൯. ഓപമ്മസംയുത്തം

൧. കൂടസുത്തവണ്ണനാ

൨൨൩. കൂടം ഗച്ഛന്തീതി കൂടച്ഛിദ്ദസ്സ അനുപവിസനവസേന കൂടം ഗച്ഛന്തി. യാ ച ഗോപാനസിയോ ഗോപാനസന്തരഗതാ, താപി കൂടം ആഹച്ച ഠാനേന കൂടങ്ഗമാ. ദുവിധാപി കൂടേ സമോസരണാ. കൂടസ്സ സമുഗ്ഘാതേന വിനാസേന ഭിജ്ജനേന. അവിജ്ജായ സമുഗ്ഘാതേനാതി അവിജ്ജായ അച്ചന്തമേവ അപ്പവത്തിയാ. തേന ച മോക്ഖധമ്മാധിഗമേന തദനുരൂപധമ്മാധിഗമോ ദസ്സിതോ. അപ്പമത്താതി പന ഇമിനാ തസ്സ ഉപായോ ദസ്സിതോ.

കൂടസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. നഖസിഖസുത്തവണ്ണനാ

൨൨൪. ഏവം അപ്പകാ യഥാ നഖസിഖായ ആരോപിതപംസു, സുഗതിസംവത്തനിയസ്സ കമ്മസ്സ അപ്പകത്താ ഏവം ദേവേസുപീതി ഹീനൂദാഹരണവസേന വുത്തം. അപ്പതരാ ഹി സത്താ യേ ദേവേസു ജായന്തി, തഞ്ച ഖോ കാമദേവേസു. ഇതരേസു പന വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി.

നഖസിഖസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. കുലസുത്തവണ്ണനാ

൨൨൫. വിധംസയന്തി വിഹേഠയന്തി. വഡ്ഢിതാതി ഭാവനാപാരിപൂരിവസേന പരിബ്രൂഹിതാ. പുനപ്പുനം കതാതി ഭാവനായ ബഹുലീകരണേന അപരാപരം പവത്തിതാ യുത്തയാനം വിയ കതാതി യഥാ യുത്തം ആജഞ്ഞരഥം ഛേകേന സാരഥിനാ അധിട്ഠിതം യഥാരുചി പവത്തതി, ഏവം യഥാരുചി പവത്തിയാ ഗമിതാ. പതിട്ഠാനട്ഠേനാതി അധിട്ഠാനട്ഠേന. വത്ഥു വിയ കതാ സബ്ബസോ ഉപക്കിലേസവിസോധനേന സുവിസോധിതമരിയാദം വിയ കതാ. അധിട്ഠിതാതി പടിപക്ഖദൂരീഭാവതോ സുഭാവിതഭാവേന അവികമ്പനേയ്യതായ ഠപിതാ. സമന്തതോ ചിതാതി സബ്ബഭാഗേന ഭാവനൂപചയം ഗമിതാ. തേനാഹ ‘‘സുവഡ്ഢിതാ’’തി. സുട്ഠു സമാരദ്ധാതി മേത്താഭാവനായ മത്ഥകപ്പത്തിയാ സമ്മദേവ സമ്പാദിതാ.

കുലസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. ഓക്ഖാസുത്തവണ്ണനാ

൨൨൬. മഹാമുഖഉക്ഖലീനന്തി മഹാമുഖാനം മഹന്തകോളുമ്ബാനം സതം. പണീതഭോജനഭരിതാനന്തി സപ്പിമധുസക്കരാദീഹി ഉപനീതപണീതഭോജനേഹി പരിപുണ്ണാനം. തസ്സാതി പാഠസ്സ. ഗോദുഹനമത്തന്തി ഗോദോഹനവേലാമത്തം. തം പന കിത്തകം അധിപ്പേതന്തി ആഹ ‘‘ഗാവിയാ’’തിആദി. സബ്ബസത്തേസു ഹിതഫരണന്തി അനോധിസോമേത്താഭാവനമാഹ – മേത്തചിത്തം അപ്പനാപ്പത്തം ഭാവേതും സക്കോതീതി അധിപ്പായോ. തമ്പി തതോ യഥാവുത്തദാനതോ മഹപ്ഫലതരന്തി.

ഓക്ഖാസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. സത്തിസുത്തവണ്ണനാ

൨൨൭. അഗ്ഗേ പഹരിത്വാതി തിണ്ഹഫലസത്തിയാ അഗ്ഗേ ഹത്ഥേന വാ മുട്ഠിനാ വാ പഹാരം ദത്വാ. കപ്പാസവട്ടിം വിയാതി പഹതകപ്പാസപിണ്ഡം വിയ. നിയ്യാസവട്ടിം വിയാതി ഫലസണ്ഠാനം നിയ്യാസപിണ്ഡം വിയ. ഏകതോ കത്വാതി കലികാദിഭാവേന വീസതിംസപിണ്ഡാനി ഏകജ്ഝം കത്വാ. അല്ലിയാപേന്തോ പിണ്ഡം കരോന്തോ. പടിലേണേതീതി പടിലീനയതി നാമേതി. അല്ലിയാപേന്തോ തേ ദ്വേപി ധാരാ ഏകതോ സമ്ഫുസാപേന്തോ. പടികോട്ടേതീതി പടിപഹരതി. തത്ഥ ഖണ്ഡം വിയ നിയ്യാസോ. കപ്പാസവട്ടനകരണീയന്തി വിഹതസ്സ കപ്പാസസ്സ പടിസംഹരണവസേന ബന്ധനദണ്ഡം. പവത്തേന്തോതി കപ്പാസസ്സ സംവേല്ലനവസേന പവത്തേന്തോ.

സത്തിസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. ധനുഗ്ഗഹസുത്തവണ്ണനാ

൨൨൮. ദള്ഹധനുനോതി ഥിരതരധനുനോ. ഇദാനി തസ്സ ഥിരതരഭാവം പരിച്ഛേദതോ ദസ്സേതും ‘‘ദള്ഹധനൂ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ദ്വിസഹസ്സഥാമന്തി പലാനം ദ്വിസഹസ്സഥാമം. വുത്തമേവത്ഥം പാകടതരം കത്വാ ദസ്സേതും ‘‘യസ്സാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ യസ്സാതി ധനുനോ. ആരോപിതസ്സാതി ജിയം ആരോപിതസ്സ. ജിയാബദ്ധോതി ജിയായ ബദ്ധോ. പഥവിതോ മുച്ചതി, ഏതം ‘‘ദ്വിസഹസ്സഥാമ’’ന്തി വേദിതബ്ബം. ലോഹസീസാദീനന്തി കാളലോഹതമ്ബലോഹസീസാദീനം. ഭാരോതി പുരിസഭാരോ, സോ പന മജ്ഝിമപുരിസസ്സ വസേന ഏദിസം തസ്സ ബലം ദട്ഠബ്ബം. ഉഗ്ഗഹിതസിപ്പാ ധനുവേദസിക്ഖാവസേന. ചിണ്ണവസീഭാവാ ലക്ഖേസു അവിരജ്ഝനസരക്ഖേപവസേന. കതം രാജകുലാദീസു ഉപഗന്ത്വാ അസനം സരക്ഖേപോ ഏതേഹീതി കതൂപസനാതി ആഹ ‘‘രാജകുലാദീസു ദസ്സിതസിപ്പാ’’തി.

‘‘ബോധിസത്തോ ചത്താരി കണ്ഡാനി ആഹരീ’’തി വത്വാ തമേവ അത്ഥം വിത്ഥാരതോ ദസ്സേന്തോ ‘‘തദാ കിരാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ജവിസ്സാമാതി ധാവിസ്സാമ. അഗ്ഗി ഉട്ഠഹീതി സീഘപതനസന്താപേന ച സൂരിയരസ്മിസന്താപസ്സ ആസന്നഭാവേന ച ഉസുമാ ഉട്ഠഹി. പക്ഖപഞ്ജരേനാതി പക്ഖജാലന്തരേന.

നിവത്തിത്വാതി ‘‘നിപ്പയോജനമിദം ജവന’’ന്തി നിവത്തിത്വാ. പത്തകടാഹേന ഓത്ഥടപത്തോ വിയാതി പിഹിതപത്തോ വിയ അഹോസി, വേഗസാ പതനേന നഗരസ്സ ഉപരി ആകാസസ്സ നിരിക്ഖണം അഹോസി. സഞ്ചാരിതത്താ അനേകഹംസസഹസ്സസദിസോ പഞ്ഞായി സേയ്യഥാപി ബോധിസത്തസ്സ ധനുഗ്ഗഹകാലേ സരകൂടാദിദസ്സനേ.

ദുക്കരന്തി തസ്സ അദസ്സനം സന്ധായാഹ, ന അത്തനോ പതനം. സൂരിയമണ്ഡലഞ്ഹി അതിസീഘേന ജവേന ഗച്ഛന്തമ്പി പഞ്ഞാസയോജനായാമവിത്ഥതം അത്തനോ വിപുലതായ പഭസ്സരതായ ച സത്താനം ചക്ഖുസ്സ ഗോചരഭാവം ഗച്ഛതി, ജവനഹംസോ പന താദിസേന സൂരിയേന സദ്ധിം ജവേന ഗച്ഛന്തോ ന പഞ്ഞായേയ്യ. തസ്മാ വുത്തം ‘‘ന സക്കാ തയാ പസ്സിതു’’ന്തി. ചത്താരോ അക്ഖണവേധിനോ. ഗന്ത്വാ ഗഹിതേ സോതും ഘണ്ഡം പിളന്ധാപേത്വാ സയം പുരത്ഥാഭിമുഖോ നിസിന്നോ. പുരത്ഥിമദിസാഭിമുഖം ഗതകണ്ഡം സന്ധായാഹ ‘‘പഠമകണ്ഡേനേവ സദ്ധിം ഉപ്പതിത്വാ’’തി. തേ ചത്താരി കണ്ഡാനി ഏകക്ഖണേയേവ ഖിപിംസു.

ആയും സങ്ഖരോതി ഏതേനാതി ആയുസങ്ഖാരോ. യഥാ ഹി കമ്മജരൂപാനം പവത്തി ജീവിതിന്ദ്രിയപടിബദ്ധാ, ഏവം അത്തഭാവസ്സ പവത്തി തപ്പടിബദ്ധാതി. ബഹുവചനനിദ്ദേസോ പന പാളിയം ഏകസ്മിം ഖണേ അനേകസതസങ്ഖസ്സ ജീവിതിന്ദ്രിയസ്സ ഉപലബ്ഭനതോ. തം ജീവിതിന്ദ്രിയം. തതോ യഥാവുത്തദേവതാനം ജവതോ സീഘതരം ഖീയതി ഇത്തരഖണത്താ. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘ജീവിതം അത്തഭാവോ ച, സുഖദുക്ഖാ ച കേവലാ;

ഏകചിത്തസമായുത്താ, ലഹുസോ വത്തതേ ഖണോ’’തി. (മഹാനി. ൧൦);

ഭേദോതി ഭങ്ഗോ. ന സക്കാ പഞ്ഞാപേതും തതോപി അതിവിയ ഇത്തരഖണത്താ.

ധനുഗ്ഗഹസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. ആണിസുത്തവണ്ണനാ

൨൨൯. അഞ്ഞേ രാജാനോ ച ഭാഗം ഗണ്ഹന്താ ഇമേ വിയ ദസഭാഗം ഗണ്ഹന്തീതി തേസമയം അനുഗതി പഞ്ഞായതി. മഹാജനസ്സ ആനയനതോ ആനകോതി ആഹ ‘‘ഏവംലദ്ധനാമോ’’തി. ഇദാനി തം ആദിതോ പട്ഠായ ആഗമനാനുക്കമം ദസ്സേതും ‘‘ഹിമവന്തേ കിരാ’’തിആദിമാഹ. കരേണുന്തി കരേണുകം, ഹത്ഥിനിന്തി അത്ഥോ. സക്കരിംസൂതി അനത്ഥപരിഹരണവസേന പസത്ഥൂപഹാരവസേന ച പൂജേസും. ഓതരീതി കുളീരദഹം പാവിസി. പടിക്കമിത്വാ ഠപനവസേന അപക്കമിത്വാ പതി.

സുവണ്ണരജതാദിമയന്തി കിസ്മിഞ്ചി ഛിദ്ദേ സുവണ്ണമയം, കിസ്മിഞ്ചി രജതമയം, കിസ്മിഞ്ചി ഫലികമയം ആണിം ഘടയിംസു ബന്ധിംസു. പുബ്ബേ ഫരിത്വാ തിട്ഠന്തസ്സ ദ്വാദസ യോജനാനി പമാണോ ഏതസ്സാതി ദ്വാദസയോജനപ്പമാണോ, സദ്ദോ. അഥസ്സ അനേകസതകാലേ ഗച്ഛന്തേ അന്തോസാലായമ്പി ദുക്ഖേന സുയ്യിത്ഥ ആണിസങ്ഘാടമത്തത്താ.

ഗമ്ഭീരാതി അഗാധാ ദുക്ഖോഗാള്ഹാ. സല്ലസുത്തഞ്ഹി ‘‘അനിമിത്തമനഞ്ഞാത’’ന്തിആദിനാ പാളിവസേന ഗമ്ഭീരം, ന അത്ഥഗമ്ഭീരം. തഥാ ഹി തത്ഥ താ താ ഗാഥാ ദുവിഞ്ഞേയ്യരൂപാ തിട്ഠന്തി, ദുവിഞ്ഞേയ്യം ഞാണേന ദുക്ഖോഗാഹന്തി കത്വാ ‘‘ഗമ്ഭീര’’ന്തി വുച്ചതി. പുബ്ബാപരമ്പേത്ഥ കാസഞ്ചി ഗാഥാനം ദുവിഞ്ഞേയ്യതായ ദുക്ഖോഗാഹമേവ, തസ്മാ തം പാളിവസേന ‘‘ഗമ്ഭീര’’ന്തി വുത്തം ‘‘പാളിവസേന ഗമ്ഭീരാ സല്ലസുത്തസദിസാ’’തി. ഇമിനാ നയേന ‘‘അത്ഥവസേന ഗമ്ഭീരാ’’തി ഏത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. മഹാവേദല്ലസുത്തസ്സ അത്ഥവസേന ഗമ്ഭീരതാ പാകടായേവ. ലോകം ഉത്തരതീതി ലോകുത്തരോ, നവവിധഅപ്പമാണധമ്മോ, സോ അത്ഥഭൂതോ ഏതേസം അത്ഥീതി ലോകുത്തരാ. തേനാഹ ‘‘ലോകുത്തരഅത്ഥദീപകാ’’തി. സത്തസുഞ്ഞതധമ്മമത്തമേവാതി സത്തേന അത്തനാ സുഞ്ഞതം കേവലം ധമ്മമത്തമേവ. ഉഗ്ഗഹേതബ്ബം പരിയാപുണിതബ്ബന്തി ച ലിങ്ഗവചനവിപല്ലാസേന വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ഉഗ്ഗഹേതബ്ബേ ച പരിയാപുണിതബ്ബേ ചാ’’തി. കവിതാതി കവിനോ കമ്മം കവികതാ. യസ്സ പന യം കമ്മം, തം തേന കതന്തി വുച്ചതീതി ആഹ ‘‘കവിതാതി കവീഹി കതാ’’തി. ഇതരം ‘‘കാവേയ്യാ’’തി പദം, കബ്ബന്തി വുത്തം ഹോതി. ‘‘കബ്ബ’’ന്തി ച കവിനാ വുത്തന്തി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘തസ്സേവ വേവചന’’ന്തി. ചിത്തക്ഖരാതി വിചിത്രാകാരഅക്ഖരാ. സാസനതോ ബഹിഭൂതാതി ന സാസനാവചരാ. തേസം സാവകേഹീതി ‘‘ബുദ്ധാനം സാവകാ’’തി അപഞ്ഞാതാനം യേസം കേസഞ്ചി സാവകേഹി. അനുഗ്ഗയ്ഹമാനാതി ന ഉഗ്ഗയ്ഹമാനാ സവനധാരണപരിചയഅത്ഥൂപപരിക്ഖാദിവസേന അനുഗ്ഗയ്ഹമാനാ. അന്തരധായന്തി അദസ്സനം ഗച്ഛന്തി.

ആണിസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. കലിങ്ഗരസുത്തവണ്ണനാ

൨൩൦. കലിങ്ഗരം വുച്ചതി ഖുദ്ദകദാരുഖണ്ഡം, തം ഉപധാനം ഏതേസന്തി കലിങ്ഗരൂപധാനാ. ലിച്ഛവീ പന ഖദിരദണ്ഡം ഉപധാനം കത്വാ തദാ വിഹരിംസു. തസ്മാ വുത്തം ‘‘ഖദിരഘടികാസൂ’’തിആദി. പകതിവിജ്ജുസഞ്ഞിതോ നത്ഥി ഏതേസം ഖണോ വിജ്ഝനേതി അക്ഖണവേധിനോ തതോ സീഘതരം വിജ്ഝനതോ. ‘‘അക്ഖണ’’ന്തി വിജ്ജു വുച്ചതി ഇത്തരഖണത്താ. അക്ഖണോഭാസേന ലക്ഖണവേധകാ അക്ഖണവേധിനോ. അനേകധാ ഭിന്നസ്സ വാലസ്സ വിജ്ഝനേന വാലവേധിനോ. വാലേകദേസോ ഹി ഇധ ‘‘വാലോ’’തി ഗഹിതോ.

ബഹുദേവ ദിവസഭാഗം പധാനാനുയോഗതോ ഉപ്പന്നദരഥപരിസ്സമവിനോദനത്ഥം ന്ഹായിത്വാ. തേ സന്ധായാതി തേ തഥാരൂപേ പധാനകമ്മികഭിക്ഖൂ സന്ധായ. ഇദം ഇദാനി വുച്ചമാനം അത്ഥജാതം വുത്തം പോരാണട്ഠകഥായം. അയമ്പി ദീപോതി തമ്ബപണ്ണിദീപമാഹ. പധാനാനുയുഞ്ജനവേലായ നിവേദനവസേന തത്ഥ തത്ഥ ഏകജ്ഝം പഹതഘണ്ഡിനിഗ്ഘോസേനേവ ഏകഘണ്ഡിനിഗ്ഘോസോ, തത്ഥ തത്ഥ പണ്ണസാലാദീസു വസന്താനം ഭിക്ഖൂനം വസേന ഏകപധാനഭൂതോ. നാനാമുഖോതി അനുരാധപുരസ്സ പച്ഛിമദിസായം ഏകോ വിഹാരോ, പിലിച്ഛികോളിനഗരസ്സ പുരത്ഥിമദിസായം. ഉഭയത്ഥ പവത്തഘണ്ഡിസദ്ദാ അന്തരാപവത്തഘണ്ഡിസദ്ദേഹി മിസ്സേത്വാ ഓസരന്തി. കല്യാണിയം പവത്തഘണ്ഡിസദ്ദോ തഥാ നാഗദീപേ.

കലിങ്ഗരസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. നാഗസുത്തവണ്ണനാ

൨൩൧. അതിക്കന്തവേലന്തി ഭത്താനുമോദനഉപനിസിന്നകഥാവേലതോ അതിക്കന്തവേലം. അസമ്ഭിന്നേനാതി സരസമ്പത്തിതോ അസമ്ഭിന്നേന, സരസ്സ ഉച്ചാരണസമ്പത്തിം അപരിഹാപേത്വാതി അത്ഥോ. അപരിസുദ്ധാസയതായ നേവ ഗുണവണ്ണായ ന ഞാണബലായ ഹോതി. തന്തി തം തഥാ പച്ചയാനം പരിഭുഞ്ജനം, തം തഥാ മിച്ഛാപടിപജ്ജനം.

നാഗസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. ബിളാരസുത്തവണ്ണനാ

൨൩൨. ഘരാനം സന്ധീതി ഘരേന ഘരസ്സ സമ്ബന്ധട്ഠാനം. സഹ മലേന വത്തതീതി സമലം. ഗേഹതോ ഗാമതോ ച നിക്ഖമനചന്ദനികട്ഠാനം. സങ്കാരട്ഠാനന്തി സങ്കാരകൂടം. കേചി ‘‘സന്ധിസങ്കാരകൂടട്ഠാന’’ന്തി വദന്തി. വുട്ഠാനന്തി ആപന്നആപത്തിതോ, ന കിലേസതോ വുട്ഠാനം, സുദ്ധന്തേ അധിട്ഠാനം. തം പന യഥാആപന്നായ ആപത്തിയാ ‘‘ദേസനാ’’ത്വേവ വുച്ചതീതി ആഹ ‘‘ദേസനാ പഞ്ഞായതീ’’തി.

ബിളാരസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൧. സിങ്ഗാലസുത്തവണ്ണനാ

൨൩൩. ഏത്തകമ്പീതി ഇമിനാ ജരസിങ്ഗാലേന ലദ്ധബ്ബം ചിത്തസ്സാദമത്തമ്പി ന ലഭിസ്സതി സകലമേവ കപ്പം സബ്ബസോ അവീചിജാലാഹി നിരന്തരം ഝായമാനതായ നിച്ചദുക്ഖാതുരഭാവതോ.

സിങ്ഗാലസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൨. ദുതിയസിങ്ഗാലസുത്തവണ്ണനാ

൨൩൪. കതജാനനന്തി കതൂപകാരജാനനം. കതവേദിതാതി തസ്സേവ പരേസം പാകടകരണവസേന ജാനനമേവ. ആചാരമേവാതി കതാപരാധമേവ.

ദുതിയസിങ്ഗാലസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സാരത്ഥപ്പകാസിനിയാ സംയുത്തനികായ-അട്ഠകഥായ

ഓപമ്മസംയുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.