൩. സബ്ബവഗ്ഗോ

൧. സബ്ബസുത്തവണ്ണനാ

൨൩. സബ്ബ-സദ്ദോ പകരണവസേന കത്ഥചി സപ്പദേസേപി പവത്തതീതി തതോ നിവത്തനത്ഥം അനവസേസവിസയേന സബ്ബ-സദ്ദേന വിസേസേത്വാ വുത്തം ‘‘സബ്ബസബ്ബ’’ന്തി, സബ്ബമേവ ഹുത്വാ സബ്ബന്തി അത്ഥോ. ആയതനഭാവം സബ്ബം ആയതനസബ്ബം, സേസദ്വയേപി ഏസേവ നയോ.

തസ്സ അവിസയാഭാവതോ ന അദ്ദിട്ഠമിധത്ഥി കിഞ്ചീതി. ഇധാതി നിപാതമത്തം, ഇധ വാ സദേവകേ ലോകേ, ദസ്സനഭൂതേന ഞാണേന അദിട്ഠം നാമ കിഞ്ചി നത്ഥീതി അത്ഥോ. യദി ഏവം അനുമാനവിസയം നു ഖോ കഥന്തി ആഹ ‘‘അഥോ അവിഞ്ഞാത’’ന്തി. അഞ്ഞേസം അപച്ചക്ഖമ്പി അവിഞ്ഞാതം തസ്സ കിഞ്ചി നത്ഥീതി അദിട്ഠം അവിഞ്ഞാതം നത്ഥി. പച്ചുപ്പന്നം അതീതമേവ ഞേയ്യം ഗഹിതം, അനാഗതം നു ഖോ കഥന്തി ആഹ – ‘‘അജാനിതബ്ബ’’ന്തി, തസ്സ കിഞ്ചി നത്ഥീതി ആനേത്വാ സമ്ബന്ധോ. ജാനിതും ഞാതും അസക്കുണേയ്യം നാമ തസ്സ കിഞ്ചി നത്ഥീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സബ്ബം അഭിഞ്ഞാസീ’’തിആദി.

സകലസ്സ സക്കായധമ്മസ്സ പരിഗ്ഗഹിതത്താ സക്കായസബ്ബം. സബ്ബധമ്മേസൂതി പഞ്ചന്നം ദ്വാരാനം ആരമ്മണഭൂതേസു സബ്ബേസു ധമ്മേസു. യസ്മാ ഛസുപി ആരമ്മണേസു ഗഹിതേസു പദേസസബ്ബം നാമ ന ഹോതി, തസ്മാ ‘‘പഞ്ചാരമ്മണമത്ത’’ന്തി വുത്തം. പദേസസബ്ബം സക്കായസബ്ബം ന പാപുണാതി തസ്സ തേഭൂമകധമ്മേസു ഏകദേസസ്സ അസങ്ഗണ്ഹനതോ. സക്കായസബ്ബം ആയതനസബ്ബം ന പാപുണാതി ലോകുത്തരധമ്മാനം അസങ്ഗണ്ഹനതോ. ആയതനസബ്ബം സബ്ബസബ്ബം ന പാപുണാതി. യസ്മാ ആയതനസബ്ബേന ചതുഭൂമകധമ്മാവ പരിഗ്ഗഹിതാ, ന ലക്ഖണപഞ്ഞത്തിയോ, യസ്മാ സബ്ബസബ്ബം ദസ്സേന്തേന ബുദ്ധഞാണവിസയോ ദസ്സിതോ, തസ്മാ ‘‘സബ്ബസബ്ബം ന പാപുണാതീ’’തി ഏത്ഥാപി ‘‘കസ്മാ…പേ… നത്ഥിതായാ’’തി സബ്ബം ഞാതാരമ്മണേനേവ പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനം കതം. ‘‘ആയതനസബ്ബേപി ഇധ വിപസ്സനുപഗധമ്മാവ ഗഹേതബ്ബാ അഭിഞ്ഞേയ്യനിദ്ദേസവസേനപി സമ്മസനചാരസ്സേവ ഇച്ഛിതത്താ’’തി വദന്തി.

പടിക്ഖിപിത്വാതി ‘‘ഇദം സബ്ബം നാമ ന ഹോതീ’’തി ഏവം പടിക്ഖിപിത്വാ. തസ്സാതി ‘‘അഞ്ഞം സബ്ബം പഞ്ഞാപേസ്സാമീ’’തി വദന്തസ്സ. വാചായ വത്തബ്ബവത്ഥുമത്തകമേവാതി വഞ്ഝാപുത്തഗഗനകുസുമാദിവാചാ വിയ ഏതസ്സ വാചായ കേവലം വത്തബ്ബവത്ഥുകമേവ ഭവേയ്യ, ന അത്ഥോ, വചനമത്തകമേവാതി അത്ഥോ. അതിക്കമിത്വാതി അനാമസിത്വാ അഗ്ഗഹേത്വാ. തം കിസ്സ ഹേതൂതി വിഘാതാപജ്ജനം കേന ഹേതുനാ. യഥാ തം അവിസയസ്മിന്തി യഥാ അഞ്ഞോപി കോചി അവിസയേ വായമന്തോ, ഏവന്തി അത്ഥോ. അട്ഠകഥായം പന യസ്മാ പാളിയം ‘‘തം കിസ്സ ഹേതൂ’’തി വുത്തകാരണമേവ ഉപനയനവസേന ദസ്സേതും ‘‘യഥാ ത’’ന്തിആദി വുത്തം. കാരണോപനയനഞ്ച കാരണമേവാതി ‘‘യഥാതി കാരണവചന’’ന്തി വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. തേനേവാഹ ‘‘ഏവം ഇമസ്മിമ്പി അവിസയേ’’തിആദി.

സബ്ബസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. പഹാനസുത്തവണ്ണനാ

൨൪. സബ്ബസ്സാതി ദ്വാരാരമ്മണേഹി സദ്ധിം ദ്വാരപ്പവത്തസ്സ. പഹാനായാതി തപ്പടിബദ്ധഛന്ദരാഗപഹാനവസേന പജഹനായ. ചക്ഖുസമ്ഫസ്സന്തി ചക്ഖുസന്നിസ്സിതഫസ്സം. മൂലപച്ചയന്തി മൂലഭൂതം പച്ചയം കത്വാ, സഹജാതവേദനായ ചക്ഖുസമ്ഫസ്സപച്ചയഭാവേ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി. ഏസേവ നയോതി അപദേസേന ‘‘സോതസമ്ഫസ്സം മൂലപച്ചയം കത്വാ’’തിആദിനാ വത്തബ്ബന്തി ദസ്സേതി. മനോതി ഭവങ്ഗചിത്തം മനോദ്വാരസ്സ അധിപ്പേതത്താ. ആരമ്മണന്തി ധമ്മാരമ്മണം. സഹാവജ്ജനകജവനന്തി സഹമനോദ്വാരാവജ്ജനകം ജവനം. തംപുബ്ബകത്താ മനോവിഞ്ഞാണഫസ്സവേദനാനം മൂലപച്ചയഭൂതാ സബ്ബേസ്വേവ ചക്ഖുദ്വാരാദീസു വുത്തിത്താ തദനുരൂപതോ ‘‘ഭവങ്ഗസഹജാതോ സമ്ഫസ്സോ’’തി വുത്തം. സഹാവജ്ജനവേദനായ ജവനവേദനാ ‘‘വേദയിത’’ന്തി അധിപ്പേതാ, ഭവങ്ഗസമ്പയുത്തായ പന വേദനായ ഗഹണേ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി. ഭവങ്ഗതോ അമോചേത്വാ ഭവങ്ഗചിത്തേന സദ്ധിംയേവ ആവജ്ജനം ഗഹേത്വാ മനോദ്വാരാവജ്ജനം ഭവങ്ഗം ദട്ഠബ്ബം. യാ പനേത്ഥ ദേസനാതി യാ ഏത്ഥ ‘‘പഹാനായാ’’തിആദിനാ പവത്തദേസനാ സത്ഥു അനസിട്ഠി ആണാ. അയം പണ്ണത്തി നാമ തസ്സ തസ്സ അത്ഥസ്സ പകാരതോ ഞാപനതോ. ഏത്ഥ സബ്ബഗ്ഗഹണേന സബ്ബേ സഭാവധമ്മാ ഗഹിതാ, പഞ്ഞത്തി പന കതമാതി വിചാരണായ തം ദസ്സേതും ‘‘യാ പനേത്ഥാ’’തിആദി വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം.

പഹാനസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. അഭിഞ്ഞാപരിഞ്ഞാപഹാനസുത്തവണ്ണനാ

൨൫. അഭിഞ്ഞാതി അഭിഞ്ഞായ. യ-കാരലോപവസേനായം നിദ്ദേസോ ‘‘സയം അഭിഞ്ഞാ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൧.൨൮, ൪൦൫; മ. നി. ൧.൧൫൪) വിയ, തഥാ ‘‘പരിഞ്ഞാ’’തി ഏത്ഥാപി. സബ്ബന്തി ആയതനസബ്ബം. തഞ്ഹി അഭിഞ്ഞേയ്യം. അഭിജാനിത്വാതി അഭിഞ്ഞായ ജാനിത്വാ. പരിജാനിത്വാതി തീരണപരിഞ്ഞായ അനിച്ചാദിതോ പരിജാനിത്വാ. പജഹനത്ഥായാതി പഹാനപരിഞ്ഞായ അനവസേസതോ പജഹനായ.

അഭിഞ്ഞാപരിഞ്ഞാപഹാനസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. പഠമഅപരിജാനനസുത്തവണ്ണനാ

൨൬. ‘‘അഭിജാന’’ന്തിആദിനാ ഏത്ഥ ഭഗവാ പഠമം കണ്ഹപക്ഖം ദസ്സേത്വാ സുക്കപക്ഖം ദസ്സേതി വേനേയ്യജ്ഝാസയവസേന. തേനേത്ഥ വട്ടവിവട്ടം കഥിതം.

പഠമഅപരിജാനനസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. ദുതിയഅപരിജാനനസുത്തവണ്ണനാ

൨൭. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണവിഞ്ഞാതബ്ബധമ്മോ നാമ രൂപായതനമേവാതി ആഹ ‘‘ഹേട്ഠാ ഗഹിതരൂപമേവാ’’തി. ഇധ അനാപാഥഗതം ‘‘ചക്ഖുവിഞ്ഞാണവിഞ്ഞാതബ്ബാ ധമ്മാ’’തി വുത്തത്താ. ഹേട്ഠാ ആപാഥഗതമ്പി അനാപാഥഗതമ്പി ഗഹിതമേവ ‘‘യേ ച രൂപാ’’തി അനവസേസതോ വുത്തത്താ. തേ ഹി വേദനാസഞ്ഞാസങ്ഖാരക്ഖന്ധാ സഹ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേന വിഞ്ഞാതബ്ബത്താ. തഥാ ഹി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം തേഹി ഏകുപ്പാദം ഏകവത്ഥുകം ഏകനിരോധം ഏകാരമ്മണമേവ. സേസപദേസൂതി സേസേസു ‘‘യഞ്ച സോതം യേ ച സദ്ദാ’’തിആദിനാ ആഗതേസു കണ്ഹപക്ഖേ പഞ്ചസു, സുക്കപക്ഖേ ഛസുപി പദേസു. ഏസേവ നയോതി യ്വായം ‘‘ഹേട്ഠാ ഗഹിതരൂപമേവ ഗണ്ഹിത്വാ’’തി അത്ഥോ വുത്തോ. ഏസോ ഏവ തത്ഥപി അത്ഥവണ്ണനാനയോ.

ദുതിയഅപരിജാനനസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. ആദിത്തസുത്തവണ്ണനാ

൨൮. ഗയാനാമികായ നദിയാ അവിദൂരേ പവത്തോ ഗാമോ ഗയാ നാമ, തസ്സം ഗയായം വിഹരതീതി സമീപത്ഥേ ചേതം ഭുമ്മവചനം. ഗയാഗാമസ്സ ഹി ആസന്നേ ഗയാസീസനാമകേ പിട്ഠിപാസാണേ ഭഗവാ തദാ വിഹാസി. തേനാഹ ‘‘ഭഗവാ തത്ഥ വിഹരതീ’’തി.

തത്രാതി ‘‘ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസീ’’തി യേ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി, യഥാ ചായം ദേസനാ തേസം സപ്പായാ ജാതാ, തത്ര തസ്മിം അത്ഥദ്വയേ വിഭാവേതബ്ബേ അയം അനുപുബ്ബികഥാ സമുദാഗമതോ പട്ഠായ അനുപടിപാടികഥാ. ഇതോതി ഇമസ്മാ കപ്പതോ. കിരാതി അനുസ്സവനത്ഥേ നിപാതോ. പാരമിതാപരിഭാവനായ പരിപാകഗതേ. ഞാണേതി ബോധിഞാണേ. കനിട്ഠപുത്തോ വേമാതികഭാതാ ഭഗവതോ. വേളുഭിത്തികുടികാഹി പരിക്ഖിപിത്വാ ബഹിദ്ധാ, അന്തോ പന പടസാണീഹി.

സബ്ബേസം സത്താനം. പുഞ്ഞചേതനം അന്തോ അബ്ഭന്തരേ പവേസേതി. ഭഗവാപി തസ്സ പുത്തോതി കത്വാ ‘‘അഞ്ഞേ തയോ പുത്താ’’തി വുത്തം. അവിപ്പകിരിത്വാതി പരാജയേന അവിപ്പകിരിയ അപലായിത്വാ. പിദഹീതി ദാതും ന സക്കോമീതി തഥാ അകാസി. സച്ചവാദിതായ ഗണ്ഹിംസൂതി രാജകുലസ്സ സച്ചവാദിതായ അത്തനോ വരം ഗണ്ഹിംസു.

വിനിവത്തിതുന്തി പടിഞ്ഞായ നിവത്തിതും. അന്തരാതി തുമ്ഹേഹി പരിച്ഛിന്നകാലസ്സ അന്തരാ ഏവ മതാ. അട്ഠവീസതിഹത്ഥട്ഠാനം ഉസഭം നാമ. ഉസഭേ അട്ഠവീസതിഹത്ഥപ്പമാണേ ഠാനേ. ദാനഗ്ഗേ ബ്യാവടോതി പസുതോ.

സോതി ഭഗവാ. തഥാരൂപഞ്ഹി ബുദ്ധാനം ദേസനാപാടിഹാരിയം, യഥാ ദേസനായ ഗഹിതോ അത്ഥോ പച്ചക്ഖതോ വിഭൂതോ ഹുത്വാ ഉപട്ഠാതി. തേനാഹ ‘‘ഇമേസം…പേ… ദേസേസ്സാമീ’’തി. സന്നിട്ഠാനന്തി ചിരകാലപരിചിതാദിത്തഅഗ്ഗികാനം ആദിത്തപരിയായദേസനാവ സപ്പായാതി നിച്ഛയമകാസി. പദിത്തന്തി പദീപിതം ഏകാദസഹി അഗ്ഗീഹി ഏകജാലീഭൂതം. തേനാഹ ‘‘സമ്പജ്ജലിത’’ന്തി. ദുക്ഖലക്ഖണം കഥിതം ചക്ഖാദീനം ഏകാദസഹി അഗ്ഗീഹി ആദിത്തഭാവേന ദുക്ഖമതായ ദുക്ഖസ്സ കഥിതത്താ.

ആദിത്തസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. അദ്ധഭൂതസുത്തവണ്ണനാ

൨൯. അധിസദ്ദേന സമാനത്ഥോ അദ്ധസദ്ദോതി ആഹ ‘‘അദ്ധഭൂതന്തി അധിഭൂത’’ന്തിആദി. സേസം വുത്തനയമേവ.

അദ്ധഭൂതസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. സമുഗ്ഘാതസാരുപ്പസുത്തവണ്ണനാ

൩൦. മഞ്ഞിതം നാമ തണ്ഹാമാനദിട്ഠീഹി ഗഹേതബ്ബം മഞ്ഞിതം. സബ്ബസ്മിം മഞ്ഞിതന്തി സബ്ബമഞ്ഞിതം, തസ്സ സമുഗ്ഘാതോ സേതുഘാതോ, തദാവഹം സബ്ബമഞ്ഞിതസമുഗ്ഘാതസാരുപ്പം. അട്ഠകഥായം പന ‘‘മഞ്ഞിതം നാമ ചക്ഖാദീസു ഏവ ഉപ്പജ്ജതി, നാഞ്ഞസ്മി’’ന്തി ദുതിയനയോ വുത്തോ. അനുച്ഛവികന്തി അനുരൂപം അവിലോമം. ഇധാതി ഇധേവ സാസനേ അഞ്ഞത്ഥ തദഭാവതോ. ‘‘തണ്ഹാ-മാനദിട്ഠിമഞ്ഞിതാന’’ന്തി വുത്തം മഞ്ഞിതത്തയം സപരസന്താനേസു പടിപക്ഖവസേന യോജേത്വാ ദസ്സേതും ‘‘ചക്ഖും അഹന്തി വാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ‘‘ചക്ഖും അഹ’’ന്തി ഇമിനാ അജ്ഝത്തവിസയം ദിട്ഠിമഞ്ഞിതഞ്ച ദസ്സേതി അത്താഭിനിവേസാഹംകാരദീപനതോ. ‘‘മമ’’ന്തി ഇമിനാ തണ്ഹാമഞ്ഞിതം മാനമഞ്ഞിതമ്പി വാ, പരിഗ്ഗഹമുഖേനപി സേയ്യാദിതോ മാനുപ്പജ്ജനതോ. സേസപദദ്വയേപി ഇമിനാ നയേന മഞ്ഞിതവിഭാഗോ വേദിതബ്ബോ. അഹന്തി അത്താവ, സോ ച ചക്ഖുസ്മിം തദധീനവുത്തിത്താ ‘‘പരോ’’തി ന മഞ്ഞതി. മമ കിഞ്ചനപലിബോധോ ചക്ഖുസ്മിം സതി ലബ്ഭനതോ, അസതി ന മഞ്ഞതി തഥാമഞ്ഞിതസ്സ പച്ചയഘാതതോ. സേസപദദ്വയേപി ഏസേവ നയോ.

അഹം ചക്ഖുതോ നിഗ്ഗതോതി ‘‘അഹ’’ന്തി വത്തബ്ബോ അയം സത്തോ ചക്ഖുതോ നിഗ്ഗതോ തത്ഥ സുഖുമാകാരേന ഉപലബ്ഭനതോ. മമ കിഞ്ചനപലിബോധോ ചക്ഖുതോ നിഗ്ഗതോ തസ്മിം സതി ഏവ ഉപലബ്ഭനതോ. സേസദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. തത്ഥ പരോതി പരോ സത്തോ. മമ ചക്ഖൂതി ന മഞ്ഞതി യസ്സ തം ചക്ഖു, തസ്സ ‘‘അഹ’’ന്തി വത്തബ്ബസ്സേവ അഭാവതോ. മമത്തഭൂതന്തി മമ കാരണം. സേസം ഉത്താനമേവ. ഏവമേതസ്മിം സുത്തേ ചക്ഖുരൂപ-ചക്ഖുവിഞ്ഞാണ-ചക്ഖുസമ്ഫസ്സ-സുഖദുക്ഖാദുക്ഖമസുഖവസേന സത്ത വാരാ ചക്ഖുദ്വാരേ, തഥാ സോതദ്വാരാദീസൂതി ഛ സത്തകാ ദ്വേചത്താലീസ. പുന സക്കായവസേന ‘‘സബ്ബം ന മഞ്ഞതീ’’തിആദിനാ വുത്തം, തേന തേചത്താലീസ. പുന തേഭൂമകവട്ടം ‘‘ലോകോ’’തി ഗഹേത്വാ ‘‘ന കിഞ്ചി ലോകേ ഉപാദിയതീ’’തി വുത്തം, തേന ചതുചത്താലീസ ഹോന്തി. ഏവം സബ്ബഥാപി ചതുചത്താലീസായ ഠാനേസു അരഹത്തം പാപേത്വാ വിപസ്സനാ കഥിതാതി വേദിതബ്ബാ. ‘‘ചതുചത്താലീസാധികസതേസൂ’’തി കേസുചി പോത്ഥകേസു ലിഖന്തി, സാ ച പമാദലേഖാ.

സമുഗ്ഘാതസാരുപ്പസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. പഠമസമുഗ്ഘാതസപ്പായസുത്തവണ്ണനാ

൩൧. ഉപകാരഭൂതാ തദാവഹത്താ. തതോതി മഞ്ഞിതാകാരതോ. തന്തി മഞ്ഞനാവത്ഥും. അഞ്ഞേനാകാരേനാതി യഥാ മഞ്ഞതി അനിച്ചാദിആകാരതോ, അഞ്ഞേന അനിച്ചാദിനാ ആകാരേന ഹോതി. അഞ്ഞഥാഭാവം വിപരിണാമന്തി ഉപ്പാദവയതായ അഞ്ഞഥാഭാവം ജരായ മരണേന ച ദ്വേധാ വിപരിണാമേതബ്ബം. തം ഉപഗമനേന അഞ്ഞഥാഭാവീ, ഏവംഭൂതോ ഹുത്വാപി ജീരണഭിജ്ജനസഭാവേസു. ഭവേസു സത്തോ ലോകോ ഉപരിപി ഭവംയേവ അഭിനന്ദതി. ഹേട്ഠാ ഗഹിതമേവ സങ്കഡ്ഢിത്വാതി ‘‘ചക്ഖും ന മഞ്ഞതീ’’തിആദിനാ ഹേട്ഠാ ഗഹിതമേവ ഖന്ധധാതുആയതനാതി ഖന്ധാദിപരിയായേന ഏകതോ ഗഹേത്വാ പുനപി മഞ്ഞനാവത്ഥും ദസ്സേതി. അവസാനേ ‘‘തതോ തം ഹോതീ’’തി വുത്തപദേന സദ്ധിം സബ്ബവാരേസു അട്ഠ അട്ഠ ഹോന്തീതി ‘‘അട്ഠചത്താലീസായ ഠാനേസൂ’’തി വുത്തം.

പഠമസമുഗ്ഘാതസപ്പായസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. ദുതിയസമുഗ്ഘാതസപ്പായസുത്തവണ്ണനാ

൩൨. ദസ്സേത്വാതി ഏത്ഥ ലക്ഖണേ അയം ത്വാ-സദ്ദോ, ഹേതുമ്ഹി വാ. അനാദിസത്തസന്താനഗതഗാഹത്തയലക്ഖിതാ ഹി സത്ഥു, തിപരിവട്ടദേസനാ തംനിമിത്തം യാവദേവ തപ്പഹാനായ പവത്തിതഭാവതോ. അരഹത്തം പാപേത്വാ വിപസ്സനാ കഥിതാതി അട്ഠകഥായം വുത്തം ‘‘സഹ വിപസ്സനായ ചത്താരോപി മഗ്ഗാ കഥിതാ’’തി.

ദുതിയസമുഗ്ഘാതസപ്പായസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സബ്ബവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.