൮. ലക്ഖണസംയുത്തം

൧. പഠമവഗ്ഗോ

൧. അട്ഠിസുത്തവണ്ണനാ

൨൦൨. ആയസ്മാ ച ലക്ഖണോതിആദീസു ‘‘കോ നാമായസ്മാ ലക്ഖണോ, കസ്മാ ച ‘ലക്ഖണോ’തി നാമം അഹോസി, കോ ചായസ്മാ മോഗ്ഗല്ലാനോ, കസ്മാ ച സിതം പാത്വാകാസീ’’തി തം സബ്ബം പകാസേതും ‘‘യ്വായ’’ന്തിആദി ആരദ്ധം. ലക്ഖണസമ്പന്നേനാതി പുരിസലക്ഖണസമ്പന്നേന.

ഈസം ഹസിതം ‘‘സിത’’ന്തി വുച്ചതീതി ആഹ ‘‘മന്ദഹസിത’’ന്തി. അട്ഠിസങ്ഖലികന്തി നയിദം അവിഞ്ഞാണകം അട്ഠിസങ്ഖലികമത്തം, അഥ ഖോ ഏകോ പേതോതി ആഹ ‘‘പേതലോകേ നിബ്ബത്ത’’ന്തി. ഏതേ അത്തഭാവാതി പേതത്തഭാവാ. ന ആപാഥം ആഗച്ഛന്തീതി ദേവത്തഭാവാ വിയ ന ആപാഥം ആഗച്ഛന്തി പകതിയാ. തേസം പന രുചിയാ ആപാഥം ആഗച്ഛേയ്യും മനുസ്സാനം. ദുക്ഖാഭിഭൂതാനം അനാഥഭാവദസ്സനപദട്ഠാനാ കരുണാതി ആഹ ‘‘കാരുഞ്ഞേ കത്തബ്ബേ’’തി. അത്തനോ ച സമ്പത്തിം ബുദ്ധഞാണസ്സ ച സമ്പത്തിന്തി പച്ചേകം സമ്പത്തിസദ്ദോ യോജേതബ്ബോ. തദുഭയം വിഭാവേതും ‘‘തം ഹീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ അത്തനോ സമ്പത്തിം അനുസ്സരിത്വാ സിതം പാത്വാകാസീതി പദം ആനേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം. ധമ്മധാതൂതി സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം സന്ധായ വദതി. ധമ്മധാതൂതി വാ ധമ്മാനം സഭാവോ.

ഇതരോതി ലക്ഖണത്ഥേരോ. ഉപപത്തീതി ജാതി. ഉപപത്തിസീസേന ഹി തഥാരൂപം അത്തഭാവം വദതി. ലോഹതുണ്ഡകേഹീതി ലോഹമയേഹേവ തുണ്ഡകേഹി. ചരന്തീതി ആകാസേന ഗച്ഛന്തി. അച്ഛരിയം വതാതി ഗരഹച്ഛരിയം നാമേതം. ചക്ഖുഭൂതാതി സമ്പത്തദിബ്ബചക്ഖുകാ, ലോകസ്സ ചക്ഖുഭൂതാതി ഏവം വാ ഏത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

യത്രാതി ഹേതുഅത്ഥേ നിപാതോതി ആഹ ‘‘യത്രാതി കാരണവചന’’ന്തി. അഞ്ഞത്ര ഹി ‘‘യത്ര ഹി നാമാ’’തി അത്ഥോ വുച്ചതി. അപ്പമാണേ സത്തനികായേ തേ ച ഖോ വിഭാഗേന കാമഭവാദിഭേദേ ഭവേ, നിരയാദിഭേദാ ഗതിയോ, നാനത്തകായനാനത്തസഞ്ഞിആദിവിഞ്ഞാണട്ഠിതിയോ, തഥാരൂപേ സത്താവാസേ ച സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണഞ്ച മേ ഉപനേതും പച്ചക്ഖം കരോന്തേന.

ഗോഘാതകോതി ഗുന്നം അഭിണ്ഹം ഹനനകോ. തേനാഹ ‘‘വധിത്വാ വധിത്വാ’’തി. തസ്സാതി ഗുന്നം വധകകമ്മസ്സ. അപരാപരിയകമ്മസ്സാതി അപരാപരിയവേദനീയകമ്മസ്സ. ബലവതാ ഗോഘാതകകമ്മേന വിപാകേ ദീയമാനേ അലദ്ധോകാസം അപരാപരിയവേദനീയം തസ്മിം വിപക്കവിപാകേ ഇദാനി ലദ്ധോകാസം ‘‘അവസേസകമ്മ’’ന്തി വുത്തം. പടിസന്ധീതി പാപകമ്മജനിതാ പടിസന്ധി. കമ്മസഭാഗതായാതി കമ്മസദിസഭാവേന. ആരമ്മണസഭാഗതായാതി ആരമ്മണസ്സ സഭാഗഭാവേന സദിസഭാവേന. യാദിസേ ഹി ആരമ്മണേ പുബ്ബേ തം കമ്മം തസ്സ ച വിപാകോ പവത്തോ, താദിസേയേവ ആരമ്മണേ ഇദം കമ്മം ഇമസ്സ വിപാകോ ച പവത്തോതി കത്വാ വുത്തം ‘‘തസ്സേവ കമ്മസ്സ വിപാകാവസേസേനാ’’തി. ഭവതി ഹി തംസദിസേപി തബ്ബോഹാരോ യഥാ ‘‘സോ ഏവ തിത്തിരോ, താനിയേവ ഓസധാനീ’’തി. നിമിത്തം അഹോസീതി പുബ്ബേ കതൂപചിതസ്സ പേതൂപപത്തിനിബ്ബത്തനവസേന കതോകാസസ്സ തസ്സ കമ്മസ്സ നിമിത്തഭൂതം ഇദാനി തഥാ ഉപട്ഠഹന്തം തസ്സ വിപാകസ്സ നിമിത്തം ആരമ്മണം അഹോസി. സോതി ഗോഘാതകോ. അട്ഠിസങ്ഖലികപേതോ ജാതോ കമ്മസരിക്ഖകവിപാകതാവസേന.

അട്ഠിസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. പേസിസുത്തവണ്ണനാ

൨൦൩. ഗോമംസപേസിയോ കത്വാതി ഗാവിം വധിത്വാ വധിത്വാ ഗോമംസം ഫാലേത്വാ പേസിയോ കത്വാ. സുക്ഖാപേത്വാതി കാലന്തരം ഠപനത്ഥം സുക്ഖാപേത്വാ. സുക്ഖാപിയമാനാനം മംസപേസീനഞ്ഹി വല്ലൂരസമഞ്ഞാ.

പേസിസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. പിണ്ഡസുത്തവണ്ണനാ

൨൦൪. നിപ്പക്ഖചമ്മേതി വിഗതപക്ഖചമ്മേ.

൪. നിച്ഛവിസുത്തവണ്ണനാ

൨൦൫. ഉരബ്ഭേ ഹനതീതി ഓരബ്ഭികോ. ഏളകേതി അജേ.

൫. അസിലോമസുത്തവണ്ണനാ

൨൦൬. നിവാപപുട്ഠേതി അത്തനാ ദിന്നനിവാപേന പോസിതേ. അസിനാ വധിത്വാ വധിത്വാ വിക്കിണന്തോ.

൬. സത്തിസുത്തവണ്ണനാ

൨൦൭. ഏകം മിഗന്തി ഏകം ദീപകമിഗം.

൭. ഉസുലോമസുത്തവണ്ണനാ

൨൦൮. കാരണാഹീതി യാതനാഹി. ഞത്വാതി കമ്മട്ഠാനം ഞത്വാ.

൮. സൂചിലോമസുത്തവണ്ണനാ

൨൦൯. സുണോതി പൂരേതീതി സൂതോ, അസ്സദമകാദികോ.

൯. ദുതിയസൂചിലോമസുത്തവണ്ണനാ

൨൧൦. പേസുഞ്ഞൂപസംഹാരവസേന ഇതോ സുതം അമുത്ര, അമുത്ര വാ സുതം ഇധ സൂചേതീതി സൂചകോ. അനയബ്യസനം പാപേസി മനുസ്സേതി സമ്ബന്ധോ.

൧൦. കുമ്ഭണ്ഡസുത്തവണ്ണനാ

൨൧൧. വിനിച്ഛയാമച്ചോതി രഞ്ഞാ അഡ്ഡകരണേ ഠപിതോ വിനിച്ഛയമഹാമത്തോ. സോ ഹി ഗാമജനകായം കൂടേതി വഞ്ചേതീതി ഗാമകൂടകോതി വുച്ചതി. കേചി ‘‘താദിസോ ഏവ ഗാമജേട്ഠകോ ഗാമകൂടകോ’’തി വദന്തി. സമേന ഭവിതബ്ബം, ‘‘ധമ്മട്ഠോ’’തി വത്തബ്ബതോ. രഹസ്സങ്ഗേ നിസീദനവസേന വിസമാ നിസജ്ജാവ അഹോസി.

കുമ്ഭണ്ഡസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പഠമവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ദുതിയവഗ്ഗോ

൧. സസീസകസുത്തവണ്ണനാ

൨൧൨. ഫുസന്തോതി ഥേയ്യായ ഫുസന്തോ.

൩. നിച്ഛവിത്ഥിസുത്തവണ്ണനാ

൨൧൪. മാതുഗാമോ സസ്സാമികോ അത്തനോ ഫസ്സേ അനിസ്സരോ. വട്ടിത്വാതി ഭസ്സിത്വാ അപരം ഗന്ത്വാ.

൪. മങ്ഗുലിത്ഥിസുത്തവണ്ണനാ

൨൧൫. മങ്ഗനവസേന ഉലതീതി മങ്ഗുലി, വിരൂപബീഭച്ഛഭാവേന പവത്തതീതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘വിരൂപം ദുദ്ദസികം ബീഭച്ഛ’’ന്തി.

൫. ഓകിലിനീസുത്തവണ്ണനാ

൨൧൬. ഉദ്ധം ഉദ്ധം അഗ്ഗിനാ പക്കസരീരതായ ഉപ്പക്കം. ഹേട്ഠതോ പഗ്ഘരണവസേന കിലിന്നസരീരതായ ഓകിലിനീ. ഇതോ ചിതോ ച അങ്ഗാരസമ്പരികിണ്ണതായ ഓകിരിനീ. തേനാഹ ‘‘സാ കിരാ’’തിആദി. അങ്ഗാരചിതകേതി അങ്ഗാരസഞ്ചയേ. സരീരതോ പഗ്ഘരന്തി അസുചിദുഗ്ഗന്ധജേഗുച്ഛാനി സേദഗതാനി. തസ്സ കിര രഞ്ഞോതി തസ്സ കാലിങ്ഗസ്സ രഞ്ഞോ. നാടകിനീതി നച്ചേ അധികതാ ഇത്ഥീ. സേദന്തി സേദനം, താപനന്തി അത്ഥോ.

ഓകിലിനീസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. അസീസകസുത്തവണ്ണനാ

൨൧൭. അസീസകം കബന്ധം ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി കമ്മായൂഹനകാലേ തഥാ നിമിത്തഗ്ഗഹണപരിചയതോ.

൭-൧൧. പാപഭിക്ഖുസുത്താദിവണ്ണനാ

൨൧൮-൨൨൨. ലാമകഭിക്ഖൂതി ഹീനാചാരതായ ലാമകോ, ഭിക്ഖുവേസതായ, ഭിക്ഖാഹാരേന ജീവനതോ ച ഭിക്ഖു. ചിത്തകേളിന്തി ചിത്തരുചിയം തം തം കീളന്തോ. അയമേവാതി ഭിക്ഖുവത്ഥുസ്മിം വുത്തനയോ ഏവ.

പാപഭിക്ഖുസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സാരത്ഥപ്പകാസിനിയാ സംയുത്തനികായ-അട്ഠകഥായ

ലക്ഖണസംയുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.