൧. അവിജ്ജാവഗ്ഗോ

൧-൨. അവിജ്ജാസുത്താദിവണ്ണനാ

൧-൨. പുബ്ബങ്ഗമാതി പുബ്ബേചരാ. അവിജ്ജാ ഹി അഞ്ഞാണലക്ഖണാ സമ്മുയ്ഹനാകാരേന ആരമ്മണേ പവത്തതീതി സമ്പയുത്തധമ്മാനമ്പി തദാകാരാനുവിധാനതായ പച്ചയോ ഹോതി. തഥാ ഹി തേ അനിച്ചാസുഭദുക്ഖാനത്തസഭാവേപി ധമ്മേ നിച്ചാദിതോ ഗണ്ഹന്തി, അയമസ്സാ തേസം സഹജാതവസേന പുബ്ബങ്ഗമതാ. യം പന മോഹേന അഭിഭൂതോ പാപകിരിയായ ആദീനവം അപസ്സന്തോ പാണം ഹനതി, അദിന്നം ആദിയതി, കാമേസു മിച്ഛാ ചരതി, മുസാ ഭണതി, അഞ്ഞമ്പി വിവിധം ദുസ്സീല്യം ആചരതി, അയമസ്സ സഹജാതവസേന ച ഉപനിസ്സയവസേന ച പുബ്ബങ്ഗമതാ. സമാപജ്ജനായാതി തബ്ഭാവാപജ്ജനായ അകുസലപ്പത്തിയാ. സഭാവപടിലാഭായാതി അത്തലാഭായ. തേനാഹ ‘‘ഉപ്പത്തിയാ’’തി. സാ പനേസാ വുത്താകാരേന അകുസലാനം പുബ്ബങ്ഗമഭൂതാ അവിജ്ജാ ഉപ്പജ്ജതീതി സമ്ബന്ധോ. യദേതന്തി യം ഏതം പാപാജിഗുച്ഛനതായ പാപതോ അലജ്ജനാകാരസണ്ഠിതം അഹിരികം, പാപാനുത്രാസതായ പാപതോ അഭായനാകാരസണ്ഠിതഞ്ച അനോത്തപ്പം, ഏതം ദ്വയം അനുദേവ അന്വാഗതമേവ. അനു-സദ്ദേന ചേത്ഥ ഏതന്തി ഉപയോഗവചനം. അനുദേവാതി ഏതസ്സ അത്ഥോ സഹേവ ഏകതോതി. ഏത്ഥ അവിജ്ജായ വുത്തനയാനുസാരേന തപ്പടിപക്ഖതോ ച അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. അയം പന വിസേസോ – തത്ഥ യഥാ അകുസലകമ്മപഥവസേന പവത്തിയം പുബ്ബങ്ഗമതാ അവിജ്ജായ, ഏവം കുസലകമ്മപഥവസേന പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥുവസേന ച പവത്തിയം വിജ്ജായ പുബ്ബങ്ഗമതാ വത്തബ്ബാ. വീമംസാധിപതിവസേന പവത്തിയം ആധിപച്ചാകാരവസേന ച പുബ്ബങ്ഗമതാ വേദിതബ്ബാ. ദ്വീഹേവാതി ച അവധാരണം ആധിപച്ചാകാരസ്സ സഹജാതേനേവ സങ്ഗഹേതബ്ബതോ.

ലജ്ജനാകാരസണ്ഠിതാതി പാപതോ ജിഗുച്ഛനാകാരസണ്ഠിതാ. ഭായനാകാരസണ്ഠിതന്തി ഉത്തസനാകാരസണ്ഠിതം. ഏത്ഥാതി ഹിരിഓത്തപ്പേ. വിദതി, വിന്ദതീതി വാ വിജ്ജാ. വിദ്ദസൂതി ച സപ്പഞ്ഞപരിയായോതി ആഹ ‘‘വിദ്ദസുനോതി വിദുനോ’’തി. യാഥാവദിട്ഠീതി അവിപരീതാ ദിട്ഠി, സംകിലേസതോ നിയ്യാനികദിട്ഠി. സമ്മാദിട്ഠി പഹോതീതി ഏത്ഥ സാ വിജ്ജാ സമ്മാദിട്ഠി വേദിതബ്ബാ. ന ഏകതോ സബ്ബാനി ലബ്ഭന്തി സമ്മാവാചാകമ്മന്താജീവാനം പുബ്ബാഭിസങ്ഖാരസ്സ അനേകരൂപത്താ. ലോകുത്തരമഗ്ഗക്ഖണേ ഏകതോ ലബ്ഭന്തി കിച്ചതോ ഭിന്നാനമ്പി താസം തത്ഥ സരൂപതോ അഭിന്നത്താ. ഏകാ ഏവ ഹി വിരതി മഗ്ഗക്ഖണേ തിസ്സന്നമ്പി വിരതീനം കിച്ചം സാധേന്തീ പവത്തതി, യഥാ ഏകാ ഏവ സമ്മാദിട്ഠി പരിജാനനാദിവസേന ചതുബ്ബിധകിച്ചം സാധേന്തീ പവത്തതി. താനി ച ഖോ സബ്ബാനി അട്ഠപി പഠമജ്ഝാനികേ മഗ്ഗേ ലബ്ഭന്തീതി യോജനാ. പഠമജ്ഝാനികേതി പഠമഝാനവന്തേ.

തഥാഭൂതസ്സാതി അരിയമഗ്ഗസമങ്ഗിനോ. യസ്മാ മഹാസളായതനസുത്തേ വുത്തം ‘‘സമ്മാദിട്ഠിആദീനം പഞ്ചന്നം ഏവ അങ്ഗാനം വസേനാ’’തി, തസ്മാ പഞ്ചങ്ഗികോ ലോകുത്തരമഗ്ഗോ ഹോതി. ‘‘പുബ്ബേവ ഖോ പനാ’’തി ഹി വചനം തദാ മഗ്ഗക്ഖണേ വിരതീനം അഭാവം ഞാപേതി, തസ്മാ കാമാവചരചിത്തേസു വിയ ലോകുത്തരചിത്തേസു വിരതി അനിയതാതി അധിപ്പായോ. പരിസുദ്ധഭാവദസ്സനന്തി പരിസുദ്ധസീലഭാവദസ്സനത്ഥം. അയമത്ഥോ ദീപിതോ, ന അരിയമഗ്ഗേ വിരതീനം അഭാവോ.

യദി ഏവം കസ്മാ അഭിധമ്മേ മഗ്ഗവിഭങ്ഗേ പഞ്ചങ്ഗികവാരോ ആഗതോതി ആഹ ‘‘യമ്പി അഭിധമ്മേ’’തിആദി. തന്തി ‘‘പഞ്ചങ്ഗികോ മഗ്ഗോ ഹോതീ’’തി വചനം. ‘‘ഏകം കിച്ചന്തരം ദസ്സേതും വുത്ത’’ന്തി വത്വാ തം ദസ്സേതും ‘‘യസ്മിഞ്ഹി കാലേ’’തിആദി വുത്തം. യസ്മിഞ്ഹി കാലേതി ലോകിയകാലേ. തേന ‘‘ഏകം കിച്ചന്തര’’ന്തി വുത്തം അട്ഠങ്ഗികകിച്ചം ദസ്സേതി. വിരതിഉപ്പാദനേന മിച്ഛാവാചാദീനി പുഗ്ഗലേന മഗ്ഗസമയേ പജഹാപേന്തീതി സമ്മാദിട്ഠിആദീനി ‘‘പഞ്ച കാരകങ്ഗാനീ’’തി വുത്താനി. സമ്മാവാചാദികിരിയാ ഹി വിരതി, തഞ്ച ഏതാനി കാരാപേന്തീതി. വിരതിവസേനാതി വിരമണകിരിയാവസേന കാരാപകഭാവേന, കത്തുഭാവേന വാതി അത്ഥോ. ‘‘വിരതിത്തയവസേനാ’’തി വാ പാഠോ.

സമ്മാകമ്മന്തോ പൂരതീതി ഇമേഹി സമ്മാദിട്ഠിആദീഹി സമ്മാകമ്മന്തകിച്ചം പൂരതി നാമ തേഹി വീരിയാദികേഹി തദത്ഥസിദ്ധിതോ. തമ്പി സന്ധായ ‘‘ഏകം കിച്ചന്തരം ദസ്സേതു’’ന്തി വുത്തം. ഇമം കിച്ചന്തരം ദസ്സേതുന്തി ലോകുത്തരമഗ്ഗക്ഖണേപി ഇമാനേവ പഞ്ച സമ്മാവാചാദിവിരതിത്തയസ്സ ഏകക്ഖണേ കാരാപകങ്ഗാനീതി ദസ്സേതും. ഏവം വുത്തന്തി ‘‘തസ്മിം സമയേ പഞ്ചങ്ഗികോ മഗ്ഗോ ഹോതീ’’തി (വിഭ. ൪൯൪) ഏവം വുത്തം. ലോകിയമഗ്ഗക്ഖണേ പഞ്ചേവ ഹോന്തി, വിരതി പന അനിയതാ, തസ്മാ ‘‘ഛഅങ്ഗികോ’’തി അവത്വാ ‘‘പഞ്ചങ്ഗികോ’’ഇച്ചേവ വുത്തം. തയിദം അഭിധമ്മേ പഞ്ചങ്ഗികവാരദേസനായ കാരണകിത്തനമഗ്ഗോ, അരിയമഗ്ഗോ പന അട്ഠങ്ഗികോവാതി ദസ്സേതും, ‘‘യാ ച, ഭിക്ഖവേ’’തിആദിമാഹ, തം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ. മിച്ഛാദിട്ഠിആദികാ ദസ, തപ്പച്ചയാ അകുസലാ ച ദസാതി വീസതി അകുസലപക്ഖിയാ, സമ്മാദിട്ഠിആദികാ ദസ, തപ്പച്ചയാ കുസലാ ച ദസാതി വീസതി കുസലപക്ഖിയാ മഹാചത്താരീസകസുത്തേ വുത്താ. മഹാചത്താരീസകന്തി തസ്സേതം നാമം. മിസ്സകോവ കഥിതോ ലോകുത്തരസ്സപി ഇധ ലബ്ഭമാനത്താ.

യസ്മാ കോസലസംയുത്തേപി ഇധ ച ഥേരേന ‘‘ഉപഡ്ഢമിദം, ഭന്തേ, ബ്രഹ്മചരിയസ്സാ’’തിആദിനാ വുത്തം ‘‘മാ ഹേവം ആനന്ദാ’’തിആദിനാ പടിക്ഖിപിത്വാ ‘‘സകലമേവിദം ആനന്ദാ’’തിആദിനാ ഭഗവതാ ദേസിതം സുത്തം ആഗതം. തസ്സത്ഥോ കോസലസംയുത്തവണ്ണനായം വുത്തോ, തസ്മാ വുത്തം ‘‘കോസലസംയുത്തേ വുത്തത്ഥമേവാ’’തി.

അവിജ്ജാസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. സാരിപുത്തസുത്തവണ്ണനാ

൩. സാവകബോധി സാവകപാരമിയോ, തപ്പരിയാപന്നം ഞാണം സാവകപാരമിഞാണം, തം പന ദ്വിന്നം അഗ്ഗസാവകാനം തത്ഥപി ധമ്മസേനാപതിനോ ഏവ സവിസേസം മത്ഥകം പത്തം, ന ഇതരേസന്തി ആഹ – ‘‘സാവക…പേ… അപ്പത്തതായാ’’തി. തസ്മാ തസ്സ മത്ഥകപ്പത്തിയാ മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയേ ഇജ്ഝന്തേ തസ്സ ഏകദേസോ ഇധ ഇജ്ഝതി, ന സകലന്തി. ന ഹി അദ്ധബ്രഹ്മചരിയം നാമ അത്ഥി, തസ്മാ വുത്തം, ‘‘സകലമ്പി …പേ… ലബ്ഭതീ’’തി, തം പന ഭണ്ഡാഗാരികോ നാഞ്ഞാസി ഞാണസ്സ സാവകവിസയേപി സപ്പദേസികത്താ, ധമ്മസേനാപതി പന ഞാണസ്സ തത്ഥ നിപ്പദേസികത്താ അഞ്ഞാസീതി. തേനാഹ – ‘‘ആനന്ദത്ഥേരോ…പേ… അഞ്ഞാസീ’’തി. ഏവമാഹാതി ‘‘സകലമിദം, ഭന്തേ’’തി ഏവം അവോച.

സാരിപുത്തസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. ജാണുസ്സോണിബ്രാഹ്മണസുത്തവണ്ണനാ

൪. വളവാഭി-സദ്ദോ വളവാപരിയായോതി ആഹ ‘‘ചതൂഹി വളവാഹി യുത്തരഥേനാ’’തി. യോധരഥോതി യോധേഹി യുജ്ഝനത്ഥം ആരോഹിതബ്ബരഥോ. അലങ്കാരരഥോ മങ്ഗലദിവസേസു അലങ്കതപടിയത്തേഹി ആരോഹിതബ്ബരഥോ. ഘനദുകുലേന പരിവാരിതോതി രജതപട്ടവണ്ണേന സേതദുകുലേന പടിച്ഛാദിതോ. പടിച്ഛാദനത്ഥോ ഹി ഇധ പരിവാരസദ്ദോ. രജതപനാളിസുപരിക്ഖിത്താ സേതഭാവകരണത്ഥം.

ഛന്നം ഛന്നം മാസാനന്തി നിദ്ധാരണേ സാമിവചനം. ഏകവാരം നഗരം പദക്ഖിണം കരോതീതി ഇദം തസ്മിം ഠാനന്തരേ ഠിതേന കാതബ്ബം ചാരിത്തം. നഗരതോ ന പക്കന്താതി നഗരതോ ബഹി ന ഗതാ. മങ്ഗലവചനേ നിയുത്താ മങ്ഗലികാ, സുവത്ഥിവചനേ നിയുത്താ സോവത്ഥികാ. ആദി-സദ്ദേന ഥുതിമാഗധവന്ദികാചരിയകേ സങ്ഗണ്ഹാതി. സുകപത്തസദിസാനി വണ്ണതോ.

വണ്ണഗീതന്തി ഥുതിഗീതം. ബ്രഹ്മഭൂതം സേട്ഠഭൂതം യാനം, ബ്രഹ്മഭൂതാനം സേട്ഠഭൂതാനം യാനന്തി വാ ബ്രഹ്മയാനം. വിജിതത്താ വിസേസേന ജിനനതോ. രാഗം വിനയമാനാ പരിയോസാപേതീതി സബ്ബമ്പി രാഗം സമുച്ഛേദവിനയവസേന വിനേതി, അത്തനോ കിച്ചം പരിയോസാപേതി. കിച്ചപരിയോസാപനേനേവ ഹി സയമ്പി പരിയോസാനം നിപ്ഫത്തിം ഉപഗച്ഛതി. തേനാഹ ‘‘പരിയോസാനം ഗച്ഛതി നിപ്ഫജ്ജതീ’’തി.

ധുരന്തി ഭുമ്മത്ഥേ ഉപയോഗവചനന്തി ആഹ ‘‘തത്രമജ്ഝത്തതായുഗേ യുത്താ’’തി. ഈസാതി യുഗസന്ധാരികാ ദാരുയുഗളാ. യഥാ വാ ബാഹിരം യുഗം ധാരേതി, തസ്സാ ഠിതായ ഏവ കിച്ചസിദ്ധി, ഏവം കിരിയാവസേന ലദ്ധബലേന തത്രമജ്ഝത്തതായുഗേ ഥിരം ധാരേതി, തേഹേവ അരിയമഗ്ഗരഥസ്സ പവത്തനം. ഹിരിഗ്ഗഹണേന ചേത്ഥ തംസഹചരണതോ ഓത്തപ്പമ്പി ഗഹിതംയേവ ഹോതി. തേനാഹ ‘‘അത്തനാ സദ്ധി’’ന്തിആദി. നാളിയാ മിനമാനോ പുരിസോ വിയ ആരമ്മണം മിനാതീതി മനോ. കതരം പന തം മനോ, കഥഞ്ചസ്സ യോത്തസദിസതാതി ആഹ ‘‘വിപസ്സനാചിത്ത’’ന്തിആദി. തേന യോത്തം വിയാതി യോത്തന്തി ദസ്സേതി. ലോകിയവിപസ്സനാചിത്തം അതിരേകപഞ്ഞാസ കുസലധമ്മേ ഏകാബദ്ധേ ഏകസങ്ഗഹിതേ കരോതീതി സമ്ബന്ധോ. തേ പന ‘‘ഫസ്സോ ഹോതി…പേ… അവിക്ഖേപോ ഹോതീ’’തി ചിത്തങ്ഗവസേന ധമ്മസങ്ഗഹേ (ധ. സ. ൧) ആഗതനയേനേവ വേദിതബ്ബാ. ലോകുത്തരവിപസ്സനാചിത്തന്തി മഗ്ഗചിത്തം ആഹ. അതിരേകസട്ഠീതി തേ ഏവ സമ്മാകമ്മന്താജീവേഹി അനഞ്ഞാതഞ്ഞസ്സാമീതിന്ദ്രിയാദീഹി ച സദ്ധിം അതിരേകസട്ഠി കുസലധമ്മേ. ഏകാബദ്ധേതി ഏകസ്മിം ഏവ ആരമ്മണേ ആബദ്ധേ. ഏകസങ്ഗഹേതി തഥേവ വിപസ്സനാകിച്ചവസേന ഏകസങ്ഗഹേ കരോതി. പുബ്ബങ്ഗമഭാവേന ആരക്ഖം സാരേതീതി ആരക്ഖസാരഥീ. ‘‘യഥാ ഹി രഥസ്സ…പേ… സാരഥീ’’തി വത്വാ തം ദസ്സേതും ‘‘യോഗ്ഗിയോ’’തി വുത്തം. ധുരം വാഹേതി യോഗ്ഗേ. യോജേതി യോഗ്ഗേ സമഗതിയഞ്ച. അക്ഖം അബ്ഭഞ്ജതി സുഖപ്പവത്തനത്ഥം. രഥം പേസേതി യോഗ്ഗചോദനേന. നിബ്ബിസേവനേ കരോതി ഗമനവീഥിയം പടിപാദനേന സന്നിയോജേതി. ആരക്ഖപച്ചുപട്ഠാനാതി ആരക്ഖം പച്ചുപട്ഠപേതി അസമ്മോസസഭാവത്താ. ഗതിയോതി പവത്തിയോ, നിപ്ഫത്തിയോ വാ. സമന്വേസതീതി ഗവേസതി.

അരിയപുഗ്ഗലസ്സ നിബ്ബാനം പടിമുഖം സമ്പാപനേ രഥോ വിയാതി രഥോ. പരികരോതി വിഭൂസയതീതി പരിക്ഖാരോ, വിഭൂസനം, സീലഞ്ച അരിയമഗ്ഗസ്സ വിഭൂസനട്ഠാനിയം. തേന വുത്തം ‘‘ചതുപാരിസുദ്ധിസീലാലങ്കാരോ’’തി, സീലഭൂസനോതി അത്ഥോ. വിപസ്സനാസമ്പയുത്താനന്തി ലോകിയായ ലോകുത്തരായ ച വിപസ്സനായ സമ്പയുത്താനം. വിധിനാ ഈരേതബ്ബതോ പവത്തേതബ്ബതോ വീരിയം, സമ്മാവായാമോ. സമം സമ്മാ ച ധിയതീതി സമാധി, ധുരഞ്ച തം സമാധി ചാതി ധുരസമാധി, ഉപേക്ഖാ ധുരസമാധി ഏതസ്സാതി ഉപേക്ഖാധുരസമാധി, അരിയമഗ്ഗോ ഉപേക്ഖാസങ്ഖാതധുരസമാധീതി അത്ഥോ. അട്ഠകഥായം പന ബ്യഞ്ജനം അനാദിയിത്വാ ധുരസമാധിസദ്ദാനം ഭിന്നാധികരണതാ വുത്താ. പയോഗമജ്ഝത്തേതി വീരിയസമതായ. അനിച്ഛാതി ഇച്ഛാപടിപക്ഖാ. തേനാഹ ‘‘അലോഭസങ്ഖാതാ’’തി. പരിവാരണന്തി പരിവാരോ, പരിച്ഛദോതി അത്ഥോ.

മേത്താതി മേത്താചേതോവിമുത്തി. തഥാ കരുണാ. പുബ്ബഭാഗോതി ഉഭിന്നമ്പി ഉപചാരോ. ദ്വേപി കായചിത്തവിവേകാ വിയ പുബ്ബഭാഗധമ്മവസേന വുത്താ. അരിയമഗ്ഗരഥേതി പരിസുദ്ധമഗ്ഗസങ്ഖാതേ രഥേ. അരിയമഗ്ഗരഥോ ച മഗ്ഗരഥോ ചാതി അരിയമഗ്ഗരഥോ, ഏവം ഏകസേസനയേന വാ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. തേനാഹ ‘‘ഇമസ്മിം ലോകിയലോകുത്തരമഗ്ഗരഥേ ഠിതോ’’തി. സന്നദ്ധചമ്മോതി യോഗാവചരസ്സ പടിമുക്കചമ്മം. ന നം തേ വിജ്ഝന്തീതി വചനപഥാ ന നം വിജ്ഝന്തി. ധമ്മഭേദനവസേന ന ഭഞ്ജതി, തസ്സ അരിയമഗ്ഗസ്സ രഥസ്സ സമ്മാ യോജിതസ്സ അന്തരാ ഭങ്ഗോ നത്ഥീതി അത്ഥോ.

അത്തനോ പുരിസകാരം നിസ്സായ ലദ്ധത്താ അത്തനോ സന്താനേതി അധിപ്പായോ. അനുത്തരന്തി ഉത്തരരഹിതം. തതോ ഏവ സേട്ഠയാനം, നസ്സ കേനചി സദിസന്തി അസദിസം. ധിതിസമ്പന്നതായ ധീരാ പണ്ഡിതപുരിസാ ലോകമ്ഹാ നിയ്യന്തി ഗച്ഛന്തി. ‘‘ജയം ജയ’’ന്തി ഗാഥായം വചനവിപല്ലാസേന വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ജിനന്താ ജിനന്താ’’തി.

ജാണുസ്സോണിബ്രാഹ്മണസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫-൬. കിമത്ഥിയസുത്താദിവണ്ണനാ

൫-൬. നിയമത്ഥോതി അവധാരണത്ഥോ. തേന നിയമേന അവധാരണേന – അഞ്ഞം മഗ്ഗം പടിക്ഖിപതി ഇതോ അഞ്ഞസ്സ നിയ്യാനികമഗ്ഗസ്സ അഭാവതോ. ‘‘ദുക്ഖസ്സ പരിഞ്ഞത്ഥ’’ന്തി വുത്തത്താ വട്ടദുക്ഖം കഥിതം. അരിയമഗ്ഗേ ഗഹിതേ തസ്സ പുബ്ബഭാഗമഗ്ഗോ വിപസ്സനായ ഗഹിതോ ഏവാതി ‘‘മിസ്സകമഗ്ഗോ കഥിതോ’’തി വുത്തം. ഉത്താനമേവ അപുബ്ബസ്സ അഭാവാ. അയം പന വിസേസോ ‘‘രാഗക്ഖയോ’’തിആദീഹി യദിപി നിബ്ബാനം വുത്തം. തഥാപി അരഹത്തം വിയ ബ്രഹ്മചരിയമ്പി. തേന നിബ്ബാനം ഏവ വുച്ചതി ‘‘ഇദം ബ്രഹ്മചരിയപരിയോസാന’’ന്തി.

കിമത്ഥിയസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. ദുതിയഅഞ്ഞതരഭിക്ഖുസുത്തവണ്ണനാ

൭. രാഗവിനയാദിപദേഹി നിബ്ബാനം വാപി വുച്ചേയ്യ അരഹത്തം വാപി. യസ്മാ സോ ഭിക്ഖു ഉഭയത്ഥപി നിവിട്ഠബുദ്ധി, തസ്മാ ഭഗവാ തസ്സ അജ്ഝാസയവസേന ‘‘നിബ്ബാനധാതുയാ ഖോ ഏത’’ന്തിആദിനാ നിബ്ബാനധാതും വിസ്സജ്ജേത്വാ പുന ‘‘ആസവാനം ഖയോ തേന വുച്ചതീ’’തി ആഹ. യസ്മാ അരിയമഗ്ഗോ രാഗാദികേ സമുച്ഛേദവസേന വിനേതി, ആസവഞ്ച സബ്ബസോ ഖേപേതി, തേന ച വുത്തം നിബ്ബാനം അരഹത്തഞ്ച, തസ്മാ തദുഭയം ‘‘രാഗവിനയോതിആദി നാമമേവാ’’തി വുത്തം. അനുസന്ധികുസലതായ പുച്ഛന്തോ ഏതം അവോചാതി ഇമിനാ ‘‘പുച്ഛാനുസന്ധി ഇധ ലബ്ഭതീ’’തി ദീപിതം, അജ്ഝാസയാനുസന്ധിപി ഏത്ഥ ലബ്ഭതേവാതി ദട്ഠബ്ബം.

ദുതിയഅഞ്ഞതരഭിക്ഖുസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. വിഭങ്ഗസുത്തവണ്ണനാ

൮. ഏകേന പരിയായേന അട്ഠങ്ഗികമഗ്ഗം വിഭജിത്വാതി ‘‘സമ്മാദിട്ഠീ’’തിആദിനാ ഏകേന പരിയായേന അരിയം അട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗം വിഭാഗേന ദസ്സേത്വാ ‘‘കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, സമ്മാദിട്ഠീ’’തിആദിനാ പുന അപരേന പരിയായേന വിഭജിതുകാമോ. ഉഗ്ഗഹധാരണപരിചയഞാണാനിപി സവനഞാണേ ഏവ അവരോധം ഗച്ഛന്തീതി ‘‘സവനസമ്മസനപടിവേധപച്ചവേക്ഖണവസേനാ’’തി വുത്തം.

കമ്മട്ഠാനാഭിനിവേസോതി കമ്മട്ഠാനപടിപത്തി. പുരിമാനി ദ്വേ സച്ചാനി ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാതി സമ്ബന്ധോ. ഇട്ഠം കന്തം മനാപന്തി നിരോധമഗ്ഗേസു നിന്നഭാവം ദസ്സേതി, ന അഭിനന്ദനം, തന്നിന്നഭാവോ ഏവ ച തത്ഥ കമ്മകരണം ദട്ഠബ്ബം. ഏകേനേവാകാരേന സച്ചാനം പടിവേധനിമിത്തതാ, സോ ഏവ അഭിമുഖഭാവോ തേസം സമാഗമോതി ഏകാഭിസമയോ.

അസ്സാതി ഞാണസ്സ, യോഗിനോ വാ. ഏത്ഥ ച കേചി ‘‘ലോകിയഞാണമ്പി പടിവേധോ സബ്ബസ്സ യാഥാവബോധഭാവതോ’’തി വദന്തി. നനു ഉഗ്ഗഹാദിപടിവേധോ ച പടിവേധോവ, ന ച സോ ലോകുത്തരോതി? തം ന, കേവലേന പടിവേധ-സദ്ദേന ഉഗ്ഗഹാദിപടിവേധാനം അവചനീയത്താ, പടിവേധനിമിത്തത്താ വാ ഉഗ്ഗഹാദിവസേന പവത്തം ദുക്ഖാദീസു പുബ്ബഭാഗേ ഞാണം ‘‘പടിവേധോ’’തി വുച്ചതി, ന പടിവേധത്താ, പടിവേധഭൂതമേവ പന ഞാണം ഉജുകം പടിവേധോതി വത്തബ്ബതം അരഹതി. കിച്ചതോതി പരിഞ്ഞാദികിച്ചതോ. ആരമ്മണപടിവേധോതി സച്ഛികിരിയാപടിവേധമാഹ. കിച്ചതോതി അസമ്മോഹപടിവേധം. ഉഗ്ഗഹാദീഹി സച്ചസ്സ പരിഗ്ഗണ്ഹനം പരിഗ്ഗഹോ.

ദുദ്ദസത്താതി അനധിഗതഞാണേന യാഥാവസരസലക്ഖണതോ ദട്ഠും അസക്കുണേയ്യത്താ ഉപ്പത്തിതോ പാകടാനിപി. തേനാഹ ‘‘ദുക്ഖസച്ചം ഹീ’’തിആദി. ഉഭയന്തി പുരിമം സച്ചദ്വയം. പയോഗോതി കിരിയാ, വായാമോ വാ. തസ്സ മഹന്തതരസ്സ ഇച്ഛിതബ്ബതം ദുക്കരതരതഞ്ച ഉപമാഹി ദസ്സേതി ‘‘ഭവഗ്ഗഗ്ഗഹണത്ഥ’’ന്തിആദിനാ. യഥാ പുരിമം സച്ചദ്വയം വിയ കേനചി പരിയായേന അപാകടതായ പരമഗമ്ഭീരത്താ ഉഗ്ഗഹാദിവസേന പുബ്ബഭാഗേ പവത്തിഭേദം ഗഹേത്വാ ‘‘ദുക്ഖേ ഞാണ’’ന്തിആദിനാ ചതുബ്ബിധം കത്വാ വുത്തം. ഏകമേവ തം ഞാണം ഹോതി ഏകാഭിസമയവസേനേവ പവത്തനതോ.

കാമപച്ചനീകട്ഠേനാതി കാമാനം ഉജുപച്ചനീകഭാവേന. കാമതോ നിസ്സടഭാവേനാതി കാമേഹി വിസംയുത്തഭാവേന. കാമം സമ്മസന്തസ്സാതി ദുവിധമ്പി കാമം അനിച്ചാദിതോ സമ്മസന്തസ്സ. പജ്ജതി പവത്തതി ഏതേനാതി പദം, കാമസ്സ പദന്തി കാമപദം, കാമസ്സ ഉപ്പത്തികാരണസ്സ ഘാതോ സമുഗ്ഘാതോ, തം കാമപദഘാതം. തേനാഹ ‘‘കാമവൂപസമ’’ന്തി. കാമേഹി വിവിത്തം കാമവിവിത്തം. സോ ഏവ ച നേസം അന്തോ സമുച്ഛേദവിവേകേതി കത്വാ തസ്മിം സാധേതബ്ബേ ഉപ്പന്നോതി വുത്തം ‘‘കാമവിവിത്തന്തേ ഉപ്പന്നോ’’തി. കാമതോ നിക്ഖമതീതി നിക്ഖമോ, സോ ഏവ നേക്ഖമ്മസങ്കപ്പോ. ഇമസ്മിഞ്ച നേക്ഖമ്മസങ്കപ്പസ്സ സദ്ദത്ഥവിഭാവേന യഥാവുത്തോ കാമപച്ചനീകട്ഠാദികോ അത്ഥനിദ്ധാരണവിസേസോ അന്തോഗധോ.

ഏസേവ നയോതി ഇമിനാ ബ്യാപാദപച്ചനീകട്ഠേന വിഹിംസായ പച്ചനീകട്ഠേനാതിആദികം അബ്യാപാദാവിഹിംസാസങ്കപ്പാനം അത്ഥുദ്ധാരണവിധിം അതിദിസതി. നേക്ഖമ്മസങ്കപ്പാദയോതി ആദി-സദ്ദേന അബ്യാപാദഅവിഹിംസാസങ്കപ്പേ ഏവ സങ്ഗണ്ഹാതി. കാമ…പേ… സഞ്ഞാനന്തി കാമവിതക്കാദിവിരതിസമ്പയുത്താനം നേക്ഖമ്മാദിസഞ്ഞാനം. നാനത്താതി നാനാഖണികത്താ. തീസു ഠാനേസൂതി തിപ്പകാരേസു കാരണേസു. ഉപ്പന്നസ്സാതി ഉപ്പജ്ജനാരഹസ്സ. ഭൂമിലദ്ധഉപ്പന്നം ഇധാധിപ്പേതം. ഏസ നയോ ഇതോ പരേസുപി. പദച്ഛേദതോതി കാരണുപച്ഛേദതോ. പദന്തി ഹി ഉപ്പത്തികാരണന്തി വുത്തോവായമത്ഥോ. അനുപ്പത്തിസാധനവസേനാതി യഥാ സങ്കപ്പോ ആയതിം നുപ്പജ്ജതി, ഏവം അനുപ്പത്തിസാധനവസേന. സമ്മാദിട്ഠി വിയ ഏകോവ കുസലസങ്കപ്പോ ഉപ്പജ്ജതി.

ചതൂസു ഠാനേസൂതി വിസംവാദനാദീസു ചതൂസു വീതിക്കമട്ഠാനേസു. പബ്ബജിതാനം മിച്ഛാജീവോ നാമ ആഹാരനിമിത്തകോതി ആഹ ‘‘ഖാദനീയഭോജനീയാദീനം അത്ഥായാ’’തി. സബ്ബസോ അനേസനായ പഹാനം സമ്മാആജീവോതി ആഹ ‘‘ബുദ്ധപ്പസത്ഥേന ആജീവേനാ’’തി. കമ്മപഥപത്താനം വസേന ‘‘സത്തസു ഠാനേസൂ’’തി വുത്തം. അകമ്മപഥപത്തായ ഹി അനേസനായ സോ പദഘാതം കരോതിയേവ.

തഥാരൂപേ വാ ആരമ്മണേതി യസ്മിം ആരമ്മണേ ഇമസ്സ പുബ്ബേ കിലേസാ ന ഉപ്പന്നാ, തസ്മിം ഏവ. അനുപ്പന്നാനന്തി അനുപ്പാദസ്സപി പത്ഥനാവസേന അനുപ്പന്നാനം. വീരിയച്ഛന്ദന്തി വീരിയസ്സ നിബ്ബത്തേതുകാമതാഛന്ദം. ‘‘ഛന്ദസമ്പയുത്തവീരിയഞ്ചാ’’തി വദന്തി. വീരിയമേവ പന അനുപ്പന്നാകുസലാനുപ്പാദനേ ലബ്ഭമാനഛന്ദതായ ധുരസമ്പഗ്ഗഹതായ ഛന്ദപരിയായേന വുത്തം. തഥാ ഹി വീരിയം – ‘‘അനിക്ഖിത്തഛന്ദതാ അനിക്ഖിത്തധുരതാ’’തി (ധ. സ. ൨൬) നിദ്ദിട്ഠം. കോസജ്ജപക്ഖേ പതിതും അദത്വാ ചിത്തം പഗ്ഗഹിതം കരോതി. പധാനന്തി പധാനഭൂതവീരിയം.

ഉപ്പത്തിപബന്ധവസേനാതി നിരന്തരുപ്പാദനവസേന. ചതൂസു ഠാനേസു കിച്ചസാധനവസേനാതി യഥാവുത്തേസു ചതൂസു ഠാനേസു പധാനകിച്ചസ്സ നിപ്ഫാദനവസേന അനുപ്പാദനാദിവസേന. കിച്ചസാധനവസേനാതി കായവേദനാചിത്തധമ്മേസു സുഭസുഖനിച്ചഅത്തഗാഹവിധമനവസേന അസുഭദുക്ഖാനിച്ചാനത്തസാധനവസേന.

അയന്തി യഥാവുത്തോ സദിസാസദിസതാവിസേസോ. അസ്സാതി മഗ്ഗസ്സ. ഏത്ഥ കഥന്തി യദി രൂപാവചരചതുത്ഥജ്ഝാനതോ പട്ഠായ യാവ സബ്ബഭവഗ്ഗാ ഝാനങ്ഗമഗ്ഗങ്ഗബോജ്ഝങ്ഗാനം സദിസതാ, ഏവം സന്തേ ‘‘ആരുപ്പേ ചതുക്കപഞ്ചകജ്ഝാനം ഉപ്പജ്ജതി, തഞ്ച ലോകുത്തര’’ന്തി ഏത്ഥ കഥം അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോതി ആഹ ‘‘ഏത്ഥാപീ’’തിആദി. തംഝാനികാവാതി പഠമജ്ഝാനാദീസു യം ഝാനം മഗ്ഗപടിലാഭസ്സ പാദകഭൂതം, തംഝാനികാവ അസ്സ അരിയസ്സ ഉപരിപി തയോ മഗ്ഗാ. ഏവന്തി വുത്താകാരേന. പാദകജ്ഝാനമേവ നിയമേതി ആരുപ്പേ ചതുക്കപഞ്ചകജ്ഝാനുപ്പത്തിയം. വിപസ്സനായ ആരമ്മണഭൂതാ ഖന്ധാതി സമ്മസിതഖന്ധേ വദന്തി. പുഗ്ഗലജ്ഝാസയോ നിയമേതി പാദകസമ്മസിതജ്ഝാനാനം ഭേദേ. യസ്മാ സങ്ഖാരുപേക്ഖാഞാണമേവ അരിയമഗ്ഗസ്സ ബോജ്ഝങ്ഗാദിവിസേസം നിയമേതി, തതോ ദുതിയാദിപാദകജ്ഝാനതോ ഉപ്പന്നസ്സ സങ്ഖാരുപേക്ഖാഞാണസ്സ പാദകജ്ഝാനാതിക്കന്താനം അങ്ഗാനം അസമാപജ്ജിതുകാമതാവിരാഗഭാവതോ ഇതരസ്സ ച അതബ്ഭാവതോ തീസുപി വാദേസു വിപസ്സനാവ നിയമേതീതി വേദിതബ്ബോ, തസ്മാ വിപസ്സനാനിയമേനേവ ഹി പഠമവാദേപി അപാദകജ്ഝാനാദിപാദകാപി മഗ്ഗാ പഠമജ്ഝാനികാ ഹോന്തി. ഇതരേഹി ച പാദകജ്ഝാനേഹി വിപസ്സനാനിയമേഹി തംതംഝാനികാവ. ഏവം സേസവാദേസു വിപസ്സനാനിയമോ യഥാസമ്ഭവം യോജേതബ്ബോ. ദുതിയവാദേ തംതംഝാനികതാ സമ്മസിതസങ്ഖാരവിപസ്സനാനിയമേഹി ഹോതി. തത്ര ഹി വിപസ്സനാ തംതംവിരാഗഭാവനാ ഭാവേതബ്ബാ, ന സോമനസ്സസഹഗതാ ഉപേക്ഖാസഹഗതാ ഹുത്വാ ഝാനങ്ഗാദിനിയമം മഗ്ഗസ്സ കരോതീതി ഏവം വിപസ്സനാനിയമോ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ. ഇമസ്മിഞ്ച വാദേ പാദകസമ്മസിതജ്ഝാനുപനിസ്സയസബ്ഭാവേ അജ്ഝാസയോ ഏകന്തേന ഹോതീതി ‘‘പുഗ്ഗലജ്ഝാസയോ നിയമേതീതി വദന്തീ’’തി വുത്തം, അട്ഠകഥായം പന വിസുദ്ധിമഗ്ഗസ്സ ഏതിസ്സാ അട്ഠകഥായ ഏകസങ്ഗഹിതത്താ ‘‘തേസം വാദവിനിച്ഛയോ…പേ… വേദിതബ്ബോ’’തി വുത്തം. പുബ്ബഭാഗേതി വിപസ്സനാക്ഖണേ.

വിഭങ്ഗസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. സൂകസുത്തവണ്ണനാ

൯. സൂകന്തി സാലിയവാദീനം വാലമാഹ. സോ ഹി നികന്തകസദിസോ പടിമുഖഗതം ഹത്ഥം വാ പാദം വാ ഭിന്ദതി, തസ്മാ ഭേദം ഇച്ഛന്തേന ഉദ്ധഗ്ഗം കത്വാ ഠപിതം സമ്മാപണിഹിതം നാമ, തഥാ അട്ഠപിതം മിച്ഛാപണിഹിതം നാമാതി വുത്തം. മിച്ഛാപണിഹിതായാതി കമ്മസ്സകതപഞ്ഞായ മിച്ഛാഠപനം നാമ – ‘‘ഇമേ സത്താ കമ്മവസേന സുഖദുക്ഖം പച്ചനുഭവന്തി, തം പന കമ്മം ഇസ്സരസ്സ ഇച്ഛാവസേന ബ്രഹ്മാ നിമ്മിനാതീ’’തിആദിനാ മിച്ഛാപകപ്പനം. കേചി പന ‘‘നത്ഥി ദിന്നന്തിആദിനാ നയേന പവത്തി, തസ്സ വാ ഞാണസ്സ അപ്പവത്തീ’’തി വദന്തി. മഗ്ഗഭാവനായാതി ഏത്ഥാപി മിച്ഛാമഗ്ഗസ്സ പവത്തനം, അരിയമഗ്ഗസ്സ വാ അപ്പവത്തനം മിച്ഛാഠപനം. തേനാഹ ‘‘അപ്പവത്തിതത്താ’’തി. അവിജ്ജം ഭിന്ദിസ്സതീതി അവിജ്ജം സമുച്ഛിന്ദിസ്സതി. മഗ്ഗനിസ്സിതം കത്വാ മഗ്ഗേ ഏവ പക്ഖിപിത്വാ. തഞ്ഹി ഞാണം മഗ്ഗസ്സ മൂലകാരണം മഗ്ഗേ സിദ്ധേ തസ്സ കിച്ചസ്സ മത്ഥകപ്പത്തിതോ. ‘‘സമ്മാപണിഹിതായ ദിട്ഠിയാ സമ്മാപണിഹിതായ മഗ്ഗഭാവനായാ’’തി വുത്തത്താ മിസ്സകമഗ്ഗോ കഥിതോ. ഛവിഭേദസദിസോ ചേത്ഥ അവിജ്ജാഭേദോ, ലോഹിതുപ്പാദസദിസോ ലോകുത്തരമഗ്ഗഭാവോ ദട്ഠബ്ബോ.

സൂകസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. നന്ദിയസുത്തവണ്ണനാ

൧൦. ഛന്നപരിബ്ബാജകോ വത്ഥച്ഛാദിയാ ഛന്നങ്ഗപരിബ്ബാജകോ, ന നഗ്ഗപരിബ്ബാജകോ.

അവിജ്ജാവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.