൧. നിബ്ബാനപഞ്ഹസുത്തവണ്ണനാ

൩൧൪. നിബ്ബാനം ആഗമ്മാതി ഏത്ഥ ആഗമ്മാതി സബ്ബസങ്ഖാരേഹി നിബ്ബിന്നസ്സ വിസങ്ഖാരനിന്നസ്സ ഗോത്രഭുനാ വിവട്ടിതമാനസസ്സ മഗ്ഗേന സച്ഛികരണേനാതി അത്ഥോ. സച്ഛികിരിയമാനഞ്ഹി തം അധിഗന്ത്വാ ആരമ്മണപച്ചയഭൂതഞ്ച പടിച്ച അധിപതിപച്ചയഭൂതേ ച തസ്മിം പരമസ്സാസഭാവേന വിമുത്തസങ്ഖാരസ്സ പരമഗതിഭാവേന ച പതിട്ഠാനഭൂതേ പതിട്ഠായ ഖയസങ്ഖാതോ മഗ്ഗോ രാഗാദികേ ഖേപേതീതി തംസച്ഛികരണാഭാവേ രാഗാദീനം അനുപ്പത്തിനിരോധഗമനാഭാവതോ ‘‘നിബ്ബാനം ആഗമ്മ രാഗോ ഖീയതീ’’തി വുത്തം.

ഇമിനാവ സുത്തേനാതി ഇമിനാവ ജമ്ബുഖാദകസുത്തേന. കിലേസക്ഖയമത്തം നിബ്ബാനന്തി വദേയ്യ ‘‘രാഗക്ഖയോ’’തിആദിനാ സുത്തേ ആഗതത്താ. ‘‘കിലേസക്ഖയമത്ത’’ന്തി അവിസേസേന വുത്തത്താ ആഹ ‘‘കസ്സാ’’തിആദി. അദ്ധാ അത്തനോതി വക്ഖതി ‘‘പരസ്സ കിലേസക്ഖയേന പരസ്സ നിബ്ബാനസമ്പത്തി ന യുത്താ’’തി. നിബ്ബാനാരമ്മണകരണേന ഗോത്രഭുക്ഖണേ കിലേസക്ഖയപ്പത്തിതാ ച ആപന്നാതി ആഹ – ‘‘കിം പന തേസു അഖീണേസുയേവാ’’തിആദി. നനു ആരമ്മണകരണമത്തേന കിലേസക്ഖയോ അനുപ്പത്തോതി ന സക്കാ വത്തും. ചിത്തഞ്ഹി അതീതാനാഗതാദിസബ്ബം ആലമ്ബനം കരോതി, ന നിപ്ഫന്നമേവാതി. ഗോത്രഭൂപി മഗ്ഗേന യാ കിലേസാനം അനുപ്പത്തിധമ്മതാ കാതബ്ബാ, തം ആരബ്ഭ പവത്തിസ്സതീതി? ന, അപ്പത്തനിബ്ബാനസ്സ നിബ്ബാനാരമ്മണഞാണാഭാവതോ. ന ഹി അഞ്ഞേ ധമ്മാ വിയ നിബ്ബാനം, തം പന അതിഗമ്ഭീരത്താ അപ്പത്തേന ആലമ്ബിതും ന സക്കാ, തസ്മാ തേന ഗോത്രഭുനാ പത്തബ്ബേന തികാലികസഭാവാതിക്കന്തഗമ്ഭീരഭാവേന ഭവിതബ്ബം, കിലേസക്ഖയമത്തതം വാ ഇച്ഛതോ ഗോത്രഭുതോ പുരേതരം നിപ്ഫന്നേന കിലേസക്ഖയേന ഭവിതബ്ബം. അപ്പത്തകിലേസക്ഖയാരമ്മണകരണേ ഹി സതി ഗോത്രഭുതോ പുരേതരചിത്താനിപി ആലമ്ബേയ്യുന്തി.

തസ്മാതിആദി വുത്തസ്സേവ അത്ഥസ്സ നിഗമനം. തം പനേതം നിബ്ബാനം. രൂപിനോ ധമ്മാ അരൂപിനോ ധമ്മാതിആദീസൂതി ആദിസദ്ദേന ലോകുത്തരഅനാസവാദീനം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. അരൂപധമ്മാദിഭാവഗ്ഗഹണേന ചസ്സ പരിനിപ്ഫന്നതാ ദീപിതാ. തേനാഹ ‘‘ന കിലേസക്ഖയമത്തമേവാ’’തി. കിലേസക്ഖയമത്തതായ ഹി സതി നിബ്ബാനസ്സ ബഹുതാ ആപജ്ജതി ‘‘യത്തകാ കിലേസാ ഖീയന്തി, തത്തകാനി നിബ്ബാനാനീ’’തി. അഭാവസ്സഭാവതോ ഗമ്ഭീരാദിഭാവോ അസങ്ഖതാദിഭാവോ ച ന സിയാ, വുത്തോ ച സോ നിബ്ബാനസ്സ, തസ്മാസ്സ പച്ചേതബ്ബോ പരിനിപ്ഫന്നഭാവോ. യസ്മാ ച സമ്മുതിസച്ചാരമ്മണം സങ്ഖതധമ്മാരമ്മണം വാ സമുച്ഛേദവസേന കിലേസേ പജഹിതും ന സക്കോതി, യതോ മഹഗ്ഗതഞാണം വിപസ്സനാഞാണം വാ കിലേസവിക്ഖമ്ഭനവസേന തദങ്ഗവസേന വാ പജഹതി, തസ്മാ അരിയമഗ്ഗഞാണസ്സ സമ്മുതിസച്ചസങ്ഖതധമ്മാരമ്മണേഹി വിപരീതസഭാവേന ആരമ്മണേന ഭവിതബ്ബം. തഥാ ഹി തം സമുച്ഛേദവസേന കിലേസേ പജഹീതി ഏവം പരിനിപ്ഫന്നാസങ്ഖതസഭാവം നിബ്ബാനന്തി നിട്ഠമേത്ഥ ഗന്തബ്ബന്തി.

നിബ്ബാനപഞ്ഹസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.