൧. അട്ഠിസുത്തവണ്ണനാ

൨൦൨. ആയസ്മാ ച ലക്ഖണോതിആദീസു ‘‘കോ നാമായസ്മാ ലക്ഖണോ, കസ്മാ ച ‘ലക്ഖണോ’തി നാമം അഹോസി, കോ ചായസ്മാ മോഗ്ഗല്ലാനോ, കസ്മാ ച സിതം പാത്വാകാസീ’’തി തം സബ്ബം പകാസേതും ‘‘യ്വായ’’ന്തിആദി ആരദ്ധം. ലക്ഖണസമ്പന്നേനാതി പുരിസലക്ഖണസമ്പന്നേന.

ഈസം ഹസിതം ‘‘സിത’’ന്തി വുച്ചതീതി ആഹ ‘‘മന്ദഹസിത’’ന്തി. അട്ഠിസങ്ഖലികന്തി നയിദം അവിഞ്ഞാണകം അട്ഠിസങ്ഖലികമത്തം, അഥ ഖോ ഏകോ പേതോതി ആഹ ‘‘പേതലോകേ നിബ്ബത്ത’’ന്തി. ഏതേ അത്തഭാവാതി പേതത്തഭാവാ. ന ആപാഥം ആഗച്ഛന്തീതി ദേവത്തഭാവാ വിയ ന ആപാഥം ആഗച്ഛന്തി പകതിയാ. തേസം പന രുചിയാ ആപാഥം ആഗച്ഛേയ്യും മനുസ്സാനം. ദുക്ഖാഭിഭൂതാനം അനാഥഭാവദസ്സനപദട്ഠാനാ കരുണാതി ആഹ ‘‘കാരുഞ്ഞേ കത്തബ്ബേ’’തി. അത്തനോ ച സമ്പത്തിം ബുദ്ധഞാണസ്സ ച സമ്പത്തിന്തി പച്ചേകം സമ്പത്തിസദ്ദോ യോജേതബ്ബോ. തദുഭയം വിഭാവേതും ‘‘തം ഹീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ അത്തനോ സമ്പത്തിം അനുസ്സരിത്വാ സിതം പാത്വാകാസീതി പദം ആനേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം. ധമ്മധാതൂതി സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം സന്ധായ വദതി. ധമ്മധാതൂതി വാ ധമ്മാനം സഭാവോ.

ഇതരോതി ലക്ഖണത്ഥേരോ. ഉപപത്തീതി ജാതി. ഉപപത്തിസീസേന ഹി തഥാരൂപം അത്തഭാവം വദതി. ലോഹതുണ്ഡകേഹീതി ലോഹമയേഹേവ തുണ്ഡകേഹി. ചരന്തീതി ആകാസേന ഗച്ഛന്തി. അച്ഛരിയം വതാതി ഗരഹച്ഛരിയം നാമേതം. ചക്ഖുഭൂതാതി സമ്പത്തദിബ്ബചക്ഖുകാ, ലോകസ്സ ചക്ഖുഭൂതാതി ഏവം വാ ഏത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

യത്രാതി ഹേതുഅത്ഥേ നിപാതോതി ആഹ ‘‘യത്രാതി കാരണവചന’’ന്തി. അഞ്ഞത്ര ഹി ‘‘യത്ര ഹി നാമാ’’തി അത്ഥോ വുച്ചതി. അപ്പമാണേ സത്തനികായേ തേ ച ഖോ വിഭാഗേന കാമഭവാദിഭേദേ ഭവേ, നിരയാദിഭേദാ ഗതിയോ, നാനത്തകായനാനത്തസഞ്ഞിആദിവിഞ്ഞാണട്ഠിതിയോ, തഥാരൂപേ സത്താവാസേ ച സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണഞ്ച മേ ഉപനേതും പച്ചക്ഖം കരോന്തേന.

ഗോഘാതകോതി ഗുന്നം അഭിണ്ഹം ഹനനകോ. തേനാഹ ‘‘വധിത്വാ വധിത്വാ’’തി. തസ്സാതി ഗുന്നം വധകകമ്മസ്സ. അപരാപരിയകമ്മസ്സാതി അപരാപരിയവേദനീയകമ്മസ്സ. ബലവതാ ഗോഘാതകകമ്മേന വിപാകേ ദീയമാനേ അലദ്ധോകാസം അപരാപരിയവേദനീയം തസ്മിം വിപക്കവിപാകേ ഇദാനി ലദ്ധോകാസം ‘‘അവസേസകമ്മ’’ന്തി വുത്തം. പടിസന്ധീതി പാപകമ്മജനിതാ പടിസന്ധി. കമ്മസഭാഗതായാതി കമ്മസദിസഭാവേന. ആരമ്മണസഭാഗതായാതി ആരമ്മണസ്സ സഭാഗഭാവേന സദിസഭാവേന. യാദിസേ ഹി ആരമ്മണേ പുബ്ബേ തം കമ്മം തസ്സ ച വിപാകോ പവത്തോ, താദിസേയേവ ആരമ്മണേ ഇദം കമ്മം ഇമസ്സ വിപാകോ ച പവത്തോതി കത്വാ വുത്തം ‘‘തസ്സേവ കമ്മസ്സ വിപാകാവസേസേനാ’’തി. ഭവതി ഹി തംസദിസേപി തബ്ബോഹാരോ യഥാ ‘‘സോ ഏവ തിത്തിരോ, താനിയേവ ഓസധാനീ’’തി. നിമിത്തം അഹോസീതി പുബ്ബേ കതൂപചിതസ്സ പേതൂപപത്തിനിബ്ബത്തനവസേന കതോകാസസ്സ തസ്സ കമ്മസ്സ നിമിത്തഭൂതം ഇദാനി തഥാ ഉപട്ഠഹന്തം തസ്സ വിപാകസ്സ നിമിത്തം ആരമ്മണം അഹോസി. സോതി ഗോഘാതകോ. അട്ഠിസങ്ഖലികപേതോ ജാതോ കമ്മസരിക്ഖകവിപാകതാവസേന.

അട്ഠിസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.