ബാഹിരനിദാനകഥാ

ഇദാനി സംവരവിനയപഹാനവിനയാദീസു ബഹൂസു വിനയേസു അത്തനാ ‘‘തം വണ്ണയിസ്സം വിനയ’’ന്തി ഏവം സംവണ്ണേതബ്ബഭാവേന പടിഞ്ഞാതം വിനയം ദസ്സേന്തോ ആഹ തത്ഥാതിആദി. തത്ഥ തത്ഥാതി യഥാവുത്താസു ഗാഥാസു. താവ-സദ്ദോ പഠമന്തി ഇമസ്മിം അത്ഥേ ദട്ഠബ്ബോ, തേന പഠമം വിനയം വവത്ഥപേത്വാ പച്ഛാ തസ്സ വണ്ണനം കരിസ്സാമാതി ദീപേതി. വവത്ഥപേതബ്ബോതി നിയമേതബ്ബോ. തേനേതം വുച്ചതീതി യസ്മാ വവത്ഥപേതബ്ബോ, തേന ഹേതുനാ ഏതം വിനയോ നാമാതിആദികം നിയാമകവചനം വുച്ചതീതി അത്ഥോ. അസ്സാതി വിനയസ്സ. മാതികാതി ഉദ്ദേസോ. സോ ഹി നിദ്ദേസപദാനം ജനനീഠാനേ ഠിതത്താ മാതാ വിയാതി ‘‘മാതികാ’’തി വുച്ചതി.

ഇദാനി സംവണ്ണേതബ്ബമത്ഥം മാതികം പട്ഠപേത്വാ ദസ്സേന്തോ ആഹ വുത്തം യേനാതിആദി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ഏതം തേന സമയേന ബുദ്ധോ ഭഗവാ വേരഞ്ജായം വിഹരതീതിആദിനിദാനവചനപടിമണ്ഡിതം വിനയപിടകം യേന പുഗ്ഗലേന വുത്തം, യസ്മിം കാലേ വുത്തം, യസ്മാ കാരണാ വുത്തം, യേന ധാരിതം, യേന ച ആഭതം, യേസു പതിട്ഠിതം, ഏതം യഥാവുത്തവിധാനം വത്വാ തതോ തേന സമയേനാതിആദിപാഠസ്സ അത്ഥം അനേകപ്പകാരതോ ദസ്സേന്തോ വിനയസ്സ അത്ഥവണ്ണനം കരിസ്സാമീതി.

ഏത്ഥ ച വുത്തം യേന യദാ യസ്മാതി ഇദം വചനം തേന സമയേന ബുദ്ധോ ഭഗവാതിആദിനിദാനവചനമത്തം അപേക്ഖിത്വാ വത്തുകാമോപി വിസും അവത്വാ ‘‘നിദാനേന ആദികല്യാണം, ഇദമവോചാതി നിഗമനേന പരിയോസാനകല്യാണ’’ന്തി വചനതോ നിദാനനിഗമനാനിപി സത്ഥുദേസനായ അനുവിധാനത്താ തദന്തോഗധാനേവാതി നിദാനസ്സാപി വിനയപാളിയംയേവ അന്തോഗധത്താ വുത്തം യേന യദാ യസ്മാതി ഇദമ്പി വിനയപിടകസമ്ബന്ധംയേവ കത്വാ മാതികം ഠപേതി. മാതികായ ഹി ഏതന്തി വുത്തം വിനയപിടകംയേവ സാമഞ്ഞതോ സബ്ബത്ഥ സമ്ബന്ധമുപഗച്ഛതി.

ഇദാനി പന തം വിസും നീഹരിത്വാ ദസ്സേന്തോ തത്ഥ വുത്തം യേനാതിആദിമാഹ. തത്ഥാതി തേസു മാതികാപദേസു. ഇദന്തി തേന സമയേനാതിആദിനിദാനവചനം. ഹി-സദ്ദോ യസ്മാതി അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ, യസ്മാ ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ അത്തപച്ചക്ഖവചനം ന ഹോതി, തസ്മാതി വുത്തം ഹോതി. അത്തപച്ചക്ഖവചനം ന ഹോതീതി അത്തനാ പച്ചക്ഖം കത്വാ വുത്തവചനം ന ഹോതി. അഥ വാ അത്തനോ പച്ചക്ഖകാലേ ധരമാനകാലേ വുത്തവചനം ന ഹോതി. തദുഭയേനാപി ഭഗവതോ വുത്തവചനം ന ഹോതീതി അത്ഥോ.

പഠമമഹാസങ്ഗീതികഥാവണ്ണനാ

പഠമമഹാസങ്ഗീതി നാമ ചേസാതി ഏത്ഥ ച-സദ്ദോ വത്തബ്ബസമ്പിണ്ഡനത്ഥോ, ഉപഞ്ഞാസത്ഥോ വാ, ഉപഞ്ഞാസോതി ച വാക്യാരമ്ഭോ വുച്ചതി. ഏസാ ഹി ഗന്ഥകാരാനം പകതി, യദിദം കിഞ്ചി വത്വാ പുന അപരം വത്തുമാരഭന്താനം ച-സദ്ദപ്പയോഗോ. യഥാപച്ചയം തത്ഥ തത്ഥ ദേസിതത്താ വിപ്പകിണ്ണാനം ധമ്മവിനയാനം സഭാഗത്ഥവസേന സങ്ഗഹേത്വാ ഗായനം കഥനം സങ്ഗീതി, മഹാവിസയത്താ പൂജനീയത്താ ച മഹതീ സങ്ഗീതി മഹാസങ്ഗീതി. ദുതിയാദിം ഉപാദായ ചേസാ ‘‘പഠമമഹാസങ്ഗീതീ’’തി വുത്താ. നിദദാതി ദേസനം ദേസകാലാദിവസേന അവിദിതം വിദിതം കത്വാ നിദസ്സേതീതി നിദാനം, തത്ഥ കോസല്ലത്ഥം.

വേനേയ്യാനം മഗ്ഗഫലുപ്പത്തിഹേതുഭൂതാവ കിരിയാ നിപ്പരിയായേന ബുദ്ധകിച്ചന്തി ആഹ ‘‘ധമ്മചക്കപ്പവത്തനഞ്ഹി ആദിം കത്വാ’’തി. തത്ഥ സതിപട്ഠാനാദിധമ്മോ ഏവ പവത്തനട്ഠേന ചക്കന്തി ധമ്മചക്കം, ചക്കന്തി വാ ആണാ, തം ധമ്മതോ അനപേതത്താ ധമ്മചക്കം, ധമ്മേന ഞായേന ചക്കന്തിപി ധമ്മചക്കം. കതബുദ്ധകിച്ചേതി നിട്ഠിതബുദ്ധകിച്ചേ ഭഗവതി ലോകനാഥേതി സമ്ബന്ധോ. കുസിനാരായന്തി സമീപത്ഥേ ഏതം ഭുമ്മവചനം. ഉപവത്തനേ മല്ലാനം സാലവനേതി തസ്സ നഗരസ്സ ഉപവത്തനഭൂതം മല്ലരാജൂനം സാലവനുയ്യാനം ദസ്സേതി. തത്ഥ നഗരം പവിസന്താ ഉയ്യാനതോ ഉപേച്ച വത്തന്തി ഗച്ഛന്തി ഏതേനാതി ‘‘ഉപവത്തന’’ന്തി ഉയ്യാനസ്സ ച നഗരസ്സ ച മജ്ഝേ സാലവനം വുച്ചതി. കുസിനാരായ ഹി ദക്ഖിണപച്ഛിമദിസായ തം ഉയ്യാനം ഹോതി, തതോ ഉയ്യാനതോ സാലവനരാജിവിരാജിതോ മഗ്ഗോ പാചീനാഭിമുഖോ ഗന്ത്വാ നഗരസ്സ ദക്ഖിണദ്വാരാഭിമുഖോ ഉത്തരേന നിവത്തോ, തേന മഗ്ഗേന മനുസ്സാ നഗരം പവിസന്തി, തസ്മാ തം ‘‘ഉപവത്തന’’ന്തി വുച്ചതി. തത്ഥ കിര ഉപവത്തനേ അഞ്ഞമഞ്ഞസംസട്ഠവിടപാനം സമ്പന്നഛായാനം സാലപന്തീനമന്തരേ ഭഗവതോ പരിനിബ്ബാനമഞ്ചോ പഞ്ഞത്തോ, തം സന്ധായ വുത്തം ‘‘യമകസാലാനമന്തരേ’’തി. ഉപാദീയതി കമ്മകിലേസേഹീതി ഉപാദി, വിപാകക്ഖന്ധാ കടത്താ ച രൂപം. തദേവ കമ്മകിലേസേഹി സമ്മാ അപ്പഹീനതായ സേസോ, നത്ഥി ഏത്ഥ ഉപാദിസേസോതി അനുപാദിസേസാ, നിബ്ബാനധാതു, തായ. ഇത്ഥമ്ഭൂതലക്ഖണേ ചായം കരണനിദ്ദേസോ. പരിനിബ്ബാനേതി നിമിത്തത്ഥേ ഭുമ്മം, പരിനിബ്ബാനഹേതു തസ്മിം ഠാനേ സന്നിപതിതാനന്തി അത്ഥോ. സങ്ഘസ്സ ഥേരോ ജേട്ഠോ സങ്ഘത്ഥേരോ. ഏത്ഥ ച സങ്ഘസദ്ദസ്സ ഭിക്ഖുസതസഹസ്സസദ്ദസാപേക്ഖത്തേപി ഗമകത്താ ഥേരസദ്ദേന സമാസോ യഥാ ദേവദത്തസ്സ ഗരുകുലന്തി. ആയസ്മാ മഹാകസ്സപോ ധമ്മവിനയസങ്ഗായനത്ഥം ഭിക്ഖൂനം ഉസ്സാഹം ജനേസീതി സമ്ബന്ധോ.

തഥാ ഉസ്സാഹം ജനനസ്സ കാരണമാഹ സത്താഹപരിനിബ്ബുതേതിആദി. സത്ത അഹാനി സമാഹടാനി സത്താഹം, സത്താഹം പരിനിബ്ബുതസ്സ അസ്സാതി സത്താഹപരിനിബ്ബുതോ, സത്താഹപരിനിബ്ബുതേ സുഭദ്ദേന വുഡ്ഢപബ്ബജിതേന വുത്തവചനമനുസ്സരന്തോതി സമ്ബന്ധോ. അലം, ആവുസോതിആദിനാ തേന വുത്തവചനം ദസ്സേതി. തത്ഥ അലന്തി പടിക്ഖേപവചനം. തേന മഹാസമണേനാതി നിസ്സക്കേ കരണവചനം, തതോ മഹാസമണതോ സുട്ഠു മുത്താ മയന്തി അത്ഥോ, ഉപദ്ദുതാ ച ഹോമ തദാതി അധിപ്പായോ, ഹോമാതി വാ അതീതത്ഥേ വത്തമാനവചനം, അഹുമ്ഹാതി അത്ഥോ. ഠാനം ഖോ പനേതം വിജ്ജതീതി തിട്ഠതി ഏത്ഥ ഫലം തദായത്തവുത്തിതായാതി ഠാനം, ഹേതു. ഖോതി അവധാരണേ, ഏതം കാരണം വിജ്ജതേവ, നോ ന വിജ്ജതീതി അത്ഥോ. കിം തം കാരണന്തി? ആഹ യം പാപഭിക്ഖൂതിആദി. ഏത്ഥ യന്തി നിപാതമത്തം, കാരണനിദ്ദേസോ വാ, യേന കാരണേന അന്തരധാപേയ്യും, തദേതം കാരണം വിജ്ജതീതി അത്ഥോ. അതീതോ അതിക്കന്തോ സത്ഥാ ഏത്ഥ, ഏതസ്സാതി വാ അതീതസത്ഥുകം, പാവചനം. പധാനം വചനം പാവചനം, ധമ്മവിനയന്തി വുത്തം ഹോതി. പക്ഖം ലഭിത്വാതി അലജ്ജീപക്ഖം ലഭിത്വാ. ന ചിരസ്സേവാതി ന ചിരേനേവ. യാവ ച ധമ്മവിനയോ തിട്ഠതീതി യത്തകം കാലം ധമ്മോ ച വിനയോ ച ലജ്ജീപുഗ്ഗലേസു തിട്ഠതി.

വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാതി പരിനിബ്ബാനമഞ്ചേ നിപന്നേന ഭഗവതാ വുത്തന്തി അത്ഥോ. ദേസിതോ പഞ്ഞത്തോതി സുത്താഭിധമ്മപിടകസങ്ഗഹിതസ്സ ധമ്മസ്സ ചേവ വിനയപിടകസങ്ഗഹിതസ്സ വിനയസ്സ ച അതിസജ്ജനം പബോധനം ദേസനാ. തസ്സേവ പകാരതോ ഞാപനം അസങ്കരതോ ഠപനം പഞ്ഞാപനം. സോ വോ മമച്ചയേന സത്ഥാതി സോ ധമ്മവിനയോ തുമ്ഹാകം മമച്ചയേന സത്ഥാ മയി പരിനിബ്ബുതേ സത്ഥുകിച്ചം സാധേസ്സതി. സാസനന്തി പരിയത്തിപടിപത്തിപടിവേധവസേന തിവിധം സാസനം, നിപ്പരിയായതോ പന സത്തത്തിംസ ബോധിപക്ഖിയധമ്മാ. അദ്ധനിയന്തി അദ്ധാനക്ഖമം, തദേവ ചിരട്ഠിതികം അസ്സ ഭവേയ്യാതി സമ്ബന്ധോ.

ഇദാനി സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന അത്തനോ കതം അനുഗ്ഗഹവിസേസം വിഭാവേന്തോ ആഹ യഞ്ചാഹം ഭഗവതാതിആദി. തത്ഥ യഞ്ചാഹന്തി ഏതസ്സ അനുഗ്ഗഹിതോതി ഏതേന സമ്ബന്ധോ. തത്ഥ യന്തി യസ്മാ, യേന കാരണേനാതി വുത്തം ഹോതി. കിരിയാപരാമസനം വാ ഏതം, തേന അനുഗ്ഗഹിതോതി ഏത്ഥ അനുഗ്ഗഹണം പരാമസതി. ധാരേസ്സസീതിആദികം ഭഗവതാ മഹാകസ്സപത്ഥേരേന സദ്ധിം ചീവരപരിവത്തനം കാതുകാമേന വുത്തവചനം. ധാരേസ്സസി പന മേ ത്വം കസ്സപാതി ‘‘കസ്സപ, ത്വം ഇമാനി പരിഭോഗജിണ്ണാനി പംസുകൂലാനി പാരുപിതും സക്ഖിസ്സസീ’’തി വദതി, തഞ്ച ഖോ ന കായബലം സന്ധായ, പടിപത്തിപൂരണം പന സന്ധായ ഏവമാഹ. സാണാനി പംസുകൂലാനീതി മതകളേവരം പലിവേഠേത്വാ ഛഡ്ഡിതാനി തുമ്ബമത്തേ കിമയോ പപ്ഫോടേത്വാ ഗഹിതാനി സാണവാകമയാനി പംസുകൂലചീവരാനി. രഥികാദീനം യത്ഥ കത്ഥചി പംസൂനം ഉപരി ഠിതത്താ അബ്ഭുഗ്ഗതട്ഠേന തേസു കൂലമിവാതി പംസുകൂലം. അഥ വാ പംസു വിയ കുച്ഛിതഭാവം ഉലതി ഗച്ഛതീതി പംസുകൂലന്തി പംസുകൂലസദ്ദസ്സ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. നിബ്ബസനാനീതി നിട്ഠിതവസനകിച്ചാനി, പരിഭോഗജിണ്ണാനീതി അത്ഥോ. ഏകമേവ തം ചീവരം അനേകാവയവത്താ ബഹുവചനം കതം. സാധാരണപരിഭോഗേനാതി അത്തനാ സമാനപരിഭോഗേന, സാധാരണപരിഭോഗേന ച സമസമട്ഠപനേന ച അനുഗ്ഗഹിതോതി സമ്ബന്ധോ.

ഇദാനി നവാനുപുബ്ബവിഹാരഛളഭിഞ്ഞാപ്പഭേദേ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മേ അത്തനാ സമസമട്ഠപനത്ഥായ ഭഗവതാ വുത്തം കസ്സപസംയുത്തേ (സം. നി. ൨.൧൫൨) ആഗതം പാളിം പേയ്യാലമുഖേന ആദിഗ്ഗഹണേന ച സങ്ഖിപിത്വാ ദസ്സേന്തോ ആഹ അഹം, ഭിക്ഖവേതിആദി. തത്ഥ യാവദേ ആകങ്ഖാമീതി യാവദേവ ആകങ്ഖാമി, യത്തകം കാലം ഇച്ഛാമീതി അത്ഥോ, ‘‘യാവദേവാ’’തിപി പാഠോ. നവാനുപുബ്ബവിഹാരഛളഭിഞ്ഞാപ്പഭേദേതി ഏത്ഥ നവാനുപുബ്ബവിഹാരോ നാമ അനുപടിപാടിയാ സമാപജ്ജിതബ്ബഭാവതോ ഏവംസഞ്ഞിതാ നിരോധസമാപത്തിയാ സഹ അട്ഠ രൂപാരൂപസമാപത്തിയോ. ഛളഭിഞ്ഞാ നാമ ആസവക്ഖയഞാണേന സദ്ധിം പഞ്ചാഭിഞ്ഞായോ. അത്തനാ സമസമട്ഠപനേനാതി ‘‘അഹം യത്തകം കാലം യത്തകേ സമാപത്തിവിഹാരേ അഭിഞ്ഞായോ ച വളഞ്ജേമി, തഥാ കസ്സപോപീ’’തി ഏവം യഥാവുത്തഉത്തരിമനുസ്സധമ്മേ അത്തനാ സമസമം കത്വാ ഠപനേന, ഇദഞ്ച ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മസാമഞ്ഞേന ഥേരസ്സ പസംസാമത്തേന വുത്തം, ന ഭഗവതാ സദ്ധിം സബ്ബഥാ സമതായ. ഭഗവതോ ഹി ഗുണവിസേസം ഉപാദായ സാവകാ പച്ചേകബുദ്ധാ ച കലമ്പി കലഭാഗമ്പി ന ഉപേന്തി, തസ്സ കിമഞ്ഞം ആണണ്യം ഭവിസ്സതി അഞ്ഞത്ര ധമ്മവിനയസങ്ഗായനാതി അധിപ്പായോ. തത്ഥ തസ്സാതി തസ്സ അനുഗ്ഗഹസ്സ, തസ്സ മേതി വാ അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ. പോത്ഥകേസു ഹി കേസുചി ‘‘തസ്സ മേ’’തി പാഠോ ദിസ്സതി. ആണണ്യം അണണഭാവോ. സകകവചഇസ്സരിയാനുപ്പദാനേനാതി ഏത്ഥ ചീവരസ്സ നിദസ്സനവസേന കവചസ്സേവ ഗഹണം കതം, സമാപത്തിയാ നിദസ്സനവസേന ഇസ്സരിയം ഗഹിതം.

ഇദാനി യഥാവുത്തമത്ഥം പാളിയാ വിഭാവേന്തോ ആഹ യഥാഹാതിആദി. തത്ഥ ഏകമിദാഹന്തി ഏത്ഥ ഇദന്തി നിപാതമത്തം. ഏകം സമയന്തി ഏകസ്മിം സമയേതി അത്ഥോ. പാവായാതി പാവാനഗരതോ. അദ്ധാനമഗ്ഗപ്പടിപന്നോതി ദീഘമഗ്ഗപ്പടിപന്നോ. ദീഘപരിയായോ ഹേത്ഥ അദ്ധാനസദ്ദോ. സബ്ബം സുഭദ്ദകണ്ഡം വിത്ഥാരതോ വേദിതബ്ബന്തി പഞ്ചസതികക്ഖന്ധകേ ആഗതം സുഭദ്ദകണ്ഡം ഇധ ആനേത്വാ വിത്ഥാരേതബ്ബം.

തതോ പരന്തി സുഭദ്ദകണ്ഡതോ പരം. സബ്ബം സുഭദ്ദകണ്ഡം വിത്ഥാരതോ വേദിതബ്ബന്തി ഇമിനാ ‘‘യം ന ഇച്ഛിസ്സാമ, ന തം കരിസ്സാമാ’’തി ഏതം പരിയന്തം സുഭദ്ദകണ്ഡപാളിം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി അവസേസം ഉസ്സാഹജനനപ്പകാരപ്പവത്തം പാളിമേവ ദസ്സേന്തോ ഹന്ദ മയം ആവുസോതിആദിമാഹ. തത്ഥ പുരേ അധമ്മോ ദിപ്പതീതി ഏത്ഥ ‘‘അധമ്മോ നാമ ദസകുസലകമ്മപഥപടിപക്ഖഭൂതോ അധമ്മോ’’തി സാരത്ഥദീപനിയം (സാരത്ഥ. ടീ. ൧.പഠമമഹാസങ്ഗീതികഥാവണ്ണനാ) വുത്തം. ധമ്മസങ്ഗഹണത്ഥം ഉസ്സാഹജനനപ്പസങ്ഗത്താ പന ധമ്മവിനയാനം അസങ്ഗായനഹേതുദോസഗണോ സമ്ഭവതി, സോ ഏവ ഏത്ഥ അധമ്മോ ദിപ്പതി തപ്പടിപക്ഖോ ധമ്മോ ച പടിബാഹീയതീതി വത്തബ്ബം. അപി ച ‘‘അധമ്മവാദിനോ ബലവന്തോ ഹോന്തി ധമ്മവാദിനോ ദുബ്ബലാ ഹോന്തീ’’തി വുച്ചമാനത്താ യേന അധമ്മേന തേ സുഭദ്ദവജ്ജിപുത്തകാദയോ അധമ്മവാദിനോ, യേന ച ധമ്മേന ഇതരേ ധമ്മവാദിനോവ ഹോന്തി. തേയേവ ഇധ ‘‘അധമ്മോ’’ ‘‘ധമ്മോ’’തി ച വത്തബ്ബാ. തസ്മാ സീലവിപത്തിആദിഹേതുകോ പാപിച്ഛതാദിദോസഗണോ അധമ്മോ, തപ്പടിപക്ഖോ സീലസമ്പദാദിഹേതുകോ അപ്പിച്ഛതാദിഗുണസമൂഹോ ധമ്മോതി ച ഗഹേതബ്ബം. പുരേ ദിപ്പതീതി അപി നാമ ദിപ്പതി. അഥ വാ യാവ അധമ്മോ ധമ്മം പടിബാഹിതും സമത്ഥോ ഹോതി, തതോ പുരേതരമേവാതി അത്ഥോ. ദിപ്പതീതി ദിപ്പിസ്സതി. പുരേസദ്ദയോഗേന ഹി അനാഗതത്ഥേ അയം വത്തമാനപ്പയോഗോ, യഥാ പുരാ വസ്സതി ദേവോതി. അവിനയോതി പഹാനവിനയാദീനം പടിപക്ഖഭൂതോ അവിനയോ.

തേന ഹീതി ഉയ്യോജനത്ഥേ നിപാതോ. സകലനവങ്ഗസത്ഥുസാസനപരിയത്തിധരേതി സകലം സുത്തഗേയ്യാദിനവങ്ഗം ഏത്ഥ, ഏതസ്സ വാ അത്ഥീതി സകലനവങ്ഗം, സത്ഥുസാസനം. അത്ഥകാമേന പരിയാപുണിതബ്ബതോ ദിട്ഠധമ്മികാദിപുരിസത്ഥപരിയത്തിഭാവതോ ച ‘‘പരിയത്തീ’’തി തീണി പിടകാനി വുച്ചന്തി, തം സകലനവങ്ഗസത്ഥുസാസനസങ്ഖാതം പരിയത്തിം ധാരേന്തീതി സകലനവങ്ഗസത്ഥുസാസനപഅയത്തിധരാ, താദിസേതി അത്ഥോ. സമഥഭാവനാസിനേഹാഭാവേന സുക്ഖാ ലൂഖാ അസിനിദ്ധാ വിപസ്സനാ ഏതേസന്തി സുക്ഖവിപസ്സകാ. തിപിടകസബ്ബപരിയത്തിപ്പഭേദധരേതി തിണ്ണം പിടകാനം സമാഹാരോ തിപിടകം, തദേവ നവങ്ഗാദിവസേന അനേകഭേദഭിന്നം സബ്ബം പരിയത്തിപ്പഭേദം ധാരേന്തീതി തിപിടകസബ്ബപരിയത്തിപ്പഭേദധരാ.

കിസ്സ പനാതി കസ്മാ പന. സിക്ഖതീതി സേക്ഖോ. തമേവാഹ ‘‘സകരണീയോ’’തി. ഉപരിമഗ്ഗത്തയകിച്ചസ്സ അപരിയോസിതത്താ സകിച്ചോതി അത്ഥോ. അസ്സാതി അനേന. ബഹുകാരത്താതി ബഹുപകാരത്താ. അസ്സാതി ഭവേയ്യ. അതിവിയ വിസ്സത്ഥോതി അതിവിയ വിസ്സാസികോ. നന്തി ആനന്ദത്ഥേരം ഓവദതീതി സമ്ബന്ധോ. ആനന്ദത്ഥേരസ്സ കദാചി അസഞ്ഞതായ നവകായ സദ്ധിവിഹാരികപരിസായ ജനപദചാരികാചരണം, തേസഞ്ച സദ്ധിവിഹാരികാനം ഏകക്ഖണേ ഉപ്പബ്ബജ്ജനഞ്ച പടിച്ച മഹാകസ്സപത്ഥേരോ തം നിഗ്ഗണ്ഹന്തോ ഏവമാഹ ‘‘ന വായം കുമാരകോ മത്തമഞ്ഞാസീ’’തി. ഏത്ഥ ച വാ-സദ്ദോ പദപൂരണോ, അയം കുമാരോ അത്തനോ പമാണം ന പടിജാനാതീതി ഥേരം തജ്ജേന്തോ ആഹ. തത്രാതി ഏവം സതി.

കിഞ്ചാപി സേക്ഖോതി ഇദം ന സേക്ഖാനം അഗതിഗമനസബ്ഭാവേന വുത്തം, അസേക്ഖാനഞ്ഞേവ പന ഉച്ചിനിത്വാ ഗഹിതത്താതി ദട്ഠബ്ബം. തസ്മാ ‘‘കിഞ്ചാപി സേക്ഖോ, തഥാപി ഥേരോ ആയസ്മന്തമ്പി ആനന്ദം ഉച്ചിനതൂ’’തി ഏവമേത്ഥ സമ്ബന്ധോ വേദിതബ്ബോ, ന പന കിഞ്ചാപി സേക്ഖോ, തഥാപി അഭബ്ബോ അഗതിം ഗന്തുന്തി യോജേതബ്ബം. അഭബ്ബോതിആദി പനസ്സ സഭാവകഥനം. തത്ഥ ഛന്ദാതി ഛന്ദേന സിനേഹേന. അഗതിം ഗന്തുന്തി അകത്തബ്ബം കാതും. പരിയത്തോതി അധീതോ ഉഗ്ഗഹിതോ.

രാജഗഹം ഖോ മഹാഗോചരന്തി ഏത്ഥ ഗാവോ ചരന്തി ഏത്ഥാതി ഗോചരോ, ഗുന്നം ഗോചരട്ഠാനം. ഗോചരോ വിയാതി ഗോചരോ, ഭിക്ഖാചരണട്ഠാനം. സോ മഹന്തോ അസ്സാതി മഹാഗോചരം, രാജഗഹം. ഉക്കോടേയ്യാതി നിവാരേയ്യ.

സത്തസു സാധുകീളനദിവസേസൂതി ഏത്ഥ സംവേഗവത്ഥും കിത്തേത്വാ കിത്തേത്വാ സാധുകം ഏവ പൂജാവസേന കീളനതോ സാധുകീളനം. ഉപകട്ഠാതി ആസന്നാ. വസ്സം ഉപനേതി ഉപഗച്ഛതി ഏത്ഥാതി വസ്സൂപനായികാ.

തത്ര സുദന്തി തസ്സം സാവത്ഥിയം, സുദന്തി നിപാതമത്തം. ഉസ്സന്നധാതുകന്തി ഉപചിതപിത്തസേമ്ഹാദിധാതുകം. സമസ്സാസേതുന്തി സന്തപ്പേതും. ദുതിയദിവസേതി ജേതവനവിഹാരം പവിട്ഠദിവസതോ ദുതിയദിവസേതി വദന്തി. വിരിച്ചതി ഏതേനാതി വിരേചനം. ഓസധപരിഭാവിതം ഖീരമേവ വിരേചനന്തി ഖീരവിരേചനം. യം സന്ധായാതി യം ഭേസജ്ജപാനം സന്ധായ വുത്തം. ഭേസജ്ജമത്താതി അപ്പമത്തകം ഭേസജ്ജം. അപ്പത്ഥോ ഹി അയം മത്താ-സദ്ദോ മത്താ സുഖപരിച്ചാഗാതിആദീസു (ധ. പ. ൨൯൦) വിയ.

ഖണ്ഡഫുല്ലപ്പടിസങ്ഖരണന്തി ഏത്ഥ ഖണ്ഡന്തി ഛിന്നം, ഫുല്ലന്തി ഭിന്നം, തേസം പടിസങ്ഖരണം അഭിനവകരണം.

പരിച്ഛേദവസേന വേദിയതി ദിസ്സതീതി പരിവേണം. തത്ഥാതി തേസു വിഹാരേസു ഖണ്ഡഫുല്ലപ്പടിസങ്ഖരണന്തി സമ്ബന്ധോ. പഠമം മാസന്തി വസ്സാനസ്സ പഠമം മാസം, അച്ചന്തസംയോഗേ ചേതം ഉപയോഗവചനം. സേനാസനവത്താനം ബഹൂനം പഞ്ഞത്തത്താ, സേനാസനക്ഖന്ധകേ (ചൂളവ. ൨൯൪ ആദയോ) സേനാസനപടിബദ്ധാനം ബഹൂനം കമ്മാനം വിഹിതത്താ ‘‘ഭഗവതാ…പേ… വണ്ണിത’’ന്തി വുത്തം.

ദുതിയദിവസേതി ‘‘ഖണ്ഡഫുല്ലപ്പടിസങ്ഖരണം കരോമാ’’തി ചിന്തിതദിവസതോ ദുതിയദിവസേ. വസ്സൂപനായികദിവസേയേവ തേ ഏവം ചിന്തേസും. സിരിയാ നികേതനമിവാതി സിരിയാ നിവാസനട്ഠാനം വിയ. ഏകസ്മിം പാനീയതിത്ഥേ സന്നിപതന്താ പക്ഖിനോ വിയ സബ്ബേസം ജനാനം ചക്ഖൂനി മണ്ഡപേയേവ നിപതന്തീതി വുത്തം ‘ഏകനിപാതതിത്ഥമിവ ച ദേവമനുസ്സനയനവിഹങ്ഗാന’’ന്തി. ലോകരാമണേയ്യകന്തി ലോകേ രമണീയഭാവം, രമണം അരഹതീതി വാ ലോകരാമണേയ്യകം. ദട്ഠബ്ബസാരമണ്ഡന്തി ദട്ഠബ്ബേസു സാരം ദട്ഠബ്ബസാരം, തതോ വിപ്പസന്നന്തി ദട്ഠബ്ബസാരമണ്ഡം. അഥ വാ ദട്ഠബ്ബോ സാരഭൂതോ വിസിട്ഠതരോ മണ്ഡോ മണ്ഡനം അലങ്കാരോ ഏതസ്സാതി ദട്ഠബ്ബസാരമണ്ഡോ, മണ്ഡപോ. മണ്ഡം സൂരിയരസ്മിം പാതി നിവാരേതീതി മണ്ഡപോ. വിവിധാനി കുസുമദാമാനി ചേവ മുത്തോലമ്ബകാനി ച വിനിഗ്ഗലന്തം വമേന്തം നിക്ഖാമേന്തമിവ ചാരു സോഭനം വിതാനം ഏത്ഥാതി വിവിധകുസുമദാമോലമ്ബകവിനിഗ്ഗലന്തചാരുവിതാനോ. നാനാപുപ്ഫൂപഹാരവിചിത്തസുപരിനിട്ഠിതഭൂമികമ്മത്താ ഏവ ‘‘രതനവിചിത്തമണികോട്ടിമതലമിവാ’’തി വുത്തം. ഏത്ഥ ച മണിയോ കോട്ടേത്വാ കതതലം മണികോട്ടിമതലം നാമ, തമിവാതി വുത്തം ഹോതി. ആസനാരഹന്തി നിസീദനാരഹം. ദന്തഖചിതന്തി ദന്തേഹി ഖചിതം.

ആവജ്ജേസീതി ഉപനാമേസി. അനുപാദായാതി തണ്ഹാദിട്ഠിവസേന കഞ്ചി ധമ്മം അഗ്ഗഹേത്വാ. കഥാദോസോതി കഥായ അസച്ചം നാമ നത്ഥി.

യഥാവുഡ്ഢന്തി വുഡ്ഢപടിപാടിം അനതിക്കമിത്വാ. ഏകേതി മജ്ഝിമഭാണകാനംയേവ ഏകേ. പുബ്ബേ വുത്തമ്പി ഹി സബ്ബം മജ്ഝിമഭാണകാ വദന്തിയേവാതി വേദിതബ്ബം. ദീഘഭാണകാ പന ‘‘പദസാവ ഥേരോ സന്നിപാതമാഗതോ’’തി വദന്തി. തേസു കേചി ‘‘ആകാസേനാ’’തി, ‘‘തേ സബ്ബേപി തഥാ തഥാ ആഗതദിവസാനമ്പി അത്ഥിതായ ഏകമേകം ഗഹേത്വാ തഥാ തഥാ വദിംസൂ’’തി വദന്തി.

കം ധുരം കത്വാതി കം ജേട്ഠകം കത്വാ. ബീജനിം ഗഹേത്വാതി ഏത്ഥ ബീജനീഗഹണം പരിസായ ധമ്മകഥികാനം ഹത്ഥകുക്കുച്ചവിനോദനമുഖവികാരപടിച്ഛാദനത്ഥം ധമ്മതാവസേന ആചിണ്ണന്തി വേദിതബ്ബം. തേനേവ ഹി അച്ചന്തസഞ്ഞതപ്പത്താ ബുദ്ധാപി സാവകാപി ധമ്മകഥികാനം ധമ്മതാദസ്സനത്ഥമേവ ചിത്തബീജനിം ഗണ്ഹന്തി. പഠമം, ആവുസോ ഉപാലി, പാരാജികം കത്ഥ പഞ്ഞത്തന്തി ഏത്ഥ കഥം സങ്ഗീതിയാ പുബ്ബേ പഠമഭാവോ സിദ്ധോതി? പാതിമോക്ഖുദ്ദേസാനുക്കമാദിനാ പുബ്ബേ പഠമഭാവസ്സ സിദ്ധത്താ. യേഭുയ്യേന ഹി തീണി പിടകാനി ഭഗവതോ ധരമാനകാലേയേവ ഇമിനാ അനുക്കമേന സജ്ഝായിതാനി, തേനേവ കമേന പച്ഛാപി സങ്ഗീതാനി വിസേസതോ വിനയാഭിധമ്മപിടകാനീതി ദട്ഠബ്ബം. കിസ്മിം വത്ഥുസ്മിന്തി നിമിത്തത്ഥേ ഭുമ്മം. അന്തരാ ച, ഭന്തേ, രാജഗഹം അന്തരാ ച നാളന്ദന്തി രാജഗഹസ്സ ച നാളന്ദായ ച അന്തരാ, വിവരേ മജ്ഝേതി അത്ഥോ. അന്തരാ-സദ്ദേന പന യുത്തത്താ ഉപയോഗവചനം കതം. രാജാഗാരകേതി രഞ്ഞോ കീളനത്ഥായ കതേ അഗാരകേ. അമ്ബലട്ഠികായന്തി രഞ്ഞോ ഏവംനാമകം ഉയ്യാനം. കേന സദ്ധിന്തി ഇധ കസ്മാ വുത്തന്തി? യസ്മാ പനേതം ന ഭഗവതാ ഏവ വുത്തം, രഞ്ഞാപി കിഞ്ചി കിഞ്ചി വുത്തമത്ഥി, തസ്മാ ‘‘കമാരബ്ഭാ’’തി അവത്വാ ഏവം വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. വേദേഹിപുത്തേനാതി അയം കോസലരഞ്ഞോ ധീതായ പുത്തോ, ന വിദേഹരഞ്ഞോ ധീതായ. യസ്മാ മാതാ പനസ്സ പണ്ഡിതാ, തസ്മാ സാ വേദേന ഞാണേന ഈഹതി ഘടതി വായമതീതി ‘‘വേദേഹീ’’തി പാകടനാമാ ജാതാതി വേദിതബ്ബാ.

ഏവം നിമിത്തപയോജനകാലദേസദേസകകാരകകരണപ്പകാരേഹി പഠമമഹാസങ്ഗീതിം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി തത്ഥ വവത്ഥാപിതേസു ധമ്മവിനയേസു നാനപ്പകാരകോസല്ലത്ഥം ഏകവിധാദിഭേദേ ദസ്സേതും തദേതം സബ്ബമ്പീതിആദിമാഹ. തത്ഥ അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിന്തി ഏത്ഥ അനാവരണഞാണപദട്ഠാനം മഗ്ഗഞാണം, മഗ്ഗഞാണപദട്ഠാനഞ്ച അനാവരണഞാണം ‘‘സമ്മാസമ്ബോധീ’’തി വുച്ചതി. പച്ചവേക്ഖന്തേന വാതി ഉദാനാദിവസേന പവത്തധമ്മം സന്ധായാഹ. വിമുത്തിരസന്തി അരഹത്തഫലസ്സാദം, വിമുത്തിസമ്പത്തികം വാ അഗ്ഗഫലനിപ്ഫാദനതോ, വിമുത്തികിച്ചം വാ കിലേസാനം അച്ചന്തവിമുത്തിസമ്പാദനതോ. അവസേസം ബുദ്ധവചനം ധമ്മോതി ഏത്ഥ യദിപി ധമ്മോ ഏവ വിനയോപി പരിയത്തിയാദിഭാവതോ, തഥാപി വിനയസദ്ദസന്നിധാനേന ഭിന്നാധികരണഭാവേന പയുത്തോ ധമ്മ-സദ്ദോ വിനയതന്തിവിരഹിതം തന്തിം ദീപേതി, യഥാ പുഞ്ഞഞാണസമ്ഭാരോ ഗോബലിബദ്ദന്തിആദി.

അനേകജാതിസംസാരന്തി ഇമിസ്സാ ഗാഥായ അയം സങ്ഖേപത്ഥോ – അഹം ഇമസ്സ അത്തഭാവഗേഹസ്സ കാരകം തണ്ഹാവഡ്ഢകിം ഗവേസന്തോ യേന ഞാണേന തം ദട്ഠും സക്കാ, തം ബോധിഞാണം അനിബ്ബിസം അലഭന്തോ ഏവ അഭിനീഹാരതോ പഭുതി ഏത്തകം കാലം അനേകജാതിസതസഹസ്സസങ്ഖ്യം ഇമം സംസാരവട്ടം സന്ധാവിസ്സം സംസരിം, യസ്മാ ജരാബ്യാധിമരണമിസ്സതായ ജാതി നാമേസാ പുനപ്പുനം ഉപഗന്തും ദുക്ഖാ, ന ച സാ തസ്മിം അദിട്ഠേ നിവത്തതി, തസ്മാ തം ഗവേസന്തോ സന്ധാവിസ്സന്തി അത്ഥോ. ദിട്ഠോസീതി ഇദാനി മയാ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം പടിവിജ്ഝന്തേന ദിട്ഠോ അസി. പുന ഗേഹന്തി പുന ഇമം അത്തഭാവസങ്ഖാതം മമ ഗേഹം. ന കാഹസീതി ന കരിസ്സസി. കാരണമാഹ സബ്ബാ തേതിആദി. തവ സബ്ബാ അവസേസകിലേസഫാസുകാ മയാ ഭഗ്ഗാ. ഇമസ്സ തയാ കതസ്സ അത്തഭാവഗേഹസ്സ അവിജ്ജാസങ്ഖാതം കൂടം കണ്ണികമണ്ഡലം വിസങ്ഖതം വിദ്ധംസിതം. വിസങ്ഖാരം നിബ്ബാനം ആരമ്മണകരണവസേന ഗതം മമ ചിത്തം. അഹഞ്ച തണ്ഹാനം ഖയസങ്ഖാതം അരഹത്തമഗ്ഗഫലം അജ്ഝഗാ പത്തോസ്മീതി അത്ഥോ. കേചി പന ‘‘വിസങ്ഖാരഗതം ചിത്തമേവ തണ്ഹാനം ഖയം അജ്ഝഗാ’’തി ഏവമ്പി അത്ഥം വദന്തി.

കേചീതി ഖന്ധകഭാണകാ. പാടിപദദിവസേതി ഇദം പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ ഉപ്പന്നാതി ഏതേന സമ്ബന്ധിതബ്ബം, ന സബ്ബഞ്ഞുഭാവപ്പത്തസ്സാതി ഏതേന. സോമനസ്സമയഞാണേനാതി സോമനസ്സസമ്പയുത്തഞാണേന. ആമന്തയാമീതി നിവേദയാമി, ബോധേമീതി അത്ഥോ. അന്തരേതി അന്തരാളേ, വേമജ്ഝേതി അത്ഥോ.

സുത്തന്തപിടകന്തി യഥാ കമ്മമേവ കമ്മന്തം, ഏവം സുത്തമേവ സുത്തന്തന്തി വേദിതബ്ബം. അസങ്ഗീതന്തി സങ്ഗീതിക്ഖന്ധക (ചൂളവ. ൪൩൭ ആദയോ) കഥാവത്ഥുപ്പകരണാദികം. സോളസഹി വാരേഹി ഉപലക്ഖിതത്താ ‘‘സോളസ പരിവാരാ’’തി വുത്തം. തഥാ ഹി പരിവാരപാളിയം (പരി. ൧ ആദയോ) പഠമം പാരാജികം കത്ഥ പഞ്ഞത്തന്തിആദിനാ വുത്തം. പഞ്ഞത്തിവാരോ കഥാപത്തിവാരോ വിപത്തിവാരോ സങ്ഗഹവാരോ സമുട്ഠാനവാരോ അധികരണവാരോ സമഥവാരോ സമുച്ചയവാരോതി ഇമേ അട്ഠ വാരാ, തദനന്തരം ‘‘മേഥുനം ധമ്മം പടിസേവനപച്ചയാ പാരാജികം കത്ഥ പഞ്ഞത്ത’’ന്തി (പരി. ൧൮൮) ഏവം പച്ചയമത്തവിസേസേന പുന വുത്താ തേയേവ അട്ഠ വാരാ ചാതി ഇമേസം സോളസന്നം വാരാനം വസേന ഭിക്ഖുവിഭങ്ഗസ്സ ച ഭിക്ഖുനീവിഭങ്ഗസ്സ ച പകാസിതത്താ സോളസഹി വാരേഹി ഉപലക്ഖിതോ പരിവാരോ ‘‘സോളസപരിവാരോ’’തി വുത്തോതി വേദിതബ്ബോ.

ദള്ഹീകമ്മസിഥിലകരണപ്പയോജനാതി ഇദം ലോകവജ്ജപണ്ണത്തിവജ്ജേസു യഥാക്കമം യോജേതബ്ബം. സഞ്ഞമവേലം അഭിഭവിത്വാ പവത്തോ ആചാരോ അജ്ഝാചാരോ, വീതിക്കമോ. തേനാതി വിവിധനയത്താദിഹേതുനാ. ഏതന്തി വിവിധവിസേസനയത്താതിആദിഗാഥാവചനം. ഏതസ്സാതി വിനയസ്സ.

ഇതരം പനാതി സുത്തം. അത്തത്ഥപരത്ഥാദിഭേദേതി ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദേന ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികത്ഥേ ലോകിയലോകുത്തരാദിഅത്ഥേ ച സങ്ഗണ്ഹാതി. വേനേയജ്ഝാസയാനുലോമേന വുത്തത്താതി വിനയം വിയ ഇസ്സരഭാവതോ ആണാപതിട്ഠാപനവസേന അദേസേത്വാ വേനേയ്യാനം അജ്ഝാസയാനുലോമേന ചരിതാനുരൂപം വുത്തത്താ. അനുപുബ്ബസിക്ഖാദിവസേന അദേസേത്വാ വേനേയ്യാനം കാലന്തരേ അഭിനിബ്ബത്തിം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സസ്സമിവ ഫല’’ന്തി. ഉപായസമങ്ഗീനംയേവ നിപ്പജ്ജനഭാവം ദസ്സേന്തോ ‘‘ധേനു വിയ ഖീര’’ന്തി ആഹ. ന ഹി ധേനും വിസാണാദീസു, അകാലേ വാ അവിജാതം വാ ദോഹന്തോ ഖീരം പടിലഭതി.

യന്തി യസ്മാ. ഏത്ഥാതി അഭിധമ്മേ. അഭിധമ്മേതി സുപിനന്തേന സുക്കവിസ്സട്ഠിയാ അനാപത്തിഭാവേപി അകുസലചേതനാ ഉപലബ്ഭതീതിആദിനാ വിനയപഞ്ഞത്തിയാ സങ്കരവിരഹിതേ ധമ്മേ, ‘‘പുബ്ബാപരവിരോധാഭാവതോ സങ്കരവിരഹിതേ ധമ്മേ’’തിപി വദന്തി. ആരമ്മണാദീഹീതി ആരമ്മണസമ്പയുത്തകമ്മദ്വാരപടിപദാദീഹി. ലക്ഖണീയത്താതി സഞ്ജാനിതബ്ബത്താ. യം പനേത്ഥ അവിസിട്ഠന്തി ഏത്ഥ വിനയപിടകന്തിആദീസു തീസു സദ്ദേസു യം അവിസിട്ഠം സമാനം, തം പിടകസദ്ദന്തി അത്ഥോ. മാ പിടകസമ്പദാനേനാതി പാളിസമ്പദാനവസേന മാ ഗണ്ഹിത്ഥാതി വുത്തം ഹോതി. യഥാവുത്തേനാതി ഏവം ദുവിധത്ഥേനാതിആദിനാ വുത്തപ്പകാരേന.

ദേസനാസാസനകഥാഭേദന്തി ഏത്ഥ ദേസനാഭേദം സാസനഭേദം കഥാഭേദന്തി ഭേദസദ്ദോ പച്ചേകം യോജേതബ്ബോ. ഭേദന്തി ച നാനത്തന്തി അത്ഥോ. തേസൂതി പിടകേസു. സിക്ഖാ ച പഹാനാനി ച ഗമ്ഭീരഭാവോ ച സിക്ഖാപഹാനഗമ്ഭീരഭാവോ, തഞ്ച യഥാരഹം പരിദീപയേതി അത്ഥോ. പരിയത്തിഭേദന്തി പരിയാപുണനഭേദം വിഭാവയേതി സമ്ബന്ധോ. യഹിം യസ്മിം വിനയാദികേ യം സമ്പത്തിഞ്ച വിപത്തിഞ്ച യഥാ പാപുണാതി, തമ്പി സബ്ബം വിഭാവയേതി സമ്ബന്ധോ. അഥ വാ യം പരിയത്തിഭേദം സമ്പത്തിം വിപത്തിഞ്ച യഹിം യഥാ പാപുണാതി, തമ്പി സബ്ബം വിഭാവയേതി യോജേതബ്ബം. പരിദീപനാ വിഭാവനാ ചാതി ഹേട്ഠാ ഗാഥാസു വുത്തസ്സ അനുരൂപതോ വുത്തം, അത്ഥതോ പന ഏകമേവ.

ആണാരഹേനാതി ആണം പണേതും അരഹതീതി ആണാരഹോ, ഭഗവാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധത്താ. സോ ഹി മഹാകാരുണികതായ ച അവിപരീതതോ ദേസകഭാവേന പമാണവചനത്താ ച ആണം പണേതും അരഹതി. വോഹാരപരമത്ഥാനമ്പി സമ്ഭവതോ ആഹ ‘‘ആണാബാഹുല്ലതോ’’തി. ഇതോ പരേസുപി ഏസേവ നയോ. പഠമന്തി വിനയപിടകം. പചുരാപരാധാ സേയ്യസകത്ഥേരാദയോ. തേ ഹി ദോസബാഹുല്ലതോ ‘‘പചുരാപരാധാ’’തി വുത്താ. പചുരോ ബഹുകോ ബഹുലോ അപരാധോ ദോസോ വീതിക്കമോ യേസന്തേ പചുരാപരാധാ. അനേകജ്ഝാസയാതിആദീസു ആസയോവ അജ്ഝാസയോ, സോ ച അത്ഥതോ ദിട്ഠി ഞാണഞ്ച. ചരിയാതി രാഗചരിയാദികാ ഛ മൂലചരിയാ. അഥ വാ ചരിയാതി ചരിതം, തം സുചരിതദുച്ചരിതവസേന ദുവിധം. അധിമുത്തി നാമ സത്താനം പുബ്ബപരിചയവസേന അഭിരുചി, സാ ദുവിധാ ഹീനപണീതഭേദേന. യഥാനുലോമന്തി അജ്ഝാസയാദീനം അനുരൂപം. യഥാധമ്മന്തി ധമ്മസഭാവാനുരൂപം.

സംവരാസംവരോതി ഏത്ഥ ഖുദ്ദകോ മഹന്തോ ച സംവരോതി അത്ഥോ. വുഡ്ഢിഅത്ഥോ ഹേത്ഥ അ-കാരോ. ദിട്ഠിവിനിവേഠനാതി ദിട്ഠിയാ വിമോചനം. സുത്തന്തപാളിയം വിവിച്ചേവ കാമേഹീതിആദിനാ (ദീ. നി. ൧.൨൨൬; സം. നി. ൨.൧൫൨) സമാധിദേസനാബാഹുല്ലതോ സുത്തന്തപിടകേ ‘‘അധിചിത്തസിക്ഖാ’’തി വുത്തം. വീതിക്കമപ്പഹാനം കിലേസാനന്തി സംകിലേസധമ്മാനം, കമ്മകിലേസാനം വാ യോ കായവചീദ്വാരേഹി വീതിക്കമോ, തസ്സ പഹാനം. അനുസയവസേന സന്താനമനുവത്തന്താ കിലേസാ പരിയുട്ഠിതാപി സീലഭേദവസേന വീതിക്കമിതും ന ലഭന്തീതി ആഹ ‘‘വീതിക്കമപടിപക്ഖത്താ സീലസ്സാ’’തി. പരിയുട്ഠാനപ്പഹാനന്തി ഓകാസദാനവസേന ചിത്തേ കുസലപ്പവത്തിം പരിയാദിയിത്വാ സമുപ്പത്തിവസേന ഠാനം പരിയുട്ഠാനം, തസ്സ പഹാനം. അനുസയപ്പഹാനന്തി അരിയമഗ്ഗേന അപ്പഹീനഭാവേന സന്താനേ കാരണലാഭേ ഉപ്പജ്ജനാരഹാ ഥാമഗതാ കാമരാഗാദയോ സത്ത കിലേസാ സന്താനേ അനു അനു സയനതോ അനുസയാ നാമ, തേസം പഹാനം.

തദങ്ഗപ്പഹാനന്തി തേന തേന ദാനസീലാദികുസലങ്ഗേന തസ്സ തസ്സ അകുസലങ്ഗസ്സ പഹാനം തദങ്ഗപ്പഹാനം. ദുച്ചരിതസംകിലേസസ്സ പഹാനന്തി കായവചീദുച്ചരിതമേവ യത്ഥ ഉപ്പജ്ജതി, തം സന്താനം സമ്മാ കിലേസേതി ഉപതാപേതീതി സംകിലേസോ, തസ്സ തദങ്ഗവസേന പഹാനം. സമാധിസ്സ കാമച്ഛന്ദപടിപക്ഖത്താ സുത്തന്തപിടകേ തണ്ഹാസംകിലേസസ്സ പഹാനം വുത്തം. അത്താദിസുഞ്ഞസഭാവധമ്മപ്പകാസനതോ അഭിധമ്മപിടകേ ദിട്ഠിസംകിലേസസ്സ പഹാനം വുത്തം.

ഏകമേകസ്മിഞ്ചേത്ഥാതി ഏത്ഥ ഏതേസു തീസു പിടകേസു ഏകേകസ്മിം പിടകേതി അത്ഥോ. ധമ്മോതി പാളീതി ഏത്ഥ ധമ്മസ്സ സീലാദിവിസിട്ഠത്ഥയോഗതോ, ബുദ്ധാനം സഭാവനിരുത്തിഭാവതോ ച പകട്ഠാനം ഉക്കട്ഠാനം വചനപ്പബന്ധാനം ആളി പന്തീതി പാളി, പരിയത്തിധമ്മോ. സമ്മുതിപരമത്ഥഭേദസ്സ അത്ഥസ്സ അനുരൂപവാചകഭാവേന പരമത്ഥസദ്ദേസു ഏകന്തേന ഭഗവതാ മനസാ വവത്ഥാപിതോ നാമപഞ്ഞത്തിപ്പബന്ധോ പാളിധമ്മോ നാമ. ദേസനായ ധമ്മസ്സ ച കോ വിസേസോതി ചേ? യഥാവുത്തനയേന മനസാ വവത്ഥാപിതധമ്മസ്സ പരേസം ബോധനഭാവേന അതിസജ്ജനാ വാചായ പകാസനാ ‘‘ദേസനാ’’തി വേദിതബ്ബാ. തേനാഹ – ‘‘ദേസനാതി തസ്സാ മനസാ വവത്ഥാപിതായ പാളിയാ ദേസനാ’’തി. തദുഭയമ്പി പന പരമത്ഥതോ സദ്ദോ ഏവ പരമത്ഥവിനിമുത്തായ സമ്മുതിയാ അഭാവാ. ഇമമേവ നയം ഗഹേത്വാ കേചി ആചരിയാ ‘‘ധമ്മോ ച ദേസനാ ച പരമത്ഥതോ സദ്ദോ ഏവാ’’തി വോഹരന്തി, തേപി അനുപവജ്ജായേവ. യഥാ ‘‘കാമാവചരപടിസന്ധിവിപാകാ പരിത്താരമ്മണാ’’തി വുച്ചന്തി, ഏവംസമ്പദമിദം ദട്ഠബ്ബം. ന ഹി ‘‘കാമാവചരപടിസന്ധിവിപാകാ നിബ്ബത്തിതപരമത്ഥവിസയായേവാ’’തി സക്കാ വത്തും ഇത്ഥിപുരിസാദിആകാരപരിവിതക്കപുബ്ബകാനം രാഗാദിഅകുസലാനം മേത്താദികുസലാനഞ്ച ആരമ്മണം ഗഹേത്വാപി സമുപ്പജ്ജനതോ. പരമത്ഥധമ്മമൂലകത്താ പനസ്സ പരികപ്പസ്സ പരമത്ഥവിസയതാ സക്കാ പഞ്ഞപേതും, ഏവമിധാപീതി ദട്ഠബ്ബം. തീസുപി ചേതേസു ഏതേ ധമ്മത്ഥദേസനാപടിവേധാ ഗമ്ഭീരാതി സമ്ബന്ധോ. ഏത്ഥ ച പിടകാവയവാനം ധമ്മാദീനം വുച്ചമാനോ ഗമ്ഭീരഭാവോ തംസമുദായസ്സ പിടകസ്സാപി വുത്തോ യേവാതി ദട്ഠബ്ബോ. ദുക്ഖേന ഓഗയ്ഹന്തി, ദുക്ഖോ വാ ഓഗാഹോ ഓഗാഹനം അന്തോപവിസനമേതേസൂതി ദുക്ഖോഗാഹാ. ഏത്ഥാതി ഏതേസു പിടകേസു, നിദ്ധാരണേ ചേതം ഭുമ്മവചനം.

ഹേതുനോ ഫലം ഹേതുഫലം. ധമ്മാഭിലാപോതി അത്ഥബ്യഞ്ജനകോ അവിപരീതാഭിലാപോ. വിസയതോ അസമ്മോഹതോ ചാതി ലോകിയലോകുത്തരാനം യഥാക്കമം അവബോധപ്പകാരദസ്സനം, ഏതസ്സ അവബോധോതി ഇമിനാ സമ്ബന്ധോ. ലോകിയോ ഹി ധമ്മത്ഥാദിം ആലമ്ബിത്വാവ പവത്തനതോ വിസയതോ അവബോധോതി വുച്ചതി. ലോകുത്തരോ പന നിബ്ബാനാരമ്മണതായ തം അനാലമ്ബമാനോപി തബ്ബിസയമോഹവിദ്ധംസനേന ധമ്മാദീസു പവത്തനതോ അസമ്മോഹതോ അവബോധോതി വുച്ചതി. അത്ഥാനുരൂപം ധമ്മേസൂതി കാരിയാനുരൂപം കാരണേസൂതി അത്ഥോ. പഞ്ഞത്തിപഥാനുരൂപം പഞ്ഞത്തീസൂതി ഛബ്ബിധനാമപഞ്ഞത്തിയാ പഥോ പഞ്ഞത്തിപഥോ, തസ്സ അനുരൂപം പഞ്ഞത്തീസൂതി അത്ഥോ.

ധമ്മജാതന്തി കാരണപ്പഭേദോ കാരണമേവ വാ. അത്ഥജാതന്തി കാരിയപ്പഭേദോ, കാരിയമേവ വാ. യാ ചായം ദേസനാതി സമ്ബന്ധോ. യോ ചേത്ഥാതി ഏതാസു ധമ്മത്ഥദേസനാസു യോ പടിവേധോതി അത്ഥോ. ഏത്ഥാതി ഏതേസു തീസു പിടകേസു.

അലഗദ്ദൂപമാതി ഏത്ഥ അലഗദ്ദസദ്ദേന അലഗദ്ദഗ്ഗഹണം വുച്ചതി വീണാവാദനം വീണാതിആദീസു വിയ, ഗഹണഞ്ചേത്ഥ യഥാ ഡംസതി, തഥാ ദുഗ്ഗഹണം ദട്ഠബ്ബം, ഇതരഗ്ഗഹണേ വിരോധാഭാവാ. തസ്മാ അലഗദ്ദസ്സ ഗഹണം ഉപമാ ഏതിസ്സാതി അലഗദ്ദൂപമാ. അലഗദ്ദോതി ചേത്ഥ ആസിവിസോ വുച്ചതി. സോ ഹി അലം പരിയത്തോ, ജീവിതഹരണസമത്ഥോ വാ വിസസങ്ഖാതോ ഗദോ അസ്സാതി ‘‘അലംഗദോ’’തി വത്തബ്ബേ ‘‘അലഗദ്ദോ’’തി വുച്ചതി.

വട്ടതോ നിസ്സരണം അത്ഥോ പയോജനം ഏതിസ്സാതി നിസ്സരണത്ഥാ. ഭണ്ഡാഗാരികോ വിയാതി ഭണ്ഡാഗാരികോ, ധമ്മരതനാനുപാലകോ, തസ്സ അത്ഥനിരപേക്ഖസ്സ പരിയത്തി ഭണ്ഡാഗാരികപരിയത്തി. ദുഗ്ഗഹിതാനീതി ദുട്ഠു ഗഹിതാനി. തേനാഹ ‘‘ഉപാരമ്ഭാദിഹേതു പരിയാപുടാ’’തി. ഏത്ഥ ച ഉപാരമ്ഭോ നാമ പരിയത്തിം നിസ്സായ പരവമ്ഭനം. ആദി-സദ്ദേന ഇതിവാദപ്പമോക്ഖലാഭസക്കാരാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി. യം സന്ധായാതി യം പരിയത്തിദുഗ്ഗഹണം സന്ധായ. വുത്തന്തി അലഗദ്ദൂപമസുത്തേ (മ. നി. ൧.൨൩൮) വുത്തം. തഞ്ചസ്സ അത്ഥം നാനുഭോന്തീതി തഞ്ച അസ്സ ധമ്മസ്സ സീലപരിപൂരണാദിസങ്ഖാതം അത്ഥം ഏതേ ദുഗ്ഗഹിതഗാഹിനോ നാനുഭോന്തി ന വിന്ദന്തി. പടിവിദ്ധാകുപ്പോതി പടിവിദ്ധഅരഹത്തഫലോ.

ഇദാനി തീസു പിടകേസു യഥാരഹം സമ്പത്തിവിപത്തിയോ നിദ്ധാരേത്വാ ദസ്സേന്തോ ആഹ വിനയേ പനാതിആദി. തത്ഥ താസംയേവാതി അവധാരണം ഛളഭിഞ്ഞാചതുപടിസമ്ഭിദാനം വിനയേ പഭേദവചനാഭാവം സന്ധായ വുത്തം. വേരഞ്ജകണ്ഡേ (പാരാ. ൧൨) ഹി തിസ്സോ വിജ്ജാവ വിഭത്താ. ദുതിയേ താസംയേവാതി അവധാരണം ചതസ്സോ പടിസമ്ഭിദാ അപേക്ഖിത്വാ കതം തിസ്സന്നമ്പി വിജ്ജാനം ഛസു അഭിഞ്ഞാസു അന്തോപവിട്ഠത്താ. താസഞ്ചാതി ഏത്ഥ ച-സദ്ദേന സേസാനമ്പി തത്ഥ അത്ഥിഭാവം ദീപേതി. അഭിധമ്മപിടകേ ഹി തിസ്സോ വിജ്ജാ ഛ അഭിഞ്ഞാ ചതസ്സോ പടിസമ്ഭിദാ ച വുത്താ ഏവ. പടിസമ്ഭിദാനം തത്ഥേവ സമ്മാ വിഭത്തഭാവം ദീപേതും തത്ഥേവാതി അവധാരണം കതം. ഉപാദിന്നഫസ്സോതി മഗ്ഗേന മഗ്ഗപടിപാദനഫസ്സോ. തേസന്തി തേസം പിടകാനം. ഏതന്തി ഏതം ബുദ്ധവചനം.

ചതുത്തിംസേവ സുത്തന്താതി ഗാഥായ അയമത്ഥയോജനാ – യസ്സ നികായസ്സ സുത്തഗണനതോ ചതുത്തിംസേവ സുത്തന്താ വഗ്ഗസങ്ഗഹവസേന തയോ വഗ്ഗാ യസ്സ സങ്ഗഹസ്സാതി തിവഗ്ഗോ സങ്ഗഹോ, ഏസ പഠമോ നികായോ ഇധ ദീഘനികായോതി. അനുലോമികോതി അപച്ചനീകോ, അത്ഥാനുലോമനതോ അന്വത്ഥനാമോതി വുത്തം ഹോതി. ഏകനികായമ്പീതി ഏകസമൂഹമ്പി. ഏവം ചിത്തന്തി ഏവം വിചിത്തം. യഥയിദന്തി യഥാ ഇമേ. പോണികചിക്ഖല്ലികാ ഖത്തിയാ, തേസം നിവാസോ ‘‘പോണികനികായോ ചിക്ഖല്ലികനികായോ’’തി വുച്ചതി. പഞ്ചദസവഗ്ഗപരിഗ്ഗഹോതി പഞ്ചദസഹി വഗ്ഗേഹി പരിഗ്ഗഹിതോ. സുത്തന്താനം സഹസ്സാനി സത്ത സുത്തസതാനി ചാതി പാഠേ സുത്തന്താനം സത്തസഹസ്സാനി സത്ത സുത്തസതാനി ചാതി യോജേതബ്ബം. കത്ഥചി പന ‘‘സത്ത സുത്തസഹസ്സാനി, സത്ത സുത്തസതാനി ചാ’’തി പാഠോ. പുബ്ബേ നിദസ്സിതാതി സുത്തന്തപിടകനിദ്ദേസേ നിദസ്സിതാ.

വേദന്തി ഞാണം. തുട്ഠിന്തി പീതിം. ധമ്മക്ഖന്ധവസേനാതി ധമ്മരാസിവസേന. ദ്വാസീതിസഹസ്സാനി ബുദ്ധതോ ഗണ്ഹിന്തി സമ്ബന്ധോ. ദ്വേ സഹസ്സാനി ഭിക്ഖുതോതി ധമ്മസേനാപതിആദീനം ഭിക്ഖൂനം സന്തികാ തേഹിയേവ ദേസിതാനി ദ്വേ സഹസ്സാനി ഗണ്ഹിം. മേതി മമ ഹദയേ, ഇതി ആനന്ദത്ഥേരോ അത്താനം നിദ്ദിസതി. യേ ധമ്മാ മമ ഹദയേ പവത്തിനോ, തേ ചതുരാസീതിസഹസ്സാനീതി യോജനാ. ഇദഞ്ച ഭഗവതോ ധരമാനകാലേ ഉഗ്ഗഹിതധമ്മക്ഖന്ധവസേന വുത്തം, പരിനിബ്ബുതേ പന ഭഗവതി ആനന്ദത്ഥേരേന ദേസിതാനം സുഭസുത്ത(ദഈ. നി. ൧.൪൪൪ ആദയോ) ഗോപകമോഗ്ഗല്ലാനസുത്താനം (മ. നി. ൩.൭൯ ആദയോ), തതിയസങ്ഗീതിയം മോഗ്ഗലിപുത്തതിസ്സത്ഥേരേന കഥിതകഥാവത്ഥുപ്പകരണസ്സ ച വസേന ധമ്മക്ഖന്ധാനം ചതുരാസീതിസഹസ്സതോപി അധികതാ വേദിതബ്ബാ.

ഏകാനുസന്ധികം സുത്തന്തി സതിപട്ഠാനാദി (ദീ. നി. ൨.൩൭൨ ആദയോ; മ. നി. ൧.൧൦൫ ആദയോ). അനേകാനുസന്ധികന്തി പരിനിബ്ബാനസുത്താദി (ദീ. നി. ൨.൧൩൪ ആദയോ). തഞ്ഹി നാനാഠാനേസു നാനാധമ്മദേസനാനം വസേന പവത്തം. തികദുകഭാജനം ധമ്മസങ്ഗണിയം നിക്ഖേപകണ്ഡ(ധ. സ. ൯൮൫ ആദയോ) അട്ഠകഥാകണ്ഡവസേന (ധ. സ. ൧൩൮൪ ആദയോ) ഗഹേതബ്ബം. ചിത്തവാരഭാജനന്തി ഇദം ചിത്തുപ്പാദകണ്ഡവസേന (ധ. സ. ൧ ആദയോ) വുത്തം. അത്ഥി വത്ഥൂതിആദീസു വത്ഥു നാമ സുദിന്നകണ്ഡാദി (പാരാ. ൨൪ ആദയോ). മാതികാതി സിക്ഖാപദം. അന്തരാപത്തീതി സിക്ഖാപദന്തരേസു അഞ്ഞസ്മിം വത്ഥുസ്മിം പഞ്ഞത്താ ആപത്തി. തികച്ഛേദോതി തികപാചിത്തിയാദിതികപരിച്ഛേദോ. ബുദ്ധവചനം സങ്ഗഹിതന്തി സമ്ബന്ധോ. അസ്സാതി ബുദ്ധവചനസ്സ. സങ്ഗീതിപരിയോസാനേ സാധുകാരം ദദമാനാ വിയാതി സമ്ബന്ധോ. അച്ഛരം പഹരിതും യുത്താനി അച്ഛരിയാനി, പുപ്ഫവസ്സചേലുക്ഖേപാദീനി. യാ ‘‘പഞ്ചസതാ’’തി ച ‘‘ഥേരികാ’’തി ച പവുച്ചതി, അയം പഠമമഹാസങ്ഗീതി നാമാതി സമ്ബന്ധോ.

ഇതി സമന്തപാസാദികായ വിനയട്ഠകഥായ വിമതിവിനോദനിയം

പഠമമഹാസങ്ഗീതികഥാവണ്ണനാനയോ നിട്ഠിതോ.

ദുതിയസങ്ഗീതികഥാവണ്ണനാ

ഏവം പഠമമഹാസങ്ഗീതിം ദസ്സേത്വാ യദത്ഥം സാ ഇധ ദസ്സിതാ, തം നിഗമനവസേന ദസ്സേന്തോ ഇമിസ്സാതിആദിമാഹ. തത്രായം ആചരിയപരമ്പരാതി തസ്മിം ജമ്ബുദീപേ അയം ആചരിയാനം പവേണീ പടിപാടി. വിജിതാവിനോതി വിജിതസബ്ബകിലേസപടിപക്ഖത്താ വിജിതവന്തോ. ജമ്ബുസിരിവ്ഹയേതി ജമ്ബുസദിസോ സിരിമന്തോ അവ്ഹയോ നാമം യസ്സ ദീപസ്സ, തസ്മിം ജമ്ബുദീപേതി വുത്തം ഹോതി. മഹന്തേന ഹി ജമ്ബുരുക്ഖേന അഭിലക്ഖിതത്താ ദീപോപി ‘‘ജമ്ബൂ’’തി വുച്ചതി. അച്ഛിജ്ജമാനം അവിനസ്സമാനം കത്വാ. വിനയവംസന്തിആദീഹി തീഹി വിനയപാളിയേവ കഥിതാ പരിയായവചനത്താ തേസം. പകതഞ്ഞുതന്തി വേയ്യത്തിയം, പടുഭാവന്തി വുത്തം ഹോതി. ധുരഗ്ഗാഹോതി പധാനഗ്ഗാഹീ, സബ്ബേസം പാമോക്ഖോ ഹുത്വാ ഗണ്ഹീതി വുത്തം ഹോതി. ഭിക്ഖൂനം സമുദായോ സമൂഹോ ഭിക്ഖുസമുദായോ.

യദാതി നിബ്ബായിംസൂതി സമ്ബന്ധോ. ജോതയിത്വാ ച സബ്ബധീതി തമേവ സദ്ധമ്മം സബ്ബത്ഥ പകാസയിത്വാ. ജുതിമന്തോതി പഞ്ഞാജുതിയാ യുത്താ, തേജവന്തോ വാ, മഹാനുഭാവാതി അത്ഥോ. നിബ്ബായിംസൂതി അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാ നിബ്ബായിംസു. അനാലയാതി അസങ്ഗാ.

അഥാതി പച്ഛാ, യദാ പരിനിബ്ബായിംസു, തതോ പരന്തി അത്ഥോ. കപ്പതി സിങ്ഗീലോണകപ്പോതി ഏത്ഥ കപ്പ-സദ്ദോ വികപ്പത്ഥോ, തേന സിങ്ഗീലോണവികപ്പോപി കപ്പതി. ഇദമ്പി പക്ഖന്തരം കപ്പതീതി അത്ഥോ, ഏവം സബ്ബത്ഥ. തത്ഥ സിങ്ഗേന ലോണം പരിഹരിത്വാ അലോണകപിണ്ഡപാതേന സദ്ധിം ഭുഞ്ജിതും കപ്പതി, സന്നിധിം ന കരോതീതി അധിപ്പായോ. കപ്പതി ദ്വങ്ഗുലകപ്പോതി ദ്വങ്ഗുലം അതിക്കന്തായ ഛായായ വികാലേ ഭോജനം ഭുഞ്ജിതും കപ്പതീതി അത്ഥോ. കപ്പതി ഗാമന്തരകപ്പോതി ‘‘ഗാമന്തരം ഗമിസ്സാമീ’’തി പവാരിതേന അനതിരിത്തഭോജനം ഭുഞ്ജിതും കപ്പതീതി അത്ഥോ. കപ്പതി ആവാസകപ്പോതി ഏകസീമായ നാനാസേനാസനേസു വിസും വിസും ഉപോസഥാദീനി സങ്ഘകമ്മാനി കാതും വട്ടതീതി അത്ഥോ. കപ്പതി അനുമതികപ്പോതി ‘‘അനാഗതാനം ആഗതകാലേ അനുമതിം ഗഹേസ്സാമാ’’തി തേസു അനാഗതേസുയേവ വഗ്ഗേന സങ്ഘേന കമ്മം കത്വാ പച്ഛാ അനുമതിം ഗഹേതും കപ്പതി, വഗ്ഗകമ്മം ന ഹോതീതി അധിപ്പായോ. കപ്പതി ആചിണ്ണകപ്പോതി ആചരിയുപജ്ഝായേഹി ആചിണ്ണോ കപ്പതീതി അത്ഥോ. സോ പന ഏകച്ചോ കപ്പതി ധമ്മികോ, ഏകച്ചോ ന കപ്പതി അധമ്മികോതി വേദിതബ്ബോ. കപ്പതി അമഥിതകപ്പോതി യം ഖീരം ഖീരഭാവം വിജഹിതം ദധിഭാവം അസമ്പത്തം, തം ഭുത്താവിനാ പവാരിതേന അനതിരിത്തം ഭുഞ്ജിതും കപ്പതീതി അത്ഥോ. കപ്പതി ജളോഗിം പാതുന്തി ഏത്ഥ ജളോഗീതി തരുണസുരാ, യം മജ്ജസമ്ഭാരം ഏകതോ കതം മജ്ജഭാവമസമ്പത്തം, തം പാതും വട്ടതീതി അധിപ്പായോ. ജാതരൂപരജതന്തി ഏത്ഥ സരസതോ വികാരം അനാപജ്ജിത്വാ സബ്ബദാ ജാതരൂപമേവ ഹോതീതി ജാതം രൂപം ഏതസ്സാതി ജാതരൂപം, സുവണ്ണം. ധവലസഭാവതായ രാജതീതി രജതം, രൂപിയം. സുസുനാഗപുത്തോതി സുസുനാഗസ്സ പുത്തോ. കാകണ്ഡകപുത്തോതി കാകണ്ഡകസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ പുത്തോ. വജ്ജീസൂതി ജനപദനാമത്താ ബഹുവചനം കതം.

തദഹുപോസഥേതി ഏത്ഥ തദഹൂതി തസ്മിം അഹനി. ഉപവസന്തി ഏത്ഥാതി ഉപോസഥോ, ഉപവസന്തീതി ച സീലസമാദാനേന വാ അനസനാദിനാ വാ ഉപേതാ ഹുത്വാ വസന്തീതി അത്ഥോ. കംസപാതിന്തി സുവണ്ണപാതിം. മാസകരൂപന്തി മാസകോ ഏവ. സബ്ബം താവ വത്തബ്ബന്തി ഇമിനാ സത്തസതികക്ഖന്ധകേ (ചൂളവ. ൪൪൬ ആദയോ) ആഗതാ സബ്ബാപി പാളി ഇധ ആനേത്വാ വത്തബ്ബാതി ദസ്സേതി. സങ്ഗായിതസദിസമേവ സങ്ഗായിംസൂതി സമ്ബന്ധോ.

സാ പനായം സങ്ഗീതീതി സമ്ബന്ധോ. തേസൂതി തേസു സങ്ഗീതികാരകേസു ഥേരേസു. വിസ്സുതാ ഏതേ സദ്ധിവിഹാരികാ ഞേയ്യാതി സമ്ബന്ധോ. സാണസമ്ഭൂതോതി സാണദേസവാസീ സമ്ഭൂതത്ഥേരോ. ദുതിയോ സങ്ഗഹോതി സമ്ബന്ധിതബ്ബം. പന്നഭാരാതി പതിതക്ഖന്ധഭാരാ.

അബ്ബുദന്തി ഉപദ്ദവം വദന്തി. ‘‘ഭഗവതോ വചനം ഥേനേത്വാ അത്തനോ വചനസ്സ ദീപനതോ അബ്ബുദന്തി ചോരകമ്മ’’ന്തി ഏകേ. ഇദന്തി വക്ഖമാനനിദസ്സനം. സന്ദിസ്സമാനാ മുഖാ സമ്മുഖാ. ഭാവിതമഗ്ഗന്തി ഉപ്പാദിതജ്ഝാനം. സാധു സപ്പുരിസാതി ഏത്ഥ സാധൂതി ആയാചനത്ഥേ നിപാതോ, തം യാചാമീതി അത്ഥോ. ഹട്ഠപഹട്ഠോതി പുനപ്പുനം സന്തുട്ഠോ. ഉദഗ്ഗുദഗ്ഗോതി സരീരവികാരുപ്പാദനപീതിവസേന ഉദഗ്ഗുദഗ്ഗോ, പീതിമാ ഹി പുഗ്ഗലോ കായചിത്താനം ഉഗ്ഗതത്താ ‘‘ഉദഗ്ഗുദഗ്ഗോ’’തി വുച്ചതി.

തേന ഖോ പന സമയേനാതി യസ്മിം സമയേ ദുതിയം സങ്ഗീതിം അകരിംസു, തസ്മിം സമയേതി അത്ഥോ. തം അധികരണം ന സമ്പാപുണിംസൂതി തം വജ്ജിപുത്തകേഹി ഉപ്പാദിതം അധികരണം വിനിച്ഛിനിതും ന സമ്പാപുണിംസു നാഗമിംസു. നോ അഹുവത്ഥാതി സമ്ബന്ധോ. യാവതായുകം ഠത്വാ പരിനിബ്ബുതാതി സമ്ബന്ധോ. കിം പന കത്വാ ഥേരാ പരിനിബ്ബുതാതി? ആഹ ദുതിയം സങ്ഗഹം കത്വാതിആദി. അനിച്ചതാവസന്തി അനിച്ചതാധീനതം. ജമ്മിന്തി ലാമകം. ദുരഭിസമ്ഭവം അനഭിഭവനീയം അതിക്കമിതും അസക്കുണേയ്യം അനിച്ചതം ഏവം ഞത്വാതി സമ്ബന്ധോ.

ദുതിയസങ്ഗീതികഥാവണ്ണനാനയോ നിട്ഠിതോ.

തതിയസങ്ഗീതികഥാവണ്ണനാ

സത്ത വസ്സാനീതി അച്ചന്തസംയോഗേ ഉപയോഗവചനം. അതിച്ഛഥാതി അതിക്കമിത്വാ ഇച്ഛഥ, ഇതോ അഞ്ഞത്ഥ ഗന്ത്വാ ഭിക്ഖം പരിയേസഥാതി അത്ഥോ. ഭത്തവിസ്സഗ്ഗകരണത്ഥായാതി ഭത്തസ്സ അജ്ഝോഹരണകിച്ചത്ഥായ, ഭുഞ്ജനത്ഥായാതി അത്ഥോ. ‘‘സോളസവസ്സോ’’തി ഉദ്ദേസോ കഥനം അസ്സ അത്ഥീതി സോളസവസ്സുദ്ദേസികോ, ‘‘സോളസവസ്സികോ’’തി അത്ഥോ.

തീസു വേദേസൂതിആദീസു ഇരുവേദയജുവേദസാമവേദസങ്ഖാതേസു തീസു വേദേസു. തയോ ഏവ കിര വേദാ അട്ഠകാദീഹി ധമ്മികേഹി ഇസീഹി ലോകസ്സ സഗ്ഗമഗ്ഗവിഭാവനത്ഥായ കതാ. തേനേവ ഹി തേ തേഹി വുച്ചന്തി. ആഥബ്ബണവേദോ പന പച്ഛാ അധമ്മികേഹി ബ്രാഹ്മണേഹി പാണവധാദിഅത്ഥായ കതോ. പുരിമേസു ച തീസു വേദേസു തേഹേവ ധമ്മികസാഖായോ അപനേത്വാ യാഗവധാദിദീപികാ അധമ്മികസാഖാ പക്ഖിത്താതി വേദിതബ്ബാ. നിഘണ്ഡൂതി രുക്ഖാദീനം വേവചനപ്പകാസകം പരിയായനാമാനുരൂപം സത്ഥം. തഞ്ഹി ലോകേ ‘‘നിഘണ്ഡൂ’’തി വുച്ചതി. കേടുഭന്തി കിടതി ഗമേതി കിരിയാദിവിഭാഗന്തി കേടുഭം, കിരിയാകപ്പവികപ്പോ കവീനം ഉപകാരസത്ഥം. ഏത്ഥ ച കിരിയാകപ്പവികപ്പോതി വചീഭേദാദിലക്ഖണാ കിരിയാ കപ്പീയതി വികപ്പീയതി ഏതേനാതി കിരിയാകപ്പോ, സോ പന വണ്ണപദബന്ധപദത്ഥാദിവിഭാഗതോ ബഹുവികപ്പോതി ‘‘കിരിയാകപ്പവികപ്പോ’’തി വുച്ചതി. ഇദഞ്ച മൂലകിരിയാകപ്പഗന്ഥം സന്ധായ വുത്തം. സഹ നിഘണ്ഡുനാ കേടുഭേന ച സനിഘണ്ഡുകേടുഭാ, തയോ വേദാ, തേസു സനിഘണ്ഡുകേടുഭേസു. ഠാനകരണാദിവിഭാഗതോ ച നിബ്ബചനവിഭാഗതോ ച അക്ഖരാ പഭേദീയന്തി ഏതേനാതി അക്ഖരപ്പഭേദോ, സിക്ഖാ ച നിരുത്തി ച. സഹ അക്ഖരപ്പഭേദേനാതി സാക്ഖരപ്പഭേദാ, തേസു സാക്ഖരപ്പഭേദേസു. ആഥബ്ബണവേദം ചതുത്ഥം കത്വാ ‘‘ഇതിഹ ആസ ഇതിഹ ആസാ’’തി ഈദിസവചനപടിസംയുത്തോ പോരാണകഥാസങ്ഖാതോ ഇതിഹാസോ പഞ്ചമോ ഏതേസന്തി ഇതിഹാസപഞ്ചമാ, തയോ വേദാ, തേസു ഇതിഹാസപഞ്ചമേസു.

യസ്സ ചിത്തന്തിആദി പഞ്ഹദ്വയം ഖീണാസവാനം ചുതിചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണം സന്ധായ വുത്തം. തത്ഥ പഠമപഞ്ഹേ ഉപ്പജ്ജതീതി ഉപ്പാദക്ഖണസമങ്ഗിതായ ഉപ്പജ്ജതി. ന നിരുജ്ഝതീതി നിരോധക്ഖണം അപ്പത്തതായ ന നിരുജ്ഝതി. തസ്സ ചിത്തന്തി തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ തം ചിത്തം കിം നിരുജ്ഝിസ്സതി ആയതിഞ്ച നുപ്പജ്ജിസ്സതീതി പുച്ഛാ, തസ്സാ ച വിഭജ്ജബ്യാകരണീയതായ ഏവമേത്ഥ വിസ്സജ്ജനം വേദിതബ്ബം. അരഹതോ പച്ഛിമചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ തസ്സ ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി, ന നിരുജ്ഝതി, ആയതിഞ്ച നുപ്പജ്ജിസ്സതി, അവസ്സമേവ നിരോധക്ഖണം പത്വാ നിരുജ്ഝിസ്സതി, തതോ അപ്പടിസന്ധികത്താ അഞ്ഞം നുപ്പജ്ജിസ്സതി. ഠപേത്വാ പന പച്ഛിമചിത്തസമങ്ഗിം ഖീണാസവം ഇതരേസം ഉപ്പാദക്ഖണസമങ്ഗിചിത്തം ഉപ്പാദക്ഖണസമങ്ഗിതായ ഉപ്പജ്ജതി ഭങ്ഗം അപ്പത്തതായ ന നിരുജ്ഝതി, ഭങ്ഗം പന പത്വാ നിരുജ്ഝിസ്സതേവ, അഞ്ഞം പന തസ്മിം വാ അഞ്ഞസ്മിം വാ അത്തഭാവേ ഉപ്പജ്ജിസ്സതി ചേവ നിരുജ്ഝിസ്സതി ചാതി. യസ്സ വാ പനാതിആദി ദുതിയപഞ്ഹേ പന നിരുജ്ഝിസ്സതി നുപ്പജ്ജിസ്സതീതി യസ്സ ചിത്തം ഉപ്പാദക്ഖണസമങ്ഗിതായ ഭങ്ഗക്ഖണം പത്വാ നിരുജ്ഝിസ്സതി അപ്പടിസന്ധികതായ നുപ്പജ്ജിസ്സതി, തസ്സ ഖീണാസവസ്സ തം ചിത്തം കിം ഉപ്പജ്ജതി ന നിരുജ്ഝതീതി പുച്ഛാ, തസ്സാ ഏകംസബ്യാകരണീയതായ ‘‘ആമന്താ’’തി വിസ്സജ്ജനം വേദിതബ്ബം. ഉദ്ധം വാ അധോ വാ ഹരിതും അസക്കോന്തോതി ഉപരിമപദേ വാ ഹേട്ഠിമപദം ഹേട്ഠിമപദേ വാ ഉപരിമപദം അത്ഥതോ സമന്നാഹരിതും ഘടേതും പുബ്ബേനാപരം യോജേത്വാ അത്ഥം പരിച്ഛിന്ദിതും അസക്കോന്തോതി അത്ഥോ.

സോതാപന്നാനം സീലേസു പരിപൂരകാരിതായ സമാദിന്നസീലതോ നത്ഥി പരിഹാനീതി ആഹ ‘‘അഭബ്ബോ ദാനി സാസനതോ നിവത്തിതു’’ന്തി. വഡ്ഢേത്വാതി ഉപരിമഗ്ഗത്ഥായ കമ്മട്ഠാനം വഡ്ഢേത്വാ. ദന്തേ പുനന്തി വിസോധേന്തി ഏതേനാതി ദന്തപോനം വുച്ചതി ദന്തകട്ഠം. അഭിനവാനം ആഗന്തുകാനം ലജ്ജീസഭാവം ഖന്തിമേത്താദിഗുണസമങ്ഗിതഞ്ച കതിപാഹം സുട്ഠു വീമംസിത്വാവ ഹത്ഥകമ്മാദിസമ്പടിച്ഛനം സങ്ഗഹകരണഞ്ച യുത്തന്തി സാമണേരസ്സ ചേവ അഞ്ഞേസഞ്ച ഭിക്ഖൂനം ദിട്ഠാനുഗതിം ആപജ്ജന്താനം ഞാപനത്ഥം ഥേരോ തസ്സ ഭബ്ബരൂപതം അഭിഞ്ഞായ ഞത്വാപി പുന സമ്മജ്ജനാദിം അകാസി. ‘‘തസ്സ ചിത്തദമനത്ഥ’’ന്തിപി വദന്തി. ബുദ്ധവചനം പട്ഠപേസീതി ബുദ്ധവചനം ഉഗ്ഗണ്ഹാപേതും ആരഭി. സകലവിനയാചാരപടിപത്തി ഉപസമ്പന്നാനമേവ വിഹിതാതി തപ്പരിയാപുണനമപി തേസഞ്ഞേവ അനുരൂപന്തി ആഹ ‘‘ഠപേത്വാ വിനയപിടക’’ന്തി. തസ്സ ചിത്തേ ഠപിതമ്പി ബുദ്ധവചനം സങ്ഗോപനത്ഥായ നിയ്യാതിതഭാവം ദസ്സേതും ‘‘ഹത്ഥേ പതിട്ഠാപേത്വാ’’തി വുത്തം.

ഏകരജ്ജാഭിസേകന്തി സകലജമ്ബുദീപേ ഏകാധിപച്ചവസേന കരിയമാനം അഭിസേകം. രാജിദ്ധിയോതി രാജാനുഭാവാനുഗതപ്പഭാവാ. യതോതി യതോ സോളസഘടതോ. ദേവതാ ഏവ ദിവസേ ദിവസേ ആഹരന്തീതി സമ്ബന്ധോ. ദേവസികന്തി ദിവസേ ദിവസേ. അഗദാമലകന്തി അപ്പകേനേവ സരീരസോധനാദിസമത്ഥം സബ്ബദോസഹരം ഓസധാമലകം. ഛദ്ദന്തദഹതോതി ഛദ്ദന്തദഹസമീപേ ഠിതദേവവിമാനതോ, കപ്പരുക്ഖതോ വാ, തത്ഥ താദിസാ കപ്പരുക്ഖവിസേസാ സന്തി, തതോ വാ ആഹരന്തീതി അത്ഥോ. അസുത്തമയികന്തി സുത്തേഹി അബദ്ധം ദിബ്ബസുമനപുപ്ഫേഹേവ കതം സുമനപുപ്ഫപടം. ഉട്ഠിതസ്സ സാലിനോതി സയംജാതസാലിനോ, സമുദായാപേക്ഖഞ്ചേത്ഥ ഏകവചനം, സാലീനന്തി അത്ഥോ. നവ വാഹസഹസ്സാനീതി ഏത്ഥ ചതസ്സോ മുട്ഠിയോ ഏകോ കുഡുവോ, ചത്താരോ കുഡുവാ ഏകോ പത്ഥോ, ചത്താരോ പത്ഥാ ഏകോ ആള്ഹകോ, ചത്താരോ ആള്ഹകാ ഏകം ദോണം, ചത്താരി ദോണാനി ഏകാ മാനികാ, ചതസ്സോ മാനികാ ഏകാ ഖാരീ, വീസതി ഖാരികാ ഏകോ വാഹോ, തദേവ ‘‘ഏകം സകട’’ന്തി സുത്തനിപാതട്ഠകഥാദീസു (സു. നി. അട്ഠ. ൨.കോകാലികസുത്തവണ്ണനാ) വുത്തം. നിത്ഥുസകണേ കരോന്തീതി ഥുസകുണ്ഡകരഹിതേ കരോന്തി. തേന നിമ്മിതം ബുദ്ധരൂപം പസ്സന്തോതി സമ്ബന്ധോ. പുഞ്ഞപ്പഭാവനിബ്ബത്തഗ്ഗഹണം നാഗരാജനിമ്മിതാനം പുഞ്ഞപ്പഭാവനിബ്ബത്തേഹി സദിസതായ കതം. വിമലകേതുമാലാതി ഏത്ഥ കേതുമാലാ നാമ സീസതോ നിക്ഖമിത്വാ ഉപരിമുദ്ധനി പുഞ്ജോ ഹുത്വാ ദിസ്സമാനരസ്മിരാസീതി വദന്തി.

ബാഹിരകപാസണ്ഡന്തി ബാഹിരകപ്പവേദിതം സമയവാദം. പരിഗ്ഗണ്ഹീതി വീമംസമാനോ പരിഗ്ഗഹേസി. ഭദ്ദപീഠകേസൂതി വേത്തമയപീഠേസു. സാരോതി ഗുണസാരോ. സീഹപഞ്ജരേതി മഹാവാതപാനസമീപേ. കിലേസവിപ്ഫന്ദരഹിതചിത്തതായ ദന്തം. നിച്ചം പച്ചുപട്ഠിതസതാരക്ഖതായ ഗുത്തം. ഖുരഗ്ഗേയേവാതി കേസോരോപനാവസാനേ. അതിവിയ സോഭതീതി സമ്ബന്ധോ. വാണിജകോ അഹോസീതി മധുവാണിജകോ അഹോസി.

പുബ്ബേ വ സന്നിവാസേനാതി പുബ്ബേ വാ പുബ്ബജാതിയം വാ സഹവാസേനാതി അത്ഥോ. പച്ചുപ്പന്നഹിതേന വാതി വത്തമാനഭവേ ഹിതചരണേന വാ. ഏവം ഇമേഹി ദ്വീഹി കാരണേഹി തം സിനേഹസങ്ഖാതം പേമം ജായതേ. കിം വിയാതി? ആഹ ‘‘ഉപ്പലം വ യഥോദകേ’’തി. ഉപ്പലം വാതി രസ്സകതോ വാ-സദ്ദോ അവുത്തസമ്പിണ്ഡനത്ഥോ. യഥാ-സദ്ദോ ഉപമായം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യഥാ ഉപ്പലഞ്ച സേസഞ്ച പദുമാദി ഉദകേ ജായമാനം ദ്വേ കാരണാനി നിസ്സായ ജായതി ഉദകഞ്ചേവ കലലഞ്ച, ഏവം പേമമ്പീതി (ജാ. അട്ഠ. ൨.൨.൧൭൪).

ധുവഭത്താനീതി നിച്ചഭത്താനി. വജ്ജാവജ്ജന്തി ഖുദ്ദകം മഹന്തഞ്ച വജ്ജം. മോഗ്ഗലിപുത്തതിസ്സത്ഥേരസ്സ ഭാരമകാസീതി ഥേരസ്സ മഹാനുഭാവതം, തദാ സാസനകിച്ചസ്സ നായകഭാവേന സങ്ഘപരിണായകതഞ്ച രഞ്ഞോ ഞാപേതും സങ്ഘോ തസ്സ ഭാരമകാസീതി വേദിതബ്ബം, ന അഞ്ഞേസം അജാനനതായ. സാസനസ്സ ദായാദോതി സാസനസ്സ അബ്ഭന്തരോ ഞാതകോ ഹോമി ന ഹോമീതി അത്ഥോ. യേ സാസനേ പബ്ബജിതും പുത്തധീതരോ പരിച്ചജന്തി, തേ ബുദ്ധസാസനേ സാലോഹിതഞാതകാ നാമ ഹോന്തി, സകലസാസനധാരണേ സമത്ഥാനം അത്തനോ ഓരസപുത്താനം പരിച്ചത്തത്താ ന പച്ചയമത്തദായകാതി ഇമമത്ഥം സന്ധായ ഥേരോ ‘‘ന ഖോ, മഹാരാജ, ഏത്താവതാ സാസനസ്സ ദായാദോ ഹോതീ’’തി ആഹ. കഥഞ്ചരഹീതി ഏത്ഥ ചരഹീതി നിപാതോ അക്ഖന്തിം ദീപേതി. തിസ്സകുമാരസ്സാതി രഞ്ഞോ ഏകമാതുകസ്സ കനിട്ഠസ്സ. സക്ഖസീതി സക്ഖിസ്സസി. സിക്ഖായ പതിട്ഠാപേസുന്തി പാണാതിപാതാ വേരമണിആദീസു വികാലഭോജനാ വേരമണിപരിയോസാനാസു ഛസു സിക്ഖാസു പാണാതിപാതാ വേരമണിം ദ്വേ വസ്സാനി അവീതിക്കമ്മ സമാദാനം സമാദിയാമീതിആദിനാ (പാചി. ൧൦൭൯) സമാദാനവസേന സിക്ഖാസമ്മുതിദാനാനന്തരം സിക്ഖായ പതിട്ഠാപേസും. ഛ വസ്സാനി അഭിസേകസ്സ അസ്സാതി ഛവസ്സാഭിസേകോ.

സബ്ബം ഥേരവാദന്തി ദ്വേ സങ്ഗീതിയോ ആരുള്ഹാ പാളി. സാ ഹി മഹാസങ്ഘികാദിഭിന്നലദ്ധികാഹി വിവേചേതും ‘‘ഥേരവാദോ’’തി വുത്താ. അയഞ്ഹി വിഭജ്ജവാദോ മഹാകസ്സപത്ഥേരാദീഹി അസങ്കരതോ രക്ഖിതോ ആനീതോ ചാതി ‘‘ഥേരവാദോ’’തി വുച്ചതി, ‘‘സഥേരവാദ’’ന്തിപി ലിഖന്തി. തത്ഥ ‘‘അട്ഠകഥാസു ആഗതഥേരവാദസഹിതം സാട്ഠകഥം തിപിടകസങ്ഗഹിതം ബുദ്ധവചന’’ന്തി ആനേത്വാ യോജേതബ്ബം. തേജോധാതും സമാപജ്ജിത്വാതി തേജോകസിണാരമ്മണം ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ.

സഭായന്തി നഗരമജ്ഝേ വിനിച്ഛയസാലായം. ദിട്ഠിഗതാനീതി ദിട്ഠിയോവ. ന ഖോ പനേതം സക്കാ ഇമേസം മജ്ഝേ വസന്തേന വൂപസമേതുന്തി തേസഞ്ഹി മജ്ഝേ വസന്തോ തേസുയേവ അന്തോഗധത്താ ആദേയ്യവചനോ ന ഹോതി, തസ്മാ ഏവം ചിന്തേസി. അഹോഗങ്ഗപബ്ബതന്തി ഏവംനാമകം പബ്ബതം. ‘‘അധോഗങ്ഗാപബ്ബത’’ന്തിപി ലിഖന്തി, തം ന സുന്ദരം. പഞ്ചാതപേന തപ്പേന്തീതി ചതൂസു ഠാനേസു അഗ്ഗിം ജാലേത്വാ മജ്ഝേ ഠത്വാ സൂരിയമണ്ഡലം ഉല്ലോകേന്താ സൂരിയാതപേന തപ്പേന്തി. ആദിച്ചം അനുപരിവത്തന്തീതി ഉദയകാലതോ പഭുതി സൂരിയം ഓലോകയമാനാ യാവ അത്ഥങ്ഗമനാ സൂരിയാഭിമുഖാവ പരിവത്തന്തി. വോഭിന്ദിസ്സാമാതി പഗ്ഗണ്ഹിംസൂതി വിനാസേസ്സാമാതി ഉസ്സാഹമകംസു.

വിസ്സട്ഠോതി മരണസങ്കാരഹിതോ, നിബ്ഭയോതി അത്ഥോ. മിഗവം നിക്ഖമിത്വാതി അരഞ്ഞേ വിചരിത്വാ മിഗമാരണകീളാ മിഗവം, തം ഉദ്ദിസ്സ നിക്ഖമിത്വാ മിഗവധത്ഥം നിക്ഖമിത്വാതി അത്ഥോ. അഹിനാഗാദിതോ വിസേസനത്ഥം ‘‘ഹത്ഥിനാഗേനാ’’തി വുത്തം. തസ്സ പസ്സന്തസ്സേവാതി അനാദരേ സാമിവചനം, തസ്മിം പസ്സന്തേയേവാതി അത്ഥോ. ആകാസേ ഉപ്പതിത്വാതി ഏത്ഥ അയം വികുബ്ബനിദ്ധി ന ഹോതീതി ഗിഹിസ്സാപി ഇമം ഇദ്ധിം ദസ്സേസി അധിട്ഠാനിദ്ധിയാ അപ്പടിക്ഖിത്തത്താ. പകതിവണ്ണഞ്ഹി വിജഹിത്വാ നാഗവണ്ണാദിദസ്സനം വികുബ്ബനിദ്ധി. ഛണവേസന്തി ഉസ്സവവേസം. പധാനഘരന്തി ഭാവനാനുയോഗവസേന വീരിയാരമ്ഭസ്സ അനുരൂപം വിവിത്തസേനാസനം. സോപീതി രഞ്ഞോ ഭാഗിനേയ്യം സന്ധായ വുത്തം.

കുസലാധിപ്പായോതി മനാപജ്ഝാസയോ. ദ്വേള്ഹകജാതോതി സംസയമാപന്നോ. ഏകേകം ഭിക്ഖുസഹസ്സപരിവാരന്തി ഏത്ഥ ‘‘ഗണ്ഹിത്വാ ആഗച്ഛഥാ’’തി ആണാകാരേന വുത്തേപി ഥേരാ ഭിക്ഖൂ സാസനഹിതത്താ ഗതാ. കപ്പിയസാസനഞ്ഹേതം, ന ഗിഹീനം ഗിഹികമ്മപടിസംയുത്തം. ഥേരോ നാഗച്ഛീതി കിഞ്ചാപി ‘‘രാജാ പക്കോസതീ’’തി വുത്തേപി ധമ്മകമ്മത്ഥായ ആഗന്തും വട്ടതി, ദ്വിക്ഖത്തും പന പേസിതേപി ‘‘അനനുരൂപാ യാചനാ’’തി നാഗതോ, ‘‘മഹാനുഭാവോ ഥേരോ യഥാനുസിട്ഠം പടിപത്തികോ പമാണഭൂതോ’’തി രഞ്ഞോ ചേവ ഉഭയപക്ഖികാനഞ്ച അത്തനി ബഹുമാനുപ്പാദനവസേന ഉദ്ധം കത്തബ്ബകമ്മസിദ്ധിം ആകങ്ഖന്തോ അസാരുപ്പവചനലേസേന നാഗച്ഛി. ഏകതോ സങ്ഘടിതാ നാവാ നാവാസങ്ഘാടം. സാസനപച്ചത്ഥികാനം ബഹുഭാവതോ ആഹ ‘‘ആരക്ഖം സംവിധായാ’’തി. യന്തി യസ്മാ. അബ്ബാഹിംസൂതി ആകഡ്ഢിംസു. ബാഹിരതോതി ഉയ്യാനസ്സ ബാഹിരതോ. പസ്സന്താനം അതിദുക്കരഭാവേന ഉപട്ഠാനം സന്ധായ ‘‘പദേസപഥവീകമ്പനം ദുക്കര’’ന്തി ആഹ. അധിട്ഠാനേ പനേത്ഥ വിസും ദുക്കരതാ നാമ നത്ഥി.

ദീപകതിത്തിരോതി സാകുണികേഹി സമജാതികാനം ഗഹണത്ഥായ പോസേത്വാ സിക്ഖേത്വാ പാസട്ഠാനേ ഠപനകതിത്തിരോ. ന പടിച്ച കമ്മം ഫുസതീതി ഗാഥായ യദി തവ പാപകിരിയായ മനോ നപ്പദുസ്സതി, ലുദ്ദേന തം നിസ്സായ കതമ്പി പാപകമ്മം തം ന ഫുസതി. പാപകിരിയായ ഹി അപ്പോസ്സുക്കസ്സ നിരാലയസ്സ ഭദ്രസ്സ സതോ തവ തം പാപം ന ഉപലിമ്പതി, തവ ചിത്തം ന അല്ലീയതീതി അത്ഥോ.

കിം വദതി സീലേനാതി കിംവാദീ. അഥ വാ കോ കതമോ വാദോ കിംവാദോ, സോ ഏതസ്സ അത്ഥീതി കിംവാദീ. അത്താനഞ്ച ലോകഞ്ച സസ്സതോതി വാദോ ഏതേസന്തി സസ്സതവാദിനോ. സത്തേസു സങ്ഖാരേസു വാ ഏകച്ചം സസ്സതന്തി പവത്തോ വാദോ ഏകച്ചസസ്സതോ, തസ്മിം നിയുത്താ ഏകച്ചസസ്സതികാ. ‘‘അന്തോ, അനന്തോ, അന്താനന്തോ, നേവന്തോ നാനന്തോ’’തി ഏവം അന്താനന്തം ആരബ്ഭ പവത്താ ചത്താരോ വാദാ അന്താനന്താ, തേസു നിയുത്താ അന്താനന്തികാ. ന മരതി ന ഉപച്ഛിജ്ജതീതി അമരാ, ഏവന്തിപി മേ നോ, തഥാതിപി മേ നോതിആദിനാ (ദീ. നി. ൧.൬൨) പവത്താ ദിട്ഠി ചേവ വാചാ ച, തസ്സാ വിക്ഖേപോ ഏതേസന്തി അമരാവിക്ഖേപികാ. അഥ വാ അമരാ നാമ മച്ഛജാതി ദുഗ്ഗഹാ ഹോതി, തസ്സാ അമരായ വിയ വിക്ഖേപോ ഏതേസന്തി അമരാവിക്ഖേപികാ. അധിച്ച യദിച്ഛകം യം കിഞ്ചി കാരണം അനപേക്ഖിത്വാ സമുപ്പന്നോ അത്താ ച ലോകോ ചാതി വാദേ നിയുത്താ അധിച്ചസമുപ്പന്നികാ. സഞ്ഞീ അത്താതി വാദോ യേസന്തേ സഞ്ഞീവാദാ. ഏവം അസഞ്ഞീവാദാ നേവസഞ്ഞീനാസഞ്ഞീവാദാതി ഏത്ഥാപി. ‘‘കായസ്സ ഭേദാ സത്തോ ഉച്ഛിജ്ജതീ’’തി (ദീ. നി. ൧.൮൫-൮൬) ഏവം ഉച്ഛേദം വദന്തീതി ഉച്ഛേദവാദാ. ദിട്ഠധമ്മോതി പച്ചക്ഖോ യഥാസകം അത്തഭാവോ, തസ്മിംയേവ യഥാകാമം പഞ്ചകാമഗുണപരിഭോഗേന നിബ്ബാനം ദുക്ഖൂപസമം വദന്തീതി ദിട്ഠധമ്മനിബ്ബാനവാദാ. വിഭജിത്വാ വാദോ ഏതസ്സാതി വിഭജ്ജവാദീ, ഭഗവാ. സബ്ബം ഏകരൂപേന അവത്വാ യഥാധമ്മം വിഭജിത്വാ നിജ്ജടം നിഗുമ്ബം കത്വാ യഥാ ദിട്ഠിസന്ദേഹാദയോ വിഗച്ഛന്തി, സമ്മുതിപരമത്ഥാ ച ധമ്മാ അസങ്കരാ പടിഭന്തി, ഏവം ഏകന്തവിഭജനസീലോതി വുത്തം ഹോതി. പരപ്പവാദം മദ്ദമാനോതി തസ്മിം കാലേ ഉപ്പന്നം, ആയതിം ഉപ്പജ്ജനകഞ്ച സബ്ബം പരവാദം കഥാവത്ഥുമാതികാവിവരണമുഖേന നിമ്മദ്ദനം കരോന്തോതി അത്ഥോ.

തതിയസങ്ഗീതികഥാവണ്ണനാനയോ നിട്ഠിതോ.

ആചരിയപരമ്പരകഥാവണ്ണനാ

കേനാഭതന്തി ഇമം പഞ്ഹം വിസ്സജ്ജേന്തേന ജമ്ബുദീപേ താവ യാവ തതിയസങ്ഗീതി, താവ ദസ്സേത്വാ ഇദാനി സീഹളദീപേ ആചരിയപരമ്പരം ദസ്സേതും തതിയസങ്ഗഹതോ പന ഉദ്ധന്തിആദി ആരദ്ധം. ഇമം ദീപന്തി തമ്ബപണ്ണിദീപം. തസ്മിം ദീപേ നിസീദിത്വാ ആചരിയേന അട്ഠകഥായ കതത്താ ‘‘ഇമം ദീപ’’ന്തി വുത്തം. കഞ്ചി കാലന്തി അച്ചന്തസംയോഗേ ഉപയോഗവചനം, കിസ്മിഞ്ചി കാലേതി അത്ഥോ. പോരാണാതി സീഹളദീപേ സീഹളട്ഠകഥാകാരകാ. ഭദ്ദനാമോതി ഭദ്ദസാലത്ഥേരോ. ആഗും പാപം ന കരോന്തീതി നാഗാ. വിനയപിടകം വാചയിംസൂതി സമ്ബന്ധോ. തമ്ബപണ്ണിയാതി ഭുമ്മവചനം. നികായേ പഞ്ചാതി വിനയാഭിധമ്മാനം വിസും ഗഹിതത്താ തബ്ബിനിമുത്താ പഞ്ച നികായാ ഗഹേതബ്ബാ. പകരണേതി അഭിധമ്മപകരണേ വാചേസുന്തി യോജനാ. തീണി പിടകാനി സ്വാഗതാനി അസ്സാതി ‘‘തേപിടകോ’’തി വത്തബ്ബേ ‘‘തിപേടകോ’’തി ഛന്ദാനുരക്ഖണത്ഥം വുത്തം. താരകരാജാതി ചന്ദിമാ. പുപ്ഫനാമോതി ഏത്ഥ മഹാപദുമത്ഥേരോ സുമനത്ഥേരോ ച ഞാതബ്ബോതി ദ്വിക്ഖത്തും ‘‘പുപ്ഫനാമോ’’തി വുത്തം.

വനവാസിന്തി വനവാസീരട്ഠം. കരകവസ്സന്തി ഹിമപാതനകവസ്സം, കരകധാരാസദിസം വാ വസ്സം. ഹരാപേത്വാതി ഉദകോഘേന ഹരാപേത്വാ. ഛിന്നഭിന്നപടധരോതി സത്ഥകേന ഛിന്നം രങ്ഗേന ഭിന്നം പടം ധാരണകോ. ഭണ്ഡൂതി മുണ്ഡകോ. മക്ഖം അസഹമാനോതി ഥേരസ്സ ആനുഭാവം പടിച്ച അത്തനോ ഉപ്പന്നം പരേസം ഗുണമക്ഖനലക്ഖണം മക്ഖം തഥാ പവത്തം കോധം അസഹമാനോ. അസനിയോ ഫലന്തീതി ഗജ്ജന്താ പതന്തി. മേ മമ ഭയഭേരവം ജനേതും പടിബലോ ന അസ്സ ന ഭവേയ്യാതി യോജനാ. അഞ്ഞദത്ഥൂതി ഏകംസേന. കസ്മീരഗന്ധാരാതി കസ്മീരഗന്ധാരരട്ഠവാസിനോ. ഇസിവാതപടിവാതാതി ഭിക്ഖൂനം ചീവരചലനകായചലനേഹി സഞ്ജനിതവാതേഹി പരിതോ സമന്തതോ ബീജയമാനാ അഹേസും. ധമ്മചക്ഖുന്തി ഹേട്ഠാമഗ്ഗത്തയേ ഞാണം. അനമതഗ്ഗിയന്തി അനമതഗ്ഗസംയുത്തം (സം. നി. ൨.൧൨൪ ആദയോ). സമധികാനീതി സാധികാനി. പഞ്ച രട്ഠാനീതി പഞ്ച ചിനരട്ഠാനി. വേഗസാതി വേഗേന. സമന്തതോ രക്ഖം ഠപേസീതി തേസം അപ്പവേസനത്ഥായ അധിട്ഠാനവസേന രക്ഖം ഠപേസി. അഡ്ഢുഡ്ഢാനി സഹസ്സാനീതി അഡ്ഢേന ചതുത്ഥാനി അഡ്ഢുഡ്ഢാനി, അതിരേകപഞ്ചസതാനി തീണി സഹസ്സാനീതി അത്ഥോ. ദിയഡ്ഢസഹസ്സന്തി അഡ്ഢേന ദുതിയം ദിയഡ്ഢം, അതിരേകപഞ്ചസതികം സഹസ്സന്തി അത്ഥോ. നിദ്ധമേത്വാനാതി പലാപേത്വാ.

രാജഗഹനഗരപരിവത്തകേനാതി രാജഗഹനഗരം പരിവത്തേത്വാ തതോ ബഹി തം പദക്ഖിണം കത്വാ ഗതമഗ്ഗേന, ഗമനേന വാ. ആരോപേസീതി പടിപാദേസി. പളിനാതി ആകാസം പക്ഖന്ദിംസു. നഗുത്തമേതി ചേതിയഗിരിമാഹ. പുരതോതി പാചീനദിസാഭാഗേ. പുരസേട്ഠസ്സാതി സേട്ഠസ്സ അനുരാധപുരസ്സ. സിലകൂടമ്ഹീതി ഏവംനാമകേ പബ്ബതകൂടേ. സീഹകുമാരസ്സ പുത്തോതി ഏത്ഥ ‘‘കലിങ്ഗരാജധീതു കുച്ഛിസ്മിം സീഹസ്സ ജാതോ സീഹകുമാരോ’’തി വദന്തി. ജേട്ഠമാസസ്സ പുണ്ണമിയം ജേട്ഠനക്ഖത്തം വാ മൂലനക്ഖത്തം വാ ഹോതീതി ആഹ ‘‘ജേട്ഠമൂലനക്ഖത്തം നാമ ഹോതീ’’തി. മിഗാനം വാനതോ ഹിംസനതോ ബാധനതോ മിഗവം, മിഗവിജ്ഝനകീളാ. രോഹിതമിഗരൂപന്തി ഗോകണ്ണമിഗവേസം. രഥയട്ഠിപ്പമാണാതി രഥപതോദപ്പമാണാ. ഏകാ ലതായട്ഠി നാമാതി ഏകാ രജതമയാ കഞ്ചനലതായ പടിമണ്ഡിതത്താ ഏവം ലദ്ധനാമാ. പുപ്ഫയട്ഠിയം നീലാദീനി പുപ്ഫാനി, സകുണയട്ഠിയം നാനപ്പകാരാ മിഗപക്ഖിനോ വിചിത്തകമ്മകതാ വിയ ഖായന്തീതി ദട്ഠബ്ബം. രാജകകുധഭണ്ഡാനീതി രാജാരഹഉത്തമഭണ്ഡാനി. സങ്ഖന്തി ദക്ഖിണാവട്ടം അഭിസേകസങ്ഖം. വഡ്ഢമാനന്തി അലങ്കാരചുണ്ണം, ‘‘നഹാനചുണ്ണ’’ന്തി കേചി. വടംസകന്തി കണ്ണപിളന്ധനം വടംസകന്തി വുത്തം ഹോതി. നന്ദിയാവട്ടന്തി നന്ദിയാവട്ടപുപ്ഫാകാരേന മങ്ഗലത്ഥം സുവണ്ണേന കതം. കഞ്ഞന്തി ഖത്തിയകുമാരിം. ഹത്ഥപുഞ്ഛനന്തി പീതവണ്ണം മഹഗ്ഘഹത്ഥപുഞ്ഛനവത്ഥം. അരുണവണ്ണമത്തികന്തി നാഗഭവനസമ്ഭവം. വത്ഥകോടികന്തി വത്ഥയുഗമേവ. നാഗമാഹടന്തി നാഗേഹി ആഹടം. അമതോസധന്തി ഏവംനാമികാ ഗുളികജാതി. അമതസദിസകിച്ചത്താ ഏവം വുച്ചതി. ഭൂമത്ഥരണസങ്ഖേപേനാതി ഭൂമത്ഥരണാകാരേന. ഉപ്പാതപാഠകാതി നിമിത്തപാഠകാ. അലം ഗച്ഛാമാതി ‘‘പുരസ്സ അച്ചാസന്നത്താ സാരുപ്പം ന ഹോതീ’’തി പടിക്ഖിപന്തോ ആഹ. അഡ്ഢനവമാനം പാണസഹസ്സാനന്തി (അ. നി. ൬.൫൩) പഞ്ചസതാധികാനം അട്ഠന്നം പാണസഹസ്സാനം. അപ്പമാദസുത്തന്തി അങ്ഗുത്തരനികായേ മഹാഅപ്പമാദസുത്തം, രാജോവാദസുത്തന്തി വുത്തം ഹോതി.

മഹച്ചാതി മഹതാ. ഉപസങ്കമന്തോതി അതിവിയ കിലന്തരൂപോ ഹുത്വാ ഉപസങ്കമീതി അത്ഥോ. തുമ്ഹേ ജാനനത്ഥന്തി സമ്ബന്ധോ. പഞ്ചപണ്ണാസായാതി ഏത്ഥ ‘‘ചതുപഞ്ഞാസായാതി വത്തബ്ബം. ഏവഞ്ഹി സതി ഉപരി വുച്ചമാനം ദ്വാസട്ഠി അരഹന്തോതി വചനം സമേതീ’’തി സാരത്ഥദീപനിയം (സാരത്ഥ. ടീ. ൧.ആചരിയപരമ്പരകഥാവണ്ണനാ) വുത്തം. ദസഭാതികസമാകുലന്തി മുടസിവസ്സ പുത്തേഹി ദേവാനംപിയതിസ്സാദീഹി ദസഹി ഭാതികേഹി സമാകിണ്ണം. ചിരദിട്ഠോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോതി ധാതുയോ സന്ധായാഹ. സബ്ബതാളാവചരേതി സബ്ബാനി തുരിയഭണ്ഡാനി, തംസഹചരിതേ വാ വാദകേ. ഉപട്ഠാപേത്വാതി ഉപഹാരകാരാപനവസേന സന്നിപാതേത്വാ. വഡ്ഢമാനകച്ഛായായാതി പച്ഛാഭത്തം. പോക്ഖരവസ്സന്തി പോക്ഖരപത്തേ വിയ അതേമിതുകാമാനം ഉപരി അതേമേത്വാ പവത്തനകവസ്സം. മഹാവീരോതി സത്ഥുവോഹാരേന ധാതു ഏവ വുത്താ. പച്ഛിമദിസാഭിമുഖോവ ഹുത്വാ അപസക്കന്തോതി ഏത്ഥ പുരത്ഥാഭിമുഖോ ഠിതോവ പിട്ഠിതോ അപസക്കനേന പച്ഛിമദിസായ ഗച്ഛന്തോ താദിസോപസങ്കമനം സന്ധായ ‘‘പച്ഛിമദിസാഭിമുഖോ’’തി വുത്തോ. ‘‘മഹേജവത്ഥു നാമ ഏവംനാമകം ദേവട്ഠാന’’ന്തി വദന്തി.

പജ്ജരകേനാതി അമനുസ്സസമുട്ഠാപിതേന പജ്ജരകരോഗേന. ദേവോതി മേഘോ. അനുപ്പവേച്ഛീതി വിമുച്ചി. വിവാദോ ഹോതീതി ഏത്ഥ കിരിയാകാലമപേക്ഖിത്വാ വത്തമാനപ്പയോഗോ ദട്ഠബ്ബോ. ഏവം ഈദിസേസു സബ്ബത്ഥ. തദേതന്തി ഠാനം തിട്ഠതീതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘ഛന്നം വണ്ണാനം സമ്ബന്ധഭൂതാനം രംസിയോ ചാ’’തി അജ്ഝാഹരിതബ്ബം, ‘‘ഛന്നം വണ്ണാനം ഉദകധാരാ ചാ’’തി ഏവമ്പേത്ഥ സമ്ബന്ധം വദന്തി. പരിനിബ്ബുതേപി ഭഗവതി തസ്സാനുഭാവേന ഏവരൂപം പാടിഹാരിയം അഹോസി ഏവാതി ദസ്സേതും ഏവം അചിന്തിയാതിആദിഗാഥമാഹ. രക്ഖം കരോന്തോതി അത്തനാ ഉപായേന പലാപിതാനം യക്ഖാനം പുന അപ്പവിസനത്ഥായ പരിത്താനം കരോന്തോ. ആവിജ്ജീതി പരിയായി.

രഞ്ഞോ ഭാതാതി രഞ്ഞോ കനിട്ഠഭാതാ. അനുളാദേവീ നാമ രഞ്ഞോ ജേട്ഠഭാതു ജായാ. സരസരംസിജാലവിസ്സജ്ജനകേനാതി സിനിദ്ധതായ രസവന്തം ഓജവന്തം രംസിജാലം വിസ്സജ്ജേന്തേന. ഏകദിവസേന അഗമാസീതി സമ്ബന്ധോ. അപ്പേസീതി ലേഖസാസനം പതിട്ഠാപേസി. ഉദിക്ഖതീതി അപേക്ഖതി പത്ഥേതി. ഭാരിയന്തി ഗരുകം, അനതിക്കമനീയന്തി അത്ഥോ. മം പടിമാനേതീതി മം ഉദിക്ഖതി. കമ്മാരവണ്ണന്തി രഞ്ഞോ പകതിസുവണ്ണകാരവണ്ണം. തിഹത്ഥവിക്ഖമ്ഭന്തി തിഹത്ഥവിത്ഥാരം. സകലജമ്ബുദീപരജ്ജേനാതി ഏത്ഥ രഞ്ഞോ ഇദന്തി രജ്ജം, സകലജമ്ബുദീപതോ ഉപ്പജ്ജനകആയോ ചേവ ആണാദയോ ച, തേന പൂജേമീതി അത്ഥോ, ന സകലപഥവീപാസാദാദിവത്ഥുനാ തസ്സ സത്താഹം ദേമീതിആദിനാ കാലപരിച്ഛേദം കത്വാ ദാതും അയുത്തത്താ. ഏവഞ്ഹി ദേന്തോ താവകാലികം ദേതി നാമ വത്ഥുപരിച്ചാഗലക്ഖണത്താ ദാനസ്സ, പഥവാദിവത്ഥുപരിച്ചാഗേന ച പുന ഗഹണസ്സ അയുത്തത്താ. നിയമിതകാലേ പന ആയാദയോ പരിച്ചത്താ ഏവാതി തതോ പരം അപരിച്ചത്തത്താ ഗഹേതും വട്ടതി. തസ്മാ വുത്തനയേനേത്ഥ ഇതോ പരമ്പി ആയാദിദാനവസേനേവ രജ്ജദാനം വേദിതബ്ബം. പുപ്ഫുളകാ ഹുത്വാതി കേതകീപാരോഹങ്കുരാ വിയ ഉദകപുപ്ഫുളകാകാരാ ഹുത്വാ. ഗവക്ഖജാലസദിസന്തി ഭാവനപുംസകം, വാതപാനേസു ജാലാകാരേന ഠപിതദാരുപടസദിസന്തി അത്ഥോ, ഗവക്ഖേന ച സുത്താദിമയജാലേന ച സദിസന്തി വാ അത്ഥോ.

ദേവദുന്ദുഭിയോതി ഏത്ഥ ദേവോതി മേഘോ, തസ്സ അച്ഛസുക്ഖതായ ആകാസമിവ ഖായമാനസ്സ അനിമിത്തഗജ്ജിതം ദേവദുന്ദുഭി നാമ, യം ‘‘ആകാസദുന്ദുഭീ’’തിപി വദന്തി. ഫലിംസൂതി ഥനിംസു. പബ്ബതാനം നച്ചേഹീതി പഥവീകമ്പേന ഇതോ ചിതോ ച ഭമന്താനം പബ്ബതാനം നച്ചേഹി. വിമ്ഹയജാതാ യക്ഖാ ‘‘ഹി’’ന്തിസദ്ദം നിച്ഛാരേന്തീതി ആഹ ‘‘യക്ഖാനം ഹിങ്കാരേഹീ’’തി. സകസകപടിഭാനേഹീതി അത്തനോ അത്തനോ സിപ്പകോസല്ലേഹി. അഭിസേകം ദത്വാതി അനോതത്തദഹോദകേന അഭിസേകം ദത്വാ.

ദേവതാകുലാനീതി മഹാബോധിം പരിവാരേത്വാ ഠിതനാഗയക്ഖാദിദേവതാകുലാനി ദത്വാതി സമ്ബന്ധോ. ഗോപകരാജകമ്മിനോ തഥാ ‘‘തരച്ഛാ’’തി വദന്തി. ഇമിനാ പരിവാരേനാതി സഹത്ഥേ കരണവചനം, ഇമിനാ പരിവാരേന സഹാതി അത്ഥോ. താമലിത്തിന്തി ഏവംനാമകം സമുദ്ദതീരേ പട്ടനം. ഇദമസ്സ തതിയന്തി സുവണ്ണകടാഹേ പതിട്ഠിതസാഖാബോധിയാ രജ്ജസമ്പദാനം സന്ധായ വുത്തം. തതോ പന പുബ്ബേ ഏകവാരം രജ്ജസമ്പദാനം അച്ഛിന്നായ സാഖായ മഹാബോധിയാ ഏവ കതം, തേന സദ്ധിം ചതുക്ഖത്തും രാജാ രജ്ജേന പൂജേസി. രജ്ജേന പൂജിതദിവസേസു കിര സകലദീപതോ ഉപ്പന്നം ആയം ഗഹേത്വാ മഹാബോധിമേവ പൂജേസി.

പഠമപാടിപദദിവസേതി സുക്കപക്ഖപാടിപദദിവസേ. തഞ്ഹി കണ്ഹപക്ഖപാടിപദദിവസം അപേക്ഖിത്വാ ‘‘പഠമപാടിപദദിവസ’’ന്തി വുത്തം, ഇദഞ്ച തസ്മിം തമ്ബപണ്ണിദീപേ വോഹാരം ഗഹേത്വാ വുത്തം, ഇധ പന പുണ്ണമിതോ പട്ഠായ യാവ അപരാ പുണ്ണമീ, താവ ഏകോ മാസോതി വോഹാരോ. തസ്മാ ഇമിനാ വോഹാരേന ‘‘ദുതിയപാടിപദദിവസേ’’തി വത്തബ്ബം സിയാ കണ്ഹപക്ഖപാടിപദസ്സ ഇധ പഠമപാടിപദത്താ. ഗച്ഛതി വതരേതി ഏത്ഥ അരേതി ഖേദേ. സമന്തായോജനന്തി അച്ചന്തസംയോഗേ ഉപയോഗവചനം, യോജനപ്പമാണേ പദേസേ സബ്ബത്ഥാതി അത്ഥോ. സുപണ്ണരൂപേനാതി മഹാബോധിം ബലക്കാരേന ഗഹേത്വാ നാഗഭവനം നേതുകാമാനി നാഗരാജകുലാനി ഇദ്ധിയാ ഗഹിതേന ഗരുളരൂപേന സന്താസേതി. തം വിഭൂതിം പസ്സിത്വാതി ദേവതാദീഹി കരീയമാനം പൂജാമഹത്തം, മഹാബോധിയാ ച ആനുഭാവമഹത്തം ദിസ്വാ സയമ്പി തഥാ പൂജേതുകാമാ ഥേരിം യാചിത്വാതി യോജനാ. സമുദ്ദസാലവത്ഥുസ്മിന്തി യസ്മിം പദേസേ ഠത്വാ രാജാ സമുദ്ദേ ആഗച്ഛന്തം ബോധിം ഥേരാനുഭാവേന അദ്ദസ, യത്ഥ ച പച്ഛാ സമുദ്ദസ്സ ദിട്ഠട്ഠാനന്തി പകാസേതും സമുദ്ദസാലം നാമ സാലം അകംസു, തസ്മിം സമുദ്ദസാലായ വത്ഥുഭൂതേ പദേസേ. ഥേരസ്സാതി മഹാമഹിന്ദത്ഥേരസ്സ. പുപ്ഫഅഗ്ഘിയാനീതി കൂടാഗാരസദിസാനി പുപ്ഫചേതിയാനി. ആഗതോ വതരേതി ഏത്ഥ അരേതി പമോദേ. അട്ഠഹി അമച്ചകുലേഹി അട്ഠഹി ബ്രാഹ്മണകുലേഹി ചാതി സോളസഹി ജാതിസമ്പന്നകുലേഹി. രജ്ജം വിചാരേസീതി രജ്ജം വിചാരേതും വിസ്സജ്ജേസി. രാജവത്ഥുദ്വാരകോട്ഠകട്ഠാനേതി രാജുയ്യാനസ്സ ദ്വാരകോട്ഠകട്ഠാനേ. അനുപുബ്ബവിപസ്സനന്തി ഉദയബ്ബയാദിഅനുപുബ്ബവിപസ്സനം. ‘‘സഹ ബോധിപതിട്ഠാനേനാ’’തി കരണവചനേന വത്തബ്ബേ വിഭത്തിപരിണാമേന ‘‘സഹ ബോധിപതിട്ഠാനാ’’തി നിസ്സക്കവചനം കതം. സതി ഹി സഹസദ്ദപ്പയോഗേ കരണവചനേനേവ ഭവിതബ്ബം. ദസ്സിംസൂതി പഞ്ഞായിംസു. മഹാആസനട്ഠാനേതി പുബ്ബപസ്സേ മഹാസിലാസനേന പതിട്ഠിതട്ഠാനേ. പൂജേത്വാ വന്ദീതി ആഗാമിനം മഹാചേതിയം വന്ദി. പുരിമേ പന മഹാവിഹാരട്ഠാനേ പൂജാമത്തസ്സേവ കതത്താ അനാഗതേ സങ്ഘസ്സപി നവകതാ അവന്ദിതബ്ബതാ ച പകാസിതാതി വേദിതബ്ബാ. അനാഗതേ പന മേത്തേയ്യാദിബുദ്ധാ പച്ചേകബുദ്ധാ ച ബുദ്ധഭാവക്ഖണം ഉദ്ദിസ്സ വന്ദിതബ്ബാവ സഭാവേന വിസിട്ഠപുഗ്ഗലത്താതി ഗഹേതബ്ബം.

മഹാഅരിട്ഠോതി പഞ്ചപഞ്ഞാസായ ഭാതുകേഹി സദ്ധിം ചേതിയഗിരിമ്ഹി പബ്ബജിതം സന്ധായ വുത്തം. മേഘവണ്ണാഭയഅമച്ചസ്സ പരിവേണട്ഠാനേതി മേഘവണ്ണഅഭയസ്സ രഞ്ഞോ അമച്ചേന കത്തബ്ബസ്സ പരിവേണസ്സ വത്ഥുഭൂതേ ഠാനേ. മങ്ഗലനിമിത്തഭാവേന ആകാസേ സമുപ്പന്നോ മനോഹരസദ്ദോ ആകാസസ്സ രവോ വിയ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘ആകാസം മഹാവിരവം രവീ’’തി. ന ഹി ആകാസോ നാമ കോചി ധമ്മോ അത്ഥി, യോ സദ്ദം സമുട്ഠാപേയ്യ, ആകാസഗതഉതുവിസേസസമുട്ഠിതോവ സോ സദ്ദോതി ഗഹേതബ്ബോ. പഠമകത്തികപവാരണദിവസേ…പേ… വിനയപിടകം പകാസേസീതി ഇദം വിനയം വാചേതും ആരദ്ധദിവസം സന്ധായ വുത്തം. അനുസിട്ഠികരാനന്തി അനുസാസനീകരാനം. രാജിനോതി ഉപയോഗത്ഥേ സാമിവചനം, ദേവാനംപിയതിസ്സരാജാനന്തി അത്ഥോ. അഞ്ഞേപീതി മഹിന്ദാദീഹി അട്ഠസട്ഠിമഹാഥേരേഹി അഞ്ഞേപി, തേസം സരൂപം ദസ്സേന്തോ ആഹ തേസം ഥേരാനന്തിആദി. തത്ഥ തേസം ഥേരാനം അന്തേവാസികാതി മഹിന്ദത്ഥേരാദീനം അട്ഠസട്ഠിമഹാഥേരാനം അരിട്ഠാദയോ അന്തേവാസികാ ച മഹാഅരിട്ഠത്ഥേരസ്സ അന്തേവാസികാ തിസ്സദത്തകാളസുമനാദയോ ചാതി യോജേതബ്ബം. അന്തേവാസികാനം അന്തേവാസികാതി ഉഭയത്ഥ വുത്തഅന്തേവാസികാനം അന്തേവാസികപരമ്പരാ ചാതി അത്ഥോ. പുബ്ബേ വുത്തപ്പകാരാതി മഹിന്ദോ ഇട്ടിയോ ഉത്തിയോതിആദിഗാഥാഹി (പാരാ. അട്ഠ. ൧.തതിയസങ്ഗീതികഥാ) പകാസിതാ ആചരിയപരമ്പരാ.

ന പഗ്ഘരതീതി ന ഗളതി, ന പമുസ്സതീതി അത്ഥോ. സതിഗതിധിതിമന്തേസൂതി ഏത്ഥ സതീതി ഉഗ്ഗഹധാരണേ സതി. ഗതീതി സദ്ദത്ഥവിഭാഗഗ്ഗഹണേ ഞാണം. ധിതീതി ഉഗ്ഗഹപരിഹരണാദീസു വീരിയം. കുക്കുച്ചകേസൂതി ‘‘കപ്പതി ന കപ്പതീ’’തി വീമംസകുക്കുച്ചകാരീസു. മാതാപിതുട്ഠാനിയോതി വത്വാ തമേവത്ഥം സമത്ഥേതും ആഹ തദായത്താഹീതിആദി. വിനയപരിയത്തിം നിസ്സായാതി വിനയപിടകപരിയാപുണനം നിസ്സായ. അത്തനോ സീലക്ഖന്ധോ സുഗുത്തോതി ലജ്ജിനോ വിനയധാരണസ്സ അലജ്ജിഅഞ്ഞാണതാദീഹി ഛഹി ആകാരേഹി ആപത്തിയാ അനാപജ്ജനതോ അത്തനോ സീലക്ഖന്ധോ ഖണ്ഡാദിദോസവിരഹിതോ സുഗുത്തോ സുരക്ഖിതോ ഹോതി. കുക്കുച്ചപകതാനന്തി കപ്പിയാകപ്പിയം നിസ്സായ ഉപ്പന്നേന കുക്കുച്ചേന പകതാനം ഉപദ്ദുതാനം അഭിഭൂതാനം യഥാവിനയം കുക്കുച്ചം വിനോദേത്വാ സുദ്ധന്തേ പതിട്ഠാപനേന പടിസരണം ഹോതി. വിഗതോ സാരദോ ഭയമേതസ്സാതി വിസാരദോ. ‘‘ഏവം കഥേന്തസ്സ ദോസോ ഏവം ന ദോസോ’’തി ഞത്വാവ കഥനതോ നിബ്ഭയോവ സങ്ഘമജ്ഝേ വോഹരതി . പച്ചത്ഥികേതി അത്തപച്ചത്ഥികേ ചേവ വജ്ജിപുത്തകാദിസാസനപച്ചത്ഥികേ ച. സഹധമ്മേനാതി സകാരണേന വചനേന സിക്ഖാപദം ദസ്സേത്വാ യഥാ തേ അസദ്ധമ്മം പതിട്ഠാപേതും ന സക്കോന്തി, ഏവം സുനിഗ്ഗഹിതം കത്വാ നിഗ്ഗണ്ഹാതി. സദ്ധമ്മട്ഠിതിയാതി പരിയത്തിപടിപത്തിപടിവേധസങ്ഖാതസ്സ തിവിധസ്സാപി സദ്ധമ്മസ്സ ഠിതിയാ, പവത്തിയാതി അത്ഥോ.

വിനയോ സംവരത്ഥായാതിആദീസു വിനയപരിയാപുണനം വിനയോ, വിനയപഞ്ഞത്തി വാ കായവചീദ്വാരസംവരത്ഥായ. അവിപ്പടിസാരോതി കതാകതം നിസ്സായ വിപ്പടിസാരാഭാവോ സന്താപാഭാവോ. പാമോജ്ജം തരുണപീതി. പീതി നാമ ബലവപീതി. പസ്സദ്ധീതി കായചിത്തപസ്സദ്ധി. യഥാഭൂതഞാണദസ്സനന്തി സപ്പച്ചയനാമരൂപപരിഗ്ഗഹോ. നിബ്ബിദാതി വിപസ്സനാ. വിരാഗോതി അരിയമഗ്ഗോ. വിമുത്തീതി അഗ്ഗഫലം. വിമുത്തിഞാണദസ്സനന്തി പച്ചവേക്ഖണഞാണം. അനുപാദാതി കഞ്ചി ധമ്മം അനുപാദിയിത്വാ പരിച്ചജിത്വാ. പരിനിബ്ബാനത്ഥായാതി പച്ചവേക്ഖണഞാണേ അനുപ്പന്നേ അന്തരാ പരിനിബ്ബാനാഭാവേന തംപരിനിബ്ബാനത്ഥായാതി പച്ചയത്തേന വുത്തം അനന്തരാദിപച്ചയത്താ. ഏതദത്ഥാ കഥാതി അയം വിനയകഥാ നാമ ഏതസ്സ അനുപാദാപരിനിബ്ബാനസ്സ അത്ഥായാതി അത്ഥോ. മന്തനാതി വിനയമന്തനായേവ, ഭിക്ഖൂനം ‘‘ഏവം കരിസ്സാമ, ഏവം ന കരിസ്സാമാ’’തി വിനയപടിബദ്ധമന്തനാ. ഉപനിസാതി ഉപനിസീദതി ഏത്ഥ ഫലന്തി ഉപനിസാ, കാരണം. വിനയോ സംവരത്ഥായാതിആദികാരണപരമ്പരാപി ഏതദത്ഥാതി അത്ഥോ. സോതാവധാനന്തി ഇമിസ്സാ പരമ്പരപച്ചയകഥായ അത്താനം സമനത്ഥായ സോതാവധാനം, തമ്പി ഏതമത്ഥം. യദിദന്തി നിപാതോ. യോ അയം ചതൂഹി ഉപാദാനേഹി അനുപാദിയിത്വാ ചിത്തസ്സ അരഹത്തമഗ്ഗസങ്ഖാതോ, തപ്ഫലസങ്ഖാതോ വാ വിമോക്ഖോ, സോപി ഏതദത്ഥായ അനുപാദാപരിനിബ്ബാനത്ഥായ. അഥ വാ യോ അയം കഞ്ചി ധമ്മം അനുപാദാചിത്തസ്സ വിമോക്ഖോ വിമുച്ചനം വിഗമോ പരിനിബ്ബാനം ഏതദത്ഥാ കഥാതി ഏവം ഉപസംഹരണവസേന യോജേതുമ്പി വട്ടതി മഗ്ഗഫലവിമോക്ഖസ്സ പുബ്ബേ വുത്തത്താ. ആയോഗോതി ഉഗ്ഗഹണാദിവസേന പുനപ്പുനം അഭിയോഗോ.

ആചരിയപരമ്പരകഥാവണ്ണനാനയോ നിട്ഠിതോ.

ഇതി സമന്തപാസാദികായ വിനയട്ഠകഥായ വിമതിവിനോദനിയം

ബാഹിരനിദാനകഥാവണ്ണനാനയോ നിട്ഠിതോ.