൩. ദിട്ഠിസംയുത്തം

൧. സോതാപത്തിവഗ്ഗോ

൧. വാതസുത്തവണ്ണനാ

൨൦൬. ന ഏതേ വാതാതി യേ ഇമേ രുക്ഖസാഖാദിഭഞ്ജനകരാ, ഏതേ സത്തകായത്താ വാതാ നാമ ന ഹോന്തി. തേ ഹി നിച്ചാ ധുവാ സസ്സതാ. തേനാഹ ‘‘വാതോ പനാ’’തിആദി. തേന സത്തസു കായേസു ചതുത്ഥം കായമാഹ. രുക്ഖസാഖാദിഭഞ്ജനകോ ഏസോ വാതലേസോ നാമ, വാതസദിസോതി അത്ഥോ. ഏസികത്ഥമ്ഭോ വിയാതി ഇമിനാ നിച്ചലഭാവമേവ ദസ്സേതി, പബ്ബതകൂടം വിയാതി ഇമിനാ പന സസ്സതിസമംവാപി. അയഞ്ഹി വായു കായസ്സ നിച്ചതം അഭിനിവിസ്സ ഠിതോ ‘‘മാ ച അനിച്ചതാ പരോ ഹോതൂ’’തി ന വാതാ വായന്തീതി ബാധതി. ഏസ നയോ നദിയോ സന്ദന്തീതിആദീസു. ഉദകം പനാതി ദുതിയം കായം സന്ധായാഹ. ഗബ്ഭോ പന ന നിക്ഖമതി കൂടട്ഠാദിഭാവേനേവ തസ്സ ലബ്ഭനതോ. നേവ തേ ഉദേന്തി യഥാ വാതാ, ഏവം തിട്ഠനതോ ലോകസ്സ പന തഥാ മതിമത്തന്തി അധിപ്പായോ.

വാതസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨-൪. ഏതംമമസുത്താദിവണ്ണനാ

൨൦൭-൨൦൯. ദിട്ഠം രൂപായതനം ചക്ഖുനാ ദട്ഠബ്ബതോ. സുതം സദ്ദായതനം സോതേന സോതബ്ബതോ. മുതം ഗന്ധായതനാദി തിവിധം സമ്പത്തഗാഹീഹി ഘാനാദീഹി പത്വാ ഗഹേതബ്ബതോ. അവസേസാനി ചക്ഖാദീനി സത്തായതനാനി വിഞ്ഞാതം നാമ കേവലം മനോവിഞ്ഞാണേന വിജാനിതബ്ബതോ. പത്തന്തി അനുപ്പത്തം, യം കിഞ്ചി പാപുണിതബ്ബം പരിയേസിത്വാ ഗവേസിത്വാ സമ്പത്തന്തി അനുപ്പത്തം. പരിയേസിതന്തി പരിയിട്ഠം. ചിത്തേന അനുസഞ്ചരിതന്തി മനസാ ചിന്തിതം. ‘‘പത്തം പരിയേസിത’’ന്തി ഏതസ്മിം പദദ്വയേ ചതുക്കം സമ്ഭവതീതി തം ദസ്സേത്വാ തസ്സ വസേന പത്തപരിയേസിതപദാനി, തതോ മനസാ അനുവിചരിതഞ്ച നീഹരിത്വാ ദസ്സേതും ‘‘ലോകസ്മിം ഹീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ പരിയേസിത്വാ പത്തം നാമ പരിയേസനായ പരിഗ്ഗാഹഭാവതോ. പരിയേസിതം നാമ കേവലം പരിയേസിതമേവാതി കത്വാ പരിയേസിത്വാ പത്തസ്സ മനുസ്സാനുവിചരിതസ്സ വുത്തത്താ. പഠമവികപ്പേ സങ്കരോ അത്ഥീതി അസങ്കരതോ ച ദസ്സേതും ‘‘അഥ വാ’’തിആദി വുത്തം. സബ്ബന്തി വിഞ്ഞാതാദി. തഞ്ഹി മനോവിഞ്ഞാണേന ഗഹിതത്താ മനസാ അനുവിചരിതം നാമ ന ദിട്ഠം സുതം മുതം.

ഏതംമമസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. നത്ഥിദിന്നസുത്തവണ്ണനാ

൨൧൦. ദിന്നന്തി ദേയ്യധമ്മസീസേന ദാനം വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ദിന്നസ്സ ഫലാഭാവം സന്ധായാ’’തി, ദിന്നം പന അന്നാദിവത്ഥും കഥം പടിക്ഖിപന്തി. ഏസ നയോ ‘‘യിട്ഠം ഹുത’’ന്തി ഏത്ഥാപി. മഹായാഗോതി സബ്ബസാധാരണം മഹാദാനം. പഹേണകസക്കാരോതി പാഹുനകാനം കാതബ്ബസക്കാരോ. ഫലന്തി ആനിസംസഫലം നിസ്സന്ദഫലഞ്ച. വിപാകോതി സദിസഫലം. പരലോകേ ഠിതസ്സ അയം ലോകോ നത്ഥീതി പരലോകേ ഠിതസ്സ കമ്മുനാ ലദ്ധബ്ബോ അയം ലോകോ ന ഹോതി. ഇധലോകേ ഠിതസ്സപി പരലോകോ നത്ഥീതി ഇധലോകേ ഠിതസ്സ കമ്മുനാ ലദ്ധബ്ബോ പരലോകോ ന ഹോതി. തത്ഥ കാരണമാഹ – ‘‘സബ്ബേ തത്ഥ തത്ഥേവ ഉച്ഛിജ്ജന്തീ’’തി. ഇമേ സത്താ യത്ഥ യത്ഥ ഭവേ യോനിആദീസു ച ഠിതാ, തത്ഥ തത്ഥേവ ഉച്ഛിജ്ജന്തി നിരുദയവിനാസവസേന നസ്സന്തി. ഫലാഭാവവസേനാതി മാതാപിതൂസു സമ്മാപടിപത്തിമിച്ഛാപടിപത്തീനം ഫലസ്സ അഭാവവസേന ‘‘നത്ഥി മാതാ, നത്ഥി പിതാ’’തി വദന്തി, ന മാതാപിതൂനം, നാപി തേസു ഇദാനി കരിയമാനസക്കാരാസക്കാരാനം അഭാവവസേന തേസം ലോകപച്ചക്ഖത്താ. പുബ്ബുളകസ്സ വിയ ഇമേസം സത്താനം ഉപ്പാദോ നാമ കേവലോ, ന ഭവതോ ചവിത്വാ ആഗമനപുബ്ബകോതി ദസ്സനത്ഥം ‘‘നത്ഥി സത്താ ഓപപാതികാ’’തി വുത്തന്തി ആഹ – ‘‘ചവിത്വാ ഉപ്പജ്ജനകസത്താ നാമ നത്ഥീ’’തി. സമണേന നാമ യാഥാവതോ ജാനന്തേന കസ്സചി അകഥേത്വാ സഞ്ഞതേന ഭവിതബ്ബം, അഞ്ഞഥാ ആഹോപുരിസികാ നാമ സിയാ. കിഞ്ഹി പരോ പരസ്സ കരിസ്സതി, തഥാ ച അത്തനോ സമ്പാദനസ്സ കസ്സചി അവസ്സയോ ഏവ ന സിയാ തത്ഥ തത്ഥേവ ഉച്ഛിജ്ജനതോതി ആഹ ‘‘യേ ഇമഞ്ച…പേ… പവേദേന്തീ’’തി.

ചതൂസു മഹാഭൂതേസു നിയുത്തോതി ചാതുമഹാഭൂതികോ. യഥാ പന മത്തികായ നിബ്ബത്തം ഭാജനം മത്തികാമയം, ഏവമയം ചതൂഹി മഹാഭൂതേഹി നിബ്ബത്തോതി ആഹ ‘‘ചതുമഹാഭൂതമയോ’’തി. അജ്ഝത്തികാ പഥവീധാതൂതി സത്തസന്താനഗതാ പഥവീധാതു. ബാഹിരം പഥവീധാതുന്തി ബഹിദ്ധാ മഹാപഥവിം. അനുയാതീതി തസ്സ അനുരൂപഭാവേന യാതി ഉപേതി. ഉപഗച്ഛതീതി പുബ്ബേ ബാഹിരപഥവീകായതോ തദേകദേസഭൂതാ പഥവീ ആഗന്ത്വാ അജ്ഝത്തികഭാവപ്പത്തിയാ സത്തഭാവേന സണ്ഠിതാ ഇദാനി ഘടാദിപഥവീ വിയ തമേവ ബാഹിരപഥവീകായം ഉപേതി ഉപഗച്ഛതി, സബ്ബസോ തേന നിബ്ബിസേസതം ഏകീഭാവമേവ ഗച്ഛതീതി അത്ഥോ. ആപാദീസുപി ഏസേവ നയോതി ഏത്ഥ പജ്ജുന്നേന മഹാസമുദ്ദതോ ഗഹിതആപോ വിയ വസ്സോദകഭാവേന പുനപി മഹാസമുദ്ദം, സൂരിയരംസിതോ ഗഹിതഇന്ദഗ്ഗിസങ്ഖാതതേജോ വിയ പുനപി സൂരിയരംസിം, മഹാവായുഖന്ധതോ നിഗ്ഗതമഹാവായോ വിയ തമേവ വായുഖന്ധം ഉപേതി ഉപഗച്ഛതീതി ദിട്ഠിഗതികോ സയമേവ അത്തനോ വാദം ഭിന്ദതി. ഉമ്മത്തകപച്ഛിസദിസഞ്ഹി ദിട്ഠിഗതികദസ്സനം. മനച്ഛട്ഠാനി ഇന്ദ്രിയാനി ആകാസം പക്ഖന്ദന്തി തേസം വിസയഭാവാ വിസയാപീതി വദതി. വിസയിഗ്ഗഹണേന ഹി വിസയാ ഗഹിതാ ഏവ ഹോന്തീതി. ഗുണാഗുണപദാനീതി ഗുണദോസകോട്ഠാസാ. സരീരമേവ പദാനീതി അധിപ്പേതം സരീരേന തംതംകിരിയായ പജ്ജിതബ്ബതോ. ദബ്ബന്തി മുയ്ഹന്തീതി ദത്തൂ, മൂള്ഹപുഗ്ഗലാ. തേഹി ദത്തൂഹി ബാലമനുസ്സേഹി പഞ്ഞത്തം.

നത്ഥിദിന്നസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. കരോതോസുത്തവണ്ണനാ

൨൧൧. സഹത്ഥാ കരോന്തസ്സാതി സഹത്ഥേന കരോന്തസ്സ. നിസ്സഗ്ഗിയഥാവരാദയോപി ഇധ സഹത്ഥകരണേനേവ സങ്ഗഹിതാ. ഹത്ഥാദീനീതി ഹത്ഥപാദകണ്ണനാസാദീനി. പചനം ദഹനം വിബാധനന്തി ആഹ ‘‘ദണ്ഡേന പീളേന്തസ്സാ’’തി. പപഞ്ചസൂദനിയം ‘‘തജ്ജേന്തസ്സ ചാ’’തി അത്ഥോ വുത്തോ, ഇധ പന സുമങ്ഗലവിലാസിനിയം വിയ തജ്ജനം പരിഭാസനം ദണ്ഡേനേവ സങ്ഗഹേത്വാ ‘‘ദണ്ഡേന പീളേന്തസ്സ’’ഇച്ചേവ വുത്തം. സോകം സയം കരോന്തസ്സാതി പരസ്സ സോകകാരണം സയം കരോന്തസ്സ, സോകം വാ ഉപ്പാദേന്തസ്സ. പരേഹി അത്തനോ വചനകരേഹി. സയമ്പി ഫന്ദതോതി പരസ്സ വിബാധനപ്പയോഗേന സയമ്പി ഫന്ദതോ. അതിപാതയതോതി പദം സുദ്ധകത്തുഅത്ഥേ ഹേതുകത്തുഅത്ഥേ ച വത്തതീതി ആഹ – ‘‘ഹനന്തസ്സപി ഹനാപേന്തസ്സപീ’’തി. കാരണവസേനാതി കാരാപനവസേന.

ഘരസ്സ ഭിത്തി അന്തോ ച ബഹി ച സന്ധിതാ ഹുത്വാ ഠിതാവ ഘരസന്ധി. കിഞ്ചിപി അസേസേത്വാ നിരവസേസോ ലോപോ നില്ലോപോ. ഏകാഗാരേ നിയുത്തോ വിലോപോ ഏകാഗാരികോ. പരിതോ സബ്ബസോ പന്ഥേ ഹനനം പരിപന്ഥോ. പാപം ന കരീയതി പുബ്ബേ അസതോ ഉപ്പാദേതും അസക്കുണേയ്യത്താ, തസ്മാ നത്ഥി പാപം. യദി ഏവം കഥം സത്താ പാപേ പവത്തന്തീതി ആഹ ‘‘സത്താ പന കരോമാതി ഏവംസഞ്ഞിനോ ഹോന്തീ’’തി ഏവം കിരസ്സ ഹോതി ഇമേസഞ്ഹി സത്താനം ഹിംസാദികിരിയാ ന അത്താനം ഫുസതി തസ്സ നിച്ചതായ നിബ്ബികാരത്താ, സരീരം പന അചേതനം കട്ഠകലിങ്ഗരൂപമം, തസ്മിം വികോപിതേപി ന കിഞ്ചി പാപന്തി. ഖുരനേമിനാതി നിസിതഖുരമയനേമിനാ, ഖുരസദിസനേമിനാതി അത്ഥോ.

ഗങ്ഗായ ദക്ഖിണാ ദിസാ അപ്പതിരൂപദേസോ, ഉത്തരദിസാ പതിരൂപദേസോതി അധിപ്പായേന ‘‘ദക്ഖിണഞ്ചേപീ’’തിആദി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ദക്ഖിണതീരേ മനുസ്സാ കക്ഖളാ’’തിആദി. മഹായാഗന്തി മഹാവിജിതയഞ്ഞസദിസം മഹായാഗം. ഉപോസഥകമ്മേനാതി ഉപോസഥകമ്മേന ച. ച-സദ്ദോ ഹേത്ഥ ലുത്തനിദ്ദിട്ഠോ. ദമസദ്ദോ ഹി ഇന്ദ്രിയസംവരസ്സ ഉപോസഥസീലസ്സ ച വാചകോ ഇധാധിപ്പേതോ. കേചി പന ‘‘ഉപോസഥകമ്മേനാ’’തി ഇദം ഇന്ദ്രിയദമനസ്സ വിസേസനം, തസ്മാ ‘‘ഉപോസഥകമ്മഭൂതേന ഇന്ദ്രിയദമേനാ’’തി അത്ഥം വദന്തി. സീലസംയമേനാതി സീലസംവരേന. സച്ചവചനേനാതി സച്ചവാചായ. തസ്സാ വിസും വചനം ലോകേ ഗരുതരപുഞ്ഞസമ്മതഭാവതോ. യഥാ ഹി പാപധമ്മേസു മുസാവാദോ ഗരു, ഏവം പുഞ്ഞധമ്മേസു സച്ചവാചാ. തേനാഹ ഭഗവാ – ‘‘ഏകം ധമ്മം അതീതസ്സാ’’തിആദി (ഇതിവു. ൨൫). പവത്തീതി യോ കരോതീതി വുച്ചതി, തസ്സ സന്താനേ ഫലസ്സ നിബ്ബത്തിയാ പച്ചയഭാവേന പവത്തി. സബ്ബഥാതി ‘‘കരോതോ’’തിആദിനാ വുത്തേന സബ്ബപ്പകാരേന കിരിയമേവ പടിക്ഖിപന്തി.

കരോതോസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. ഹേതുസുത്തവണ്ണനാ

൨൧൨. ഉഭയേനാതി ഹേതുപച്ചയപടിസേധവചനേന. സംകിലേസപച്ചയന്തി സംകിലിസനസ്സ മലീനഭാവസ്സ കാരണം. വിസുദ്ധിപച്ചയന്തി സംകിലേസതോ വിസുദ്ധിയാ വോദാനസ്സ കാരണം. നത്ഥി ബലന്തി സത്താനം ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികനിബ്ബാനസമ്പത്തിആവഹം ബലം നാമ കിഞ്ചി നത്ഥി. തേനാഹ ‘‘യമ്ഹീ’’തിആദി. നിദസ്സനമത്തഞ്ചേതം, സംകിലേസികമ്പി ചായം പടിക്ഖിപതേവ. അഞ്ഞമഞ്ഞവേവചനാനീതി തസ്സാ തസ്സാ കിരിയായ ഉസ്സന്നട്ഠേന ബലം, സൂരവീരഭാവാവഹട്ഠേന വീരിയം, തമേവ ദള്ഹഗ്ഗാഹഭാവതോ പോരിസം ധുരം വഹന്തേന പവത്തേതബ്ബതോ പുരിസഥാമോ, പരം പരം ഠാനം അക്കമനപ്പവത്തിയാ പുരിസപരക്കമോതി വുത്തോതി വേദിതബ്ബം.

സത്വയോഗതോ, രൂപാദീസു വാ സത്തതായ സത്താ, പാണനതോ അസ്സാസനപസ്സാസനവസേന പവത്തിയാ പാണാ, തേ പന സോ ഏകിന്ദ്രിയാദിവസേന വിഭജിത്വാ വദതീതി ആഹ ‘‘ഏകിന്ദ്രിയോ’’തിആദി. അണ്ഡകോസാദീസു ഭവനതോ ഭൂതാതി വുച്ചന്തീതി ആഹ ‘‘അണ്ഡ…പേ… വദന്തീ’’തി. ജീവനതോ പാണം ധാരേന്താ വിയ വഡ്ഢനതോ ജീവാതി സാലിയവാദികേ വദന്തി. നത്ഥി ഏതേസം സംകിലേസവിസുദ്ധീസു വസോതി അവസാ. നത്ഥി തേസം ബലം വീരിയന്തി അബലാ അവീരിയാ. നിയതതാതി അച്ഛേജ്ജസുത്താവുതാഭേജ്ജമണിനോ വിയ നിയതപ്പവത്തിതായ ഗതിജാതിബന്ധാപവഗ്ഗവസേന നിയമോ. തത്ഥ തത്ഥ ഗമനന്തി ഛന്നം അഭിജാതീനം വസേന താസു താസു ഗതീസു ഉപഗമനം. സമവായേന സമാഗമോ സങ്ഗതി. സഭാവോയേവാതി യഥാ കണ്ടകസ്സ തിക്ഖതാ, കപിത്ഥഫലാനം പരിമണ്ഡലതാ, മിഗപക്ഖീനം വിചിത്താകാരതാ, ഏവം സബ്ബസ്സപി ലോകസ്സ ഹേതുപച്ചയേഹി വിനാ തഥാ തഥാ പരിണാമോ, അയം സഭാവോ ഏവ അകിത്തിമോ ഏവ. തേനാഹ ‘‘യേന ഹീ’’തിആദി. ഛളഭിജാതിയോ പരതോ വിത്ഥാരീയന്തി. സുഖഞ്ച ദുക്ഖഞ്ച പടിസംവേദേന്തീതി വദന്താ അദുക്ഖമസുഖഭൂഭിം സബ്ബേന സബ്ബം ന ജാനന്തീതി ഉല്ലിങ്ഗേന്തോ ‘‘അഞ്ഞാ സുഖദുക്ഖഭൂമി നത്ഥീതി ദസ്സേന്തീ’’തി ആഹ.

ഹേതുസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮-൧൦. മഹാദിട്ഠിസുത്താദിവണ്ണനാ

൨൧൩-൨൧൫. അകതാതി സമേന വാ വിസമേന വാ കേനചി ഹേതുനാ ന കതാ ഏവ. കേനചി കതം കരണം വിധാനം നത്ഥി ഏതേസന്തി അകതവിധാനാ. പദദ്വയേനപി ലോകേ കേനചി ഹേതുപച്ചയേന നേസം അഭിനിബ്ബത്തിതാഭാവം ദസ്സേതി. ഇദ്ധിയാപി ന നിമ്മിതാതി കസ്സചി ഇദ്ധിമതോ ദേവസ്സ ബ്രഹ്മുനോ വാ ഇദ്ധിയാപി ന നിമ്മിതാ. അനിമ്മിതാതി വാ കസ്സചി അനിമ്മാപകാ. അജനകാതി ഏതേന പഥവീകായാദീനം രൂപാദിജനകഭാവം പടിക്ഖിപതി. രൂപസദ്ദാദയോ ഹി പഥവീകായാദീഹി അപ്പടിബദ്ധവുത്തികാതി തസ്സ ലദ്ധി. യഥാ പബ്ബതകൂടം കേനചി അനിബ്ബത്തിതം കസ്സചി ച അനിബ്ബത്തകം, ഏവമേതേപീതി ആഹ ‘‘കൂടട്ഠാ’’തി. യമിദം ‘‘ബീജാദിതോ അങ്കുരാദി ജായതീ’’തി വുച്ചതി, തഞ്ച വിജ്ജമാനമേവ തതോ നിക്ഖമതി, നാവിജ്ജമാനം, അഞ്ഞഥാ യതോ കുതോചി യസ്സ കസ്സചി ഉപ്പത്തി സിയാതി അധിപ്പായോ. ഠിതാതി നിബ്ബികാരഭാവേന ഠിതാ. ന ചലന്തീതി ന വികാരം ആപജ്ജന്തി. വികാരാഭാവേന ഹി തേസം സത്തന്നം കായാനം ഏസികട്ഠായിട്ഠിതതാ. അനിഞ്ജനഞ്ച അത്തനോ പകതിയാ അവട്ഠാനമേവ. തേനാഹ ‘‘ന വിപരിണമന്തീ’’തി. അവിപരിണാമധമ്മത്താ ഏവ ച നേ അഞ്ഞമഞ്ഞം ന ബ്യാബാധേന്തി. സതി ഹി വികാരം ആപാദേതബ്ബതായ ബ്യാബാധകതാപി സിയാ, തഥാ അനുഗ്ഗഹേതബ്ബതായ അനുഗ്ഗാഹകതാതി തദഭാവം ദസ്സേതും പാളിയം ‘‘നാല’’ന്തിആദി വുത്തം. പഥവീ ഏവ കായേകദേസത്താ പഥവികായോ. ജീവസത്തമാനം കായാനം നിച്ചതായ നിബ്ബികാരാഭാവതോ ന ഹന്തബ്ബതാ, ന ഘാടേതബ്ബതാ ചാതി നേവ കോചി ഹന്താ ഘാതേതാ വാ. തേനാഹ ‘‘സത്തന്നന്ത്വേവാ’’തിആദി. യദി കോചി ഹന്താ നത്ഥി, കഥം സത്ഥപ്പഹാരോതി ആഹ ‘‘യഥാ മുഗ്ഗരാസിആദീസൂ’’തിആദി. കേവലം സഞ്ഞാമത്തമേവ ഹോതി, ന ഘാതനാദി, പരമത്ഥതോ സത്തന്നന്ത്വേവ കായാനം അവികോപനീയഭാവതോതി അധിപ്പായോ.

പമുഖയോനീനന്തി മനുസ്സതിരച്ഛാനാദീസു ഖത്തിയബ്രാഹ്മണാദിസീഹബ്യഗ്ഘാദിവസേന പധാനയോനീനം. സട്ഠിസതാനി ഛസഹസ്സാനി. ‘‘പഞ്ച ച കമ്മുനോ സതാനീ’’തി പദസ്സ അത്ഥദസ്സനം ‘‘പഞ്ച കമ്മസതാനി ചാ’’തി. ഏസേവ നയോതി ഇമിനാ ‘‘കേവലം തക്കമത്തേന നിരത്ഥകദിട്ഠിം ദീപേതീ’’തി ഇമമേവ അത്ഥം അതിദിസതി. ഏത്ഥ ച തക്കമത്തകേനാതി ഇമിനാ യസ്മാ തക്കികാ നിരങ്കുസതായ പരികപ്പനസ്സ യം കിഞ്ചി അത്തനോ പരികപ്പിതം സാരതോ മഞ്ഞമാനാ തഥേവ അഭിനിവിസ്സ തക്കദിട്ഠിഗാഹം ഗണ്ഹന്തി, തസ്മാ ന തേസം ദിട്ഠിവത്ഥൂസു വിഞ്ഞൂഹി വിചാരണാ കാതബ്ബാതി ദസ്സേതി. കേചീതി ഉത്തരവിഹാരവാസിനോ. തേ ഹി ‘‘പഞ്ച കമ്മാനീതി ചക്ഖുസോതഘാനജിവ്ഹാകായാ, ഇമാനി പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി ‘പഞ്ച കമ്മാനീതി പഞ്ഞാപേന്തീ’’തി വദന്തി. കമ്മന്തി ലദ്ധീതി ഓളാരികഭാവതോ പരിപുണ്ണകമ്മന്തി ലദ്ധി. മനോകമ്മം അനോളാരികത്താ ഉപഡ്ഢകമ്മന്തി ലദ്ധീതി യോജനാ. ‘‘ദ്വാസട്ഠിപടിപദാ’’തി വത്തബ്ബേ സഭാവനിരുത്തിം അജാനന്താ ‘‘ദ്വട്ഠിപടിപദാ’’തി വദന്തി. ഏകസ്മിം കപ്പേതി ഏകസ്മിം മഹാകപ്പേ. തത്ഥാപി ച വിവട്ടട്ഠായിസഞ്ഞിതേ ഏകസ്മിം അസങ്ഖ്യേയ്യകപ്പേ.

ഉരബ്ഭേ ഹനന്തീതി ഓരബ്ഭികാ. ഏവം സൂകരികാദയോ വേദിതബ്ബാ. ലുദ്ദാതി അഞ്ഞേപി യേ കേചി മാഗവികനേസാദാദയോ, തേ പാപകമ്മപസുതതായ കണ്ഹാഭിജാതീതി വദന്തി. ഭിക്ഖൂതി ബുദ്ധസാസനേ ഭിക്ഖൂ. തേ കിര ‘‘സച്ഛന്ദരാഗാ പരിഭുഞ്ജന്തീ’’തി അധിപ്പായേന ചതൂസു പച്ചയേസു കണ്ടകേ പക്ഖിപിത്വാ ഖാദന്തീതി വദന്തി. കസ്മാതി ചേ? യസ്മാ തേ പണീതപണീതേ പച്ചയേ പടിസേവന്തീതി തസ്സ മിച്ഛാഗാഹോ. ഞായലദ്ധേപി പച്ചയേ പരിഭുഞ്ജമാനാ ആജീവകസമയസ്സ വിലോമഗാഹിതായ പച്ചയേസു കണ്ടകേ പക്ഖിപിത്വാ ഖാദന്തി നാമാതി വദന്തീതി അപരേ. ഏകേ പബ്ബജിതാ, യേ വിസേസതോ അത്തകിലമഥാനുയോഗമനുയുത്താ. തഥാ ഹി തേ കണ്ടകേ വത്തന്താ വിയ ഹോന്തീതി കണ്ടകവുത്തികാതി വുത്താ. ഠത്വാ ഭുഞ്ജനനഹാനപടിക്ഖേപാദിവതസമായോഗേന പണ്ഡരതരാ. അചേലകസാവകാതി ആജീവകസാവകേ വദതി. തേ കിര ആജീവകസമയേ ആജീവകലദ്ധിയാ ദള്ഹഗാഹിതായ നിഗണ്ഠേഹിപി പണ്ഡരതരാ. നന്ദാദയോ കിര തഥാരൂപം ആജീവകപടിപത്തിം ഉക്കംസം പാപേത്വാ ഠിതാ, തസ്മാ നിഗണ്ഠേഹി ആജീവകസാവകേഹി ച പണ്ഡരതരാ വുത്താ. പരമസുക്കാഭിജാതീതി അയം തേസം ലദ്ധി.

പുരിസഭൂമിയോതി പധാനപുഗ്ഗലേന നിദ്ദേസോ. ഇത്ഥീനമ്പേതാ ഭൂമിയോ ഇച്ഛന്തേവ. ഭിക്ഖു ച പന്നകോതിആദി തേസം പാളി ഏവ. തത്ഥ പന്നകോതി ഭിക്ഖായ വിചരണകോ, തേസം വാ പടിപത്തിയാ പടിപന്നകോ. ജിനോതി ജിണ്ണോ ജരാവസേന ഹീനധാതുകോ, അത്തനോ വാ പടിപത്തിയാ പടിപക്ഖേ ജിനിത്വാ ഠിതോ. സോ കിര തഥാഭൂതോ ധമ്മമ്പി കസ്സചി ന കഥേതി. തേനാഹ ‘‘ന കിഞ്ചി ആഹാ’’തി. നിട്ഠുഹനാദിവിപ്പകാരേ കേനചി കതേപി ഖമനവസേന ന കിഞ്ചി വദതീതി വദന്തി. അലാഭിന്തി ‘‘സോ ന കുമ്ഭിമുഖാ പടിഗ്ഗണ്ഹാതീ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൧.൩൯൪) നയേന വുത്തഅലാഭഹേതുസമായോഗേന അലാഭിം. തതോ ഏവ ജിഘച്ഛാദുബ്ബല്യപരേതതായ സയനപരായണം സമണം പന്നഭൂമീതി വദന്തി.

ആജീവവുത്തിസതാനീതി സത്താനം ആജീവഭൂതാനി ജീവികാവുത്തിസതാനി. പസുഗ്ഗഹണേന ഏളകജാതി ഗഹിതാ, മിഗഗ്ഗഹണേന രുരുഗവയാദിസബ്ബമിഗജാതി. ബഹൂ ദേവാതി ചാതുമഹാരാജികാദിബ്രഹ്മകായികാദിവസേന തേസം അന്തരഭേദവസേന ബഹൂ ദേവാ. തത്ഥ ചാതുമഹാരാജികാനം ഏകച്ചേ അന്തരഭേദാ മഹാസമയസുത്തവസേന (ദീ. നി. ൨.൩൩൧ ആദയോ) ദീപേതബ്ബാ. മനുസ്സാപി അനന്താതി ദീപദേസകുലവംസാജീവാദിവിഭാഗേന മനുസ്സാപി അനന്തഭേദാ. പിസാചാ ഏവ പേസാചാ, തേ മഹന്തമഹന്താ അജഗരപേതാദയോ. ഛദ്ദന്തദഹമന്ദാകിനിയോ കുളീരമുചലിന്ദനാമേന വദന്തി.

പവുടാതി സബ്ബഗണ്ഠികാ. പണ്ഡിതോപി…പേ… ഉദ്ധം ന ഗച്ഛതി. കസ്മാ? സത്താനം സംസരണകാലസ്സ നിയതഭാവതോ.

അപരിപക്കം സംസരണനിമിത്തം സീലാദിനാ പരിപാചേതി നാമ സീഘംയേവ വിസുദ്ധിപ്പത്തിയാ. പരിപക്കം കമ്മം ഫുസ്സ ഫുസ്സ പത്വാ പത്വാ കാലേ പരിപക്കഭാവാപാദനേന ബ്യന്തീ കരോതി നാമ. സുത്തഗുളേതി സുത്തവട്ടിയം. നിബ്ബേഠിയമാനമേവ പലേതീതി ഉപമായ സത്താനം സംസാരോ അനുക്കമേന ഖീയതേവ, ന തസ്സ വഡ്ഢീതി ദസ്സേതി പരിച്ഛിന്നരൂപത്താ. നിബ്ബേഠിയമാനമേവ സുത്തഗുളം ഗച്ഛതീതി വുച്ചതി. തഞ്ച ഖോ സുത്തപമാണേന, സുത്തേ പന അസതി കുതോ ഗച്ഛതി സുത്തഗുളം. തേനാഹ – ‘‘സുത്തേ ഖീണേ ന ഗച്ഛതീ’’തി. തത്ഥേവ തിട്ഠതി സുത്തപരിയന്തന്തി അധിപ്പായോ. കാലവസേനാതി അത്തനി വേഠേത്വാ ഠിതം സുഖദുക്ഖം യഥാവുത്തസ്സ കാലസ്സ വസേന നിബ്ബേഠിയമാനോ ബാലോ ച പണ്ഡിതോ ച പലേതി ഗച്ഛതി, നാതിക്കമതി സംസാരം.

മഹാദിട്ഠിസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൧-൧൮. അന്തവാസുത്താദിവണ്ണനാ

൨൧൬-൨൨൩. ഏകതോ വഡ്ഢിതനിമിത്തന്തി ഏകപസ്സേന വഡ്ഢിതം കസിണനിമിത്തം. ഗാഹേനാതി ലാഭീ ഝാനചക്ഖുനാ പസ്സിത്വാ ഗഹണേന. തക്കേനാതി ന ലാഭീ തക്കമത്തേന. ഉപ്പന്നദിട്ഠീതി ‘‘ലോകോ’’തി ഉപ്പന്നദിട്ഠി. സബ്ബതോ വഡ്ഢിതന്തി സമന്തതോ അപ്പമാണകസിണനിമിത്തം. ഏകമേവാതി ‘‘ഏകമേവ വത്ഥൂ’’തി ഉപ്പന്നദിട്ഠി. അട്ഠാരസ വേയ്യാകരണാനീതി വേയ്യാകരണലക്ഖണപ്പത്താനി അട്ഠാരസ സുത്താനി. ഏകം ഗമനന്തി ഏകം വേയ്യാകരണഗമനം.

അന്തവാസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ദുതിയഗമനാദിവഗ്ഗവണ്ണനാ

൨൨൪-൩൦൧. ദുക്ഖവസേന വുത്തന്തി ‘‘ഇതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖേ സതി ദുക്ഖം ഉപാദായാ’’തിആദിദുക്ഖവസേന വുത്തം. താദിസമേവ ദുതിയം വേയ്യാകരണഗമനം. തേനാഹ ‘‘തത്രാപി അട്ഠാരസേവ വേയ്യാകരണാനീ’’തി. തേഹീതി ‘‘രൂപീ അത്താ ഹോതീ’’തിആദിനയപവത്തേഹി വേയ്യാകരണേഹി സദ്ധിം. തന്തി ദുതിയം ഗമനം.

ആരമ്മണമേവാതി കസിണസങ്ഖാതം ആരമ്മണമേവ. തക്കിസദ്ദേന സുദ്ധതക്കികാനം ഗഹണം ദട്ഠബ്ബം.

അനിച്ചദുക്ഖവസേനാതി ‘‘യദനിച്ചം, തം ദുക്ഖം, തസ്മിം സതി തദുപാദായ ഏവം ദിട്ഠി ഉപ്പജ്ജതീ’’തി വുത്തഅനിച്ചദുക്ഖവസേനാതി. തേഹിയേവാതി ദുതിയേ പേയ്യാലേ വുത്തപ്പകാരേഹിയേവ. തിപരിവട്ടവസേനാതി തേഹിയേവ ഛബ്ബീസതിയാ സുത്തേഹി ചതുത്ഥപേയ്യാലേ തിപരിവട്ടവസേന വുത്തോതി യോജനാ.

ദുതിയഗമനാദിവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സാരത്ഥപ്പകാസിനിയാ സംയുത്തനികായ-അട്ഠകഥായ

ദിട്ഠിസംയുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.