൩. ഹാലിദ്ദികാനിസുത്തവണ്ണനാ

൩. ‘‘അവന്തിദക്ഖിണാപഥേ’’തി അഞ്ഞേസു സുത്തപദേസു ആഗതത്താ ആഹ ‘‘അവന്തിദക്ഖിണാപഥസങ്ഖാതേ’’തി. മജ്ഝിമദേസതോ ഹി ദക്ഖിണദിസായ അവന്തിരട്ഠം. പവത്തയിത്ഥ ഏത്ഥ ലദ്ധീതി പവത്തം, പവത്തിതബ്ബട്ഠാനന്തി ആഹ ‘‘ലദ്ധിപവത്തട്ഠാനേ’’തി. രുപ്പനസഭാവോ ധമ്മോതി കത്വാ രൂപധാതൂതി രൂപക്ഖന്ധോ വുത്തോ. രൂപധാതുമ്ഹി ആരമ്മണപച്ചയഭൂതേന രാഗേന സഹജാതേനപി അസഹജാതേനപി ഉപനിസ്സയഭൂതേന അപ്പഹീനഭാവേനേവ വിനിബദ്ധം പടിബദ്ധം കമ്മവിഞ്ഞാണം. ഓകസാരീതി വുച്ചതി – ‘‘തസ്മിം രൂപധാതുസഞ്ഞിതേ ഓകേ സരതി പവത്തതീ’’തി കത്വാ. അവതി ഏത്ഥ ഗച്ഛതി പവത്തതീതി ഓകം, പവത്തിട്ഠാനം. തേനാഹ – ‘‘ഗേഹസാരീ ആലയസാരീ’’തി.

ഉഗച്ഛതി വാ ഏത്ഥ വേദനാദീഹി സദ്ധിം സമവേതീതി ഓകോ, ചക്ഖുരൂപാദി. പച്ചയോതി ആരമ്മണാദിവസേന പച്ചയോ. പച്ചയോ ഹോതീതി അനന്തരസമനന്തരാദിനാ ചേവ കമ്മൂപനിസ്സയആരമ്മണാദിനാ ച. ‘‘വിഞ്ഞാണധാതു ഖോ, ഗഹപതീ’’തി ഏവം വുത്തേ ‘‘കമ്മവിഞ്ഞാണവിപാകവിഞ്ഞാണേസു കതരം നു ഖോ’’തി സമ്മോഹോ ഭവേയ്യ. തസ്സ സമ്മോഹസ്സ വിഘാതത്ഥം അപഗമനത്ഥം. അസമ്ഭിന്നാവാതി അസംകിണ്ണാവ ദേസനാ കതാ. ആരമ്മണവസേന ചതസ്സോ അഭിസങ്ഖാരവിഞ്ഞാണട്ഠിതിയോ വുത്താ – ‘‘രൂപുപയം വാ, ഭിക്ഖവേ, വിഞ്ഞാണം തിട്ഠമാനം തിട്ഠേയ്യ, രൂപാരമ്മണ’’ന്തിആദിനാ (സം. നി. ൩.൫൩). താ വിഞ്ഞാണട്ഠിതിയോ ദസ്സേതുമ്പി.

ദള്ഹം അഭിനിവേസവസേന ആരമ്മണം ഉപേന്തീതി ഉപയാ, തണ്ഹാദിട്ഠിയോ. അധിട്ഠാനഭൂതാതി പതിട്ഠാനഭൂതാ. അഭിനിവേസഭൂതാതി തം തം ആരമ്മണം അഭിനിവിസ്സ അജ്ഝോസായ പവത്തിയാ കാരണഭൂതാ. അനുസയഭൂതാതി രാഗാനുസയദിട്ഠാനുസയഭൂതാ. ഉപരിമകോടിയാതി പഹാനസ്സ ഉപരിമകോടിയാ. ബുദ്ധാനഞ്ഞേവ ഹി തേ സവാസനാ പഹീനാ. പുബ്ബേ അഗ്ഗഹിതം വിഞ്ഞാണം അഗ്ഗഹിതമേവാതി കത്വാ കസ്മാ ഇധ ദേസനാ കതാതി ചോദേതി – ‘‘ഇധ വിഞ്ഞാണം കസ്മാ ഗഹിത’’ന്തി. പുബ്ബേ ‘‘വിഞ്ഞാണധാതുരാഗവിനിബന്ധഞ്ച വിഞ്ഞാണ’’ന്തി വുച്ചമാനേ യഥാ യഥാ സമ്മോഹോ സിയാ പച്ചയപച്ചയുപ്പന്നവിഭാഗസ്സ ദുക്കരത്താ, ഇധ പന സമ്മോഹസ്സ ഓകാസോവ നത്ഥി അവിസേസേന പഞ്ചസു ഖന്ധേസു കിലേസപ്പഹാനവസേനാതി. തേനാഹ ‘‘കിലേസപ്പഹാനദസ്സനത്ഥ’’ന്തിആദി. കമ്മവിഞ്ഞാണേന ഓകം അസരന്തേനാ’’തി ഇത്ഥമ്ഭൂതലക്ഖണേ കരണവചനം. അസരന്തേനാതി അനുപഗച്ഛന്തേന.

പച്ചയട്ഠേനാതി ആരമ്മണാദിപച്ചയഭാവേന. നിമിത്തം ഉപ്പത്തികം. ആരമ്മണ…പേ… നികേതന്തി ആരമ്മണകരണസങ്ഖാതേന നിവാസട്ഠാനഭൂതേന രൂപമേവ നികേതന്തി രൂപനിമിത്തനികേതം.

ഛന്ദരാഗസ്സ ബലവദുബ്ബലതായാതി അജ്ഝത്തഖന്ധപഞ്ചകേ ഛന്ദരാഗസ്സ ബലവഭാവേന തം ‘‘ഓകോ’’തി, ബഹിദ്ധാ ഛസു ആരമ്മണേസു തസ്സ ദുബ്ബലതായ താനി ‘‘നികേത’’ന്തി വുത്താനി. ഇദാനി യഥാവുത്തമത്ഥം പാകടം കത്വാ ദസ്സേതും ‘‘സമാനേപി ഹീ’’തിആദി വുത്തം. ഓകോതി വുച്ചതി ഗേഹമേവ രത്തിട്ഠാനഭാവതോ. നികേതന്തി വുച്ചതി ഉയ്യാനാദി ദിവാട്ഠാനഭാവതോ. തതോ ദുബ്ബലതരോ ഹോതി ഛന്ദരാഗോ.

ഗേഹസ്സിതസുഖേനാതി ഗേഹനിസ്സിതേന ചിത്തസ്സ സുഖേന സുഖിതോ സുഖപ്പത്തോ ഹോതി. കിച്ചകരണീയേസൂതി ഖുദ്ദകേസു ചേവ മഹന്തേസു ച കത്തബ്ബത്ഥേസു. സയന്തി അത്തനാ. അന്തോതി ചിത്തജ്ഝാസയേ.

ഏവംരൂപോതി ഈദിസരൂപോ. വണ്ണസദ്ദോ വിയ രൂപസദ്ദോ രൂപായതനസ്സ വിയ സണ്ഠാനസ്സപി വാചകോതി അധിപ്പായേന ‘‘ദീഘരസ്സ കാളോദാതാദീസു രൂപേസൂ’’തി വുത്തം. സുഖാദീസൂതി സോമനസ്സാദീസു. തത്ഥ ഹി ‘‘അഭിണ്ഹം സോമനസ്സിതോ ഭവേയ്യ’’ന്തി പത്ഥനാ സിയാ. ഏവംസഞ്ഞോ നാമാതി വിസയവസേന സഞ്ഞാവിസേസപത്ഥനമാഹ. ഏവംവിഞ്ഞാണോതി പന ഇധ വിസയമുഖേന വിഞ്ഞാണവിസേസപത്ഥനം വദതി – ‘‘ഏവംനിപുണരൂപദസ്സനസമത്ഥം, ഏവംപഞ്ചപസാദപടിമണ്ഡിതനിസ്സയഞ്ച മേ വിഞ്ഞാണം ഭവേയ്യാ’’തി.

വട്ടം പുരതോ അകുരൂമാനോതി ലോകേ ചിത്തം അപത്ഥേന്തോ. അസിലിട്ഠം പുബ്ബേനാപരം അസമ്ബദ്ധം. വദന്തി ഏതേനാതി വാദോ, ദോസോതി ആഹ – ‘‘തുയ്ഹം ദോസോ’’തിആദി. ഇധേവ ഇമസ്മിംയേവ സമാഗമേ. നിബ്ബേഠേഹി ദോസതോ അത്താനം മോചേഹി.

ഹാലിദ്ദികാനിസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.