൮-൧൦. മഹാദിട്ഠിസുത്താദിവണ്ണനാ

൨൧൩-൨൧൫. അകതാതി സമേന വാ വിസമേന വാ കേനചി ഹേതുനാ ന കതാ ഏവ. കേനചി കതം കരണം വിധാനം നത്ഥി ഏതേസന്തി അകതവിധാനാ. പദദ്വയേനപി ലോകേ കേനചി ഹേതുപച്ചയേന നേസം അഭിനിബ്ബത്തിതാഭാവം ദസ്സേതി. ഇദ്ധിയാപി ന നിമ്മിതാതി കസ്സചി ഇദ്ധിമതോ ദേവസ്സ ബ്രഹ്മുനോ വാ ഇദ്ധിയാപി ന നിമ്മിതാ. അനിമ്മിതാതി വാ കസ്സചി അനിമ്മാപകാ. അജനകാതി ഏതേന പഥവീകായാദീനം രൂപാദിജനകഭാവം പടിക്ഖിപതി. രൂപസദ്ദാദയോ ഹി പഥവീകായാദീഹി അപ്പടിബദ്ധവുത്തികാതി തസ്സ ലദ്ധി. യഥാ പബ്ബതകൂടം കേനചി അനിബ്ബത്തിതം കസ്സചി ച അനിബ്ബത്തകം, ഏവമേതേപീതി ആഹ ‘‘കൂടട്ഠാ’’തി. യമിദം ‘‘ബീജാദിതോ അങ്കുരാദി ജായതീ’’തി വുച്ചതി, തഞ്ച വിജ്ജമാനമേവ തതോ നിക്ഖമതി, നാവിജ്ജമാനം, അഞ്ഞഥാ യതോ കുതോചി യസ്സ കസ്സചി ഉപ്പത്തി സിയാതി അധിപ്പായോ. ഠിതാതി നിബ്ബികാരഭാവേന ഠിതാ. ന ചലന്തീതി ന വികാരം ആപജ്ജന്തി. വികാരാഭാവേന ഹി തേസം സത്തന്നം കായാനം ഏസികട്ഠായിട്ഠിതതാ. അനിഞ്ജനഞ്ച അത്തനോ പകതിയാ അവട്ഠാനമേവ. തേനാഹ ‘‘ന വിപരിണമന്തീ’’തി. അവിപരിണാമധമ്മത്താ ഏവ ച നേ അഞ്ഞമഞ്ഞം ന ബ്യാബാധേന്തി. സതി ഹി വികാരം ആപാദേതബ്ബതായ ബ്യാബാധകതാപി സിയാ, തഥാ അനുഗ്ഗഹേതബ്ബതായ അനുഗ്ഗാഹകതാതി തദഭാവം ദസ്സേതും പാളിയം ‘‘നാല’’ന്തിആദി വുത്തം. പഥവീ ഏവ കായേകദേസത്താ പഥവികായോ. ജീവസത്തമാനം കായാനം നിച്ചതായ നിബ്ബികാരാഭാവതോ ന ഹന്തബ്ബതാ, ന ഘാടേതബ്ബതാ ചാതി നേവ കോചി ഹന്താ ഘാതേതാ വാ. തേനാഹ ‘‘സത്തന്നന്ത്വേവാ’’തിആദി. യദി കോചി ഹന്താ നത്ഥി, കഥം സത്ഥപ്പഹാരോതി ആഹ ‘‘യഥാ മുഗ്ഗരാസിആദീസൂ’’തിആദി. കേവലം സഞ്ഞാമത്തമേവ ഹോതി, ന ഘാതനാദി, പരമത്ഥതോ സത്തന്നന്ത്വേവ കായാനം അവികോപനീയഭാവതോതി അധിപ്പായോ.

പമുഖയോനീനന്തി മനുസ്സതിരച്ഛാനാദീസു ഖത്തിയബ്രാഹ്മണാദിസീഹബ്യഗ്ഘാദിവസേന പധാനയോനീനം. സട്ഠിസതാനി ഛസഹസ്സാനി. ‘‘പഞ്ച ച കമ്മുനോ സതാനീ’’തി പദസ്സ അത്ഥദസ്സനം ‘‘പഞ്ച കമ്മസതാനി ചാ’’തി. ഏസേവ നയോതി ഇമിനാ ‘‘കേവലം തക്കമത്തേന നിരത്ഥകദിട്ഠിം ദീപേതീ’’തി ഇമമേവ അത്ഥം അതിദിസതി. ഏത്ഥ ച തക്കമത്തകേനാതി ഇമിനാ യസ്മാ തക്കികാ നിരങ്കുസതായ പരികപ്പനസ്സ യം കിഞ്ചി അത്തനോ പരികപ്പിതം സാരതോ മഞ്ഞമാനാ തഥേവ അഭിനിവിസ്സ തക്കദിട്ഠിഗാഹം ഗണ്ഹന്തി, തസ്മാ ന തേസം ദിട്ഠിവത്ഥൂസു വിഞ്ഞൂഹി വിചാരണാ കാതബ്ബാതി ദസ്സേതി. കേചീതി ഉത്തരവിഹാരവാസിനോ. തേ ഹി ‘‘പഞ്ച കമ്മാനീതി ചക്ഖുസോതഘാനജിവ്ഹാകായാ, ഇമാനി പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി ‘പഞ്ച കമ്മാനീതി പഞ്ഞാപേന്തീ’’തി വദന്തി. കമ്മന്തി ലദ്ധീതി ഓളാരികഭാവതോ പരിപുണ്ണകമ്മന്തി ലദ്ധി. മനോകമ്മം അനോളാരികത്താ ഉപഡ്ഢകമ്മന്തി ലദ്ധീതി യോജനാ. ‘‘ദ്വാസട്ഠിപടിപദാ’’തി വത്തബ്ബേ സഭാവനിരുത്തിം അജാനന്താ ‘‘ദ്വട്ഠിപടിപദാ’’തി വദന്തി. ഏകസ്മിം കപ്പേതി ഏകസ്മിം മഹാകപ്പേ. തത്ഥാപി ച വിവട്ടട്ഠായിസഞ്ഞിതേ ഏകസ്മിം അസങ്ഖ്യേയ്യകപ്പേ.

ഉരബ്ഭേ ഹനന്തീതി ഓരബ്ഭികാ. ഏവം സൂകരികാദയോ വേദിതബ്ബാ. ലുദ്ദാതി അഞ്ഞേപി യേ കേചി മാഗവികനേസാദാദയോ, തേ പാപകമ്മപസുതതായ കണ്ഹാഭിജാതീതി വദന്തി. ഭിക്ഖൂതി ബുദ്ധസാസനേ ഭിക്ഖൂ. തേ കിര ‘‘സച്ഛന്ദരാഗാ പരിഭുഞ്ജന്തീ’’തി അധിപ്പായേന ചതൂസു പച്ചയേസു കണ്ടകേ പക്ഖിപിത്വാ ഖാദന്തീതി വദന്തി. കസ്മാതി ചേ? യസ്മാ തേ പണീതപണീതേ പച്ചയേ പടിസേവന്തീതി തസ്സ മിച്ഛാഗാഹോ. ഞായലദ്ധേപി പച്ചയേ പരിഭുഞ്ജമാനാ ആജീവകസമയസ്സ വിലോമഗാഹിതായ പച്ചയേസു കണ്ടകേ പക്ഖിപിത്വാ ഖാദന്തി നാമാതി വദന്തീതി അപരേ. ഏകേ പബ്ബജിതാ, യേ വിസേസതോ അത്തകിലമഥാനുയോഗമനുയുത്താ. തഥാ ഹി തേ കണ്ടകേ വത്തന്താ വിയ ഹോന്തീതി കണ്ടകവുത്തികാതി വുത്താ. ഠത്വാ ഭുഞ്ജനനഹാനപടിക്ഖേപാദിവതസമായോഗേന പണ്ഡരതരാ. അചേലകസാവകാതി ആജീവകസാവകേ വദതി. തേ കിര ആജീവകസമയേ ആജീവകലദ്ധിയാ ദള്ഹഗാഹിതായ നിഗണ്ഠേഹിപി പണ്ഡരതരാ. നന്ദാദയോ കിര തഥാരൂപം ആജീവകപടിപത്തിം ഉക്കംസം പാപേത്വാ ഠിതാ, തസ്മാ നിഗണ്ഠേഹി ആജീവകസാവകേഹി ച പണ്ഡരതരാ വുത്താ. പരമസുക്കാഭിജാതീതി അയം തേസം ലദ്ധി.

പുരിസഭൂമിയോതി പധാനപുഗ്ഗലേന നിദ്ദേസോ. ഇത്ഥീനമ്പേതാ ഭൂമിയോ ഇച്ഛന്തേവ. ഭിക്ഖു ച പന്നകോതിആദി തേസം പാളി ഏവ. തത്ഥ പന്നകോതി ഭിക്ഖായ വിചരണകോ, തേസം വാ പടിപത്തിയാ പടിപന്നകോ. ജിനോതി ജിണ്ണോ ജരാവസേന ഹീനധാതുകോ, അത്തനോ വാ പടിപത്തിയാ പടിപക്ഖേ ജിനിത്വാ ഠിതോ. സോ കിര തഥാഭൂതോ ധമ്മമ്പി കസ്സചി ന കഥേതി. തേനാഹ ‘‘ന കിഞ്ചി ആഹാ’’തി. നിട്ഠുഹനാദിവിപ്പകാരേ കേനചി കതേപി ഖമനവസേന ന കിഞ്ചി വദതീതി വദന്തി. അലാഭിന്തി ‘‘സോ ന കുമ്ഭിമുഖാ പടിഗ്ഗണ്ഹാതീ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൧.൩൯൪) നയേന വുത്തഅലാഭഹേതുസമായോഗേന അലാഭിം. തതോ ഏവ ജിഘച്ഛാദുബ്ബല്യപരേതതായ സയനപരായണം സമണം പന്നഭൂമീതി വദന്തി.

ആജീവവുത്തിസതാനീതി സത്താനം ആജീവഭൂതാനി ജീവികാവുത്തിസതാനി. പസുഗ്ഗഹണേന ഏളകജാതി ഗഹിതാ, മിഗഗ്ഗഹണേന രുരുഗവയാദിസബ്ബമിഗജാതി. ബഹൂ ദേവാതി ചാതുമഹാരാജികാദിബ്രഹ്മകായികാദിവസേന തേസം അന്തരഭേദവസേന ബഹൂ ദേവാ. തത്ഥ ചാതുമഹാരാജികാനം ഏകച്ചേ അന്തരഭേദാ മഹാസമയസുത്തവസേന (ദീ. നി. ൨.൩൩൧ ആദയോ) ദീപേതബ്ബാ. മനുസ്സാപി അനന്താതി ദീപദേസകുലവംസാജീവാദിവിഭാഗേന മനുസ്സാപി അനന്തഭേദാ. പിസാചാ ഏവ പേസാചാ, തേ മഹന്തമഹന്താ അജഗരപേതാദയോ. ഛദ്ദന്തദഹമന്ദാകിനിയോ കുളീരമുചലിന്ദനാമേന വദന്തി.

പവുടാതി സബ്ബഗണ്ഠികാ. പണ്ഡിതോപി…പേ… ഉദ്ധം ന ഗച്ഛതി. കസ്മാ? സത്താനം സംസരണകാലസ്സ നിയതഭാവതോ.

അപരിപക്കം സംസരണനിമിത്തം സീലാദിനാ പരിപാചേതി നാമ സീഘംയേവ വിസുദ്ധിപ്പത്തിയാ. പരിപക്കം കമ്മം ഫുസ്സ ഫുസ്സ പത്വാ പത്വാ കാലേ പരിപക്കഭാവാപാദനേന ബ്യന്തീ കരോതി നാമ. സുത്തഗുളേതി സുത്തവട്ടിയം. നിബ്ബേഠിയമാനമേവ പലേതീതി ഉപമായ സത്താനം സംസാരോ അനുക്കമേന ഖീയതേവ, ന തസ്സ വഡ്ഢീതി ദസ്സേതി പരിച്ഛിന്നരൂപത്താ. നിബ്ബേഠിയമാനമേവ സുത്തഗുളം ഗച്ഛതീതി വുച്ചതി. തഞ്ച ഖോ സുത്തപമാണേന, സുത്തേ പന അസതി കുതോ ഗച്ഛതി സുത്തഗുളം. തേനാഹ – ‘‘സുത്തേ ഖീണേ ന ഗച്ഛതീ’’തി. തത്ഥേവ തിട്ഠതി സുത്തപരിയന്തന്തി അധിപ്പായോ. കാലവസേനാതി അത്തനി വേഠേത്വാ ഠിതം സുഖദുക്ഖം യഥാവുത്തസ്സ കാലസ്സ വസേന നിബ്ബേഠിയമാനോ ബാലോ ച പണ്ഡിതോ ച പലേതി ഗച്ഛതി, നാതിക്കമതി സംസാരം.

മഹാദിട്ഠിസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.