുക്ഖപരിയാപന്നതായ പരിഞ്ഞേയ്യത്താ ദുക്ഖസച്ചഭാവം ദസ്സേതും ‘‘ഛ തണ്ഹാകായാ’’തി വുത്തം. യസ്മിം പന അത്തഭാവേ സാ ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ മൂലകാരണഭാവേന സമുട്ഠാപികാ പുരിമഭവസിദ്ധാ തണ്ഹാ സമുദയസച്ചന്തി ഗഹേതബ്ബാ. കസിണാനീതി കസിണാരമ്മണാനി ഝാനാനി. ദ്വത്തിംസാകാരാതി കേസാദയോ തദാരമ്മണജ്ഝാനാനി ച. നവ ഭവാതി കാമഭവാദയോ തയോ സഞ്ഞീഭവാദയോ തയോ ഏകവോകാരഭവാദയോ തയോ ചാതി നവ ഭവാ. ചത്താരി ഝാനാനീതി ആരമ്മണവിസേസം അനപേക്ഖിത്വാ സാമഞ്ഞതോ ചത്താരി ഝാനാനി വുത്താനി. വിപാകകിരിയാനമ്പി യഥാരഹം സബ്ബത്ഥ സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. ഏത്ഥ ച കുസലധമ്മാനം ഉപനിസ്സയഭൂതാ തണ്ഹാസമുട്ഠാപികാതി വേദിതബ്ബാ, കിരിയധമ്മാനം പന തസ്സ അത്തഭാവസ്സ കാരണഭൂതാ തണ്ഹാ. അനുലോമതോതി ഏത്ഥ അവിജ്ജാ ദുക്ഖസച്ചം, തംസമുട്ഠാപികാ പുരിമതണ്ഹാ ആസവാ സമുദയസച്ചന്തി യോജേതബ്ബം. സങ്ഖാരാദീസു പന അവിജ്ജാദയോവ സമുദയസച്ചഭാവേന യോജേതബ്ബാ. തേനാതി തസ്മാ.

വിജ്ജാതി അത്തനോ വിസയം വിദിതം കരോതീതി വിജ്ജാ. സമ്പന്നത്താതി സമന്നാഗതത്താ, സമ്പുണ്ണത്താ വാ. തത്രാതി അമ്ബട്ഠസുത്തേ. മനോമയിദ്ധിയാതി ഏത്ഥ ‘‘ഇധ ഭിക്ഖു ഇമമ്ഹാ കായാ അഞ്ഞം കായം അഭിനിമ്മിനാതീ’’തി (ദീ. നി. ൧.൨൩൬) വുത്തത്താ സരീരബ്ഭന്തരഝാനമനേന അഞ്ഞസ്സ സരീരസ്സ നിബ്ബത്തിവസേന പവത്താ മനോമയിദ്ധി നാമ, സാ അത്ഥതോ ഝാനസമ്പയുത്താ പഞ്ഞായേവ. സത്ത സദ്ധമ്മാ നാമ സദ്ധാ ഹിരീ ഓത്തപ്പം ബാഹുസച്ചം വീരിയം സതി പഞ്ഞാ ച. ഗച്ഛതി അമതം ദിസന്തി ദുക്ഖനിത്ഥരണത്ഥികേഹി ദട്ഠബ്ബതോ അമതം നിബ്ബാനമേവ ദിസം ഗച്ഛതി, ഇമിനാ ച ചരണാനം സിക്ഖത്തയസങ്ഗഹിതഅരിയമഗ്ഗഭാവതോ നിബ്ബാനത്ഥികേഹി ഏകംസേന ഇച്ഛിതബ്ബതം ദസ്സേതി. ഇദാനിസ്സാ വിജ്ജാചരണസമ്പദായ സാവകാദിഅസാധാരണതം ദസ്സേതും തത്ഥ വിജ്ജാസമ്പദാതിആദി വുത്തം. തത്ഥ ആസവക്ഖയവിജ്ജാവസേന സബ്ബഞ്ഞുതാ സിജ്ഝതി, ചരണധമ്മഭൂതേസു ഝാനേസു അന്തോഗധായ മഹാകരുണാസമാപത്തിയാ വസേന മഹാകാരുണികതാ സിജ്ഝതീതി ആഹ ‘‘വിജ്ജാ…പേ… മഹാകാരുണികത’’ന്തി. യഥാ തന്തി ഏത്ഥ തന്തി നിപാതമത്തം, യഥാ അഞ്ഞോപി വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോ ബുദ്ധോ നിയോജേതി, തഥാ അയമ്പീതി അത്ഥോ. തേനാതി അനത്ഥപരിവജ്ജനഅത്ഥനിയോജനേന. അത്തന്തപാദയോതി ആദി-സദ്ദേന പരന്തപഉഭയന്തപാ ഗഹിതാ. അസജ്ജമാനോ ഭവേസു അപച്ചാഗച്ഛന്തോതി പഹീനാനം പുനാനുപ്പത്തിതോ ന പുന ഉപഗച്ഛന്തോ.

തത്രാതി യുത്തവാചാഭാസനേ സാധേതബ്ബേ ചേതം ഭുമ്മം. അഭൂതന്തി അഭൂതത്ഥം. അതച്ഛന്തി തസ്സേവ വേവചനം. അനത്ഥസംഹിതന്തി പിസുണാദിദോസയുത്തം. സമ്മാഗദത്താതി സുന്ദരവചനത്താ, ഗദനം ഗദോ, കഥനന്തി അത്ഥോ. സുന്ദരോ ഗദോ വചനമസ്സാതി ‘‘സുഗദോ’’തി വത്തബ്ബേ നിരുത്തിനയേന ദ-കാരസ്സ ത-കാരം കത്വാ ‘‘സുഗതോ’’തി വുത്തം.

സഭാവതോതി ദുക്ഖസഭാവതോ. ലോകന്തി ഖന്ധാദിലോകം. യഥാവുത്തമത്ഥം സുത്തതോ ആഹ യത്ഥാതിആദി. തത്ഥ യത്ഥാതി യസ്മിം ലോകന്തസങ്ഖാതേ നിബ്ബാനേ. തന്തി ലോകസ്സന്തം, ഓകാസലോകേ കായഗമനേന ഞാതബ്ബം പത്തബ്ബന്തി നാഹം വദാമീതി യോജനാ. ഇദഞ്ച രോഹിതദേവപുത്തേന ലോകസ്സ കായഗതിവസേന അന്തഗമനസ്സ പുച്ഛിതത്താ വുത്തം. അപ്പത്വാ ലോകസ്സന്തന്തി ഖന്ധാദിലോകം സന്ധായ വുത്തം.

കിന്തേ പദസാ ഓകാസലോകപരിബ്ഭമനേന, പരിമിതട്ഠാനേ ഏവ തം ഞാണഗമനേന ഗച്ഛന്താനം ദസ്സേമീതി ദസ്സേന്തോ അപി ചാതിആദിമാഹ. തത്ഥ ബ്യാമമത്തേ കളേവരേതി സരീരേ. തേന രൂപക്ഖന്ധം ദസ്സേതി. സസഞ്ഞിമ്ഹീതി സഞ്ഞാസീസേന വേദനാദയോ തയോ ഖന്ധേ. സമനകേതി വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധം. ലോകന്തി ഖന്ധാദിലോകം, ദുക്ഖന്തി അത്ഥോ. ലോകനിരോധന്തി നിബ്ബാനേന ലോകസ്സ നിരുജ്ഝനം, നിബ്ബാനമേവ വാ. അദേസമ്പി ഹി നിബ്ബാനം യേസം നിരോധായ ഹോതി, ഉപചാരതോ തന്നിസ്സിതം വിയ ഹോതീതി ‘‘ബ്യാമമത്തേ കളേവരേ ലോകനിരോധമ്പി പഞ്ഞപേമീ’’തി വുത്തം, ചക്ഖു ലോകേ പിയരൂപം, സാതരൂപം, ഏത്ഥേസാ തണ്ഹാ നിരുജ്ഝമാനാ നിരുജ്ഝതീതിആദീസു (ദീ. നി. ൨.൪൦൧; വിഭ. ൨൦൪) വിയ. കുദാചനന്തി കദാചിപി. അപ്പത്വാതി അഗ്ഗമഗ്ഗേന അനധിഗന്ത്വാ. തസ്മാതി യസ്മാ തം ഗമനേന പത്തും ന സക്കാ, തസ്മാ. ഹവേതി നിപാതമത്തം, ഏകംസത്ഥേ വാ. ലോകവിദൂതി സഭാവാദിതോ ഖന്ധാദിജാനനകോ. ചതുസച്ചധമ്മാനം അഭിസമിതത്താ സമിതാവീ, സമിതകിലേസോതി വാ അത്ഥോ. നാസീസതി ന പത്ഥേതി അപ്പടിസന്ധികത്താ.

ഏവം സങ്ഖേപതോ ലോകം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി വിത്ഥാരതോ തം ദസ്സേതും അപി ച തയോ ലോകാതിആദി വുത്തം. തത്ഥ ഇന്ദ്രിയബദ്ധാനം ഖന്ധാനം സമൂഹസന്താനഭൂതോ സത്തലോകോ. സോ ഹി രൂപാദീസു സത്തവിസത്തതായ ‘‘സത്തോ’’തി ച, ലോകിയന്തി ഏത്ഥ കമ്മകിലേസാ തബ്ബിപാകാ ചാതി ‘‘ലോകോ’’തി ച വുച്ചതി. അനിന്ദ്രിയബദ്ധാനം ഉതുജരൂപാനം സമൂഹസന്താനഭൂതോ ഓകാസലോകോ. സോ ഹി സത്തസങ്ഖാരാനം ആധാരതോ ‘‘ഓകാസോ’’തി ച, ലോകിയന്തി ഏത്ഥ തസ്സാധാരാ ച ആധേയ്യഭൂതാതി ‘‘ലോകോ’’തി ച പവുച്ചതി. ഇന്ദ്രിയാനിന്ദ്രിയബദ്ധാ പന സബ്ബേവ ഉപാദാനക്ഖന്ധാ പച്ചയേഹി സങ്ഖതട്ഠേന ലുജ്ജനപലുജ്ജനട്ഠേന ച ‘‘സങ്ഖാരലോകോ’’തി ച വുച്ചതി. ആഹരതി അത്തനോ ഫലന്തി ആഹാരോ, പച്ചയോ. തേന തിട്ഠനസീലാ ഉപ്പജ്ജിത്വാ യാവ ഭങ്ഗാ പവത്തനസീലാതി ആഹാരട്ഠിതികാ, സബ്ബേ സങ്ഖതധമ്മാ. സബ്ബേ സത്താതി ച ഇമിനാപി വേനേയ്യാനുരൂപതോ പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനത്താ ദേസനായ സങ്ഖാരാവ ഗഹിതാ.

യാവതാ ചന്ദിമസൂരിയാ പരിഹരന്തീതി യത്തകേ ഠാനേ ചന്ദിമസൂരിയാ പരിവത്തന്തി പവത്തന്തി. വിരോചനാതി തേസം വിരോചനഹേതു ഓഭാസനഹേതൂതി ഹേതുമ്ഹി നിസ്സക്കവചനം. ദിസാ ഭന്തീതി സബ്ബാ ദിസാ യാവതാ വിഗതന്ധകാരാ പഞ്ഞായന്തി. അഥ വാ ദിസാതി ഉപയോഗബഹുവചനം. തസ്മാ വിരോചമാനാ ചന്ദിമസൂരിയാ യത്തകാ ദിസാ ഭന്തി ഓഭാസേന്തീതി അത്ഥോ. താവ സഹസ്സധാ ലോകോതി തത്തകേന പമാണേന സഹസ്സപ്പകാരോ ഓകാസലോകോ, സഹസ്സചക്കവാളാനീതി അത്ഥോ. ഏത്ഥാതി സഹസ്സചക്കവാളേ. വസോതി ഇദ്ധിസങ്ഖാതോ വസോ വത്തതീതി അത്ഥോ.

തമ്പീതി തിവിധമ്പി ലോകം. അസ്സാതി അനേന ഭഗവതാ സങ്ഖാരലോകോപി സബ്ബഥാ വിദിതോതി സമ്ബന്ധോ. ഏകോ ലോകോതി യ്വായം ഹേട്ഠാ വുത്തനയേന സബ്ബസങ്ഖതാനം പച്ചയായത്തവുത്തിതോ തേന സാമഞ്ഞേന സങ്ഖാരലോകോ ഏകോ ഏകവിധോ, ഏസ നയോ സേസേസുപി. സബ്ബത്ഥാപി ലോകിയധമ്മാവ ലോകോതി അധിപ്പേതാ ലോകുത്തരാനം പരിഞ്ഞേയ്യത്താഭാവാ. ഉപാദാനാനം ആരമ്മണഭൂതാ ഖന്ധാ ഉപാദാനക്ഖന്ധാ. സത്ത വിഞ്ഞാണട്ഠിതിയോതി തഥാ തഥാ സമുപ്പന്നാ പജായേവ വുച്ചന്തി. നാനത്തകായാ നാനത്തസഞ്ഞിനോ, നാനത്തകായാ ഏകത്തസഞ്ഞിനോ, ഏകത്തകായാ നാനത്തസഞ്ഞിനോ, ഏകത്തകായാ ഏകത്തസഞ്ഞിനോ, ഹേട്ഠിമാ ച തയോ ആരുപ്പാതി ഇമാ സത്തവിധാ പജായേവ വിഞ്ഞാണം തിട്ഠതി ഏത്ഥാതി വിഞ്ഞാണട്ഠിതിയോ നാമ. തത്ഥ നാനത്തം കായോ ഏതേസമത്ഥീതി നാനത്തകായാ. നാനത്തം സഞ്ഞാ ഏതേസന്തി നാനത്തസഞ്ഞിനോ. സഞ്ഞാസീസേനേത്ഥ പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണം ഗഹിതം, ഏസ നയോ സേസേസുപി.

തത്ഥ സബ്ബമനുസ്സാ ച ഛ കാമാവചരദേവാ ച നാനത്തകായാ നാനത്തസഞ്ഞിനോ നാമ. തേസഞ്ഹി അഞ്ഞമഞ്ഞം വിസദിസതായ നാനാ കായോ, പടിസന്ധിസഞ്ഞാ ച നവവിധതായ നാനാ. തീസു പഠമജ്ഝാനഭൂമീസു ബ്രഹ്മകായികാ ചേവ ചതൂസു അപായേസു സത്താ ച നാനത്തകായാ ഏകത്തസഞ്ഞിനോ നാമ. തേസു ഹി ബ്രഹ്മപാരിസജ്ജാദീനം തിണ്ണമ്പി സരീരം അഞ്ഞമഞ്ഞം വിസദിസം, പടിസന്ധിസഞ്ഞാ പന പഠമജ്ഝാനവിപാകവസേന ഏകാവ, തഥാ ആപായികാനമ്പി, തേസം പന സബ്ബേസം അകുസലവിപാകാഹേതുകാവ പടിസന്ധിസഞ്ഞാ. ദുതിയജ്ഝാനഭൂമികാ ച പരിത്താഭ അപ്പമാണാഭ ആഭസ്സരാ ഏകത്തകായാ നാനത്തസഞ്ഞിനോ നാമ. തേസഞ്ഹി സബ്ബേസം ഏകപ്പമാണോവ കായോ, പടിസന്ധിസഞ്ഞാ പന ദുതിയതതിയജ്ഝാനവിപാകവസേന നാനാ ഹോതി. തതിയജ്ഝാനഭൂമിയം പരിത്തസുഭാദയോ തയോ, ചതുത്ഥജ്ഝാനഭൂമിയം അസഞ്ഞസത്തവജ്ജിതാ വേഹപ്ഫലാ, പഞ്ച ച സുദ്ധാവാസാതി നവസു ഭൂമീസു സത്താ ഏകത്തകായാ ഏകത്തസഞ്ഞിനോ നാമ. ആഭാനാനത്തേന പന സബ്ബത്ഥ കായനാനത്തം ന ഗയ്ഹതി, സണ്ഠാനനാനത്തേനേവ ഗയ്ഹതീതി. അസഞ്ഞസത്താ വിഞ്ഞാണാഭാവേന വിഞ്ഞാണട്ഠിതിസങ്ഖ്യം ന ഗച്ഛന്തി. നേവസഞ്ഞാ നാസഞ്ഞായതനം പന യഥാ സഞ്ഞായ, ഏവം വിഞ്ഞാണസ്സാപി സുഖുമത്താ നേവവിഞ്ഞാണം നാവിഞ്ഞാണം, തസ്മാ പരിബ്യത്തവിഞ്ഞാണകിച്ചവന്തേസു വിഞ്ഞാണട്ഠിതീസു ന ഗയ്ഹതി. തസ്മാ സേസാനി ആകാസാനഞ്ചായതനാദീനി തീണിയേവ ഗഹിതാനി, തേഹി സദ്ധിം ഇമാ സത്ത വിഞ്ഞാണട്ഠിതിയോതി വേദിതബ്ബാ.

അട്ഠ ലോകധമ്മാതി ലാഭോ അലാഭോ യസോ അയസോ നിന്ദാ പസംസാ സുഖം ദുക്ഖന്തി ഇമേ അട്ഠ ലോകസ്സ സഭാവത്താ ലോകധമ്മാ. ലാഭാലാഭാദിപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജനകാ പനേത്ഥ അനുരോധവിരോധാ വാ ലാഭാദിസദ്ദേഹി വുത്താതി വേദിതബ്ബാ. നവ സത്താവാസാതി ഹേട്ഠാ വുത്താ സത്ത വിഞ്ഞാണട്ഠിതിയോ ഏവ അസഞ്ഞസത്തചതുത്ഥാരുപ്പേഹി സദ്ധിം ‘‘നവ സത്താവാസാ’’തി വുച്ചന്തി. സത്താ ആവസന്തി ഏത്ഥാതി സത്താവാസാ, സത്തനികായോ, അത്ഥതോ തഥാ പവത്താ പജാ ഏവ ഇധ സങ്ഖാരലോകഭാവേന ഗയ്ഹന്തീതി വേദിതബ്ബാ. ദസായതനാനീതി ധമ്മായതനമനായതനവജ്ജിതാനി ദസ.

ഏത്ഥ ച തീസു ഭവേസു അസ്സാദദസ്സനവസേന തിസ്സോ വേദനാവ ലോകഭാവേന വുത്താ, തഥാ പച്ചയദസ്സനവസേന ചത്താരോവ ആഹാരാ. അത്തഗ്ഗാഹനിമിത്തദസ്സനവസേന ഛ അജ്ഝത്തികാനേവ ആയതനാനി. ഥൂലസഞ്ഞീഭവദസ്സനവസേന സത്ത വിഞ്ഞാണട്ഠിതിയോവ, അനുരോധവിരോധദസ്സനവസേന അട്ഠ ലോകധമ്മാ വാ, ഥൂലായതനദസ്സനവസേന ദസായതനാനേവ ലോകഭാവേന വുത്താനി. തേസം ഗഹണേനേവ തന്നിസ്സയതപ്പടിബദ്ധാ തദാരമ്മണാ സബ്ബേ തേഭൂമകാ നാമരൂപധമ്മാ അത്ഥതോ ഗഹിതാ ഏവ ഹോന്തി. സേസേഹി പന ഏകവിധാദികോട്ഠാസേഹി സരൂപേനേവ തേ ഗഹിതാതി വേദിതബ്ബം.

ആസയം ജാനാതീതിആദീസു ആഹച്ച ചിത്തം ഏത്ഥ സേതീതി ആസയോ, അഞ്ഞസ്മിം വിസയേ പവത്തിത്വാപി ചിത്തം യത്ഥ സരസേന പവിസിത്വാ തിട്ഠതി, സോ വട്ടാസയോ വിവട്ടാസയോതി ദുവിധോ. തത്ഥ വട്ടാസയോപി സസ്സതുച്ഛേദദിട്ഠിവസേന ദുവിധോ. വിവട്ടാസയോ പന വിപസ്സനാസങ്ഖാതാ അനുലോമികാ ഖന്തി, മഗ്ഗസങ്ഖാതം യഥാഭൂതഞാണഞ്ചാതി ദുവിധോ. യഥാഹ –

‘‘സസ്സതുച്ഛേദദിട്ഠി ച, ഖന്തി ചേവാനുലോമികം;

യഥാഭൂതഞ്ച യം ഞാണം, ഏതം ആസയസദ്ദിത’’ന്തി. (സാരത്ഥ. ടീ. ൧.വേരഞ്ജകണ്ഡവണ്ണനാ);

ഏതം ദുവിധമ്പി ആസയം സത്താനം അപ്പവത്തിക്ഖണേയേവ ഭഗവാ സബ്ബഥാ ജാനാതി. അനുസയന്തി കാമരാഗാനുസയാദിവസേന സത്തവിധം അനുസയം. ചരിതന്തി ‘‘സുചരിതദുച്ചരിത’’ന്തി നിദ്ദേസേ വുത്തം. അഥ വാ ചരിതന്തി ചരിയാ, തേ രാഗാദയോ ഛ മൂലചരിയാ, സംസഗ്ഗസന്നിപാതവസേന അനേകവിധാ ഹോന്തി. അധിമുത്തിന്തി അജ്ഝാസയധാതും, തത്ഥ തത്ഥ ചിത്തസ്സ അഭിരുചിവസേന നിന്നതാ, സാ ദുവിധാ ഹീനാധിമുത്തി പണീതാധിമുത്തീതി. യായ ദുസ്സീലാദികേ ഹീനാധിമുത്തികേ സേവന്തി, സാ ഹീനാധിമുത്തി. യായ പണീതാധിമുത്തികേ സേവന്തി, സാ പണീതാധിമുത്തി. തം ദുവിധമ്പി അധിമുത്തിം ഭഗവാ സബ്ബാകാരതോ ജാനാതി. അപ്പം രാഗാദിരജം ഏതേസന്തി അപ്പരജക്ഖാ, അനുസ്സദരാഗാദിദോസാ. ഉസ്സദരാഗാദിദോസാ മഹാരജക്ഖാ. ഉപനിസ്സയഭൂതേഹി തിക്ഖേഹി സദ്ധാദിഇന്ദ്രിയേഹി മുദുകേഹി ച സമന്നാഗതാ തിക്ഖിന്ദ്രിയാ മുദിന്ദ്രിയാ ച. ഹേട്ഠാ വുത്തേഹി ആസയാദീഹി സുന്ദരേഹി അസുന്ദരേഹി ച സമന്നാഗതാ സ്വാകാരാ ദ്വാകാരാ ച വേദിതബ്ബാ. സമ്മത്തനിയാമം വിഞ്ഞാപേതും സുകരാ സുവിഞ്ഞാപയാ, വിപരീതാ ദുവിഞ്ഞാപയാ. മഗ്ഗഫലപടിവേധായ ഉപനിസ്സയസമ്പന്നാ ഭബ്ബാ, വിപരീതാ അഭബ്ബാ. ഏവം സത്തസന്താനഗതധമ്മവിസേസജാനനേനേവ സത്തലോകോപി വിദിതോ ധമ്മവിനിമുത്തസ്സ സത്തസ്സ അഭാവാതി വേദിതബ്ബം.

ഏകം ചക്കവാളം…പേ… പഞ്ഞാസഞ്ച യോജനാനീതി ഏത്ഥ ഹോതീതി സേസോ. പരിക്ഖേപതോ പമാണം വുച്ചതീതി സേസോ. ചക്കവാളസ്സ സബ്ബം പരിമണ്ഡലം ഛത്തിംസ സതസഹസ്സാനി…പേ… സതാനി ച ഹോന്തീതി യോജേതബ്ബം. തത്ഥാതി ചക്കവാളേ, ദ്വേ സതസഹസ്സാനി ചത്താരി നഹുതാനി ച യോജനാനി യാനി ഏത്തകം ഏത്തകപ്പമാണം ബഹലത്തേന അയം വസുന്ധരാ സങ്ഖാതാതി യോജനാ. തത്ഥ ഏത്തകന്തി കിരിയാവിസേസനം ദട്ഠബ്ബം. സന്ധാരകം ജലം ഏത്തകം ഏത്തകപ്പമാണം ഹുത്വാ പതിട്ഠിതന്തി യോജനാ. ഏത്ഥാതി ചക്കവാളേ. അജ്ഝോഗാള്ഹുഗ്ഗതാതി അജ്ഝോഗാള്ഹാ ച ഉഗ്ഗതാ ച. ബ്രഹാതി മഹന്താ. യോജനാനം സതാനുച്ചോ, ഹിമവാ പഞ്ചാതി യോജനാനം പഞ്ചസതാനി ഉച്ചോ ഉബ്ബേധോ. തിപഞ്ചയോജനക്ഖന്ധപരിക്ഖേപാതി പന്നരസയോജനപ്പമാണക്ഖന്ധപരിണാഹാ. നഗവ്ഹയാതി രുക്ഖാഭിധാനാ ജമ്ബൂതി യോജനാ. സമന്തതോതി സബ്ബസോഭാഗേന, ആയാമതോ ച വിത്ഥാരതോ ച സതയോജനവിത്ഥാരാതി അത്ഥോ. യസ്സാനുഭാവേനാതി യസ്സാ മഹന്തതാകപ്പട്ഠായികാദിപ്പകാരേന പഭാവേന. പരിക്ഖിപിത്വാ തം സബ്ബം, ലോകധാതുമയം ഠിതോതി ഹേട്ഠാ വുത്തം സബ്ബമ്പി തം പരിക്ഖിപിത്വാ ചക്കവാളസിലുച്ചയോ ഠിതോ, അയം ഏകാ ലോകധാതു നാമാതി അത്ഥോ, മ-കാരോ പദസന്ധിവസേന വുത്തോ. അഥ വാ തം സബ്ബം ലോകധാതും പരിക്ഖിപിത്വാ അയം ചക്കവാളസിലുച്ചയോ ഠിതോതി യോജേതബ്ബം.

തത്ഥാതി തസ്സം ലോകധാതുയം. താവതിംസഭവനന്തി തിദസപുരം. അസുരഭവനന്തി അസുരപുരം. അവീചിമഹാനിരയോ ച തഥാ ദസസഹസ്സയോജനോ, സോ പന ചതുന്നം ലോഹഭിത്തീനമന്തരാ യോജനസതായാമവിത്ഥാരോപി സമന്താ സോളസഹി ഉസ്സദനിരയേഹി സദ്ധിം ദസസഹസ്സയോജനോ വുത്തോതി വേദിതബ്ബോ. തദനന്തരേസൂതി തേസം ചക്കവാളാനം അന്തരേസു. ലോകാനം ചക്കവാളാനം അന്തരേ വിവരേ ഭവത്താ ലോകന്തരികാ. തിണ്ണഞ്ഹി സകടചക്കാനം പത്താനം വാ ആസന്നട്ഠപിതാനം അന്തരസദിസേ തിണ്ണം തിണ്ണം ചക്കവാളാനം അന്തരേസു ഏകേകോ ലോകന്തരികനിരയോ അട്ഠയോജനസഹസ്സപ്പമാണോ സീതനരകോ സത്താനം അകുസലവിപാകേന നിബ്ബത്തതി. അനന്താനീതി തിരിയം അട്ഠസു ദിസാസു ചക്കവാളാനി ആകാസോ വിയ അനന്താനി. ഉദ്ധം പന അധോ ച അന്താനേവ. അനന്തേന ബുദ്ധഞാണേനാതി ഏത്ഥ അനന്തഞേയ്യപടിവേധസാമത്ഥിയയോഗതോവ ഞാണം ‘‘അനന്ത’’ന്തി വേദിതബ്ബം.

അത്തനോതി നിസ്സക്കേ സാമിവചനമേതം, അത്തതോതി അത്ഥോ. ഗുണേഹി അത്തനോ വിസിട്ഠതരസ്സാതി സമ്ബന്ധോ, തരഗ്ഗഹണഞ്ചേത്ഥ അനുത്തരോതി പദസ്സ അത്ഥനിദ്ദേസവസേന കതം, ന വിസിട്ഠസ്സ കസ്സചി അത്ഥിതായ. സദേവകേ ഹി ലോകേ സദിസകപ്പോപി നാമ കോചി തഥാഗതസ്സ നത്ഥി, കുതോ സദിസോ, തേനാഹ സീലഗുണേനാപി അസമോതിആദി. തത്ഥ അസമേഹി സമ്മാസമ്ബുദ്ധേഹി സമോ അസമസമോ. നത്ഥി പടിമാ ഏതസ്സാതി അപ്പടിമോ. ഏസ നയോ സേസേസുപി. തത്ഥ ഉപമാമത്തം പടിമാ, സദിസൂപമാ പടിഭാഗോ. യുഗഗ്ഗാഹവസേന ഠിതോ പടിമോ പുഗ്ഗലോതി വേദിതബ്ബോ. അത്തനാതി അത്തതോ. പുരിസദമ്മേതിആദീസു ദമിതബ്ബാ ദമ്മാ, ‘‘ദമ്മപുരിസാ’’തി വത്തബ്ബേ വിസേസനസ്സ പരനിപാതം കത്വാ ‘‘പുരിസദമ്മാ’’തി വുത്തം, പുരിസഗ്ഗഹണഞ്ചേത്ഥ ഉക്കട്ഠവസേന ഇത്ഥീനമ്പി ദമേതബ്ബതോ. നിബ്ബിസാ കതാ ദോസവിസസ്സ വിനോദനേന. അത്ഥപദന്തി അത്ഥാഭിബ്യഞ്ജനകം പദം, വാക്യന്തി അത്ഥോ. ഏകപദഭാവേന ച അനഞ്ഞസാധാരണോ സത്ഥു പുരിസദമ്മസാരഥിഭാവോ ദസ്സിതോ ഹോതി, തേനാഹ ഭഗവാ ഹീതിആദി. അട്ഠ ദിസാതി അട്ഠ സമാപത്തിയോ. അസജ്ജമാനാതി വസീഭാവപ്പത്തിയാ നിസ്സങ്ഗചാരാ.

ദിട്ഠധമ്മോ വുച്ചതി പച്ചക്ഖോ അത്തഭാവോ, തത്ഥ നിയുത്തോതി ദിട്ഠധമ്മികോ, ഇധലോകത്ഥോ. കമ്മകിലേസവസേന സമ്പരേതബ്ബതോ സമാഗന്തബ്ബതോ സമ്പരായോ, പരലോകോ, തത്ഥ നിയുത്തോതി സമ്പരായികോ, പരലോകത്ഥോ. പരമോ ഉത്തമോ അത്ഥോ പരമത്ഥോ, നിബ്ബാനം. സഹ അത്ഥേന വത്തതീതി സത്ഥോ, ഭണ്ഡമൂലേന വാണിജ്ജായ ദേസന്തരം ഗച്ഛന്തോ ജനസമൂഹോ. സോ അസ്സ അത്ഥീതി സത്ഥാ, സത്ഥവാഹോതി നിരുത്തിനയേന. സോ വിയ ഭഗവാതി ആഹ ‘‘സത്ഥാ, ഭഗവാ സത്ഥവാഹോ’’തി. ഇദാനി തമത്ഥം നിദ്ദേസപാളിനയേന ദസ്സേതും യഥാ സത്ഥവാഹോതിആദി വുത്തം. തത്ഥ സത്ഥേതി സത്ഥികേ ജനേ. കം ഉദകം താരേന്തി ഏത്ഥാതി കന്താരോ, നിരുദകോ അരഞ്ഞപ്പദേസോ. ചോരാദീഹി അധിട്ഠിതഅരഞ്ഞപ്പദേസാപി ദുഗ്ഗമനട്ഠേന തംസദിസതായ കന്താരാത്വേവ നിരുള്ഹാതി സാമഞ്ഞതോ ‘‘കന്താരം താരേതീ’’തി വത്വാ തം വിവരന്തോ ചോരകന്താരന്തിആദിമാഹ.

ഭഗവതോതി നിസ്സക്കേ സാമിവചനം, ഭഗവന്തതോ ധമ്മസ്സവനേനാതി അത്ഥോ. യഥാ ‘‘ഉപജ്ഝായതോ അജ്ഝേതീ’’തി, ഭഗവതോ സന്തികേതി വാ അത്ഥോ. സരേ നിമിത്തം അഗ്ഗഹേസീതി പുബ്ബബുദ്ധുപ്പാദേസു സദ്ധമ്മസ്സവനപരിചയേന ‘‘ധമ്മോ ഏസോ വുച്ചതീ’’തി സരേ ആകാരം ഗണ്ഹി. പുബ്ബാഭിയോഗവസേനേവ ഹി ഈദിസാനം തിരച്ഛാനാനം ധമ്മസ്സവനാദീസു പസാദോ ഉപ്പജ്ജതി വഗ്ഗുലിആദീനം വിയ. ഇതരഥാ സബ്ബതിരച്ഛാനാനമ്പി തഥാ പസാദുപ്പത്തിപ്പസങ്ഗതോ. യദി ഹി ഉപ്പജ്ജേയ്യ, ഭഗവാ അനന്തചക്കവാളേസു സബ്ബസത്താനമ്പി ഏകക്ഖണേ സപ്പാടിഹാരിയധമ്മം സാവേതും സക്കോതീതി സബ്ബസത്താനമ്പി ഇതോ പുബ്ബേവ വിമുത്തിപ്പസങ്ഗോ സിയാ. യേ പന ദേവമനുസ്സനാഗസുപണ്ണാദയോ പകതിയാവ കമ്മസ്സകതഞ്ഞാണാദിയുത്താ ഹോന്തി, തേയേവ പുബ്ബേ അനുപനിസ്സയാപി ഭഗവതോ സദ്ധമ്മസ്സവനാദിനാ പഠമം വിവട്ടൂപനിസ്സയം പസാദം ഉപ്പാദേതും സക്കോന്തി, ന ഇതരേതി ഗഹേതബ്ബം. അരേ അഹമ്പി നാമാതി ഏത്ഥ ‘‘കുതോഹം ഇധ നിബ്ബത്തോതി ഓലോകേത്വാ മണ്ഡൂകഭാവതോതി ഞത്വാ’’തി ഇദം ഏത്തകമ്പി അരേ അഹമ്പി നാമാതി വിമ്ഹയവചനേനേവ സിജ്ഝതീതി അവുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. ജലന്തി ജലന്തോ വിജ്ജോതമാനോ. മണ്ഡൂകോഹന്തി ഗാഥായ ഉദകേതി സഞ്ജാതട്ഠാനദസ്സനം, തേന ഥലമണ്ഡൂകതാ നിവത്തനം കതം ഹോതി. ഉദകേ ജാതാനമ്പി കച്ഛപാദീനം ഥലഗോചരതാപി അത്ഥീതി തം നിവത്തനത്ഥം ‘‘വാരിഗോചരോ’’തി വുത്തം, ഉദകസഞ്ചാരീതി അത്ഥോ.

വിമോക്ഖന്തികഞാണവസേനാതി ഏത്ഥ സബ്ബസോ കിലേസേഹി വിമുച്ചതീതി വിമോക്ഖോ, അഗ്ഗമഗ്ഗോ, തസ്സ അന്തോ, അഗ്ഗഫലം, തത്ഥ ഭവം വിമോക്ഖന്തികം, സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേന സദ്ധിം സബ്ബമ്പി ബുദ്ധഞാണം. ഇദാനി സമ്മാസമ്ബുദ്ധപദതോ ബുദ്ധപദസ്സ വിസേസം ദസ്സേതും യസ്മാ വാതിആദി വുത്തം. സമ്മാസമ്ബുദ്ധപദേന ഹി സത്ഥു പടിവേധഞാണാനുഭാവോ വുത്തോ, ഇമിനാ പന ബുദ്ധപദേന ദേസനാഞാണാനുഭാവോപി, തേനാഹ അഞ്ഞേപി സത്തേ ബോധേസീതിആദി.

ഗുണവിസിട്ഠസത്തുത്തമഗരുഗാരവാധിവചനന്തി സബ്ബേഹി സീലാദിഗുണേഹി വിസിട്ഠസ്സ തതോ ഏവ സബ്ബസത്തേഹി ഉത്തമസ്സ ഗരുനോ ഗാരവവസേന വുച്ചമാനവചനമിദം ഭഗവാതി. സേട്ഠന്തി സേട്ഠവാചകം വചനം സേട്ഠഗുണസഹചരണതോ. അഥ വാ വുച്ചതീതി വചനം, അത്ഥോ, സോ സേട്ഠോതി അത്ഥോ. ഉത്തമന്തി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. ഗരുഗാരവയുത്തോതി ഏത്ഥ ഗരുഭാവോ ഗാരവം, ഗരുഗുണയോഗതോ ഗരുകരണം വാ ഗാരവം, തേന സാവകാദീനം അസാധാരണതായ ഗരുഭൂതേന മഹന്തേന ഗാരവേന യുത്തോതി ഗരുഗാരവയുത്തോ. അഥ വാ ഗരു ച സബ്ബലോകസ്സ സിക്ഖകത്താ തേനേവ ഗാരവയുത്തോ ചാതിപി യോജേതബ്ബം.

അവത്ഥായ വിദിതം ആവത്ഥികം. ഏവം ലിങ്ഗികം. നിമിത്തതോ ആഗതം നേമിത്തികം. അധിച്ച യംകിഞ്ചി നിമിത്തം അധിവചനവസേന അനപേക്ഖിത്വാ പവത്തം അധിച്ചസമുപ്പന്നം, തേനാഹ ‘‘വചനത്ഥമനപേക്ഖിത്വാ’’തി. യദിച്ഛായ ആഗതം യാദിച്ഛകം. ഏത്ഥ ച ബാഹിരം ദണ്ഡാദി ലിങ്ഗം, അബ്ഭന്തരം തേവിജ്ജാദി നിമിത്തം. പചുരജനവിസയം വാ ദിസ്സമാനം ലിങ്ഗം, തബ്ബിപരീതം നിമിത്തന്തി വേദിതബ്ബം. സച്ഛികാപഞ്ഞത്തീതി സബ്ബധമ്മാനം സച്ഛികിരിയാനിമിത്താ പഞ്ഞത്തി. അഥ വാ സച്ഛികാപഞ്ഞത്തീതി പച്ചക്ഖസിദ്ധാ പഞ്ഞത്തി. യംഗുണനിമിത്താ ഹി സാ, തേ ഗുണാ സത്ഥു പച്ചക്ഖഭൂതാതി ഗുണാ വിയ സാപി സച്ഛികതാ ഏവ നാമ ഹോതി, ന പരേസം, വോഹാരമത്തേനാതി അധിപ്പായോ. യംഗുണനേമിത്തികന്തി യേഹി ഗുണേഹി നിമിത്തഭൂതേഹി ഏതം നാമം നേമിത്തികഞ്ച ജാതം. വദന്തീതി ധമ്മസേനാപതിസ്സ ഗരുഭാവതോ ബഹുവചനേനാഹ, സങ്ഗീതികാരേഹി വാ കതമനുവാദം സന്ധായ.

ഇസ്സരിയാദിഭേദോ ഭഗോ അസ്സ അത്ഥീതി ഭഗീ. മഗ്ഗഫലാദിഅരിയഗുണം അരഞ്ഞാദിവിവേകട്ഠാനഞ്ച ഭജി സേവി സീലേനാതി ഭജീ. ചീവരാദിപച്ചയാനം അത്ഥരസാദീനഞ്ച സീലാദിഗുണാനഞ്ച ഭാഗീ, ദായാദോതി അത്ഥോ. വിഭജി ഉദ്ദേസനിദ്ദേസാദിപ്പകാരേഹി ധമ്മരതനം പവിഭജീതി വിഭത്തവാ. രാഗാദിപാപധമ്മം ഭഗ്ഗം അകാസീതി ഭഗവാതി വുച്ചതീതി സബ്ബത്ഥ സമ്ബന്ധോ. ഗരുപി ലോകേ ഭഗവാതി വുച്ചതീതി ആഹ ‘‘ഗരൂ’’തി, യസ്മാ ഗരു, തസ്മാപി ഭഗവാതി അത്ഥോ. പാരമിതാസങ്ഖാതം ഭഗ്യമസ്സ അത്ഥീതി ഭഗ്യവാ. ബഹൂഹി ഞായേഹീതി കായഭാവനാദികേഹി അനേകേഹി ഭാവനാക്കമേഹി. സുഭാവിതത്തനോതി പച്ചത്തേ ഏതം സാമിവചനം, തേന സുഭാവിതസഭാവോതി അത്ഥോ. ഭവാനം അന്തം നിബ്ബാനം ഗതോതി ഭവന്തഗോ. തത്ഥ തത്ഥ ഭഗവാതി സദ്ദസിദ്ധി നിരുത്തിനയേനേവ വേദിതബ്ബാ.

ഇദാനി ഭഗീ ഭജീതി നിദ്ദേസഗാഥായ നവഹി പദേഹി ദസ്സിതമത്ഥം ഭഗ്യവാതി ഗാഥായ ഛഹി പദേഹി സങ്ഗഹേത്വാ പദസിദ്ധിം അത്ഥയോജനാനയഭേദേഹി സദ്ധിം ദസ്സേതും അയം പന അപരോ നയോതിആദി വുത്തം. തത്ഥ വണ്ണവിപരിയയോതി ഏത്ഥ ഇതി-സദ്ദോ ആദിഅത്ഥോ, തേനേവ വണ്ണവികാരോ വണ്ണലോപോ ധാതുഅത്ഥേന നിയോജനഞ്ചാതി ഇമം തിവിധം ലക്ഖണം സങ്ഗണ്ഹാതി. സദ്ദനയേനാതി സദ്ദലക്ഖണനയേന. പിസോദരാദീനം സദ്ദാനം ആകതിഗണഭാവതോ വുത്തം ‘‘പിസോദരാദിപക്ഖേപലക്ഖണം ഗഹേത്വാ’’തി. പക്ഖിപനമേവ ലക്ഖണം. തപ്പരിയാപന്നതാകരണഞ്ഹി പക്ഖിപനം. ഭഗ്യന്തി കുസലം.

ലോഭാദയോ ചത്താരോ ദോസാ ഏകകവസേന ഗഹിതാ. അഹിരികാദയോ ദുകവസേന. അക്കോച്ഛിമന്തിആദിനാ (ധ. പ. ൩-൪) പുനപ്പുനം കുജ്ഝനവസേന ചിത്തപരിയോനന്ധനോ കോധോവ ഉപനാഹോ. പരേസം പുബ്ബകാരിതാലക്ഖണസ്സ ഗുണസ്സ നിപുഞ്ഛനോ മക്ഖോ നാമ. ബഹുസ്സുതാദീഹി സദ്ധിം യുഗഗ്ഗാഹോ അത്തനോ സമകരണം പലാസോ. അത്തനോ വിജ്ജമാനദോസപടിച്ഛാദനാ മായാ. അവിജ്ജമാനഗുണപ്പകാസനം സാഠേയ്യം. ഗരൂസുപി ഥദ്ധതാ അനോനതതാ ഥമ്ഭോ. തദുത്തരികരണലക്ഖണോ സാരമ്ഭോ. ജാതിആദിം നിസ്സായ ഉന്നതിലക്ഖണോ മാനോ. അബ്ഭുന്നതിലക്ഖണോ അതിമാനോ. ജാതിആദിം നിസ്സായ മജ്ജനാകാരപ്പത്തോ മാനോവ മദോ നാമ. സോ സത്തവീസതിവിധോ. കാമഗുണേസു ചിത്തസ്സ വോസ്സഗ്ഗോ പമാദോ. കായദുച്ചരിതാദീനി തിവിധദുച്ചരിതാനി. തണ്ഹാദിട്ഠിദുച്ചരിതവസേന തിവിധസംകിലേസാ. രാഗദോസമോഹാവ മലാനി. തേയേവ കായദുച്ചരിതാദയോ ച തിവിധവിസമാനി. കാമബ്യാപാദവിഹിംസാസഞ്ഞാ തിവിധസഞ്ഞാ നാമ. തേയേവ വിതക്കാ. തണ്ഹാദിട്ഠിമാനാ പപഞ്ചാ. സുഭസുഖനിച്ചഅത്തവിപരിയേസാ ചതുബ്ബിധവിപരിയേസാ. ഛന്ദാദയോ അഗതി. ചീവരാദീസു പച്ചയേസു ലോഭാ ചത്താരോ തണ്ഹുപാദാ. ബുദ്ധധമ്മസങ്ഘസിക്ഖാസു കങ്ഖാ, സബ്രഹ്മചാരീസു കോപോ ച പഞ്ച ചേതോഖീലാ. കാമേ കായേ രൂപേ ച അവീതരാഗതാ, യാവദത്ഥം ഭുഞ്ജിത്വാ സേയ്യസുഖാദിഅനുയോഗോ, അഞ്ഞതരം ദേവനികായം പണിധായ ബ്രഹ്മചരിയചരണഞ്ച പഞ്ച ചേതോവിനിബന്ധാ. രൂപാഭിനന്ദനാദയോ പഞ്ച അഭിനന്ദനാ. കോധമക്ഖഇസ്സാസാഠേയ്യപാപിച്ഛതാസന്ദിട്ഠിപരാമാസാ ഛ വിവാദമൂലാനി. രൂപതണ്ഹാദയോ ഛ തണ്ഹാകായാ. മിച്ഛാദിട്ഠിആദയോ അട്ഠമഗ്ഗങ്ഗപടിപക്ഖാ മിച്ഛത്താ. തണ്ഹം പടിച്ച പരിയേസനാ, പരിയേസനം പടിച്ച ലാഭോ, ലാഭം പടിച്ച വിനിച്ഛയോ, തം പടിച്ച ഛന്ദരാഗോ, തം പടിച്ച അജ്ഝോസാനം, തം പടിച്ച പരിഗ്ഗഹോ, തം പടിച്ച മച്ഛരിയം, തം പടിച്ച ആരക്ഖാ, ആരക്ഖാധികരണം ദണ്ഡാദാനാദിഅനേകാകുസലരാസീതി നവ തണ്ഹാമൂലകാ ധമ്മാ. പാണാതിപാതാദയോ ദസ അകുസലകമ്മപഥാ. ചത്താരോ സസ്സതവാദാ തഥാ ഏകച്ചസസ്സതവാദാ അന്താനന്തികാ അമരാവിക്ഖേപികാ ദ്വേ അധിച്ചസമുപ്പന്നികാ സോളസ സഞ്ഞീവാദാ അട്ഠ അസഞ്ഞീവാദാ അട്ഠ നേവസഞ്ഞീനാസഞ്ഞീവാദാ സത്ത ഉച്ഛേദവാദാ പഞ്ച ദിട്ഠധമ്മനിബ്ബാനവാദാതി ഏതാനി ദ്വാസട്ഠി ദിട്ഠിഗതാനി. രൂപതണ്ഹാദിഛതണ്ഹാ ഏവ പച്ചേകം കാമതണ്ഹാഭവതണ്ഹാവിഭവതണ്ഹാവസേന അട്ഠാരസ ഹോന്തി, താ അജ്ഝത്തബഹിദ്ധരൂപാദീസു പവത്തിവസേന ഛത്തിംസ, പുന കാലത്തയവസേന അട്ഠസതതണ്ഹാവിചരിതാനി ഹോന്തി. പഭേദ-സദ്ദം പച്ചേകം സമ്ബന്ധിത്വാ ലോഭപ്പഭേദോതിആദിനാ യോജേതബ്ബം. സബ്ബദരഥപരിളാഹകിലേസസതസഹസ്സാനീതി സബ്ബാനി സത്താനം ദരഥസങ്ഖാതപരിളാഹകരാനി കിലേസാനം അനേകാനി സതസഹസ്സാനി, ആരമ്മണാദിവിഭാഗതോ പവത്തിആകാരവിഭാഗതോ ച നേസം ഏവം പഭേദോ വേദിതബ്ബോ. പഞ്ച മാരേ അഭഞ്ജീതി സമ്ബന്ധോ. പരിസ്സയാനന്തി ഉപദ്ദവാനം.

ഏവം ഭഗ്യവാ ഭഗ്ഗവാതി ദ്വിന്നം പദാനം അത്ഥം വിഭജിത്വാ ഇദാനി തേഹി ദ്വീഹി ഗഹിതമത്ഥം ദസ്സേതും ഭഗ്യവന്തതായ ചസ്സാതിആദി വുത്തം. തത്ഥ സതപുഞ്ഞജലക്ഖണധരസ്സാതി അനേകസതപുഞ്ഞനിബ്ബത്തമഹാപുരിസലക്ഖണധരസ്സ ഭഗവതോ. സകചിത്തേ ഇസ്സരിയം നാമ പടിക്കൂലാദീസു അപ്പടിക്കൂലസഞ്ഞിതാദിവസപ്പവത്തിയാ ചേവ ചേതോസമാധിവസേന ച അത്തനോ ചിത്തസ്സ വസീഭാവാപാദനമേവ. അണിമാ ലഘിമാദികന്തി ആദി-സദ്ദേന മഹിമാ പത്തി പാകമ്മം ഈസിതാ വസിതാ യത്ഥകാമാവസായിതാതി ഇമേ ഛപി സങ്ഗഹിതാ. തത്ഥ കായസ്സ അണുഭാവകരണം അണിമാ. ആകാസേ പദസാ ഗമനാദിഅരഹഭാവേന ലഹുഭാവോ ലഘിമാ. കായസ്സ മഹന്തതാപാദനം മഹിമാ. ഇട്ഠദേസസ്സ പാപുണനം പത്തി. അധിട്ഠാനാദിവസേന ഇച്ഛിതത്ഥനിപ്ഫാദനം പാകമ്മം. സയംവസിതാ ഇസ്സരഭാവോ ഈസിതാ. ഇദ്ധിവിധേ വസീഭാവോ വസിതാ. ആകാസേന വാ ഗച്ഛതോ, അഞ്ഞം വാ കിഞ്ചി കരോതോ യത്ഥ കത്ഥചി വോസാനപ്പത്തി യത്ഥകാമാവസായിതാ, ‘‘കുമാരകരൂപാദിദസ്സന’’ന്തിപി വദന്തി. സബ്ബങ്ഗപച്ചങ്ഗസിരീതി സബ്ബേസം അങ്ഗപച്ചങ്ഗാനം സോഭാ. അത്ഥീതി അനുവത്തതി. ലഹുസാധനം തം തം കാലികം ഇച്ഛിതം, ഗരുസാധനം ചിരകാലികം ബുദ്ധത്താദിപത്ഥിതം. ഭഗാ അസ്സ സന്തീതി ഭഗവാതി ഇദം സദ്ദസത്ഥനയേന സിദ്ധം, സേസം സബ്ബം നിരുത്തിനയേന സിദ്ധന്തി വേദിതബ്ബം.

പീളനസങ്ഖതസന്താപവിപരിണാമട്ഠേനാതിആദീസു പീളനട്ഠോ സങ്ഖതട്ഠോതിആദിനാ അത്ഥ-സദ്ദോ പച്ചേകം യോജേതബ്ബോ. തത്ഥ അത്തനോ സഭാവേന പീളനലക്ഖണം ദുക്ഖം. തസ്സ യോ പീളനമേവ അത്ഥോ ‘‘പീളനട്ഠോ’’തി വുച്ചതി, സോ സഭാവോ. യസ്മാ പന തംസമുദയേന സങ്ഖതം, തസ്മാ സങ്ഖതട്ഠോ സമുദയദസ്സനേന ആവിഭൂതോ. യസ്മാ ച മഗ്ഗോ കിലേസസന്താപഹരത്താ സുസീതലോ, തസ്മാസ്സ മഗ്ഗദസ്സനേന സന്താപട്ഠോ ആവിഭൂതോ തപ്പടിയോഗത്താ. അവിപരിണാമധമ്മസ്സ പന നിരോധസ്സ ദസ്സനേന വിപരിണാമട്ഠോ ആവിഭൂതോതി. ഏകസ്സേവ സഭാവധമ്മസ്സ സകഭാവതോ ഇതരസച്ചത്തയനിവത്തിതോ ച പരികപ്പേതബ്ബത്താ ചത്താരോ അത്ഥാ വുത്താ. സമുദയസ്സ പന രാസികരണതോ ആയൂഹനട്ഠോ സഭാവോ, തസ്സേവ ദുക്ഖദസ്സനേന നിദാനട്ഠോ ആവിഭൂതോ. വിസംയോഗഭൂതസ്സ നിരോധസ്സ ദസ്സനേന സംയോഗട്ഠോ. നിയ്യാനഭൂതസ്സ മഗ്ഗസ്സ ദസ്സനേന പലിബോധട്ഠോ ആവിഭൂതോ.

നിരോധസ്സ പന നിസ്സരണട്ഠോ സഭാവോ, തസ്സേവ സമുദയദസ്സനേന വിവേകട്ഠോ ആവിഭൂതോ. സങ്ഖതസ്സ മഗ്ഗസ്സ ദസ്സനേന അസങ്ഖതട്ഠോ, വിസയഭൂതസ്സ മരണധമ്മസ്സ വാ ദുക്ഖസ്സ ദസ്സനേന അമതട്ഠോ. മഗ്ഗസ്സ പന നിയ്യാനട്ഠോ സഭാവോ, തസ്സേവ സമുദയദസ്സനേന ദുക്ഖസ്സേവായം ഹേതു, നിബ്ബാനപ്പത്തിയാ പന അയമേവ ഹേതൂതി ഹേത്വട്ഠോ, അതിസുഖുമനിരോധദസ്സനേന ഇധമേവ ദസ്സനന്തി ദസ്സനട്ഠോ, അധികപണസ്സ ദുക്ഖസ്സ ദസ്സനേന അധിപതേയ്യട്ഠോ ആവിഭൂതോ. ഏതേ ഏവ ച പീളനാദയോ സോളസ ആകാരാതി വുച്ചന്തി.

കാമേഹി വിവേകട്ഠകായതാ കായവിവേകോ. നീവരണാദീഹി വിവിത്താ അട്ഠ സമാപത്തിയോ ചിത്തവിവേകോ. ഉപധീയന്തി ഏത്ഥ യഥാസകം ഫലാനീതി ഉപധയോ, പഞ്ചകാമഗുണസങ്ഖാതകാമഖന്ധകിലേസഅഭിസങ്ഖാരാ, തേഹി ചതൂഹി വിവിത്തം നിബ്ബാനം ഉപധിവിവേകോ നാമ.

അനത്താനുപസ്സനായ പടിലദ്ധോ ദുക്ഖാനിച്ചാനുപസ്സനാഹി ച പടിലദ്ധോ അരിയമഗ്ഗോ ആഗമനവസേന യഥാക്കമം സുഞ്ഞതഅപ്പണിഹിതഅനിമിത്തവിമോക്ഖസഞ്ഞം പടിലഭതി, കിലേസേഹി വിമുത്തത്താ ഹി ഏസ വിമോക്ഖോതി.

യഥാ ലോകേ ഏകേകപദതോ ഏകേകമക്ഖരം ഗഹേത്വാ ‘‘മേഖലാ’’തി വുത്തം, ഏവമിധാപീതി അത്ഥോ. മേഹനസ്സാതി ഗുയ്ഹപ്പദേസസ്സ. ഖസ്സാതി ഓകാസസ്സ.

സഹ ദേവേഹീതിആദീസു സഹ ദേവേഹി വത്തതീതി സദേവകോ ലോകോ. തം സദേവകന്തിആദിനാ യോജനാ വേദിതബ്ബാ. സദേവകവചനേനാതി സദേവക-സദ്ദേ വിസേസനഭാവേന ഠിതദേവവചനേന. തസ്സാപി സദേവകപദേ അന്തോഭൂതത്താ അവയവേ സമുദായോപചാരവസേന വോഹാരോ കതോ. ഇതരഥാ തേന ദേവവിസിട്ഠലോകസ്സേവ ഗഹണതോ പഞ്ചകാമാവചരദേവഗ്ഗഹണം ന സിയാ, ഏവം ഉപരിപി. സമാരകവചനേന മാരസദ്ദേന തേന സഹചരിതാ സബ്ബേ വസവത്തിദേവാ ച ഗഹിതാതി ആഹ ‘‘ഛട്ഠകാമാവചരദേവഗ്ഗഹണ’’ന്തി. ബ്രഹ്മകായികാ നാമ പഠമജ്ഝാനഭൂമികാ. തേ ആദി യേസം ആരുപ്പപരിയന്താനം ബ്രഹ്മാനം തേസം ബ്രഹ്മാനം ഗഹണം ബ്രഹ്മകായികാദിബ്രഹ്മഗ്ഗഹണം. ലോക-സദ്ദസ്സ ഓകാസലോകാദീനമ്പി സാധാരണത്താ സത്തലോകാവേണികമേവ പജാഗഹണം കതന്തി ആഹ ‘‘പജാവചനേന സത്തലോകഗ്ഗഹണ’’ന്തി. സദേവകാദിവചനേന ഉപപത്തിദേവാനം, സസ്സമണവചനേന വിസുദ്ധിദേവാനഞ്ച ഗഹിതത്താ ആഹ ‘‘സദേവമനുസ്സവചനേന സമ്മുതിദേവഅവസേസമനുസ്സഗ്ഗഹണ’’ന്തി. തത്ഥ സമ്മുതിദേവാ രാജാനോ, അവസേസമനുസ്സാ സമ്മുതിദേവസമണബ്രാഹ്മണേഹി അവസിട്ഠാ. സത്തലോകാവേണികസ്സ പജാസദ്ദസ്സ വിസും ഗഹിതത്താ സദേവകം ലോകന്തി ഏത്ഥ ലോകസദ്ദഗ്ഗഹണം ഓകാസലോകമേവ നിയമേതീതി ആഹ ‘‘തീഹി പദേഹി ഓകാസലോകോ’’തി. ഇദഞ്ച സദേവകാദിപദത്തയവചനീയസ്സ പധാനത്ഥസ്സ വസേന വുത്തം. ഓകാസലോകവിസേസനസ്സ പനേത്ഥ ദേവമാരാദിസത്തലോകസ്സാപി ഗഹണം വേദിതബ്ബം സാമത്ഥിയതോ ഗമ്യമാനത്താ സപുത്തോ ആഗതോതിആദീസു പുത്താദീനം വിയ. ഇമസ്മിഞ്ച നയേ സദേവകം സമാരകം സബ്രഹ്മകം ഓകാസലോകം സസ്സമണബ്രാഹ്മണിം സദേവമനുസ്സം പജഞ്ചാതി ച-കാരം ആനേത്വാ യോജേതബ്ബം, ഓകാസസത്തലോകാനം ഗഹണേന ചേത്ഥ തദുഭയസമ്മുതിനിമിത്തഭൂതോ സങ്ഖാരലോകോപി തദവിനാഭാവതോ ഗഹിതോ ഏവാതി ദട്ഠബ്ബോ. അപരേ പന ‘‘സദേവകന്തിആദീഹി പഞ്ചഹി പദേഹി സത്തലോകോവ അത്തനോ അവയവഭൂതദേവാദിവിസേസനേഹി വിസേസേത്വാ ഗഹിതോ, തഗ്ഗഹണേന തദാധാരോ ഓകാസലോകോ, തദുഭയപഞ്ഞത്തിവിസയോ സങ്ഖാരലോകോ ച ഗഹിതാ ഏവ ഹോന്തീ’’തി വദന്തി. തേസഞ്ച പജന്തി ഇദം ലോകസദ്ദസ്സ വിസേസനം കത്വാ സദേവകം പജം ലോകം…പേ… സദേവമനുസ്സം പജം ലോകന്തി യോജേതബ്ബം.

അരൂപാവചരലോകോ ഗഹിതോ പാരിസേസഞായേന ഇതരേസം പദന്തരേഹി ഗഹിതത്താ. മാരഗ്ഗഹണേന തപ്പധാനാ തംസദിസാ ച ഉപപത്തിദേവാ സങ്ഗയ്ഹന്തീതി ആഹ ‘‘ഛകാമാവചരദേവലോകോ’’തി. ഖത്തിയപരിസാ ബ്രാഹ്മണഗഹപതിസമണചാതുമഹാരാജികതാവതിംസമാരബ്രഹ്മപരിസാതി ഇമാസു അട്ഠസു പരിസാസു ചാതുമഹാരാജികാദീനം ചതുന്നം പരിസാനം സദേവകാദിപദേഹി സങ്ഗഹിതത്താ ഇധ സസ്സമണബ്രാഹ്മണിന്തി ഇമിനാ സമണപരിസാ ബ്രാഹ്മണപരിസാ ച, സദേവമനുസ്സന്തി ഇമിനാ ഖത്തിയപരിസാ ഗഹപതിപരിസാ ച വുത്താതി ആഹ ‘‘ചതുപരിസവസേനാ’’തി. തസ്സ മനുസ്സലോകോ ഗഹിതോതി ഇമിനാ സമ്ബന്ധോ. തത്ഥ മനുസ്സലോകോതി മനുസ്സസമൂഹോ, തേനാഹ ‘‘അവസേസസബ്ബസത്തലോകോ വാ’’തി.

വികപ്പന്തരം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സമ്മുതിദേവേഹി വാ സഹ മനുസ്സലോകോ’’തി. ദേവപദേന സമ്മുതിദേവാ, സമണബ്രാഹ്മണമനുസ്സപദേഹി സേസമനുസ്സാ ച ഗഹിതാതി ഏവം വികപ്പദ്വയേപി മനുസ്സം പജം മനുസ്സിം പജന്തി പജാ-സദ്ദം മനുസ്സ-സദ്ദേന വിസേസേത്വാ തം പുന സഹ ദേവേഹി വത്തതീതി സദേവാ, പജാ. സദേവാ ച സാ മനുസ്സാ ചാതി സദേവമനുസ്സാ, തം സദേവമനുസ്സം പജം. പുന കിം ഭൂതം സസ്സമണബ്രാഹ്മണിന്തി ഏവം യഥാ പജാസദ്ദേന മനുസ്സാനഞ്ഞേവ ഗഹണം സിയാ, തഥാ നിബ്ബചനം കാതബ്ബം, ഇതരഥാ മനുസ്സാനഞ്ഞേവ ഗഹണം ന സമ്പജ്ജതി സബ്ബമനുസ്സാനം വിസേസനഭാവേന ഗഹിതത്താ അഞ്ഞപദത്ഥഭൂതസ്സ കസ്സചി മനുസ്സസ്സ അഭാവാ. ഇദാനി പജന്തി ഇമിനാ അവസേസനാഗാദിസത്തേപി സങ്ഗഹേത്വാ ദസ്സേതുകാമോ ആഹ ‘‘അവസേസസബ്ബസത്തലോകോ വാ’’തി. ഏത്ഥാപി ചതുപരിസവസേന അവസേസസബ്ബസത്തലോകോ സമ്മുതിദേവമനുസ്സേഹി വാ സഹ അവസേസസബ്ബസത്തലോകോതി യോജേതബ്ബം.

ഏത്താവതാ ഭാഗസോ ലോകം ഗഹേത്വാ യോജനം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി ഏകേകപദേന അഭാഗസോ സബ്ബലോകാനം ഗഹണപക്ഖേപി തസ്സ തസ്സ വിസേസനസ്സ സപ്ഫലതം ദസ്സേതും അപി ചേത്ഥാതിആദി വുത്തം. ഉക്കട്ഠപരിച്ഛേദതോതി ഉക്കട്ഠാനം ദേവഗതിപരിയാപന്നാനം പരിച്ഛിന്നവസേന ജാനനവസേന കിത്തിസദ്ദോ സയം അത്തനോ അവയവഭൂതേന സദേവകവചനേന തം സുണന്താനം സാവേന്തോ അബ്ഭുഗ്ഗതോതി യോജനാ. അനുസന്ധിക്കമോതി അത്ഥാനഞ്ചേവ പദാനഞ്ച അനുസന്ധാനക്കമോ, ജാനനക്കമോതി അത്ഥോ.

അഭിഞ്ഞാതി യ-കാരലോപേന നിദ്ദേസോതി ആഹ ‘‘അഭിഞ്ഞായാ’’തി. സമന്തഭദ്രകത്താതി സബ്ബഭാഗേഹി സുന്ദരത്താ. സാസനധമ്മോതി പടിപത്തിപടിവേധസാസനസ്സ പകാസകോ പരിയത്തിധമ്മോ. ബുദ്ധസുബോധിതതായാതി ഇദം തികം ധമ്മസ്സ ഹേതുസരൂപഫലവസേന വുത്തം, തഥാ നാഥപഭവത്തികമ്പി. മജ്ഝേ തികദ്വയം ഫലവസേനേവ വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. കിച്ചസുദ്ധിയാതി ധമ്മം സുത്വാ യഥാസുതവസേന പടിപജ്ജന്താനം സുപ്പടിപത്തിസങ്ഖാതകിച്ചസുദ്ധിയാ.

ഇദാനി ആദികല്യാണാദിപ്പകാരമേവ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഭഗവാ സോതൂനം യം സാസനബ്രഹ്മചരിയം മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയഞ്ച പകാസേതി, തപ്പകാസകസ്സ ബ്രഹ്മചരിയപദസ്സ സാത്ഥന്തിആദീനി പദാനി വിസേസനഭാവേന വുത്താനി, ന ധമ്മപദസ്സാതി ദസ്സനമുഖേന നാനപ്പകാരതോ അത്ഥം വിവരിതുകാമോ സാത്ഥം സബ്യഞ്ജനന്തി ഏവമാദീസു പനാതിആദിമാഹ. തത്ഥ തിസ്സോ സിക്ഖാ സകലോ ച തന്തിധമ്മോ സാസനബ്രഹ്മചരിയം നാമ. ഭഗവാ ഹി ധമ്മം ദേസേന്തോ സീലാദികേ വിയ തപ്പകാസകം തന്തിധമ്മമ്പി പകാസേതി ഏവ സദ്ദത്ഥസമുദായത്താ പരിയത്തിധമ്മസ്സ. യഥാനുരൂപന്തി യഥാരഹം. സിക്ഖത്തയസങ്ഗഹിതഞ്ഹി സാസനബ്രഹ്മചരിയം മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയഞ്ച അത്ഥസമ്പത്തിയാ സമ്പന്നത്ഥതായ, ഉപരൂപരി അധിഗന്തബ്ബവിസേസസങ്ഖാതഅത്ഥസമ്പത്തിയാ ച സഹ അത്ഥേന പയോജനേന വത്തതീതി സാത്ഥമേവ, ന തു സബ്യഞ്ജനം, തന്തിധമ്മസങ്ഖാതം സാസനബ്രഹ്മചരിയം യഥാവുത്തേന അത്ഥേന സാത്ഥം സബ്യഞ്ജനഞ്ച. കിരാതാദിമിലക്ഖവചനാനമ്പി സാത്ഥസബ്യഞ്ജനത്തേ സമാനേപി വിസിട്ഠത്ഥബ്യഞ്ജനയോഗം സന്ധായ സഹത്ഥോ ദേവദത്തോ സവിത്തോതിആദി വിയ ‘‘സാത്ഥം സബ്യഞ്ജന’’ന്തി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘അത്ഥസമ്പത്തിയാ സാത്ഥം, ബ്യഞ്ജനസമ്പത്തിയാ സബ്യഞ്ജന’’ന്തി. തത്ഥ യം അത്ഥം സുത്വാ തഥാ പടിപജ്ജന്താ സബ്ബദുക്ഖക്ഖയം പാപുണന്തി, തസ്സ താദിസസമ്പത്തി അത്ഥസമ്പത്തി നാമ, സമ്പന്നത്ഥതാതി അത്ഥോ. ബ്യഞ്ജനസമ്പത്തി നാമ സിഥിലധനിതാദിബ്യഞ്ജനപരിപുണ്ണായ മാഗധികായ സഭാവനിരുത്തിയാ ഗമ്ഭീരമ്പി അത്ഥം ഉത്താനം കത്വാ ദസ്സനസമത്ഥതാ സമ്പന്നബ്യഞ്ജനതാതി അത്ഥോ.

ഇദാനി നേത്തിപ്പകരണനയേനാപി (നേത്തി ൪ ദ്വാദസപദ) അത്ഥം ദസ്സേതും സങ്കാസനാതിആദി വുത്തം. തത്ഥ സങ്ഖേപതോ കാസീയതി ദീപീയതീതി സങ്കാസനന്തി കമ്മസാധനവസേന അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ, ഏവം സേസേസുപി. പഠമം കാസനം പകാസനം. ഉഭയമ്പേതം ഉദ്ദേസത്ഥവചനസങ്ഖാതസ്സ വിത്ഥാരവചനം. സകിം വുത്തസ്സ പുന വചനഞ്ച വിവരണവിഭജനാനി. ഉഭയമ്പേതം നിദ്ദേസത്ഥവചനം. വിവടസ്സ വിത്ഥാരതരാഭിധാനം വിഭത്തസ്സ ച പകാരേഹി ഞാപനം ഉത്താനീകരണപഞ്ഞത്തിയോ. ഉഭയമ്പേതം പടിനിദ്ദേസത്ഥവചനസങ്ഖാതസ്സ വിത്ഥാരവചനം. അത്ഥപദസമായോഗതോതി യഥാവുത്താനി ഏവ ഛ പദാനി പരിയത്തിയാ അത്ഥവിഭാഗത്താ അത്ഥപദാനി, തേഹി സഹിതതായ അത്ഥകോട്ഠാസയുത്തത്താതി അത്ഥോ. അപരിയോസിതേ പദേ ആദിമജ്ഝഗതവണ്ണോ അക്ഖരം, ഏകക്ഖരം, പദം വാ അക്ഖരം. വിഭത്തിയന്തം പദം. പദാഭിഹിതം അത്ഥം ബ്യഞ്ജേതീതി ബ്യഞ്ജനം, വാക്യം. കഥിതസ്സേവത്ഥസ്സ അനേകവിധേന വിഭാഗകരണം ആകാരോ നാമ. ആകാരാഭിഹിതസ്സ നിബ്ബചനം നിരുത്തി. നിബ്ബചനത്ഥവിത്ഥാരോ നിദ്ദേസോ. അഥ വാ ‘‘അക്ഖരേഹി സങ്കാസേതി, പദേഹി പകാസേതി, ബ്യഞ്ജനേഹി വിവരതി, ആകാരേഹി വിഭജതി, നിരുത്തീഹി ഉത്താനിം കരോതി, നിദ്ദേസേഹി പഞ്ഞപേതീ’’തി വചനതോ സങ്കാസനപകാസനസങ്ഖആതഉദ്ദേസത്ഥവാചകാനി വചനാനി അക്ഖരപദാനി നാമ. വിവരണവിഭജനസങ്ഖാതനിദ്ദേസത്ഥവാചകാനി വചനാനി ബ്യഞ്ജനാകാരാ നാമ. ഉത്താനീകരണപഞ്ഞത്തിസങ്ഖാതപടിനിദ്ദേസത്ഥവാചകാനി വചനാനി നിരുത്തിനിദ്ദേസാ നാമ, തേസം സമ്പത്തിയാ സബ്യഞ്ജനന്തി അത്ഥോ.

അത്ഥഗമ്ഭീരതാതിആദീസു അത്ഥോ നാമ തന്തിഅത്ഥോ, ഹേതുഫലം വാ. ധമ്മോ നാമ തന്തി, ഹേതു വാ. ദേസനാ നാമ യഥാധമ്മം ധമ്മാഭിലാപോ. പടിവേധോ നാമ യഥാവുത്തഅത്ഥാദീനം അവിപരീതാവബോധോ. തേ പനേതേ അത്ഥാദയോ യസ്മാ സസാദീഹി വിയ മഹാസമുദ്ദോ മന്ദബുദ്ധീഹി ദുക്ഖോഗാഹാ അലബ്ഭനേയ്യപതിട്ഠാ ച, തസ്മാ ഗമ്ഭീരാ. തേസു പടിവേധസ്സാപി അത്ഥസന്നിസ്സിതത്താ അത്ഥസഭാഗത്താ ച വുത്തം ‘‘അത്ഥഗമ്ഭീരതാപടിവേധഗമ്ഭീരതാഹി സാത്ഥ’’ന്തി. ധമ്മദേസനാനം അത്ഥസന്നിസ്സിതത്തേപി സയം ബ്യഞ്ജനരൂപത്താ വുത്തം ‘‘ധമ്മഗമ്ഭീരതാദേസനാഗമ്ഭീരതാഹി സബ്യഞ്ജന’’ന്തി. യഥാവുത്തഅത്ഥാദീസു പഭേദഗതാനി ഞാണാനി അത്ഥപടിസമ്ഭിദാദയോ. തത്ഥ നിരുത്തീതി തന്തിപദാനം നിദ്ധാരേത്വാ വചനം, നിബ്ബചനന്തി അത്ഥോ. തീസു പടിസമ്ഭിദാസു ഞാണം പടിഭാനപടിസമ്ഭിദാ. ലോകിയാ സദ്ധേയ്യവചനമുഖേനേവ അത്ഥേസു പസീദന്തി, ന അത്ഥമുഖേനാതി ആഹ സദ്ധേയ്യതോതിആദി. കേവലസദ്ദോ സകലാധിവചനന്തി ആഹ ‘‘സകലപരിപുണ്ണഭാവേനാ’’തി. ബ്രഹ്മചരിയ-സദ്ദോ ഇധ സിക്ഖത്തയസങ്ഗഹം സകലം സാസനം ദീപേതീതി ആഹ സിക്ഖത്തയപരിഗ്ഗഹിതത്താതിആദി.

യഥാവുത്തമേവത്ഥം അപരേനാപി പരിയായേന ദസ്സേതും അപി ചാതിആദി വുത്തം. തത്ഥ സനിദാനന്തി ദേസകാലാദിദീപകേന നിദാനവചനേന സനിദാനം. സഉപ്പത്തികന്തി അട്ഠുപ്പത്തിആദിയുത്തിയുത്തം. തത്രായം പാളിയോജനാക്കമോ – ‘‘വേരഞ്ജോ ബ്രാഹ്മണോ സമണോ ഖലു ഭോ…പേ… വിഹരതീ’’തി ച, ‘‘തം ഖോ പന ഭവന്തം ഗോതമം ‘ഇതിപി സോ…പേ… പവേദേതീ’തി ഏവം കല്യാണോ കിത്തിസദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗതോ’’തി ച, ‘‘സോ ധമ്മം ദേസേതി…പേ… പരിയോസാനകല്യാണം, ദേസേന്തോ ച സാത്ഥസബ്യഞ്ജനാദിഗുണസംയുത്തം ബ്രഹ്മചരിയം പകാസേതീ’’തി ച, ‘‘സാധു ഖോ പന തഥാരൂപാനം അരഹതം ദസ്സനം ഹോതീ’’തി ച അസ്സോസി, സുത്വാ ച അഥ ഖോ വേരഞ്ജോ ബ്രാഹ്മണോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമീതി.

അട്ഠകഥായം പന കിഞ്ചാപി ‘‘ദസ്സനമത്തമ്പി സാധു ഹോതീതി ഏവം അജ്ഝാസയം കത്വാ അഥ ഖോ വേരഞ്ജോ…പേ… ഉപസങ്കമീ’’തി ഏവം സാധു ഖോ പനാതിആദിപാഠസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ പരിവിതക്കനഭാവേന വുത്തത്താ ബ്രഹ്മചരിയം പകാസേതീതി പദാനന്തരമേവ അസ്സോസീതി പദം സമ്ബന്ധിതബ്ബം വിയ പഞ്ഞായതി, തഥാപി ‘‘സാധു ഖോ പന തഥാരൂപാനം അരഹതം ദസ്സനം ഹോതീ’’തി ഏവം യഥാവുത്തനിദസ്സനത്ഥേന ഇതി-സദ്ദേന പരിച്ഛിന്ദിത്വാ വുത്തത്താ പന അഞ്ഞത്ഥ ഇതി-സദ്ദസ്സ അദസ്സനതോ ച അഥ ഖോ വേരഞ്ജോതിആദിനാ കത്തബ്ബന്തരദസ്സനമുഖേന പാളിയാ പകാരന്തരേ പവത്തിതോ ച യഥാവുത്തവസേനേവ ‘‘സാധു ഖോ പന തഥാരൂപാനം അരഹതം ദസ്സനം ഹോതീ’’തി വചനാനന്തരമേവ അസ്സോസീതി പദം ആനേത്വാ സമ്ബന്ധനം യുത്തം. അട്ഠകഥാചരിയേന ഹി ബ്രാഹ്മണസ്സ അത്തനാ സുതവസേനേവ അജ്ഝാസയോ ഉപ്പജ്ജതീതി ഉപസങ്കമനഹേതുദസ്സനമുഖേന ദസ്സനമത്തമ്പി സാധു ഹോതീതി ഏവം അജ്ഝാസയം കത്വാതിആദി വുത്തന്തി ഗഹേതബ്ബം.

൨. സീതോദകം വിയ ഉണ്ഹോദകേനാതി ഇദം ഉക്കമേന മുഖാരുള്ഹവസേന വുത്തം, അനുപസന്തസഭാവതായ ബ്രാഹ്മണസ്സേവ ഉണ്ഹോദകം വിയ സീതോദകേനാതി അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ, ഞാണതേജയുത്തതായ വാ ഭഗവാ ഉണ്ഹോദകോപമോതി കത്വാ തബ്ബിരഹിതം ബ്രാഹ്മണം സീതോദകം വിയ കത്വാ തഥാ വുത്തന്തി ഗഹേതബ്ബം. ഏകീഭാവന്തി സമ്മോദനകിരിയായ ഏകരൂപതം. യായാതിആദീസു യായ കഥായ സമ്മോദി ബ്രാഹ്മണോ, തം സമ്മോദനീയം കഥന്തി യോജനാ. തത്ഥ ഖമനീയന്തി ദുക്ഖബഹുലം ഇദം സരീരം, കച്ചി ഖമിതും സക്കുണേയ്യം. യാപനീയന്തി ചിരപ്പബന്ധസങ്ഖാതായ യാപനായ യാപേതും സക്കുണേയ്യം. രോഗാഭാവേന അപ്പാബാധം. ദുക്ഖജീവിതാഭാവേന അപ്പാതങ്കം. തംതംകിച്ചകരണത്ഥായ ലഹും അകിച്ഛേന ഉട്ഠാതും യോഗ്ഗതായ ലഹുട്ഠാനം. ബലന്തി സരീരസ്സ സബ്ബകിച്ചക്ഖമം ബലം കച്ചി അത്ഥീതി പുച്ഛതി. ഫാസുവിഹാരോതി സുഖവിഹാരോ. സരണീയമേവ ദീഘം കത്വാ ‘‘സാരണീയ’’ന്തി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘സരിതബ്ബഭാവതോ ച സാരണീയ’’ന്തി. പരിയായേഹീതി കാരണേഹി.

ഭാവോതി കിരിയാ, തസ്മിം വത്തമാനോ നപുംസക-സദ്ദോ ഭാവനപുംസകനിദ്ദേസോ നാമ, കിരിയാവിസേസനസദ്ദോതി അത്ഥോ. ഏകമന്തേ ഏകസ്മിം അന്തേ യുത്തപ്പദേസേതി അത്ഥോ. ഖണ്ഡിച്ചാദിഭാവന്തി ഖണ്ഡിതദന്തപലിതകേസാദിഭാവം. രാജപരിവട്ടേതി രാജൂനം പരിവത്തനം, പടിപാടിയോതി അത്ഥോ. പുരാതനുച്ചകുലപ്പസുതതായ ജിണ്ണതാ, ന വയസാതി ആഹ ‘‘ചിരകാലപ്പവത്തകുലന്വയേ’’തി. വിഭവാനം മഹന്തത്തം ലാതി ഗണ്ഹാതീതി മഹല്ലകോതി ആഹ ‘‘വിഭവമഹത്തതായ സമന്നാഗതേ’’തി. വിഭാവനേ നാമ അത്ഥേതി പകതിവിഭാവനസങ്ഖാതേ അത്ഥേ. ന അഭിവാദേതി വാതി അഭിവാദേതബ്ബന്തി ന സല്ലക്ഖേതി, ഏവം അസല്ലക്ഖണപകതികോതി വുത്തം ഹോതി. രൂപം നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാതി ഏത്ഥാപി നിച്ചപകതികം അനിച്ചപകതികം വാതി അത്ഥോ. അനിച്ചം വാതി ഏത്ഥ വാ-സദ്ദോ അവധാരണത്ഥോ.

സമ്പതിജാതോതി മുഹുത്തജാതോ, ജാതസമനന്തരമേവാതി അത്ഥോ. സത്തപദവീതിഹാരേന ഗന്ത്വാ…പേ… ഓലോകേസീതി ഏത്ഥ ദ്വാരം പിധായ നിക്ഖന്തോതിആദീസു വിയ ഗമനതോ പുരേ കതമ്പി ഓലോകനം പച്ഛാ കതം വിയ വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. ഓലോകേസിന്തി ച ലോകവിവരണപാടിഹാരിയേ ജാതേ മംസചക്ഖുനാ വോലോകേസീതി അത്ഥോ. സേട്ഠോതി പസത്ഥതരോ. പതിമാനേസീതി പൂജേസി. ആസഭിന്തി ഉത്തമം.

൩. തം വചനന്തി നാഹം തം ബ്രാഹ്മണാതിആദിവചനം. അഞ്ഞായ സണ്ഠഹേയ്യാതി അരഹത്തേ പതിട്ഠഹേയ്യ. ജാതിവസേനാതി ഖത്തിയാദിജാതിവസേന. ഉപപത്തിവസേനാതി ദേവേസു ഉപപത്തിവസേന. ആവിഞ്ഛന്തീതി ആകഡ്ഢന്തി. യസ്സ അഭിവാദാദികരണസങ്ഖാതസ്സ സാമഗ്ഗിരസസ്സ ഭഗവതി അഭാവം മഞ്ഞമാനോ ബ്രാഹ്മണോ ‘‘അരസരൂപോ’’തി ആഹ, തബ്ബിധുരസ്സ രൂപതണ്ഹാദികസ്സേവ സാമഗ്ഗിരസസ്സ അഭാവേന ഭഗവാ ‘‘അരസരൂപോ’’തി ദസ്സേതും സാമഗ്ഗിരസസദ്ദസ്സ രൂപരസാദീസു വത്തനപ്പകാരം ദസ്സേന്തോ ആഹ വത്ഥാരമ്മണാദീതിആദി.

താലാവത്ഥുകതാതി ഉച്ഛിന്നമൂലാനം താലാനം വത്ഥു വിയ നേസം രൂപരസാദീനം വത്ഥു ചിത്തസന്താനം കതന്തി ഇമസ്മിം അത്ഥേ മജ്ഝേപദലോപം ദീഘഞ്ച കത്വാ നിദ്ദേസോതി ആഹ താലവത്ഥു വിയാതിആദി. താലവത്ഥു വിയ യേസം വത്ഥു കതം തേ താലാവത്ഥുകതാതി വിസേസനസ്സ പരനിപാതോ ദട്ഠബ്ബോ, കതതാലവത്ഥുകാതി അത്ഥോ. മത്ഥകച്ഛിന്നതാലോയേവ പത്തഫലാദീനം അകാരണതായ അവത്ഥൂതി താലാവത്ഥു, തം വിയ യേസം വത്ഥു കതം തേ രൂപരസാദയോ താലാവത്ഥുകതാ, അയം അഞ്ഞപദത്ഥവസേന അത്ഥഗ്ഗാഹോ ഹേട്ഠാ വുത്തനയേന സുഗമോതി വിസേസമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘മത്ഥകച്ഛിന്നതാലോ വിയ കതാ’’തി. ഏവഞ്ച മത്ഥകസദിസേസു രൂപരസാദീസു രാഗേസു ഛിന്നേസുപി തബ്ബത്ഥുഭൂതസ്സ താലാവത്ഥുസദിസസ്സ ചിത്തസന്താനസ്സ യാവ പരിനിബ്ബാനട്ഠാനം ഉപപന്നമേവ ഹോതി. യഥാരുതതോ പന വിസേസനസമാസവസേന അത്ഥേ ഗയ്ഹമാനേ രൂപരസാദീനം താലാവത്ഥുസദിസതായ ഠാനം ആപജ്ജതി. യം പന സാരത്ഥദീപനിയം (സാരത്ഥ. ടീ. ൧.൩) ഏതം ദോസം പരിഹരിതും രൂപരസാദീനം കുസലാകുസലത്തം വുത്തം, തം തേ തഥാഗതസ്സ പഹീനാതിആദിപാളിയാ, കാമസുഖസ്സാദസങ്ഖാതാ രൂപരസാതിആദിഅട്ഠകഥായ ച ന സമേതി, ഖീണാസവാനമ്പി യാവ പരിനിബ്ബാനാ കുസലാകുസലാനം ഫലുപ്പത്തിതോ തേസം മത്ഥകച്ഛിന്നതാലസദിസതാപി ന യുത്താതി ഗഹേതബ്ബം. അഥ വാ മത്ഥകച്ഛിന്നതാലസ്സ ഠിതം അട്ഠിതഞ്ച അമനസികത്വാ പുന അനുപ്പത്തിധമ്മതാസദിസമത്തം ഉപമേത്വാ താലാവത്ഥു വിയ കതാതി വിസേസനസമാസവസേന അത്ഥഗ്ഗഹണേപി ന കോചി ദോസോ. അനു-സദ്ദോ പച്ഛാതി അത്ഥേ വത്തതീതി ആഹ പച്ഛാഭാവോ ന ഹോതീതിആദി. അനു അഭാവം ഗതാതി പച്ഛാ അനുപ്പത്തിധമ്മതാവസേന അഭാവം ഗതാ. അനച്ഛരിയാതി അനു അനു ഉപരൂപരി വിമ്ഹയകതാതി അത്ഥോ. യഞ്ച ഖോ ത്വം വദേസീതി യം വന്ദനാദിസാമഗ്ഗീരസാഭാവസങ്ഖാതം കാരണം അരസരൂപതായ വദേസി, തം കാരണം ന വിജ്ജതീതി അത്ഥോ.

൪. സന്ധായ ഭാസിതമത്ഥന്തി യം അത്ഥം സന്ധായ ബ്രാഹ്മണോ നിബ്ഭോഗോ ഭവം ഗോതമോതിആദിമാഹ, ഭഗവാ ച യം സന്ധായ നിബ്ഭോഗതാദിം അത്തനി അനുജാനാതി, തം സന്ധായ ഭാസിതമത്ഥം.

൫. കുലസമുദാചാരകമ്മന്തി കുലാചാരകമ്മം. കായതോ കായദ്വാരതോ പവത്തം ദുച്ചരിതം കായദുച്ചരിതം. അനേകവിഹിതാതി അനേകപ്പകാരാ.

൬. പഞ്ചകാമഗുണികരാഗസ്സാതി രൂപാദീസു പഞ്ചസു കാമകോട്ഠാസേസു അതിവിയ സങ്ഗവസേന നിയുത്തസ്സ കാമരാഗസ്സ, ഏതേന അനാഗാമീനം വത്ഥാഭരണാദീസു സങ്ഗനികന്തിവസേന ഉപ്പജ്ജനകാമരാഗസ്സ കാമരാഗതാഭാവം ദസ്സേതി തസ്സ രൂപരാഗാദീസു സങ്ഗഹതോ. അവസേസാനന്തി ഏത്ഥ സക്കായദിട്ഠിവിചികിച്ഛാനം പഠമേന മഗ്ഗേന, സേസാനം ചതൂഹിപി ഉച്ഛേദം വദതി, തേനാഹ ‘‘യഥാനുരൂപ’’ന്തി.

൭. ജിഗുച്ഛതി മഞ്ഞേതി ജിഗുച്ഛതി വിയ, ‘‘ജിഗുച്ഛതീ’’തി വാ സല്ലക്ഖേമി. അകോസല്ലസമ്ഭൂതട്ഠേനാതി അഞ്ഞാണസമ്ഭൂതട്ഠേന.

൮-൧൦. തത്രാതി യഥാവുത്തേസു ദ്വീസു അത്ഥവികപ്പേസു. പടിസന്ധിപരിയായോപി ഇധ ഗബ്ഭസദ്ദോതി ആഹ ‘‘ദേവലോകപടിസന്ധിപടിലാഭായാ’’തി. അപുനബ്ഭവഭൂതാതി ഖണേ ഖണേ ഉപ്പജ്ജമാനാനം ധമ്മാനം അഭിനിബ്ബത്തി.

൧൧. ധമ്മധാതുന്തി സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം. തഞ്ഹി ധമ്മേ യാഥാവതോ ധാരേതി ഉപധാരേതീതി ‘‘ധമ്മധാതൂ’’തി വുച്ചതി. ദേസനാവിലാസപ്പത്തോതി അഭിരുചിവസേന പരിവത്തേത്വാ ദേസേതും സമത്ഥതാ ദേസനാവിലാസോ, തം പത്തോ. കരുണാവിപ്ഫാരന്തി സബ്ബസത്തേസു മഹാകരുണായ ഫരണം. താദിഗുണലക്ഖണമേവ ഉപമായ വിഭാവേന്തോ ആഹ ‘‘പഥവീസമചിത്തത’’ന്തി. തതോയേവ അകുജ്ഝനസഭാവതോ അകുപ്പധമ്മതാ. ജാതിയാ അനുഗതന്തി ജാതിയാ അനുബദ്ധം. ജരായ അനുസടന്തി ജരായ പലിവേഠിതം. വട്ടഖാണുഭൂതന്തി വട്ടതോ ഉദ്ധരിതും അസക്കുണേയ്യതായ വട്ടേ നിച്ചലഭാവേന ഠിതം ഖാണു വിയ ഭൂതം. ജാതാനം മച്ചാനം നിച്ചം മരണതോ ഭയന്തി ആഹ അജ്ജ മരിത്വാതിആദി. അപ്പടിസമം പുരേജാതഭാവന്തി അസദിസം അരിയായ ജാതിയാ പഠമജാതഭാവം, സബ്ബജേട്ഠഭാവന്തി അത്ഥോ.

‘‘അപീ’’തി അവത്വാ ‘‘പീ’’തി വദന്തോ പി-സദ്ദോ വിസും അത്ഥി നിപാതോതി ദസ്സേതി. സമ്മാ അധിസയിതാനീതി പാദാദീഹി ഉപഘാതം അകരോന്തിയാ സമ്മദേവ ഉപരി സയിതാനി, അകമ്മകസ്സാപി സയതിധാതുനോ അധിപുബ്ബതായ സകമ്മകതാ ദട്ഠബ്ബാ. നഖസിഖാതി നഖഗ്ഗാനി. സകുണാനം പക്ഖാ ഹത്ഥപാദട്ഠാനിയാതി ആഹ ‘‘സങ്കുടിതഹത്ഥപാദാ’’തി. ഏത്ഥാതി ആലോകട്ഠാനേ. നിക്ഖമന്താനന്തി നിക്ഖമന്തേസു, നിദ്ധാരണേ ഹേതം സാമിവചനം. അണ്ഡകോസന്തി അണ്ഡകപാലം.

ലോകോയേവ ലോകസന്നിവാസോ. അബുജ്ഝി ഏത്ഥാതി രുക്ഖോ ബോധി, സയം ബുജ്ഝതി, ബുജ്ഝന്തി വാ തേനാതി മഗ്ഗോപി സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണമ്പി ബോധി. ബുജ്ഝീയതീതി നിബ്ബാനം ബോധി. അന്തരാ ച ബോധിന്തി ദുതിയമുദാഹരണം വിനാപി രുക്ഖ-സദ്ദേന ബോധി-സദ്ദസ്സ രുക്ഖപ്പവത്തിദസ്സനത്ഥം. വരഭൂരിമേധസോതി മഹാപഥവീ വിയ പത്ഥടപഞ്ഞോതി അത്ഥോ. തിസ്സോ വിജ്ജാതി അരഹത്തമഗ്ഗോ അത്തനാ സഹ വത്തമാനം സമ്മാദിട്ഠിസങ്ഖാതം ആസവക്ഖയഞാണഞ്ചേവ ഇതരാ ദ്വേ മഹഗ്ഗതവിജ്ജാ ച തബ്ബിനിബന്ധകകിലേസവിദ്ധംസനവസേന ഉപ്പാദനതോ ‘‘തിസ്സോ വിജ്ജാ’’തി വുച്ചതി. ഛ അഭിഞ്ഞാതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. സാവകപാരമീഞാണന്തി അഗ്ഗസാവകേഹി പടിലഭിതബ്ബം സബ്ബമേവ ലോകിയലോകുത്തരഞാണം. പച്ചേകബോധിഞാണന്തി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ.

ഓപമ്മസമ്പടിപാദനന്തി ഓപമ്മത്ഥസ്സ ഉപമേയ്യേന സമം പടിപാദനം. അത്ഥേനാതി ഉപമേയ്യത്ഥേന. തിക്ഖഖരവിപ്പസന്നസൂരഭാവോതി ഇമിനാ സങ്ഖാരുപേക്ഖാപത്തതം വിപസ്സനായ ദസ്സേതി. പരിണാമകാലോതി ഇമിനാ വുട്ഠാനഗാമിനിഭാവാപത്തിം. തദാ ച സാ മഗ്ഗഞാണഗബ്ഭം ധാരേന്തീ വിയ ഹോതീതി ആഹ ‘‘ഗബ്ഭഗ്ഗഹണകാലോ’’തി. അനുപുബ്ബാധിഗതേനാതി പഠമമഗ്ഗാദിപടിപാടിയാ അധിഗതേന. ചതുരങ്ഗസമന്നാഗതന്തി ‘‘കാമം തചോ ച ന്ഹാരു ച അട്ഠി ച അവസിസ്സതു (മ. നി. ൨.൧൮൪; സം. നി. ൨.൨൨; അ. നി. ൨.൫; മഹാനി. ൧൯൬), സരീരേ ഉപസുസ്സതു മംസലോഹിത’’ന്തി ഏവം വുത്തചതുരങ്ഗസമന്നാഗതം വീരിയം.

ഛന്ദോ കാമോതിആദീസു പത്ഥനാകാരേന പവത്തോ ദുബ്ബലോ ലോഭോ ഇച്ഛനട്ഠേന ഛന്ദോ. തതോ ബലവാ രഞ്ജനട്ഠേന രാഗോ. തതോപി ബലവതരോ ഛന്ദരാഗോ. നിമിത്താനുബ്യഞ്ജനസങ്കപ്പവസേന പവത്തോ സങ്കപ്പോ. തതോപി ബലവസങ്കപ്പവസേനേവ പവത്തോ രാഗോ. തതോപി ബലവതരോ സങ്കപ്പരാഗോ. സ്വായം പഭേദോ ഏകസ്സേവ ലോഭസ്സ പവത്തിആകാരഭേദേന അവത്ഥാഭേദേന ച വുത്തോ.

പഠമജ്ഝാനകഥാവണ്ണനാ

സേയ്യഥിദന്തി തം കഥന്തി അത്ഥോ. ഏതന്തി പുബ്ബപദേയേവ അവധാരണകരണം, ഏതം അത്ഥജാതം വാ. തന്നിസ്സരണതോതി തേസം കാമാനം നിസ്സരണത്താ. ഏസാതി ഏവ-കാരോ. കാമധാതു നാമ കാമഭവോ, നേക്ഖമ്മന്തി പഠമജ്ഝാനം. ഏസാതി നിയമോ. തദങ്ഗവിക്ഖമ്ഭനസമുച്ഛേദപടിപ്പസ്സദ്ധിനിസ്സരണവിവേകാ തദങ്ഗവിവേകാദയോ. കായചിത്തഉപധിവിവേകാ കായവിവേകാദയോ, തയോ ഏവ ഇധ ഝാനകഥായ, സമുച്ഛേദവിവേകാദീനം അസമ്ഭവാ. നിദ്ദേസേതി മഹാനിദ്ദേസേ. തത്ഥേവാതി മഹാനിദ്ദേസേ ഏവ. വിഭങ്ഗേതി ഝാനവിഭങ്ഗേ. ഏവഞ്ഹി സതീതി ഉഭയേസമ്പി കാമാനം സങ്ഗഹേ സതി.

പുരിമേനാതി കായവിവേകേന. ഏത്ഥാതി ഏതസ്മിം കായചിത്തവിവേകദ്വയേ. ദുതിയേനാതി ചിത്തവിവേകേന. ഏതേസന്തി യഥാവുത്തനയേന വത്ഥുകാമകിലേസകാമവിവേകദ്വയസ്സ വാചകഭൂതാനം വിവിച്ചേവ കാമേഹി വിവിച്ച അകുസലേഹീതി ഇമേസം പദാനം, നിദ്ധാരണേ ചേതം സാമിവചനം. ബാലഭാവസ്സ ഹേതുപരിച്ചാഗോതി അനുവത്തതി. അകുസലധമ്മോ ഹി ബാലഭാവസ്സ ഹേതു. ആസയപോസനന്തി ആസയസ്സ വിസോധനം വഡ്ഢനഞ്ച. വിഭങ്ഗേ നീവരണാനേവ വുത്താനീതി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥ കാരണമാഹ ‘‘ഉപരിഝാനങ്ഗപച്ചനീകപടിപക്ഖഭാവദസ്സനതോ’’തി. തത്ഥ ഉപരി സവിതക്കന്തിആദിനാ വുച്ചമാനാനി ഝാനങ്ഗാനി, തേസം അത്തനോ പച്ചനീകാനം പടിപക്ഖഭാവദസ്സനതോതി അത്ഥോ. ഉപരിഝാനങ്ഗാനം പച്ചനീകപടിപക്ഖഭാവസ്സ ദസ്സനതോതിപി പാഠോ. തത്ഥ ‘‘ഉപരി വുച്ചമാനഝാനങ്ഗാനം ഉജുവിപച്ചനീകവസേന പടിപക്ഖഭാവദസ്സനതോ’’തി ‘‘നീവരണാനം താനേവ വിഭങ്ഗേ വുത്താനീ’’തിപി അത്ഥം വദന്തി. പേടകേതി മഹാകച്ചായനത്ഥേരേന കതം നേത്തിപ്പകരണനയാനുസാരിപകരണം, തം പന പിടകാനം വണ്ണനാഭൂതത്താ ‘‘പേടക’’ന്തി വുത്തം, തസ്മിന്തി അത്ഥോ.

വിതക്കനം നാമ ആരമ്മണപരികപ്പനന്തി ആഹ ‘‘ഊഹന’’ന്തി. രൂപം രൂപന്തിആദിനാ വിസയേ ആകോടേന്തസ്സ വിസയപ്പവത്തിആഹനനം ഉപരി ആഹനനന്തി വേദിതബ്ബം. ആരമ്മണേ ചിത്തസ്സ ആനയനം നാമ ആരമ്മണാഭിമുഖകരണം. അനുസഞ്ചരണന്തി അനുപരിബ്ഭമനം, തഞ്ച ഖണന്തരസ്സ തഥാകാരേന ഉപ്പാദനമേവ, ന ഹി പരമത്ഥതോ ഏകസ്സ സഞ്ചരണമത്ഥി, ഏവമഞ്ഞത്ഥാപി ഈദിസേസു. അനുമജ്ജനന്തി പരിമജ്ജനം. തത്ഥാതി ആരമ്മണേ. സഹജാതാനുയോജനം സകിച്ചാനുവത്തിതാകരണേന. കത്ഥചീതി ദുതിയജ്ഝാനവിരഹിതേസു സവിചാരചിത്തേസു സബ്ബത്ഥാതി അത്ഥോ. വിചാരേന സഹ ഉപ്പജ്ജമാനോപി വിതക്കോ ആരമ്മണേ അഭിനിരോപനാകാരേന പവത്തിം സന്ധായ ‘‘പഠമാഭിനിപാതോ’’തി വുത്തോ. വിപ്ഫാരവാതി അവൂപസന്തസഭാവതായ വേഗവാ, തേനേവേസ ദുതിയജ്ഝാനേ പഹാനങ്ഗം ജാതം. പഠമദുതിയജ്ഝാനേസൂതി പഞ്ചകനയം സന്ധായ വുത്തം. അങ്ഗവിനിമുത്തസ്സ ഝാനസ്സ അഭാവം ദസ്സേന്തോ രുക്ഖോ വിയാതിആദിമാഹ.

വിവേക-സദ്ദസ്സ ഭാവസാധനപക്ഖേ ‘‘തസ്മാ വിവേകാ’’തി വുത്തം, ഇതരപക്ഖേ ‘‘തസ്മിം വിവേകേ’’തി. പിനയതീതി തപ്പേതി, വഡ്ഢേതി വാ. ഫരണരസാതി പണീതരൂപേഹി കായേ ബ്യാപനരസാ. സാതലക്ഖണന്തി ഇട്ഠസഭാവം, മധുരന്തി അത്ഥോ. സമ്പയുത്താനം പീളനജ്ഝുപേക്ഖനം അകത്വാ അനു അനു ഗണ്ഹനം ഉപകാരിതാ വാ അനുഗ്ഗഹോ. വനമേവ വനന്തം. ഉദകമേവ ഉദകന്തം. തസ്മിം തസ്മിം സമയേ പാകടഭാവതോതി ഇമിനാ ഇട്ഠാരമ്മണാദിപടിലാഭസമയേപി സുഖം വിജ്ജമാനമ്പി അപാകടം, പീതിയേവ തത്ഥ പാകടാ, പടിലദ്ധരസാനുഭവനസമയേ ച വിജ്ജമാനപീതിതോപി സുഖമേവ പാകടതരന്തി ദസ്സേതി. ഏത്ഥ ച ചേതസികസുഖവസേനേവ പടിലദ്ധരസാനുഭവനം വേദിതബ്ബം, ന കായികസുഖവസേന തസ്സ പീതിസമ്പയോഗസ്സേവ അഭാവേന ഇധാനധിപ്പേതത്താ. അയഞ്ച പീതീതിആദി അഞ്ഞപദത്ഥസമആസദസ്സനം, അസ്സത്ഥിപക്ഖേ തദ്ധിതപച്ചയദസ്സനം വാ. ദുതിയവികപ്പേന അഞ്ഞപദത്ഥസമാസവസേനേവ ‘‘വിവേകജം പീതിസുഖ’’ന്തി ഇദം ഏകം പദന്തി ദസ്സേതി, വിഭത്തിയാ ച അലോപം.

ഗണനാനുപുബ്ബതാതി ദേസനാക്കമം സന്ധായ വുത്തം. പഠമം സമാപജ്ജതീതി ഇദം ആദികമ്മികവസേന വുത്തം, ചിണ്ണവസീനം പന യോഗീനം ഉപ്പടിപാടിയാപി ഝാനം ഉപ്പജ്ജതേവ. ഝാപേതീതി ദഹതി. അനിച്ചാദിലക്ഖണവിസയായ വിപസ്സനായ ഉപനിജ്ഝായനം കഥം നിബ്ബാനാലമ്ബനസ്സ മഗ്ഗസ്സ ഹോതീതി ആഹ വിപസ്സനായാതിആദി. തത്ഥ മഗ്ഗേന സിജ്ഝതീതി നിച്ചാദിവിപല്ലാസപ്പഹായകേന സഹ മഗ്ഗേനേവ തം ലക്ഖണൂപനിജ്ഝാനം അസമ്മോഹതോ അത്തനോ സിജ്ഝതി. അഥ വാ മഗ്ഗേനാതി മഗ്ഗകിച്ചേന, വിപല്ലാസപ്പഹാനേനാതി അത്ഥോ.

അഞ്ഞോതി സത്തോ. അവുത്തത്താതി ‘‘സചിത്തേകഗ്ഗത’’ന്തി ഝാനപാളിയം (വിഭ. ൫൦൮ ആദയോ) അവുത്തത്താ. വുത്തത്താതി തസ്സാ ഝാനപാളിയാ വിഭങ്ഗേ വുത്തത്താ.

ദുതിയജ്ഝാനകഥാവണ്ണനാ

അജ്ഝത്തന്തി ഝാനവിസേസനത്താ വുത്തം ‘‘ഇധ നിയകജ്ഝത്തമധിപ്പേത’’ന്തി. ഝാനഞ്ഹി അജ്ഝത്തജ്ഝത്തം ന ഹോതി ഛളിന്ദ്രിയാനമേവ തബ്ഭാവതോ. ഖുദ്ദകാ ഊമിയോ വീചിയോ. മഹതിയോ തരങ്ഗാ. സന്താ ഹോന്തി സമിതാതിആദീനി അഞ്ഞമഞ്ഞവേവചനാനി, ഝാനബലേന സമതിക്കന്താതി അധിപ്പായോ. അപ്പിതാതി ഗമിതാ വിനാസം പാപിതാ. പരിയായോതി ഝാനപരിക്ഖാരേ ഝാനവോഹാരത്താ അപരമത്ഥതോ.

തതിയജ്ഝാനകഥാവണ്ണനാ

തദധിഗമായാതി തതിയമഗ്ഗാധിഗമായ. ഉപപത്തിതോ ഇക്ഖതീതി പഞ്ഞായ സഹചരണപരിചയേന യഥാ സമവാഹിഭാവോ ഹോതി, ഏവം യുത്തിതോ പസ്സതി. വിപുലായാതി മഹഗ്ഗതഭാവപ്പത്തായ. ഥാമഗതായാതി വിതക്കവിചാരപീതിവിഗമേന ഥിരഭാവപ്പത്തിയാ, തേനേവ വക്ഖതി ‘‘വിതക്കവിചാരപീതീഹി അനഭിഭൂതത്താ’’തിആദി. (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൧൧ തതിയജ്ഝാനകഥാ). ഉപേക്ഖാഭേദം ദസ്സേത്വാ ഇധാധിപ്പേതം ഉപേക്ഖം പകാസേതും ഉപേക്ഖാ പനാതിആദി വുത്തം. തത്ഥ തത്രമജ്ഝത്തതാവ ഖീണാസവാനം ഇട്ഠാനിട്ഠഛളാരമ്മണാപാഥേ പരിസുദ്ധപകതിഭാവാവിജഹനാകാരേന അജ്ഝുപേക്ഖനതോ ‘‘ഛളങ്ഗുപേക്ഖാ’’തി ച, സത്തേസു മജ്ഝത്താകാരപ്പവത്തത്താ ‘‘ബ്രഹ്മവിഹാരുപേക്ഖാ’’തി ച, സഹജാതധമ്മാനം മജ്ഝത്താകാരഭൂതാ ‘‘ബോജ്ഝങ്ഗുപേക്ഖാ’’തി ച, കേവലാ ‘‘തത്രമജ്ഝത്തുപേക്ഖാ’’തി ച, തതിയജ്ഝാനസഹഗതാ അഗ്ഗസുഖേപി തസ്മിം അപക്ഖപാതഭൂതാ ‘‘ഝാനുപേക്ഖാ’’തി ച, ചതുത്ഥജ്ഝാനസഹഗതാ സബ്ബപച്ചനീകപരിസുദ്ധിതായ ‘‘പാരിസുദ്ധുപേക്ഖാ’’തി ച തേന തേന അവത്ഥാഭേദേന ഛധാ വുത്താ.

വീരിയമേവ പന അനച്ചാരദ്ധഅനതിസിഥിലേസു സഹജാതേസു സങ്ഖാരേസു ഉപേക്ഖനാകാരേന പവത്തം ‘‘വീരിയുപേക്ഖാ’’തി വുത്തം. അട്ഠന്നം രൂപാരൂപജ്ഝാനാനം പടിലാഭതോ പുബ്ബഭാഗേ ഏവ നീവരണവിതക്കവിചാരാദീനം പഹാനാഭിമുഖീഭൂതത്താ തേസം പഹാനേപി അബ്യാപാരഭാവൂപഗമനേന മജ്ഝത്താകാരപ്പവത്താ സമാധിവസേന ഉപ്പന്നാ അട്ഠ പഞ്ഞാ ചേവ ഉപാദാനക്ഖന്ധഭൂതേസു സങ്ഖാരേസു അജ്ഝുപേക്ഖനാകാരപ്പവത്താ വിപസ്സനാവസേന ഉപ്പന്നാ ചതുന്നം മഗ്ഗാനം പുബ്ബഭാഗേ തസ്സ തസ്സ അധിഗമായ ചതസ്സോ ചതുന്നം ഫലസമാപത്തീനം പുബ്ബഭാഗേ തസ്സ തസ്സ അധിഗമായ അപ്പണിഹിതവിമോക്ഖവസേന പവത്താ ചതസ്സോ സുഞ്ഞതഅനിമിത്തവിമോക്ഖവസേന ദ്വേതി ദസ പഞ്ഞാ ചാതി ഇമേ അട്ഠാരസ പഞ്ഞാ സങ്ഖാരുപേക്ഖാ നാമ. യഥാവുത്തവിപസ്സനാപഞ്ഞാവ ലക്ഖണവിചിനനേപി മജ്ഝത്തഭൂതാ വിപസ്സനുപേക്ഖാ നാമ. അദുക്ഖമസുഖവേദനാ വേദനുപേക്ഖാ നാമ. ഇമാസം പന ദസന്നമ്പി ഉപേക്ഖാനം ‘‘തത്ഥ തത്ഥ ആഗതനയതോ വിഭാഗോ ധമ്മസങ്ഗഹട്ഠകഥായം വുത്തനയേന വേദിതബ്ബോ’’തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ഏവമയം ദസവിധാപീതിആദി. തത്ഥ തത്ഥ ആഗതനയതോതി ഇദമ്പി ഹി താസം വിഭാഗദസ്സനസ്സ ഭൂമിപുഗ്ഗലാദിപദം വിയ വിസും മാതികാപദവസേന വുത്തം, ന പന ഭൂമിപുഗ്ഗലാദിവസേന വിഭാഗദസ്സനസ്സ ആഗതട്ഠാനപരാമസനം ആഗതട്ഠാനസ്സ അട്ഠസാലിനിയാതിആദിനാ വുത്തത്താ, തസ്മാ സാരത്ഥദീപനിയം (സാരത്ഥ. ടീ. ൧.൧൧ തതിയജ്ഝാനകഥാ) യം വുത്തം ‘‘ഇമാസം പന ദസന്നമ്പി ഉപേക്ഖാനം ഭൂമിപുഗ്ഗലാദിവസേന വിഭാഗോ തത്ഥ തത്ഥ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ഏവമയം ദസവിധാതിആദീ’’തി, തം അമനസികത്വാ വുത്തന്തി ഗഹേതബ്ബം. തത്ഥ തത്ഥ ആഗതനയതോതി ‘‘ഇധ (ഖീണാസവോ) ഭിക്ഖു ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ നേവ സുമനോ ഹോതി, ന ദുമ്മനോ, ഉപേക്ഖകോ വിഹരതി സതോ സമ്പജാനോ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൩.൩൪൮; അ. നി. ൬.൧) ഛളങ്ഗുപേക്ഖാ ആഗതാ, ‘‘ഉപേക്ഖാസഹഗതേന ചേതസാ ഏകം ദിസം ഫരിത്വാ വിഹരതീ’’തി (ദീ. നി. ൩.൩൦൮; മ. നി. ൧.൭൭; ൨.൩൦൯; ൩.൨൩൦) ഏവം ബ്രഹ്മവിഹാരുപേക്ഖാ ആഗതാതി ഇമിനാ നയേന ദസന്നമ്പി ഉപേക്ഖാനം തത്ഥ തത്ഥ വുത്തപദേസേസു ആഗതനയദസ്സനതോ ച അയം ദസവിധാപി ഉപേക്ഖാ ധമ്മസങ്ഗഹട്ഠകഥായം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാതി സമ്ബന്ധോ.

ഭൂമീതിആദീസു പന ഛളങ്ഗുപേക്ഖാ കാമാവചരാ, ബ്രഹ്മവിഹാരുപേക്ഖാ രൂപാവചരാതിആദിനാ ഭൂമിതോ ച, ഛളങ്ഗുപേക്ഖാ അസേക്ഖാനമേവ, ബ്രഹ്മവിഹാരുപേക്ഖാ പുഥുജ്ജനാദീനം തിണ്ണമ്പി പുഗ്ഗലാനന്തിആദിനാ പുഗ്ഗലതോ ച, ഛളങ്ഗുപേക്ഖാ സോമനസ്സുപേക്ഖാസഹഗതചിത്തസമ്പയുത്താതിആദിനാ ചിത്തതോ ച, ഛളങ്ഗുപേക്ഖാ ഛളാരമ്മണാതിആദിനാ ആരമ്മണതോ ച, ‘‘വേദനുപേക്ഖാ വേദനാക്ഖന്ധേന സങ്ഗഹിതാ, ഇതരാ നവ സങ്ഖാരക്ഖന്ധേനാ’’തി ഖന്ധസങ്ഗഹവസേന ച, ‘‘ഛളങ്ഗുപേക്ഖാ ബ്രഹ്മവിഹാരബോജ്ഝങ്ഗഝാന പാരിസുദ്ധിതത്രമജ്ഝത്തുപേക്ഖാ ച അത്ഥതോ ഏകാ. തസ്മാ ഏകക്ഖണേ ച താസു ഏകായ സതി ഇതരാ ന ഉപ്പജ്ജന്തി, തഥാ സങ്ഖാരുപേക്ഖാ വിപസ്സനുപേക്ഖാപി വേദിതബ്ബാ. വേദനാവീരിയുപേക്ഖാനമേകക്ഖണേ സിയാ ഉപ്പത്തീ’’തി ഏകക്ഖണവസേന ച, ‘‘ഛളങ്ഗുപേക്ഖാ അബ്യാകതാ ബ്രഹ്മവിഹാരുപേക്ഖാ കുസലാബ്യാകതാ, തഥാ സേസാ. വേദനുപേക്ഖാ പന സിയാ അകുസലാപീ’’തി ഏവം കുസലത്തികവസേന ച, ‘‘സങ്ഖേപതോ ചത്താരോ ച ധമ്മാ വീരിയവേദനാതത്രമജ്ഝത്തതാഞാണവസേനാ’’തി ഏവം സങ്ഖേപവസേന ച അയം ദസവിധാപി ഉപേക്ഖാ ധമ്മസങ്ഗഹട്ഠകഥായം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാതി യോജനാ.

ഏത്ഥ ചേതാ കിഞ്ചാപി അട്ഠസാലിനിയം ഭൂമിപുഗ്ഗലാദിവസേന സരൂപതോ ഉദ്ധരിത്വാ ന വുത്താ, തഥാപി തത്ഥ വുത്തപ്പകാരേഹേവ താസം ഭൂമിപുഗ്ഗലാദിവിഭാഗോ നയതോ ഉദ്ധരിത്വാ സക്കാ ഞാതുന്തി തത്ഥ സരൂപതോ വുത്തഞ്ച അവുത്തഞ്ച ഏകതോ സങ്ഗഹേത്വാ തത്ഥ തത്ഥ ആഗതനയതോതിആദീഹി നവഹി പകാരേഹി അതിദേസോ കതോ, തേനേവ ‘‘ധമ്മസങ്ഗഹട്ഠകഥായം വുത്തവസേനാ’’തി അവത്വാ ‘‘വുത്തനയേനേവാ’’തി വുത്തം. തഥാഹി ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാതി ആദിമ്ഹി വുത്തേ ഛളങ്ഗുപേക്ഖാ രൂപാദിആരമ്മണതായ ഭൂമിതോ കാമാവചരാ ച പുഗ്ഗലതോ അസേക്ഖാനമേവ ച ഉപ്പജ്ജതി, ചിത്തതോ സോമനസ്സുപേക്ഖാചിത്തസമ്പയുത്താ, ആരമ്മണതോ ഛളാരമ്മണാ, കുസലത്തികതോ അബ്യാകതാ ചാതി പണ്ഡിതേഹി സക്കാ ഞാതും, തഥാ ഛളങ്ഗുപേക്ഖാ ച ബ്രഹ്മവിഹാരുപേക്ഖാ ച തത്രമജ്ഝത്തുപേക്ഖാ ച ഝാനുപേക്ഖാ ച പാരിസുദ്ധുപേക്ഖാ ച അത്ഥതോ ഏകാതിആദിമ്ഹി വുത്തേ പനസ്സ സങ്ഖാരക്ഖന്ധസങ്ഗഹിതത്താ ബ്രഹ്മവിഹാരുപേക്ഖാദീഹി സഹ ഏകക്ഖണേ അനുപ്പത്തിആദയോ ച സക്കാ ഞാതും, യഥാ ച ഛളങ്ഗുപേക്ഖാ, ഏവം സേസാനമ്പി യഥാരഹം അട്ഠസാലിനിയം വുത്തനയതോ ഭൂമിആദിവിഭാഗുദ്ധാരനയോ ഞാതബ്ബോ. അനാഭോഗരസാതി പണീതസുഖേപി തസ്മിം അവനതിപടിപക്ഖകിച്ചാതി അത്ഥോ.

പുഗ്ഗലേനാതി പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനേന. കിലേസേഹി സമ്പയുത്താനം ആരക്ഖാ. തീരണം കിച്ചസ്സ പാരഗമനം. പവിചയോ വീമംസാ. ഇദന്തി സതിസമ്പജഞ്ഞം. യസ്മാ തസ്സ നാമകായേന സമ്പയുത്തം സുഖന്തി ഇമസ്സ തസ്മാ ഏതമത്ഥന്തിആദിനാ സമ്ബന്ധോ. തസ്സാതി ഝാനസമങ്ഗിനോ. തംസമുട്ഠാനേനാതി തം യഥാവുത്തനാമകായസമ്പയുത്തം സുഖം സമുട്ഠാനം കാരണം യസ്സ രൂപസ്സ തേന തംസമുട്ഠാനേന രൂപേന. അസ്സാതി യോഗിനോ. യസ്സാതി രൂപകായസ്സ. ഫുടത്താതി അതിപണീതേന രൂപേന ഫുടത്താ. ഏതമത്ഥം ദസ്സേന്തോതി കായികസുഖഹേതുഭൂതരൂപസമുട്ഠാപകനാമകായസുഖം പടിസംവേദിയമാനോ ഏവ ഝാനസമങ്ഗിതാകരണേ കാരിയോപചാരതോ ‘‘സുഖഞ്ച കായേന പടിസംവേദേതീ’’തി വുച്ചതീതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തോതി അത്ഥോ. യന്തി ഹേതുഅത്ഥേ നിപാതോതി ആഹ ‘‘യംഝാനഹേതൂ’’തി. സുഖപാരമിപ്പത്തേതി സുഖസ്സ ഉക്കംസപരിയന്തം പത്തേ. ഏവമേതേസം പഹാനം വേദിതബ്ബന്തി സമ്ബന്ധോ. അഥ കസ്മാ ഝാനേസ്വേവ നിരോധോ വുത്തോതി സമ്ബന്ധോ.

ചതുത്ഥജ്ഝാനകഥാവണ്ണനാ

കത്ഥ ചുപ്പന്നന്തി ഏത്ഥ കത്ഥാതി ഹേതുമ്ഹി ഭുമ്മം, കസ്മിം ഹേതുമ്ഹി സതീതി അത്ഥോ. നാനാവജ്ജനേതി അപ്പനാവീഥിആവജ്ജനതോ നാനാ ഭിന്നം പുരിമവീഥീസു ആവജ്ജനം യസ്സ ഉപചാരസ്സ, തസ്മിം നാനാവജ്ജനേ. വിസമനിസജ്ജായ ഉപ്പന്നകിലമഥോ വിസമാസനുപതാപോ. ഉപചാരേ വാതിആദി പക്ഖന്തരദസ്സനം ഏകാവജ്ജനൂപചാരേപി വാതി അത്ഥോ. പീതിഫരണേനാതി ഇമിനാ അപ്പനാവീഥിയാ വിയ ഏകവീഥിയമ്പി കാമാവചരപീതിയാ ഫരണമത്തസ്സ അഭാവം ദസ്സേതി. ദോമനസ്സിന്ദ്രിയസ്സ അസ്സ സിയാ ഉപ്പത്തീതി സമ്ബന്ധോ. ഏതന്തി ദോമനസ്സിന്ദ്രിയം ഉപ്പജ്ജതീതി സമ്ബന്ധോ. വിതക്കവിചാരപ്പച്ചയേപീതി പി-സദ്ദോ അട്ഠാനപ്പയുത്തോ. സോ ‘‘പഹീനസ്സാ’’തി ഹേട്ഠാ വുത്തപദാനന്തരം യോജേതബ്ബോ ‘‘പഹീനസ്സാപി ദോമനസ്സിന്ദ്രിയസ്സാ’’തി. വിതക്കവിചാരഭാവേതി ഏത്ഥ ‘‘ഉപ്പജ്ജതി ദോമനസ്സിന്ദ്രിയ’’ന്തി ആനേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം. നിമിത്തത്ഥേ ചേതം ഭുമ്മം, വിതക്കവിചാരഭാവഹേതൂതി അത്ഥോ. വിതക്കവിചാരാതി ഏത്ഥ ഇതി-സദ്ദോ തസ്മാതി ഏതസ്മിം അത്ഥേ ദട്ഠബ്ബോ, തേന യസ്മാ ഏതം ദോമനസ്സിന്ദ്രിയം വിതക്കവിചാരപച്ചയേ…പേ… നേവ ഉപ്പജ്ജതി, യത്ഥ പന ഉപ്പജ്ജതി, തത്ഥ വിതക്കവിചാരഭാവേയേവ ഉപ്പജ്ജതി. യസ്മാ ച അപ്പഹീനായേവ ദുതിയജ്ഝാനൂപചാരേ വിതക്കവിചാരാ, തസ്മാ തത്ഥസ്സ സിയാ ഉപ്പത്തീതി ഏവമേത്ഥ യോജനാ വേദിതബ്ബാ.

തത്ഥാതി ദുതിയജ്ഝാനൂപചാരേ. അസ്സാതി ദോമനസ്സിന്ദ്രിയസ്സ. സിയാ ഉപ്പത്തീതി ഇദഞ്ച പച്ചയമത്തദസ്സനേന സമ്ഭാവനമത്തതോ വുത്തം. ദോമനസ്സുപ്പത്തിസമ്ഭാവനാപി ഹി ഉപചാരക്ഖണേയേവ കാതും യുത്താ, വിതക്കവിചാരരഹിതേ പന ദുതിയജ്ഝാനക്ഖണേ തദുപ്പത്തിസമ്ഭാവനാപി ന യുത്താ കാതുന്തി. ഇതരഥാ കുസലചിത്തക്ഖണേ അകുസലദോമനസ്സുപ്പത്തിയാ അസമ്ഭവതോ ‘‘തത്ഥസ്സ സിയാ ഉപ്പത്തീ’’തി ന വത്തബ്ബം സിയാ. സമീപത്ഥേ വാ ഏതം ഭുമ്മം, ഉപചാരജ്ഝാനാനന്തരവീഥീസൂതി അത്ഥോ. ദുതിയജ്ഝാനേതി ഏത്ഥാപി അനന്തരവീഥീസുപി ന ത്വേവ ഉപ്പജ്ജതീതി അത്ഥോ, ഏവം ഉപരി സുഖിന്ദ്രിയേപി. സോമനസ്സിന്ദ്രിയസ്സ ഉപ്പത്തീതി സമ്ബന്ധോ. പഹീനാതി വുത്താതി ഇദം ‘‘പഞ്ചന്നം ഓരമ്ഭാഗിയാനം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ’’തി വുത്തത്താ വുത്തം. ദുക്ഖാഭാവേനാതി ദുക്ഖതാഭാവേന. ഏവം സുഖാഭാവേനാതി ഏത്ഥാപി. ഏതേനാതി ദുക്ഖസുഖപടിക്ഖേപവചനേന. ഇട്ഠാനിട്ഠവിപരീതാനുഭവനലക്ഖണാതി അതിഇട്ഠഅതിഅനിട്ഠാനം വിപരീതസ്സ മജ്ഝത്താരമ്മണസ്സ അനുഭവനലക്ഖണാ, മജ്ഝത്താരമ്മണമ്പി ഹി ഇട്ഠാനിട്ഠേസു ഏവ പവിട്ഠം തബ്ബിനിമുത്തസ്സ അഭാവാ.

ഝാനചതുക്കകഥാവണ്ണനാനയോ നിട്ഠിതോ.

പുബ്ബേനിവാസകഥാവണ്ണനാ

൧൨. അരൂപജ്ഝാനാനമ്പി അങ്ഗസമതായ ചതുത്ഥജ്ഝാനേ സങ്ഗഹോതി ആഹ കേസഞ്ചി അഭിഞ്ഞാപാദകാനീതിആദി, തേനേവ വക്ഖതി ‘‘അട്ഠ സമാപത്തിയോ നിബ്ബത്തേത്വാ’’തിആദി (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൧൨). തേസു ച ചതുത്ഥജ്ഝാനമേവ അഭിഞ്ഞാപാദകം നിരോധപാദകം ഹോതി, ന ഇതരാനി. ദൂരകാരണതം പന സന്ധായ ‘‘ചത്താരി ഝാനാനീ’’തി നേസമ്പി ഏകതോ ഗഹണം കതന്തി ദട്ഠബ്ബം. ചിത്തേകഗ്ഗതത്ഥാനീതി ഇദം ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരം സന്ധായ വുത്തന്തി ആഹ ഖീണാസവാനന്തിആദി. സബ്ബകിച്ചസാധകന്തി ദിബ്ബവിഹാരാദിസബ്ബബുദ്ധകിച്ചസാധകം. സബ്ബലോകിയലോകുത്തരഗുണദായകന്തി ഇമിനാ യഥാവുത്തം വിപസ്സനാപാദകത്താദിസബ്ബം സമ്പിണ്ഡേതി. ഇദഞ്ഹി ഝാനം ഭഗവതോ സബ്ബബുദ്ധഗുണദായകസ്സ മഗ്ഗഞാണസ്സ പദട്ഠാനത്താ ഏവം വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. യഥയിദന്തി യഥാ ഇദം. അഭിനീഹാരക്ഖമന്തി ഇദ്ധിവിധാദിഅത്ഥം തദഭിമുഖം നീഹരണയോഗ്ഗം.

ഝാനപ്പടിലാഭപച്ചയാനന്തി ഝാനപ്പടിലാഭഹേതുകാനം ഝാനപ്പടിലാഭം നിസ്സായ ഉപ്പജ്ജനകാനം. പാപകാനന്തി ലാമകാനം. ഇച്ഛാവചരാനന്തി ഇച്ഛായ വസേന ഓതിണ്ണാനം നീവരണഭാവം തദേകട്ഠതഞ്ച അപ്പത്താനം അത്തുക്കംസനാദിവസപ്പവത്താനം അഹോ വത മമേവ സത്ഥാ പടിപുച്ഛിത്വാ ഭിക്ഖൂനം ഏവരൂപം ധമ്മം ദേസേയ്യാതിആദിനയപ്പവത്താനം മാനാദീനം. പോത്ഥകേസു പന ‘‘ഝാനപ്പടിലാഭപച്ചനീകാന’’ന്തിപി പാഠം ലിഖന്തി, സോ പമാദപാഠോതി ഗഹേതബ്ബോ ‘‘ഝാനപ്പടിലാഭപച്ചനീകാനം നീവരണാനം അഭാവസ്സ നീവരണദൂരീഭാവേന പരിസുദ്ധോ’’തി ഏവം പുബ്ബേ പരിസുദ്ധപദേയേവ വുത്തത്താ. സാരത്ഥദീപനിയം (സാരത്ഥ. ടീ. ൧.൧൨) പന ‘‘ഇച്ഛാവചരാനന്തി ഇച്ഛായ അവചരാനം ഇച്ഛാവസേന ഓതിണ്ണാനം പവത്താനം നാനപ്പകാരാനം കോപഅപ്പച്ചയാനന്തി അത്ഥോതി അയമ്പി പാഠോ അയുത്തോ ഏവാതി ഗഹേതബ്ബം. തതോ ഏവ ച വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ അയം പാഠോ സബ്ബേന സബ്ബം ന ദസ്സിതോ’’തി വുത്തം. തത്ഥ ച നാനപ്പകാരാനം കോപഅപ്പച്ചയാനന്തി ഏവം നീവരണഭാവപ്പത്തദോസാനം പരാമട്ഠത്താ അയം പാഠോ പടിക്ഖിത്തോതി വേദിതബ്ബോ.

അഭിജ്ഝാദീനന്തി ഏത്ഥ അഭിജ്ഝാ-സദ്ദേന ച അനീവരണസഭാവസ്സേവ ലോഭസ്സ മാനാദീനഞ്ച ഗഹണം ഝാനപ്പടിലാഭപച്ചയാനന്തി അനുവത്തമാനത്താ. ഉഭയമ്പീതി അനങ്ഗണത്തം വിഗതൂപക്കിലേസത്തഞ്ചാതി ഏതം ഉഭയമ്പി യഥാക്കമം അനങ്ഗണസുത്തവത്ഥസുത്താനുസാരേനേവ വേദിതബ്ബം. തേസു ച സുത്തേസു കിഞ്ചാപി നീവരണസഭാവപ്പത്താ ഥൂലദോസാപി വുത്താ, തഥാപി അധിഗതചതഉത്ഥജ്ഝാനസ്സ വസേന വുത്തത്താ ഇധ സുഖുമാ ഏവ തേ ഗഹിതാ. അങ്ഗണുപക്കിലേസസാമഞ്ഞേന പനേത്ഥ സുത്താനം അപദിസനം. തഥാ ഹി ‘‘സുത്താനുസാരേനാ’’തി വുത്തം, ന പന സുത്തവസേനാതി.

പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിയം ഞാണം പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണന്തി നിബ്ബചനം ദസ്സേന്തോ ആഹ പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിമ്ഹീതിആദി. ഇദാനി പുബ്ബേനിവാസം പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിം തത്ഥ ഞാണഞ്ച വിഭാഗതോ ദസ്സേതും തത്ഥാതിആദി വുത്തം. പുബ്ബ-സദ്ദോ അതീതഭവവിസയോ, നിവാസ-സദ്ദോ ച കമ്മസാധനോതി ആഹ ‘‘പുബ്ബേ അതീതജാതീസു നിവുത്ഥക്ഖന്ധാ’’തി. നിവുത്ഥതാ ചേത്ഥ സകസന്താനേ പവത്തതാ, തേനാഹ അനുഭൂതാതിആദി. ഇദാനി സപരസന്താനസാധനവസേന നിവാസ-സദ്ദസ്സ അത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘നിവുത്ഥധമ്മാ വാ നിവുത്ഥാ’’തി വത്വാ തം വിവരിതും ഗോചരനിവാസേനാതിആദി വുത്തം. ഗോചരഭൂതാപി ഹി ധമ്മാ ഞാണേന നിവുത്ഥാ നാമ ഹോന്തി, തേ പന സപരവിഞ്ഞാണഗോചരതായ ദുവിധാതി ദസ്സേതും അത്തനോതിആദി വുത്തം. പരവിഞ്ഞാണവിഞ്ഞാതാപി വാ നിവുത്ഥാതി സമ്ബന്ധോ. ഇധാപി പരിച്ഛിന്നാതി പദം ആനേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം. അനമതഗ്ഗേപി ഹി സംസാരേ അത്തനാ അവിഞ്ഞാതപുബ്ബാനം സത്താനം ഖന്ധാ പരേഹേവ കേഹിചി വിഞ്ഞാതത്താ പരവിഞ്ഞാണവിഞ്ഞാതാ നാമ വുത്താ, തേസം അനുസ്സരണം പുരിമതോ ദുക്കരം യേഹി പരേഹി വിഞ്ഞാതതായ തേ പരവിഞ്ഞാണവിഞ്ഞാതാ നാമ ജാതാ, തേസം വത്തമാനസന്താനാനുസാരേന വിഞ്ഞാതബ്ബതോ. തേ ച പരവിഞ്ഞാണവിഞ്ഞാതാ ദുവിധാ പരിനിബ്ബുതാ അപരിനിബ്ബുതാതി. തേസു ച പരിനിബ്ബുതാനുസ്സരണം ദുക്കരം സബ്ബസോ സുസമുച്ഛിന്നസന്താനത്താ. തം പന സിഖാപ്പത്തപരവിഞ്ഞാതം പുബ്ബേനിവാസം ദസ്സേതും ‘‘ഛിന്നവടുമകാനുസ്സരണാദീസൂ’’തി വുത്തം. തത്ഥ ഛിന്നവടുമകാ അതീതേ പരിനിബ്ബുതാ ഖീണാസവാ ഛിന്നസംസാരമഗ്ഗത്താ. ആദി-സദ്ദേന അപരിനിബ്ബുതാനം പരവിഞ്ഞാണവിഞ്ഞാതാനമ്പി സീഹോക്കന്തികവസഏന അനുസ്സരണം ഗഹിതം. യായ സതിയാ പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരതി, സാ പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതീതി ആനേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം.

വിഹിത-സദ്ദോ വിധ-സദ്ദപരിയായോതി ആഹ ‘‘അനേകവിധ’’ന്തി, ഭവയോനിആദിവസേന ബഹുവിധന്തി അത്ഥോ. വിഹിതന്തി വാ പയുത്തം വണ്ണിതന്തി അത്ഥം ഗഹേത്വാ ‘‘അനേകേഹി പകാരേഹി വിഹിത’’ന്തി വത്തബ്ബേ മജ്ഝേപദലോപം കത്വാ നിദ്ദിട്ഠന്തി ആഹ ‘‘അനേകേഹി…പേ… സംവണ്ണിത’’ന്തി. പകാരേഹീതി നാമഗോത്താദിപകാരേഹി. സംവണ്ണിതന്തി ബുദ്ധാദീഹി കഥിതം. അനു-സദ്ദോ അനന്തരത്ഥദീപകോതി ആഹ ‘‘അഭിനിന്നാമിതമത്തേ ഏവാ’’തി, ഏതേന ച പരികമ്മസ്സ ആരദ്ധതം ദസ്സേതി. പൂരിതപാരമീനഞ്ഹീതിആദിനാ പരികമ്മം വിനാപി സിദ്ധിം ദസ്സേതി.

ആരദ്ധപ്പകാരദസ്സനത്ഥേതി അനുസ്സരിതും ആരദ്ധാനം പുബ്ബേ നിവുത്ഥക്ഖന്ധാനം ദസ്സനത്ഥേ. ജായതീതി ജാതി, ഭവോ. സോ ഏകകമ്മമൂലകോ ആദാനനിക്ഖേപപരിച്ഛിന്നോ ഖന്ധപ്പബന്ധോ ഇധ ‘‘ജാതീ’’തി അധിപ്പേതോതി ആഹ ഏകമ്പീതിആദി. കപ്പോതി അസങ്ഖ്യേയ്യകപ്പോ, സോ പന അത്ഥതോ കാലോ തഥാപവത്തധമ്മമുപാദായ പഞ്ഞത്തോ, തേസം വസേനസ്സ പരിഹാനി ച വഡ്ഢി ച വേദിതബ്ബാ. സംവട്ടോ സംവട്ടനം വിനാസോ അസ്സ അത്ഥീതി സംവട്ടോ, അസങ്ഖ്യേയ്യകപ്പോ. സംവട്ടേന വിനാസേന സഹ തിട്ഠതി സീലേനാതി സംവട്ടട്ഠായീ. ഏവം വിവട്ടോതിആദീസുപി. തത്ഥ വിവട്ടനം വിവട്ടോ, ഉപ്പത്തി, വഡ്ഢി വാ. തേജേന വിനാസോ തേജോസംവട്ടോ. വിത്ഥാരതോ പനാതി പുഥുലതോ പന സംവട്ടസീമാഭേദോ നത്ഥി, തേനാഹ ‘‘സദാപീ’’തി. ഏകനഗരിയാ വിയ അസ്സ ജാതക്ഖണേ വികാരാപജ്ജനതോ ജാതിക്ഖേത്തവോഹാരോതി ദസ്സേതും ‘‘പടിസന്ധിആദീസു കമ്പതീ’’തി വുത്തം. ആനുഭാവോ പവത്തതീതി തദന്തോഗധാനം സബ്ബേസം സത്താനം രോഗാദിഉപദ്ദവോ വൂപസമ്മതീതി അധിപ്പായോ. യം യാവതാ വാ പന ആകങ്ഖേയ്യാതി വുത്തന്തി യം വിസയക്ഖേത്തം സന്ധായ ഏകസ്മിം ഏവ ഖണേ സബ്ബത്ഥ സരേന അഭിവിഞ്ഞാപനം, അത്തനോ രൂപകായദസ്സനഞ്ച പടിജാനന്തേന ഭഗവതാ ‘‘യാവതാ വാ പന ആകങ്ഖേയ്യാ’’തി വുത്തം.

ഏതേസൂതി നിദ്ധാരണേ ഭുമ്മം. പവത്തഫലഭോജനോതി സയംപതിതഫലാഹാരോ, ഇദഞ്ച താപസകാലം സന്ധായ വുത്തം. ഇധൂപപത്തിയാതി ഇധ ചരിമഭവേ ഉപപത്തിയാ. ഏകഗോത്തോതി തുസിതഗോത്തേന ഏകഗോത്തോ. ഇതരേതി വണ്ണാദയോ. തിത്ഥിയാതി കമ്മഫലവാദിനോ. അഭിനീഹാരോതി അഭിനീഹാരോപലക്ഖിതോ പുഞ്ഞഞാണസമ്ഭരണകാലോ വുത്തോ. ചുതിപടിസന്ധിവസേനാതി അത്തനോ പരസ്സ വാ തസ്മിം തസ്മിം അത്തഭാവേ ചുതിം ദിസ്വാ അന്തരാ കിഞ്ചി അനാമസിത്വാ പടിസന്ധിയാ ഏവ ഗഹണവസേന ഏവം ജാനനം ഇച്ഛിതപ്പദേസോക്കമനന്തി ആഹ തേസഞ്ഹീതിആദി. ഉഭയഥാപീതി ഖന്ധപടിപാടിയാപി ചുതിപടിസന്ധിവസേനപി. സീഹോക്കന്തവസേനപീതി സീഹനിപാതവസേനപി. കിലേസാനം ആതാപനപരിതാപനട്ഠേന വീരിയം ആതാപോതി ആഹ ‘‘വീരിയാതാപേനാ’’തി.

ദിബ്ബചക്ഖുഞാണകഥാവണ്ണനാ

൧൩. ദിവി ഭവത്താ ദിബ്ബന്തി ദേവാനം പസാദചക്ഖു വുച്ചതീതി ആഹ ‘‘ദിബ്ബസദിസത്താ’’തി. ദൂരേപീതി പി-സദ്ദേന സുഖുമസ്സാപി ആരമ്മണസ്സ ഗഹണം. വീരിയാരമ്ഭവസേന ഇജ്ഝനതോ സബ്ബാപി ഭാവനാ, പധാനസങ്ഖാരസമന്നാഗതോ വാ ഇദ്ധിപാദഭാവനാവിസേസതോ വീരിയഭാവനാതി ആഹ ‘‘വീരിയഭാവനാബലനിബ്ബത്ത’’ന്തി. ദിബ്ബവിഹാരവസേനാതി കസിണാദിജ്ഝാനചതഉക്കവസേന. ഇമിനാ ദൂരകാരണത്ഥേ അസ്സ ദിബ്ബഭാവമാഹ. ദിബ്ബവിഹാരസന്നിസ്സിതത്താതി ഇമിനാ ആസന്നകാരണഭൂതപാദകജ്ഝാനതോ നിബ്ബത്തന്തി ദിബ്ബവിഹാരസന്നിസ്സിതത്താതി ഇമസ്സ ദിബ്ബവിഹാരപഅയാപന്നം അത്തനാ സമ്പയുത്തം രൂപാവചരചതുത്ഥജ്ഝാനം നിസ്സയപച്ചയഭൂതം നിസ്സായ ദിബ്ബചക്ഖുഞാണസ്സ പവത്തത്താതിപി അത്ഥോ. ദിവുധാതുസ്സ ജുതിഗതിയോഗം സന്ധായ ആലോകപഅഗ്ഗഹേനാതിആദി വുത്തം. തത്ഥ ആലോകപരിഗ്ഗഹേനാതി കസിണാലോകപരിഗ്ഗഹവസേന. ദസ്സനട്ഠേനാതി രൂപദസ്സനഭാവേന, ഇമിനാ ‘‘ചക്ഖതി രൂപം വിഭാവേതീ’’തി നിബ്ബചനതോ ചക്ഖുത്തം ദസ്സേതി. ചക്ഖുകിച്ചകരണേനാതി ഇദം ചക്ഖുമിവ ചക്ഖൂതി ഉപമായ സദിസനിമിത്തദസ്സനം, സമവിസമാദിദസ്സനസങ്ഖാതസ്സ ചക്ഖുകിച്ചസ്സ കരണതോതി അത്ഥോ.

യഥാഹാതി ഉപക്കിലേസസുത്തപ്പദേസം (മ. നി. ൩.൨൪൨) നിദസ്സേതി. തത്ഥ വിചികിച്ഛാതിആദീസു ഭഗവതോ ബോധിമൂലേ അനഭിസമ്ബുദ്ധസ്സേവ ദിബ്ബചക്ഖുനാ നാനാവിധാനി രൂപാനി പസ്സന്തസ്സ ‘‘ഇദം നു ഖോ കിം, ഇദം നു ഖോ കി’’ന്തി വിചികിച്ഛാ ഉപ്പന്നാ, തതോ പന വിചികിച്ഛാനിവത്തനത്ഥം താനി രൂപാനി അമനസികരോതോ അമനസികരോന്തസ്സ ഥിനമിദ്ധം ഉപ്പന്നം, തതോ നിവത്തനത്ഥം പുന സബ്ബരൂപാനി മനസികരോതോ രക്ഖസാദീസു ഛമ്ഭിതത്തം ഉപ്പന്നം, ‘‘കിമേത്ഥ ഭായിതബ്ബ’’ന്തി ഭയവിനോദനവസേന മനസികരോതോ അത്തനോ മനസികാരകോസല്ലം പടിച്ച ഉപ്പിലസങ്ഖാതാ സമാധിദൂസികാ ഗേഹസിതപീതി ഉപ്പന്നാ, തന്നിസേധായ മനസികാരവീരിയം സിഥിലം കരോന്തസ്സ കായാലസിയസങ്ഖാതം ദുട്ഠുല്ലം, തന്നിസേധായ പുന വീരിയം പഗ്ഗണ്ഹതോ അച്ചാരദ്ധവീരിയം, പുന തന്നിസേധായ വീരിയം സിഥിലയതോ അതിലീനവീരിയം ഉപ്പന്നം, തന്നിസേധേത്വാ ദിബ്ബരൂപാനി പസ്സതോ അഭിജപ്പാസങ്ഖാതാ തണ്ഹാ ഉപ്പന്നാ, തന്നിസേധായ ഹീനാദിനാനാരൂപാനി മനസികരോതോ നാനാരമ്മണവിക്ഖേപസങ്ഖാതാ നാനത്തസഞ്ഞാ ഉപ്പന്നാ. പുന തം വിഹായ ഏകമേവ മനസികരോതോ അതിനിജ്ഝായിതത്തം രൂപാനം അതിവിയ ചിന്തനം ഉപ്പന്നം. ഓഭാസന്തി പരികമ്മസമുട്ഠിതം ഓഭാസം. ന ച രൂപാനി പസ്സാമീതി ‘‘പരികമ്മോഭാസമനസികാരപസുതതായ ദിബ്ബചക്ഖുനാ രൂപാനി ന പസ്സാമീ’’തി ഏവം ഉപ്പത്തിക്കമസഹിതോ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ, മനുസ്സാനം ഇദന്തി മാനുസകം മാനുസകചക്ഖുഗോചരം ഥൂലരൂപം വുച്ചതി. തദേവ മനുസ്സാനം ദസ്സനൂപചാരത്താ മനുസ്സൂപചാരോതി ആഹ ‘‘മനുസ്സൂപചാരം അതിക്കമിത്വാ’’തി. രൂപദസ്സനേനാതി ദൂരസുഖുമാദിരൂപദസ്സനേന.

യസ്മാ നിയമേന പുരേജാതട്ഠിതരൂപാരമ്മണം ദിബ്ബചക്ഖുഞാണം ആവജ്ജനപരികമ്മേഹി വിനാ ന ഉപ്പജ്ജതി, ന ച ഉപ്പജ്ജമാനം ഭിജ്ജമാനം രൂപമസ്സ ആരമ്മണം ഹോതി ദുബ്ബലത്താ, ചുതിചിത്തഞ്ച കമ്മജരൂപസ്സ ഭങ്ഗക്ഖണേ ഏവ ഉപ്പജ്ജതി, പടിസന്ധിചിത്തഞ്ച ഉപപത്തിക്ഖണേ, തസ്മാ ആഹ ചുതിക്ഖണേതിആദി. രൂപദസ്സനമേവേത്ഥ സത്തദസ്സനന്തി ചവമാനേതിആദിനാ പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനേന വുത്തം. അഭിരൂപേ വിരൂപേതിപീതി ഇദം വണ്ണ-സദ്ദസ്സ സണ്ഠാനവാചകതം സന്ധായ വുത്തം മഹന്തം ഹത്ഥിരാജവണ്ണം അഭിനിമ്മിനിത്വാതിആദീസു (സം. നി. ൧.൧൩൮) വിയ. സുന്ദരം ഗതിം ഗതാ സുഗതാതി ആഹ ‘‘സുഗതിഗതേ’’തി. ഇമിനാ പന പദേനാതി യഥാകമ്മുപഗേതി ഇമിനാ പദേന.

നേരയികാനം അഗ്ഗിജാലസത്ഥനിപാതാദീഹി വിഭിന്നസരീരവണ്ണം ദിസ്വാ തദനന്തരേഹി കാമാവചരജവനേഹേവ ഞാതം തേസം ദുക്ഖാനുഭവനമ്പി ദസ്സനഫലായത്തതായ ‘‘ദിബ്ബചക്ഖുകിച്ചമേവാ’’തി വുത്തം. ഏവം മനസികരോതീതി തേസം കമ്മസ്സ ഞാതുകാമതാവസേന പാദകജ്ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ പരികമ്മവസേന കിന്നു ഖോതിആദിനാ മനസികരോതി. അഥസ്സ തം കമ്മം ആരമ്മണം കത്വാ ആവജ്ജനപരികമ്മാദീനം ഉപരി ഉപ്പന്നേന രൂപാവചരചതുത്ഥജ്ഝാനേന സമ്പയുത്തം യം ഞാണം ഉപ്പജ്ജതി, ഇദം യഥാകമ്മുപഗഞാണം നാമാതി യോജനാ. ദേവാനം ദസ്സനേപി ഏസേവ നയോ. വിസും പരികമ്മന്തി പുബ്ബേനിവാസാദീനം വിയ ദിബ്ബചക്ഖുഞാണപരികമ്മം വിനാ വിസും പരികമ്മം നത്ഥി. കേചി പനേത്ഥ ‘‘പാദകജ്ഝാനസമാപജ്ജനപരികമ്മേഹി കിച്ചം നത്ഥി, കിന്നു ഖോ കമ്മന്തിആദിമനസികാരാനന്തരമേവ കമ്മം. കമ്മസീസേന തംസമ്പയുത്തേ ച ധമ്മേ ആരമ്മണം കത്വാ അപ്പനാവീഥി ഉപ്പജ്ജതി. ഏവമനാഗതംസഞാണേപി, തേനേവ വിസും പരികമ്മം നാമ നത്ഥി…പേ… ദിബ്ബചക്ഖുനാ സഹേവ ഇജ്ഝന്തീതി വുത്ത’’ന്തി വദന്തി. തം ന ഗഹേതബ്ബം വസീഭൂതാനമ്പി അഭിഞ്ഞാനം പാദകജ്ഝാനാദിപരികമ്മം വിനാ അനുപ്പത്തിതോ. പാദകജ്ഝാനാദിമത്തേന ച വിസും പരികമ്മം നാമ ന ഹോതീതി ദിബ്ബചക്ഖുനാവ ഏതാനി ഞാണാനി സിദ്ധാനീതി ഗഹേതബ്ബം. ഏവം അനാഗതംസഞാണസ്സാപീതി ദിബ്ബചക്ഖുനാ ദിട്ഠസ്സ സത്തസ്സ അനാഗതേ പവത്തിം ഞാതുകാമതായ പാദകജ്ഝാനാദീനമനന്തരം ഞാണബലാനുരൂപം അനാഗതേസു അനേകകപ്പേസു ഉപ്പജ്ജനാരഹേ പുബ്ബേ അത്തഭാവപരിയാപന്നേ പഞ്ചക്ഖന്ധേ തപ്പടിബദ്ധേ തദാരമ്മണേ ച സബ്ബേ ലോകിയലോകുത്തരധമ്മേ സമ്മുതിഞ്ച ഏകക്ഖണേ ആലമ്ബിത്വാ ഉപ്പജ്ജനകസ്സ ചതുത്ഥജ്ഝാനസമ്പയുത്തസ്സ അനാഗതംസഞആണസ്സാപി വിസും പരികമ്മം നാമ നത്ഥീതി യോജനാ.

കേചി പനേത്ഥ ‘‘പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിയം വിയ നാമഗോത്താദിഗഹണമ്പി അത്ഥേവ, തഞ്ച ന അഭിഞ്ഞാക്ഖണേ, അഥ ഖോ തദനന്തരേസു കാമാവചരജവനക്ഖണേസു ഏവ ഹോതി നാമപരികപ്പകാലേ ഇതരപരികപ്പാസമ്ഭവാ കമ്മേനുപ്പത്തിയഞ്ച പരിയന്താഭാവാ. സബ്ബപരികമ്മനിമിത്തേസു പന ധമ്മേസു അത്ഥേസുപി ഏകക്ഖണേ അഭിഞ്ഞായ ദിട്ഠേസു യഥാരുചിവസേന പച്ഛാ ഏവംനാമോതിആദിനാ കാമാവചരചിത്തേന വികപ്പോ ഉപ്പജ്ജതി ചക്ഖുനാ ദിട്ഠേസു ബഹൂസു രൂപേസു ഥമ്ഭകുമ്ഭാദിവികപ്പോ വിയ. യഞ്ച കത്ഥ അവികപ്പിതം, തമ്പി വികപ്പനാരഹന്തി സബ്ബം നാമഗോത്താദിതോ വികപ്പിതമേവ ഹോതി. യഥാ ചേത്ഥ, ഏവം പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിയമ്പി പരികപ്പാരഹതമ്പി സന്ധായ പാളിയം ഏവംനാമോതിആദിനാ അപദേസസഹിതമേവ വുത്ത’’ന്തി വദന്തി. അഞ്ഞേ പന ‘‘നാമഗോത്താദികം സബ്ബമ്പി ഏകക്ഖണേ പഞ്ഞായതി, അഭിരുചിതം പന വചസാ വോഹരന്തീ’’തി വദന്തി, തേപി അത്ഥതോ പുരിമേഹി സദിസാ ഏവ, പുബ്ബേ ദിട്ഠസ്സ പുന വോഹാരകാലേപി പരികപ്പേതബ്ബതോ പരികപ്പാരഹധമ്മദസ്സനമേവ തേഹിപി അത്ഥതോ ഉപഗതം. ഏകേ പന ‘‘സോ തതോ ചുതോ അമുത്ര ഉദപാദിന്തിആദിവചനതോ കമേനേവ അതീതാനാഗതധമ്മജാനനേന നാമഗോത്താദീഹി സദ്ധിം ഗഹണം സുകര’’ന്തി വദന്തി, തം അയുത്തമേവ ബുദ്ധാനമ്പി സബ്ബം ഞാതും അസക്കുണേയ്യതായ സബ്ബഞ്ഞുതാഹാനിപ്പസങ്ഗതോ. പാളിയം ഇമേ വത ഭോന്തോതിആദി യഥാകമ്മുപഗഞാണസ്സ പവത്തിആകാരദസ്സനം. കായവാചാദി ചേത്ഥ കായവചീവിഞ്ഞത്തിയോ.

ഭാരിയന്തി ആനന്തരിയസദിസത്താ വുത്തം. ഖമാപനേ ഹി അസതി ആനന്തരിയമേവ. തസ്സാതി ഭാരിയസഭാവസ്സ ഉപവാദസ്സ. മഹല്ലകോതി കേവലം വയസാവ മഹല്ലകോ, ന ഞാണേന, ‘‘നായം കിഞ്ചി ലോകവോഹാരമത്തമ്പി ജാനാതി, പരിസദൂസകോ ഏവ അമ്ഹാകം ലജ്ജിതബ്ബസ്സ കരണതോ’’തി അധിപ്പായേന ഹീളേത്വാ വുത്തത്താ ഗുണപരിധംസനേന ഉപവദതീതി വേദിതബ്ബം. ആവുസോതിആദിനാ ഥേരോ ഉപരിമഗ്ഗുപ്പത്തിമസ്സ ആകങ്ഖന്തോ കരുണായ അത്താനമാവികാസി. പാകതികം അഹോസീതി മഗ്ഗാവരണം നാഹോസീതി അധിപ്പായോ. അത്തനാ വുഡ്ഢതരോതി സയമ്പി വുഡ്ഢോ. ഏത്ഥാപി ‘‘ഉക്കുടികം നിസീദിത്വാ’’തി വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ വുത്തം. അനാഗാമീ അരഹാ ച ആയതിം സംവരത്ഥായ ന ഖമേയ്യും, സേസാ ദോസേനപീതി ആഹ ‘‘സചേ സോ ന ഖമതീ’’തി.

യേ ച…പേ… സമാദപേന്തി, തേപി മിച്ഛാദിട്ഠികമ്മസമാദാനാതി യോജേതബ്ബം. സീലസമ്പന്നോതിആദീസു നിപ്പരിയായതോ അഗ്ഗമഗ്ഗട്ഠോ അധിപ്പേതോ തസ്സേവ അഞ്ഞാരാധനാ നിയമതോ, സേസാപി വാ പച്ഛിമഭവികാ സീലാദീസു ഠിതാ തേസമ്പി അഞ്ഞുപ്പത്തിനിയമതോ. അഞ്ഞന്തി അരഹത്തഫലം. ഏവം സമ്പദന്തി ഏവം നിബ്ബത്തികം. യഥാ തം അവിരജ്ഝനകനിബ്ബത്തികം, ഏവമിദമ്പി ഏതസ്സ നിരയേ നിബ്ബത്തനന്തി അത്ഥോ. യം സന്ധായ ‘‘ഏവംസമ്പദമിദ’’ന്തി നിദ്ദിട്ഠം, തം ദസ്സേതും തം വാചന്തിആദി വുത്തം. തം വാചന്തി അരിയൂപവാദം. ചിത്തന്തി അരിയൂപവാദകചിത്തം. ദിട്ഠിന്തി അരിയൂപവാദേ ദോസാഭാവദസ്സനദിട്ഠിം. ‘‘സബ്ബമേതം പജഹിസ്സാമീ’’തി ചിത്തേന അച്ചയം ദേസേത്വാ ഖമാപനവസേന അപ്പഹായ അപ്പടിനിസ്സജ്ജിത്വാ. യഥാഭതം നിക്ഖിത്തോ ഏവം നിരയേതി യഥാ നിരയപാലേഹി ആഹരിത്വാ നിരയേ ഠപിതോ, ഏവം നിരയേ ഠപിതോ ഏവ, അരിയൂപവാദേനേവസ്സ ഇദം നിയമേന നിരയേ നിബ്ബത്തനം യഥാ മഗ്ഗേന ഫലം സമ്പജ്ജതി, ഏവം സമ്പജ്ജനകന്തി അധിപ്പായോ.

മിച്ഛാദിട്ഠി സബ്ബപാപമൂലത്താ പരമാ പധാനാ യേസം വജ്ജാനം താനി മിച്ഛാദിട്ഠിപരമാനി വജ്ജാനി, സബ്ബവജ്ജേഹി മിച്ഛാദിട്ഠിയേവ പരമം വജ്ജന്തി അത്ഥോ. അവീതരാഗസ്സ മരണതോ പരം നാമ ഭവന്തരുപാദാനമേവാതി ആഹ ‘‘പരം മരണാതി തദനന്തരം അഭിനിബ്ബത്തക്ഖന്ധഗ്ഗഹണേ’’തി. യേന തിട്ഠതി, തസ്സ ഉപച്ഛേദേനേവ കായോ ഭിജ്ജതീതി ആഹ ‘‘കായസ്സ ഭേദാതി ജീവിതിന്ദ്രിയസ്സുപച്ഛേദാ’’തി. ഏതി ഏതസ്മാ സുഖന്തി അയോ, പുഞ്ഞം. ആയസ്സാതി ആഗമനസ്സ, ഹേതുസ്സ വാ. അയതി ഇട്ഠാരമ്മണാദീഹി പവത്തതീതി ആയോ, അസ്സാദോ. അസുരസദിസന്തി പേതാസുരസദിസം.

ആസവക്ഖയഞാണകഥാവണ്ണനാ

൧൪. സരസലക്ഖണപടിവേധേനാതി സഭാവസങ്ഖാതസ്സ ലക്ഖണസ്സ അസമ്മോഹതോ പടിവിജ്ഝനേന. നിബ്ബത്തികന്തി നിപ്ഫാദനം. യം ഠാനം പത്വാതി യം നിബ്ബാനം മഗ്ഗസ്സ ആരമ്മണപച്ചയട്ഠേന ഠാനം കാരണഭൂതം ആഗമ്മ. അപ്പവത്തിന്തി അപ്പവത്തിഹേതും. കിലേസവസേനാതി യേസം ആസവാനം ഖേപനേന ഇദം ഞാണം ആസവക്ഖയഞാണം ജാതം, തേസം കിലേസാനം വസേന, തേസം ആസവാനം വസേന സബ്ബകിലേസാനം സങ്ഗഹണതോ പരിയായതോ പകാരന്തരതോതി അത്ഥോ. പാളിയം അതീതകാലവസേന ‘‘അബ്ഭഞ്ഞാസി’’ന്തി വത്വാപി അഭിസമയകാലേ തസ്സ തസ്സ ജാനനസ്സ പച്ചുപ്പന്നതം ഉപാദായ ‘‘ഏവം ജാനതോ ഏവം പസ്സതോ’’തി വത്തമാനകാലേന നിദ്ദേസോ കതോ. കാമാസവാദീനം വിമുച്ചനേനേവ തദവിനാഭാവതോ ദിട്ഠാസവസ്സാപി വിമുത്തി വേദിതബ്ബാ.

‘‘ഖീണാ ജാതീ’’തി ജാനനം കിലേസക്ഖയപച്ചവേക്ഖണവസേന, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയന്തിആദിജാനനം മഗ്ഗഫലനിബ്ബാനപച്ചവേക്ഖണവസേന ഹോതീതി ആഹ ‘‘ഖീണാ ജാതീതിആദീഹി തസ്സ ഭൂമി’’ന്തി. തത്ഥ ഭൂമിന്തി വിസയം, തീസു കാലേസുപി ജാതിക്ഖയം പതി ഉജുകമേവ വായാമാസമ്ഭവേപി തം പതി വായാമകരണസ്സ സാത്ഥകതം, തസ്സ അനാഗതക്ഖന്ധാനുപ്പത്തിഫലതഞ്ച ദസ്സേതും യാ പനാതിആദി വുത്തം. യാ പന മഗ്ഗസ്സ അഭാവിതത്താതിആദിനാ ഹി മഗ്ഗേനാവിഹതകിലേസേഹേവ ആയതിം ഖന്ധാനം ജാതി ഹേസ്സതി, തേസഞ്ച കിലേസാനം മഗ്ഗേന വിനാസേ സതി ഖന്ധാ ന ജായിസ്സന്തി, കിലേസാനഞ്ച തേകാലികതായ ജാതിയം വുത്തനയേന കേനചി പച്ചയേന വിനാസയോഗേപി ചിത്തസന്താനേ കിലേസവിരുദ്ധഅരിയമഗ്ഗക്ഖണുപ്പാദനമേവ തബ്ബിനാസോ വിരുദ്ധപച്ചയോപനിപാതേന ആയതിം അനുപ്പജ്ജനതോ ബീജസന്താനേ അഗ്ഗിക്ഖന്ധോപനിപാതേന ആയതിം ബീജത്താനുപ്പത്തി വിയ, ഇതി മഗ്ഗക്ഖണുപ്പത്തിസങ്ഖാതകിലേസാഭാവേന കിലേസഫലാനം ഖന്ധാനം ആയതിം അനുപ്പത്തിയേവ ജാതിക്ഖയോതി അയമത്ഥോ വിഭാവീയതി, തേനാഹ ‘‘മഗ്ഗസ്സ ഭാവിതത്താ അനുപ്പാദധമ്മതം ആപജ്ജനേന ഖീണാ’’തി. ഏത്ഥ ചായമത്ഥോ കിലേസാഭാവസങ്ഖാതസ്സ മഗ്ഗസ്സ ഭാവിതത്താ ഉപ്പാദിതത്താ പച്ചയാഭാവേന അനുപ്പജ്ജന്തീ ഖന്ധാനം ജാതി തേന ആയതിം അനുപ്പജ്ജനസങ്ഖാതേന അനുപ്പാദധമ്മതം ആപജ്ജനേന വോഹാരതോ ഖീണാ മേ ജാതീതി. ന ഹി സങ്ഖതധമ്മാനം പച്ചയന്തരേന വിനാസോ സമ്ഭവതി, സമ്ഭവേ ച തസ്സ പച്ചയന്തരതാദിപ്പസങ്ഗതോ. തബ്ബിരുദ്ധക്ഖണുപ്പാദനമേവ തബ്ബിനാസുപ്പാദനം. തന്തി ഖീണജാതിം അബ്ഭഞ്ഞാസിന്തി സമ്ബന്ധോ. ഇത്ഥത്തായാതി ഇമേ പകാരാ ഇത്ഥം, തബ്ഭാവോ ഇത്ഥത്തം, തദത്ഥായ. ദസ്സേന്തോതി നിഗമനവസേന ദസ്സേന്തോതി.

വിജ്ജാത്തയകഥാവണ്ണനാനയോ നിട്ഠിതോ.

ഉപാസകത്തപടിവേദനാകഥാവണ്ണനാ

൧൫. അഞ്ഞാണന്തി ധി-സദ്ദയോഗേന സാമിഅത്ഥേ ഉപയോഗവചനം. പാദാനീതി പാദേ. യസസാതി പരിവാരേന. കോതൂഹലച്ഛരേതി കോതൂഹലേ അച്ഛരേ ച. അയന്തി അമിക്കന്ത-സദ്ദോ. നയിദം ആമേഡിതവസേന ദ്വിക്ഖത്തും, അഥ ഖോ അത്ഥദ്വയവസേനാതി ദസ്സേന്തോ അഥ വാതിആദിമാഹ. അവിസേസേന അത്ഥസാമഞ്ഞേന നിപ്ഫന്നോ അഭിക്കന്തന്തി ഭാവനപുംസകനിദ്ദേസോ, ദേസനാപസാദാദിവിസേസാപേക്ഖായപി തഥേവ തിട്ഠതി പുബ്ബേ നിപ്ഫന്നത്താതി ആഹ ‘‘അഭിക്കന്തം…പേ… പസാദോ’’തി. അധോമുഖഠപിതം കേനചി. ഹേട്ഠാമുഖജാതം സയമേവ. പരിയായേഹീതി പകാരേഹി, അരസരൂപത്താദിപടിപാദകകാരണേഹി വാ.

ഗമുധാതുസ്സ ദ്വികമ്മകത്താഭാവാ ഗോതമം സരണന്തി ഇദം പദദ്വയമ്പി ന ഉപയോഗവചനം. അപി ച ഖോ പുരിമമേവ, പച്ഛിമം പന പച്ചത്തവചനന്തി ദസ്സേതും ‘‘ഗോതമം സരണന്തി ഗച്ഛാമീ’’തി വുത്തം. തേന ച ഇതി-സദ്ദോ ലുത്തനിദ്ദിട്ഠോതി ദസ്സേതി. അഘസ്സാതി അഘതോ പാപതോ. താതാതി ഹി പദം അപേക്ഖിത്വാ നിസ്സക്കസ്സേവ യുത്തത്താ. അധിഗതമഗ്ഗേ സച്ഛികതനിരോധേതി പദദ്വയേനാപി ഫലട്ഠാ ഏവ ദസ്സിതാ, ന മഗ്ഗട്ഠാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘യഥാനുസിട്ഠം പടിപജ്ജമാനേ ചാ’’തി ആഹ. വിത്ഥാരോതി ഇമിനാ ‘‘യാവതാ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ സങ്ഖതാ വാ അസങ്ഖതാ വാ, വിരാഗോ തേസം അഗ്ഗമക്ഖായതീ’’തി (ഇതിവു. ൯൦; അ. നി. ൪.൩൪) വുത്തപദം സങ്ഗണ്ഹാതി. അനേജന്തി നിത്തണ്ഹം. അപ്പടികൂലന്തി അവിരോധത്ഥദീപനതോ അവിരുദ്ധസുചിം പണീതം വാ. വാചായ പഗുണീകത്തബ്ബതോ, പകട്ഠേഹി സദ്ദത്ഥഗുണേഹി യോഗതോ വാ പഗുണം. സംഹതോതി ഘടിതോ സമേതോ. യത്ഥാതി യേസു പുരിസയുഗേസൂതി സമ്ബന്ധോ. അട്ഠ ച പുഗ്ഗലധമ്മദസാ തേതി തേ അട്ഠ പുഗ്ഗലാ അരിയധമ്മസ്സ ദിട്ഠത്താ ധമ്മദസാ.

സരണന്തിആദീസു അയം സങ്ഖേപത്ഥോ – ഭയഹിംസനാദിഅത്ഥേന രതനത്തയം സരണം നാമ, തദേവ മേ രതനത്തയം താണം ലേണം പരായണന്തി ബുദ്ധസുബുദ്ധതാദിഗുണവസേന തപ്പരായണതാകാരപ്പവത്തോ ചിത്തുപ്പാദോ സരണഗമനം നാമ. യഥാവുത്തേന ഇമിനാ ചിത്തുപ്പാദേന സമന്നാഗതോ സരണം ഗച്ഛതി നാമ. ഏതസ്സ ച സരണഗമനസ്സ ലോകിയലോകുത്തരവസേന ദുവിധോ പഭേദോ. തത്ഥ ലോകുത്തരം സരണഗമനൂപക്കിലേസസമുച്ഛേദേന മഗ്ഗക്ഖണേയേവ സിജ്ഝതി. ലോകിയസരണഗമനം ചതുധാ പവത്തതി അഹം അത്താനം ബുദ്ധസ്സ പരിച്ചജാമീതിആദിനാ അത്തനിയ്യാതനേന, യഥാവുത്തതപ്പരായണതായ, സിസ്സഭാവൂപഗമനേന, പണിപാതേന ചാതി. സബ്ബത്ഥാപി ചേത്ഥ സേട്ഠദക്ഖിണേയ്യഭാവവസേനേവ സരണഗമനം ഹോതി, ന ഞാതിഭയാചരിയാദിവസേനാതി വേദിതബ്ബം. ഏവം ഞാതിആദിവസേന തിത്ഥിയം വന്ദതോ സരണം ന ഭിജ്ജതി, ദക്ഖിണേയ്യഭാവേന അഞ്ഞം വന്ദതോ സരണം ഭിജ്ജതി. ലോകിയസ്സ സരണഗമനസ്സ നിബ്ബാനപ്പത്തിനിയമം സദിസഫലം സരണഗതസ്സ അനാഗതേ നിബ്ബാനപ്പത്തിനിയമതോ. സബ്ബലോകിയസമ്പത്തിസമധിഗമോ പന അപായദുക്ഖാദിസമതിക്കമോ ച ആനിസംസഫലം. തീസു വത്ഥൂസു ചസ്സ സംസയമിച്ഛാഞാണാദി സംകിലേസോ. ഭേദോപിസ്സ സാവജ്ജാനവജ്ജവസേന ദുവിധോ. തത്ഥ പഠമോ മിച്ഛാദിട്ഠിപുബ്ബകേഹി തിത്ഥിയപണിപാതാദീഹി ഹോതി, സോ ച അനിട്ഠഫലത്താ സാവജ്ജോ. അനവജ്ജോ പന കാലകിരിയായ ഹോതി. ലോകുത്തരസരണഗമനസ്സ സബ്ബഥാ സംകിലേസോ വാ ഭേദോ വാ നത്ഥീതി വേദിതബ്ബം.

കോ ഉപാസകോതിആദി ഉപാസകത്തസരൂപകാരണാദിപുച്ഛാ. തത്ഥ യോ ഗഹട്ഠോ മനുസ്സോ വാ അമനുസ്സോ വാ വുത്തനയേന തിസരണം ഗതോ, അയം ഉപാസകോ. യോ ച സരണഗമനാദികിരിയായ രതനത്തയം ഉപാസനതോ ‘‘ഉപാസകോ’’തി വുച്ചതി. പഞ്ച വേരമണിയോ ചസ്സ സീലം. പഞ്ചമിച്ഛാവാണിജ്ജാദിപാപാജീവം പഹായ ധമ്മേന സമേന ജീവിതകപ്പനമസ്സ ആജീവോ. അസ്സദ്ധിയദുസ്സീലതാദയോ ഉപാസകത്തസ്സ വിപത്തി, തദഭാവോ സമ്പത്തീതി വേദിതബ്ബാ.

വിഹാരഗ്ഗേനാതി ഓവരകാദിവസനട്ഠാനകോട്ഠാസേന. അജ്ജഭാവന്തി അസ്മിം അഹനി പവത്തം പസാദാദിം. കായവിഞ്ഞത്തിഹേതുകോ സരീരാവയവോ കായങ്ഗം. വചീവിഞ്ഞത്തിഹേതുകം ഓട്ഠജിവ്ഹാദി വാചങ്ഗം. അചോപേത്വാതി അചാലേത്വാ. ഏതേന ച വചീപവത്തിയാ പുബ്ബഭാഗേ ഠാനകരണാനം ചലനപച്ചയോ വായോധാതുയാ വികാരാകാരോ വിസും കായവിഞ്ഞത്തി ന ഹോതി, തേന വിസും വിഞ്ഞാപേതബ്ബസ്സ അധിപ്പായസ്സ അഭാവാ വചീവിഞ്ഞത്തിയമേവ സങ്ഗയ്ഹതി തദുപകാരത്താ. യഥാ കായേന കായകണ്ഡുയനാദീസു സദ്ദുപ്പത്തിഹേതുഭൂതോ പഥവീധാതുയാ ആകാരവികാരോ വിസും അധിപ്പായസ്സ അവിഞ്ഞാപനതോ വചീവിഞ്ഞത്തി ന ഹോതി, ഏവമയമ്പീതി ദസ്സേതി. അധിപ്പായവിഞ്ഞാപനതോ ഹേതാ വിഞ്ഞത്തിയോ നാമ ജാതാ, ന കേവലം വായുപഥവീനം ചലനസദ്ദുപ്പത്തിപച്ചയഭൂതവികാരാകാരമത്തതായ. ഏവഞ്ച ബഹിദ്ധാ രുക്ഖാദീസു ചലനസദ്ദുപ്പത്തിപച്ചയാനം യഥാവുത്തപ്പകാരാനം വികാരാകാരാനം അവിഞ്ഞത്തിതാ സമത്ഥിതാ ഹോതീതി വേദിതബ്ബാ. കേചി വാചങ്ഗന്തി ‘‘ഹോതു സാധൂ’’തി ഏവമാദിവാചായ അവയവന്തിആദിം വദന്തി, തം അചോപേത്വാതി ഇമിനാ ന സമേതി. ഖന്തിം ചാരേത്വാതി അനുമതിം പവത്തേത്വാ. ‘‘ഖന്തിം ധാരേത്വാ’’തിപി പാഠോ, ബഹി അനിക്ഖമനവസേന ഗണ്ഹിത്വാതി അത്ഥോ. പടിമുഖോതി ഭഗവതി പടിനിവത്തമുഖോ, തേനാഹ ‘‘അപക്കമിത്വാ’’തി.

൧൬. യാചധാതുസ്സ ദ്വികമ്മകത്താ ‘‘ഭഗവാ വസ്സാവാസം യാചിതോ’’തി വുത്തം. സുസസ്സകാലേപീതി വുത്തമേവത്ഥം പാകടം കാതും ‘‘അതിസമഗ്ഘേപീ’’തി വുത്തം. അതിവിയ അപ്പഗ്ഘേപി യദാ കിഞ്ചിദേവ ദത്വാ ബഹും പുബ്ബണ്ണാപരണ്ണം ഗണ്ഹന്തി, താദിസേ കാലേപീതി അത്ഥോ. ഭിക്ഖമാനാതി യാചമാനാ. വുത്തസസ്സന്തി വപിതസസ്സം. തത്ഥാതി വേരഞ്ജായം, ഏതേന ‘‘വുത്തം സലാകാ ഏവ ഹോതി ഏത്ഥാതി സലാകാവുത്താ’’തി വിസേസനസ്സ പരനിപാതേന നിബ്ബചനം ദസ്സേതി. അഥ വാ ‘‘സബ്ബം സസ്സം സലാകാമത്തമേവ വുത്തം നിബ്ബത്തം സമ്പന്നം ഏത്ഥാതി സലാകാവുത്താ’’തിപി നിബ്ബചനം ദട്ഠബ്ബം, തേനാഹ ‘‘സലാകാ ഏവ സമ്പജ്ജതീ’’തി. ‘‘സലാകായ വുത്തം ജീവികാ ഏതിസ്സന്തി സലാകാവുത്താ’’തിപി നിബ്ബചനം ദസ്സേതും സലാകായ വാതിആദി വുത്തം. ധഞ്ഞകരണട്ഠാനേതി ധഞ്ഞമിനനട്ഠാനേ. വണ്ണജ്ഝക്ഖന്തി കഹാപണപരിക്ഖകം.

ഉഞ്ഛേന പഗ്ഗഹേനാതി ഏത്ഥ പഗ്ഗഹേനാതി പത്തേന, തം ഗഹേത്വാതി അത്ഥോ. പഗ്ഗയ്ഹതി ഏതേന ഭിക്ഖാതി ഹി പഗ്ഗഹോ, പത്തോ. തേനാഹ പഗ്ഗഹേന യോ ഉഞ്ഛോതിആദി. അഥ വാ പഗ്ഗഹേനാതി ഗഹണേന, ഉഞ്ഛത്ഥായ ഗഹേതബ്ബോ പത്തോതി സിജ്ഝതീതി ആഹ ‘‘പത്തം ഗഹേത്വാ’’തി.

ഗങ്ഗായ ഉത്തരദിസാപദേസോ ഉത്തരാപഥോ, സോ നിവാസോ ഏതേസം, തതോ വാ ആഗതാതി ഉത്തരാപഥകാ, തേനാഹ ഉത്തരാപഥവാസികാതിആദി. ‘‘ഉത്തരാഹകാ’’തിപി പാഠോ, സോ ഏവ അത്ഥോ നിരുത്തിനയേന. മന്ദിരന്തി അസ്സസാലം. ‘‘മന്ദര’’ന്തിപി ലിഖന്തി, തം ന സുന്ദരം. സാ ച മന്ദിരാ യസ്മാ പരിമണ്ഡലാകാരേന ബഹുവിധാ ച കതാ, തസ്മാ ‘‘അസ്സമണ്ഡലികായോ’’തി വുത്താ.

ഗങ്ഗായ ദക്ഖിണായ ദിസായ ദേസോ ദക്ഖിണാപഥോ, തത്ഥ ജാതാ മനുസ്സാ ദക്ഖിണാപഥമനുസ്സാ. ബുദ്ധം മമായന്തി മമേവായന്തി ഗണ്ഹനസീലാ ബുദ്ധമാമകാ, ഏവം സേസേസുപി. ഏവന്തി പച്ഛാ വുത്തനയേന അത്ഥേ ഗയ്ഹമാനേ. പടിവീസന്തി കോട്ഠാസം. തദുപിയന്തി തദനുരൂപം തപ്പഹോനകം. ലദ്ധാതി ലഭിത്വാ നോ ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘ലദ്ധോ’’തി വാ പാഠോ, ഉപട്ഠാകട്ഠാനം നേവ ലഭിന്തി അത്ഥോ. ഞാതി ച പസത്ഥതമഗുണയോഗതോ സേട്ഠോ ചാതി ഞാതിസേട്ഠോ. ഏവരൂപേസു ഠാനേസു അയമേവ പതിരൂപോതി ആമിസസ്സ ദുല്ലഭകാലേസു പരികഥോഭാസാദിം അകത്വാ പരമസല്ലേഖവുത്തിയാ ആജീവസുദ്ധിയം ഠത്വാ ഭഗവതോ അധിപ്പായാനുഗുണം ആമിസം വിചാരേന്തേന നാമ ഞാതിസിനേഹയുത്തേന അരിയസാവകേനേവ കാതും യുത്തന്തി അധിപ്പായോ.

മാരാവട്ടനായാതി മാരേന കതചിത്തപരിവട്ടനേന, ചിത്തസമ്മോഹനേനാതി അത്ഥോ. തമ്പീതി ഉത്തരകുരും വാ തിദസപുരം വാ ആവട്ടേയ്യ.

‘‘ഫുസ്സസ്സാഹം പാവചനേ, സാവകേ പരിഭാസയിം;

യവം ഖാദഥ ഭുഞ്ജഥ, മാ ച ഭുഞ്ജഥ സാലയോ’’തി. (അപ. ഥേര ൧.൩൯.൮൮) –

അപദാനേ വുത്തസ്സ അകുസലസ്സ തദാ ഓകാസകതത്താ. നിബദ്ധദാനസ്സാതി ‘‘ദസ്സാമാ’’തി വാചായ നിയമിതദാനസ്സ. അപ്പിതവത്തസ്സാതി കായേന അതിഹരിത്വാ ദിന്നവത്ഥുനോപി. വിസഹതീതി സക്കോതി. സങ്ഖേപേനാതി നീഹാരേന. ബ്യാമപ്പഭായാതി സമന്തതോ ഹേട്ഠാ ച ഉപരി ച അസീതിഹത്ഥമത്തേ ഠാനേ ഘനീഭൂതായ ഛബ്ബണ്ണായ പഭായ, യതോ ഛബ്ബണ്ണരംസിയോ തളാകതോ മാതികായോ വിയ നിക്ഖമിത്വാ ദസസു ദിസാസു ധാവന്തി, സാ യസ്മാ ബ്യാമമത്താ വിയ ഖായതി, തസ്മാ ‘‘ബ്യാമപ്പഭാ’’തി വുച്ചതി. യസ്മാ അനുബ്യഞ്ജനാനി ച പച്ചേകം ഭഗവതോ സരീരേ പഭാസമ്പത്തിയുത്താ ആകാസേ ചന്ദസൂരിയാദയോ വിയ വിഭാതാ വിരോചന്തി, തസ്മാ താനി ബ്യാമപ്പഭായ സഹ കേനചി അനഭിഭവനീയാനി വുത്താനി.

അനത്ഥസഞ്ഹിതേതി ഘാതാപേക്ഖം സാമിഅത്ഥേ ഭുമ്മവചനം, തേനാഹ ‘‘താദിസസ്സ വചനസ്സ ഘാതോ’’തി. അത്ഥോ ധമ്മദേസനായ ഹേതു ഉപ്പജ്ജതി ഏത്ഥ, ധമ്മദേസനാദികോ വാ അത്ഥോ ഉപ്പജ്ജതി ഏതായാതി അട്ഠുപ്പത്തി, പച്ചുപ്പന്നവത്ഥു.

ഏകം ഗഹേത്വാതി ധമ്മദേസനാസിക്ഖാപദപഞ്ഞത്തിസങ്ഖാതേസു ദ്വീസു ധമ്മദേസനാകാരണം ഗഹേത്വാ. രത്തിച്ഛേദോ വാതി സത്താഹകരണീയവസേന ഗന്ത്വാ ബഹി അരുണുട്ഠാപനവസേന വുത്തോ, ന വസ്സച്ഛേദവസേന തസ്സ വിസും വുച്ചമാനത്താ. ഏതേന ച വസ്സച്ഛേദപച്ചയേ സത്താഹകരണീയേന ഗമനം അനുഞ്ഞാതന്തി വേദിതബ്ബം. ന കിസ്മിഞ്ചീതി കിസ്മിഞ്ചി ഗുണേ സമ്ഭാവനാവസേന ന മഞ്ഞന്തി. പച്ഛാ സീലം അധിട്ഠഹേയ്യാമാതി ആജീവഹേതു സന്തഗുണപ്പകാസനേന ആജീവവിപത്തിം സന്ധായ വുത്തം. അതിമഞ്ഞിസ്സതീതി അവമഞ്ഞിസ്സതി.

൧൭. ‘‘ആയസ്മാതി പിയവചനമേത’’ന്തി ഉച്ചനീചജനസാമഞ്ഞവസേന വത്വാ പുന ഉച്ചജനാവേണികവസേനേവ ദസ്സേന്തോ ‘‘ഗരുഗാരവസപ്പതിസ്സാധിവചന’’ന്തി ആഹ. തത്ഥ സഹ പതിസ്സയേന നിസ്സയേനാതി സപ്പതിസ്സോ, സനിസ്സയോ, തസ്സ ഗരുഗുണയുത്തേസു ഗാരവവചനന്തി അത്ഥോ. ഇധ പന വചനമേവ അധിവചനം. പപ്പടകോജന്തി ആദികപ്പേ ഉദകൂപരി പഠമം പഥവീഭാവേന സഞ്ജാതം നവനീതപിണ്ഡസദിസം ഉദകേപി ഉപ്പിലനസഭാവം അവിലീയനകം അതിസിനിദ്ധമധുരം അനേകയോജനസഹസ്സബഹലം രസാതലസങ്ഖാതം പഥവോജം. യം ആദികപ്പികേഹി മനുസ്സേഹി രസതണ്ഹായ ഗഹേത്വാ ഭുഞ്ജമാനം തേസം കമ്മബലേന ഉപരിഭാഗേ കക്ഖളഭാവം ആപജ്ജിത്വാ ഹേട്ഠാ പുരിമാകാരേനേവ ഠിതം, യസ്സ ച ബലേന അയം മഹാപഥവീ സപബ്ബതസമുദ്ദകാനനാ ഹേട്ഠാഉദകേ അനിമുജ്ജമാനാ അവികിരിയമാനാ കുല്ലുപരി വിയ നിച്ചലാ തിട്ഠതി, തം പഥവീസാരമണ്ഡന്തി അത്ഥോ, തേനാഹ പഥവീമണ്ഡോതിആദി. സമ്പന്നന്തി മധുരരസേന ഉപേതം, തേനാഹ ‘‘സാദുരസ’’ന്തി. ഉപപന്നഫലോതി ബഹുഫലോ. ‘‘നിമ്മക്ഖിക’’ന്തി വത്വാ പുന ‘‘നിമ്മക്ഖികണ്ഡ’’ന്തി മക്ഖികണ്ഡാനമ്പി അഭാവം ദസ്സേതി. യേ പഥവീനിസ്സിതാ പാണാ, തേ തത്ഥ സങ്കാമേസ്സാമീതി ഏത്ഥ മനുസ്സാമനുസ്സതിരച്ഛാനഗതിത്ഥീനമ്പി ഹത്ഥസങ്കാമനേ കിം അനാമാസദോസോ ന ഹോതീതി? ന ഹോതി, കസ്മാ? ‘‘അനാപത്തി, ഭിക്ഖവേ, ഇദ്ധിമസ്സ ഇദ്ധിവിസയേ’’തി (പാരാ. ൧൫൯) വചനതോ, തേനേവ ഭഗവാപി അനാമാസദോസം അദസ്സേത്വാ ‘‘വിപല്ലാസമ്പി സത്താ പടിലഭേയ്യു’’ന്തി ആഹ, ഖുദ്ദകോ ഗാമോ. മഹന്തോ സാപണോ നിഗമോ. പദവീതിഹാരേനാതി പദനിക്ഖേപേന.

വിനയപഞ്ഞത്തിയാചനകഥാവണ്ണനാ

൧൮. വിനയപഞ്ഞത്തിയാ മൂലതോ പഭുതീതി പാരാജികാദിഗരുകാനം, തദഞ്ഞേസഞ്ച സിക്ഖാപദാനം പാതിമോക്ഖുദ്ദേസക്കമേന യേഭുയ്യേന അപഞ്ഞത്തതം സന്ധായ വുത്തം, ന സബ്ബേന സബ്ബം അപഞ്ഞത്തതായ. തേനേവ ഥേരോ ഭഗവന്തം ‘‘സാവകാനം സിക്ഖാപദം പഞ്ഞപേയ്യ ഉദ്ദിസേയ്യ പാതിമോക്ഖ’’ന്തി പാതിമോക്ഖുദ്ദേസേന സഹ സിക്ഖാപദപഞ്ഞത്തിം യാചി. ഖന്ധകേ ഹി ആനന്ദത്ഥേരാദീനം പബ്ബജ്ജതോ പുരേതരമേവ രാഹുലഭദ്ദസ്സ പബ്ബജ്ജായ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, അനനുഞ്ഞാതോ മാതാപിതൂഹി പുത്തോ പബ്ബാജേതബ്ബോ, യോ പബ്ബാജേയ്യ ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി (മഹാവ. ൧൦൫) പഞ്ഞത്തസിക്ഖാപദം ദിസ്സതി. ഇധേവ അട്ഠകഥായമ്പി ‘‘സാമമ്പി പചനം…പേ… ന വട്ടതീ’’തി ച, ‘‘രത്തിച്ഛേദോ വസ്സച്ഛേദോ വാ ന കതോ’’തി ച വുത്തത്താ പുബ്ബേവ സാമപാകാദിപടിക്ഖേപോ അത്ഥീതി പഞ്ഞായതി. ഏവം കതിപയസിക്ഖാപദാനം പഞ്ഞത്തിസബ്ഭാവേപി അപഞ്ഞത്തപാരാജികാദികേ സന്ധായ ‘‘ന താവ, സാരിപുത്ത, സത്ഥാ സാവകാനം സിക്ഖാപദം പഞ്ഞപേതീ’’തി വുത്തന്തി ഗഹേതബ്ബം. പുഥുത്താരമ്മണതോ പടിനിവത്തിത്വാ സമ്മദേവ ഏകാരമ്മണേ ചിത്തേന ലീനോ പടിസല്ലീനോ നാമാതി ആഹ ‘‘ഏകീഭാവം ഗതസ്സാ’’തി, ചിത്തവിവേകം ഗതസ്സാതി അത്ഥോ. ചിരന്തി അച്ചന്തസംയോഗേ ഉപയോഗവചനം.

സോളസവിധായ പഞ്ഞായാതി മജ്ഝിമനികായേ അനുപദസുത്തന്തദേസനായം ‘‘മഹാപഞ്ഞോ, ഭിക്ഖവേ, സാരിപുത്തോ പുഥുപഞ്ഞോ ഹാസപഞ്ഞോ ജവനപഞ്ഞോ തിക്ഖപഞ്ഞോ നിബ്ബേധികപഞ്ഞോ’’തി ആഗതാ ഛ പഞ്ഞാ ച നവാനുപുബ്ബവിഹാരസമാപത്തിപഞ്ഞാ ച അരഹത്തമഗ്ഗപഞ്ഞാ ചാതി ഏവം സോളസവിധേന ആഗതായ പഞ്ഞായ. യേസം ബുദ്ധാനം സാവകാ സുദ്ധാവാസേസു സന്ദിസ്സന്തി, തേയേവ ലോകേ പാകടാതി വിപസ്സീആദയോവ ഇധ ഉദ്ധടാ, ന ഇതരേ പുബ്ബബുദ്ധാ. തേനേവ ആടാനാടിയസുത്തേ (ദീ. നി. ൩.൨൭൫ ആദയോ) ദേവാപി അത്തനോ പാകടാനം തേസഞ്ഞേവ ഗഹണം അകംസു, നാഞ്ഞേസന്തി വേദിതബ്ബം.