൧. കസിഭാരദ്വാജസുത്തവണ്ണനാ

൧൯൭. ദക്ഖിണാഗിരിസ്മിന്തി ദക്ഖിണാഗിരിജനപദേ, തസ്മിം ദക്ഖിണാഗിരിജനപദേ ദക്ഖിണാഗിരിവിഹാരേ. ഖന്ധേസു ഠപേത്വാ യുഗേ യോത്തേഹീതി യോത്തരജ്ജൂഹി യുത്താനി പയോജിതാനി ഇച്ചേവ അത്ഥോ.

പഠമദിവസേതി വപനദിവസേസു പഠമദിവസേ ആരദ്ധദിവസേ. പഞ്ചങ്ഗാനിപി പരിപുണ്ണാനി, പഗേവ ഇതരങ്ഗാനീതി ദസ്സേതും ‘‘പരിപുണ്ണപഞ്ചങ്ഗാ’’ഇച്ചേവ വുത്തം. ഹരിതാലമനോസിലാഅഞ്ജനേഹി ഉരത്ഥനാദീസു ഠപിതത്താ ആഭായ ഉജ്ജലഗത്താ. അവസേസാ ബലീബദ്ദാ. കിലന്തഗോണം മോചേത്വാ അകിലന്തസ്സ യോജനം കിലന്തപരിവത്തനം.

സീഹകുണ്ഡലാനീതി സീഹമുഖകുണ്ഡലാനി. ബ്രഹ്മവേഠനന്തി ബ്രഹ്മുനോ വേഠനസദിസം, അസ്സനഖവേഠനസദിസന്തി അത്ഥോ.

ബുദ്ധാനം കിച്ചാനി കാലവസേന വിഭത്താനി പഞ്ച കിച്ചാനി ഭവന്തി. പുരേഭത്തകിച്ചന്തി ഭത്തതോ പുബ്ബേ ബുദ്ധേന കാതബ്ബകിച്ചം. വീതിനാമേത്വാതി ഫലസമാപത്തിയാ കാലം വീതിനാമേത്വാ. കദാചി ഏകോതിആദി തേസം തേസം വിനേയ്യാനം വിനയനാനുരൂപപടിപത്തിദസ്സനം. പകതിയാതി പകതിബുദ്ധവേസേന. ബുദ്ധാനം ഹി രൂപകായസ്സ അസീതിഅനുബ്യഞ്ജനപടിമണ്ഡിത-ബാത്തിംസമഹാപുരിസ- ലക്ഖണ-കായപ്പഭാ-ബ്യാമപ്പഭാ-കേതുമാലാവിചിത്തതാ ബുദ്ധവേസോ. കദാചി അനേകേഹി പാടിഹാരിയേഹി വത്തമാനേഹീതി ഇമിനാ പാരമീനം നിസ്സന്ദഭൂതാനി പാടിഹാരിയാനി രുചിവസേനേവ പകാസനകാനി ഭവന്തി, ന സബ്ബദാതി ദസ്സേതി. ഏവഞ്ച കത്വാ ‘‘ഇന്ദഖീലസ്സ അന്തോ ഠപിതമത്തേ ദക്ഖിണപാദേ’’തിആദിവചനം സമത്ഥിതം ഹോതി. ഭഗവതോ കായേ പീതരസ്മീനം യേഭുയ്യതായ ‘‘സുവണ്ണരസസിഞ്ചനാനി വിയാ’’തി വത്വാ കായമ്ഹി നീലാദിരസ്മീഹി തഹം തഹം പീതമിസ്സിതം സന്ധായ ‘‘വിചിത്രപടപരിക്ഖിത്താനി വിയ ചാ’’തി വുത്തം. മധുരേനാകാരേന സദ്ദം കരോന്തി തുട്ഠരവരവനതോ.

തത്ഥാതി വിഹാരേ. ഗന്ധമണ്ഡലമാളേതി ഹത്ഥേന കതപരിഭണ്ഡേ സമോസരിതഗന്ധപുപ്ഫദാമേ മണ്ഡലമാളേ.

ഉപട്ഠാനേതി പമുഖേ. ‘‘ഓവദതീ’’തി വത്വാ തത്ഥോവാദം സാമഞ്ഞതോ ദസ്സേതും, ‘‘ഭിക്ഖവേ’’തിആദി വുത്തം. സമ്പത്തീതി ചക്ഖാദിഇന്ദ്രിയപാരിപൂരി ചേവ ഹത്ഥാദിസമ്പദാ ച. സമസ്സാസിതകായോ കിലമഥവിനോദനേന. ‘‘തഞ്ച ഖോ സമാപജ്ജനേനാ’’തി വദന്തി. ദുതിയഭാഗേതി ഇമിനാ അപരഭാഗം തയോ ഭാഗേ കത്വാ തത്ഥ പുരിമഭാഗം സേയ്യനിസജ്ജാവസേന സമാപത്തീഹി വീതിനാമേതീതി ദസ്സേതി. ലോകന്തി രാജഗഹാദീസു യം തദാ ഉപനിസ്സായ വിഹരതി, തത്ഥ അഞ്ഞത്ഥ വാ ബുജ്ഝനകം വിനേയ്യസത്തലോകം ബുദ്ധചക്ഖുനാ വോലോകേതി. കാലയുത്തന്തി തേസം ഇന്ദ്രിയപരിപാകകാലാനുരൂപം. സമയയുത്തന്തി തസ്സേവ വേവചനം. സമയയുത്തന്തി വാ തേഹി ആജാനിതബ്ബവിസേസപടിലാഭാനുരൂപം.

പടിസല്ലീനോതി കാലപരിച്ഛേദം കത്വാ സമാപത്തിം സമാപന്നോ. അധിപ്പായം സമ്പാദേന്തോ തം അവിരാധേന്തോ, അജ്ഝാസയാനുരൂപന്തി അത്ഥോ.

സകല…പേ… ദേവതായോതി ഏത്ഥ ലോകധാതുസാകല്യം ദട്ഠബ്ബം, ന ദേവതാസാകല്യം. ന ഹി മഹാസമയേ വിയ സബ്ബദാ മജ്ഝിമയാമേ ദസസഹസ്സചക്കവാളേ സബ്ബത്ഥ സബ്ബാ ദേവതാ സത്ഥു സമീപം ഉപഗച്ഛന്തി. കിലാസുഭാവോ കിലമഥോ.

വിഹാരചീവരപരിവത്തനവസേനാതി വിഹാരേ നിവത്ഥനിവാസനപരിവത്തനവസേന. ആദിയിത്വാതി പാരുപനവസേന ഗഹേത്വാ. തേനാഹ ‘‘ധാരേത്വാ’’തി. ഭിക്ഖാചാരന്തി ഭിക്ഖത്ഥം ചരിതബ്ബട്ഠാനം.

അതിരോചമാനന്തി തം തം അതിക്കമിത്വാ സമന്തതോ സബ്ബദിസാസു വിരോചമാനം. സരീരപ്പഭന്തി അത്തനോ സരീരപ്പഭം. ജങ്ഗമം വിയ പദുമസരന്തി രതനമയകിഞ്ജക്ഖം രജതമയകണ്ണികം സമന്തതോ സമ്ഫുല്ലിതകഞ്ചനപദുമം സഞ്ചാരിമസരം വിയ. ഗഗനതലന്തി അബ്ഭമഹികാദിഉപക്കിലേസവിഗമേന സുവിസുദ്ധആകാസതലം വിയ. തമ്പി ഹി താരാഗണകിരണജാലസമുജ്ജലതായ സമന്തതോ വിരോചതി. കനകസിഖരന്തി കനകഗിരിസിഖരം. സിരിയാ ജലമാനന്തി സബ്ബസോ അനവജ്ജായ സബ്ബാകാരേന പരിപുണ്ണകായതായ അനഞ്ഞസാധാരണായ രൂപകായസിരിയാ സമുജ്ജലം, യസ്സാ രുചിരഭാവോ വിദ്ധേ വിഗതവലാഹകേ പുണ്ണമാസിയം പരിപുണ്ണകലമനോമമണ്ഡലം ചന്ദമണ്ഡലം അതിരോചതി, പഭസ്സരഭാവോ സഹസ്സരംസികിരണതേജോജാലസമുജ്ജലം സൂരിയമണ്ഡലം അഭിഭവതി, ഹേമസമുജ്ജലഭാവോ തദുഭയേ അഭിഭുയ്യ പവത്തമാനം ഏകക്ഖണേ ദസസഹസ്സിലോകധാതുവിജ്ജോതനസമത്ഥ-മഹാബ്രഹ്മുനോ പഭാസമുദയം അഭിവിഹച്ച ഭാസതി തപതി വിരോചതി.

സമന്തപാസാദികേതി സമന്തതോ പസാദാവഹേ. തഞ്ച ഖോ സബ്ബസോ സരിതബ്ബതായാതി ആഹ ‘‘പസാദനീയേ’’തി. ഉത്തമദമഥസമഥമനുപ്പത്തേതി കായവാചാഹി അനുത്തരം ദന്തഭാവഞ്ചേവ അനുത്തരം ചിത്തവൂപസമഞ്ച സമ്പത്തേ. അപ്പസാദേനാതി പസാദാഭാവേന, പസാദപടിക്ഖേപേന വാ അസ്സദ്ധിയേന. ഉഭയഥാപി നോതി അപ്പസാദോ മച്ഛരിയന്തി ഉഭയഥാപി നോ ഏവ, അഥ ഖോ അനത്തമനതായ ഉപാരമ്ഭാധിപ്പായേന അപസാദേന്തോ, ഭഗവതോ മുഖതോ കിഞ്ചി ദേസേതുകാമോ വാ ഏവമാഹ. തത്ഥ കാരണം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഭഗവതോ പനാ’’തിആദിമാഹ. അതിത്തന്തി തിത്തിം അഗച്ഛന്തം. കമ്മഭങ്ഗന്തി കമ്മഹാനിം.

തിക്ഖപഞ്ഞോ ഏസ ബ്രാഹ്മണോ, തഥാ ഹി ന ചിരസ്സേവ അരഹത്തം സച്ഛികരിസ്സതി. കഥാപവത്തനത്ഥമ്പി ഏവമാഹ – ‘‘ഏവം അഹം ഇമസ്സ കഞ്ചി ധമ്മം സോതും ലഭിസ്സാമീ’’തി. വേനേയ്യവസേനാതി അത്തനോ കസനകാരിഭാവകിത്തനമുഖേന വിനേതബ്ബപുഗ്ഗലവസേന.

ഓളാരികാനീതി പാകതികാനി. ‘‘ഏസ ഉത്തമദക്ഖിണേയ്യോ’’തി സഞ്ജാതബഹുമാനോ. പാളിയം ‘‘യുഗം വാ നങ്ഗലം വാ’’തി വാ-സദ്ദോ അവുത്തവികപ്പത്ഥോ. തേന ബീജാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി, തസ്മാ ബീജം വാ ഈസം വാ പരിഗ്ഗഹയോത്താനി വാതി അയമത്ഥോ ദസ്സിതോ ഹോതി. തഥാ ഹി ഭഗവാ ബ്രാഹ്മണസ്സ പടിവചനം ദേന്തോ ‘‘സദ്ധാ ബീജ’’ന്തിആദിമാഹ. പുബ്ബധമ്മസഭാഗതായാതി പഠമം ഗഹിതധമ്മസഭാഗതായ. യം പനേത്ഥ വത്തബ്ബം, തം അട്ഠകഥാരുള്ഹമേവ ഗഹേതബ്ബഞ്ച സദ്ദതോ അത്ഥാപത്തിതോ വാ ഇധ ദട്ഠബ്ബം. ബുദ്ധാനം ആനുഭാവോ അയം, യദിദം പസങ്ഗാഗതധമ്മമുഖേന ദേസനം ആരഭിത്വാ വേനേയ്യവിനയനം.

അനനുസന്ധികാതി പുച്ഛാനുസന്ധിവസേന അനനുസന്ധികാ. ഏവന്തി ഇദാനി വുച്ചമാനാകാരേന. ഏത്ഥാതി ഏതിസ്സാ ദേസനായ. സോതി ഭഗവാ. തസ്സാതി ബ്രാഹ്മണസ്സ. അനുകമ്പായാതി അസബ്ബഞ്ഞൂ ഹി സതിപി അനുകമ്പായ പുച്ഛിതമത്തേ തിട്ഠേയ്യ, തഥാ ജാനന്തോപി അനനുകമ്പകോ, ഭഗവാ പന ഉഭയധമ്മപാരിപൂരിയാ ‘‘ഇദം അപുച്ഛിത’’ന്തി അപരിഹാപേത്വാ കഥേതി. സമൂലന്തിആദിനാ സങ്ഖേപേന വുത്തമത്ഥം വിവരന്തോ ‘‘തത്ഥാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ബീജസ്സ കസിയാ മൂലഭാവോ നാനന്തരിയതോ തപ്പമാണവിധാനതോ ചാതി ആഹ ‘‘തസ്മിം…പേ… കത്തബ്ബതോ’’തി. തേന അന്വയതോ ബ്യതിരേകതോ ച ബീജസ്സ കസിയാ മൂലഭാവം വിഭാവേതി. കുസലാതി ഇമിനാ അകുസലാ തതോ അഞ്ഞഥാപി കരോന്തി, തം പന അപ്പമാണന്തി ദസ്സേതി.

തസ്സാതി ബ്രാഹ്മണസ്സ ബീജട്ഠാനിയസ്സ ധമ്മസ്സ ച ഉപകാരഭാവതോ. ധമ്മസമ്ബന്ധസമത്ഥഭാവതോതി തഥാ വുത്തധമ്മസ്സ ഫലേന സമ്ബന്ധിതും യോജേതും സമത്ഥഭാവതോ. തപോ വുട്ഠീതി വുത്തവചനം സന്ധായ വുത്തം. സങ്ഖേപതോ വുത്തമത്ഥം പാകടം കാതും ‘‘അയം ഹീ’’തിആദി വുത്തം. കസ്സകസ്സ ഉപകാരസ്സ ബീജസ്സ അനന്തരം വുട്ഠി വുച്ചമാനാ അട്ഠാനേ വുത്താ നാമ ന ഹോതി. കസ്മാ? ബീജസ്സ വപ്പകാലേ അനുരൂപായ വുട്ഠിയാ ഇച്ഛിതബ്ബതോ, തസ്മാ അവസാനേ മജ്ഝേ വാ വുച്ചമാനായ ധമ്മസമ്ബന്ധസമത്ഥതാ തസ്സാ വിഭാവിതാ ന സിയാ. അത്തനോ അവിസയേതി ഝാനാദിഉത്തരിമനുസ്സധമ്മേ. പച്ഛാപീതി കസിസമ്ഭാരകഥനതോ പച്ഛാപി. വത്തബ്ബോതി ഏകന്തേന വത്തബ്ബോ. തദനന്തരംയേവാതി ബീജാനന്തരംയേവ. വുച്ചമാനാ വുട്ഠി സമത്ഥാ ഹോതി, ബീജസ്സ ഫലേന സമ്ബന്ധനേ സമത്ഥാതി ദീപിതാ ഹോതി അനന്തരവചനേനേവ തസ്സാ ആസന്നഉപകാരത്തദീപനതോ.

സമ്പസാദലക്ഖണാതി പസീദിതബ്ബേ വത്ഥുസ്മിം സമ്മദേവ പസീദനലക്ഖണാ. ഓകപ്പനലക്ഖണാതി സദ്ധേയ്യവത്ഥുനോ ഏവമേതന്തി പക്ഖന്ദനലക്ഖണാ. മൂലബീജന്തിആദീസു മൂലമേവ ബീജം മൂലബീജം. ഏസ നയോ സേസേസുപി ബീജഗാമസ്സ അധിപ്പേതത്താ. ഭൂതഗാമോ പന മൂലം ബീജം ഏതസ്സാതി മൂലബീജന്തിആദിനാ വേദിതബ്ബോ. ബീജബീജന്തി പഞ്ചമം പന പച്ചയന്തരസമവായേ സദിസഫലുപ്പത്തിയാ വിസേസകാരണഭാവതോ വിരൂഹനസമത്ഥേ സാരഫലേ നിരുള്ഹോ ബീജസദ്ദോ തദത്ഥസിദ്ധിയാ മൂലാദീസുപി കേസുചി പവത്തതീതി തതോ നിവത്തനത്ഥം ഏകേന ബീജ-സദ്ദേന വിസേസേത്വാ വുത്തം ‘‘ബീജബീജ’’ന്തി ‘‘ദുക്ഖദുക്ഖം രൂപരൂപ’’ന്തി ച യഥാ. ഏവമ്പി ഇമിനാ അത്ഥേന ഇമസ്സപി നിപ്പരിയായോവ ബീജഭാവോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘തം സബ്ബമ്പി…പേ… ഗച്ഛതീ’’തി.

ഇദാനി കഥഞ്ചി വത്തബ്ബേ സദ്ധായ ഓപമ്മത്തേ ബീജേ സദ്ധായ ബീജഭാവം വിഭാവേതും ‘‘തത്ഥ യഥാ’’തിആദി ആരദ്ധം. കാമം സദ്ധൂപനിസം സീലം, തഥാപി സമാധിസ്സ വിയ സബ്ബേസമ്പി അനവജ്ജധമ്മാനം ആദിമൂലഭാവതോ സദ്ധായപി പതിട്ഠാ ഹോതീതി ആഹ ‘‘ഹേട്ഠാ സീലമൂലേന പതിട്ഠാതീ’’തി. യസ്മാ സബ്ബസ്സേവ പുഗ്ഗലസ്സ സദ്ധാവസേന സമഥവിപസ്സനാരമ്ഭോ, തസ്മാ സാ ‘‘ഉപരി സമഥവിപസ്സനങ്കുരം ഉട്ഠാപേതീ’’തി വുത്താ. തന്തി ധഞ്ഞബീജം. പഥവിരസം ആപോരസന്തി സസമ്ഭാരപഥവീആപേസു ലബ്ഭമാനം രസം. ഗഹേത്വാതി പച്ചയപരമ്പരായ ഗഹേത്വാ. ധഞ്ഞപരിപാകഗഹണത്ഥന്തി ധഞ്ഞപരിപാകനിബ്ബത്തിഅത്ഥം. രസന്തി സദ്ധാസീലമൂലഹേതുസമഥവിപസ്സനാഭാവനാരസം ആദിയിത്വാ. അരിയമഗ്ഗനാളേനാതി അരിയമഗ്ഗസോതേന അരിയഫലധഞ്ഞപരിപാകഗഹണത്ഥന്തി അരിയഫലമേവ ധനായിതബ്ബതോ ധഞ്ഞം തസ്സ നിബ്ബത്തിഅത്ഥം. ധഞ്ഞനാളം നാമ കണ്ഡസ്സ നിസ്സയഭൂതോ പച്ഛിമദേസോ, കണ്ഡോ തബ്ഭന്തരോ തംനിസ്സയോയേവ ദണ്ഡോ. പസവോ നാമ പുപ്ഫം. വുദ്ധിന്തി അവയവപാരിപൂരിവസേന വുദ്ധിം. വിരൂള്ഹിന്തി മൂലസന്താനദള്ഹതായ വിരുള്ഹതം. വേപുല്ലന്തി പത്തനാളാദീഹി വിപുലഭാവം. ഖീരം ജനേത്വാതി തരുണസലാടുകഭാവപ്പത്തിയാ തണ്ഡുലസ്സ ബീജസ്സ ബീജഭൂതം ഖീരം ഉപ്പാദേത്വാ. ഏസാതി സദ്ധാ. പതിട്ഠഹിത്വാതി കമ്മപഥാകമ്മപഥസമ്മാദിട്ഠിസഹിതേന ആദിതോ പവത്തസീലമത്തേന പതിട്ഠഹിത്വാ. വുദ്ധിന്തിആദീസു സുപരിസുദ്ധാഹി സീലചിത്തവിസുദ്ധീഹി വുദ്ധിം, ദിട്ഠികങ്ഖാവിതരണവിസുദ്ധീഹി വിരൂള്ഹിം. മഗ്ഗാമഗ്ഗപടിപദാഞാണദസ്സനവിസുദ്ധീഹി വേപുല്ലം പത്വാ. ഞാണദസ്സനവിസുദ്ധിഖീരന്തി സാദുരസസുവിസുദ്ധിഭാവതോ ഞാണദസ്സനവിസുദ്ധിസങ്ഖാതം ഖീരം ജനേത്വാ. അനേക…പേ… ഫലന്തി അനേകപടിസമ്ഭിദാ-അനേകാഭിഞ്ഞാണപരിപുണ്ണം അരഹത്തഫലസീസം നിപ്ഫാദേതി.

ബീജകിച്ചകരണതോതി ബീജകിച്ചസ്സ കരണതോ. യഞ്ഹി തംസദിസസ്സ വിസദിസസ്സ ച അത്തനോ ഫലസ്സ പതിട്ഠാപനസമ്ബന്ധനനിപ്ഫാദനസങ്ഖാതം ബീജസ്സ കിച്ചം, തസ്സ കരണതോ നിബ്ബത്തനതോ ‘‘ഏവം സദ്ധാ ബീജകിച്ച’’ന്തി വുത്തം. ഇമിനാ അനഞ്ഞസാധാരണം സദ്ധായ കുസലധമ്മാനം ബീജഭാവം ദസ്സേതി. സാ ചാതിആദിനാ തമേവത്ഥം സമത്ഥേതി. ഇദാനി തത്ഥ ആഗമം ദസ്സേന്തോ ‘‘സദ്ധാജാതോ’’തിആദിമാഹ. തേന യഥാ സപ്പുരിസൂപനിസ്സയസ്സ സദ്ധമ്മസ്സവനസ്സ ച, ഏവം അനവസേസായ സമ്മാപടിപത്തിയാ സദ്ധാ മൂലകാരണന്തി ദസ്സേതി.

ഇന്ദ്രിയസംവരോ വീരിയഞ്ച അകുസലധമ്മേ, ദുക്കരകാരികാ ധുതങ്ഗഞ്ച അകുസലധമ്മേ ചേവ കായഞ്ച തപതി വിബാധതീതി തപോതി വുച്ചതി. ഇന്ദ്രിയസംവരോ അധിപ്പേതോ വീരിയസ്സ ധോരയ്ഹഭാവേന ഗയ്ഹമാനത്താ, ഇതരേസം വുട്ഠിഭാവസ്സ അനുയുഞ്ജമാനത്താ. ആദി-സദ്ദേന കലലങ്ഗാരവുട്ഠിആദീനം സങ്ഗഹോ. സമനുഗ്ഗഹിതന്തി ഉപഗതം. വിരുഹനാമിലായനനിപ്ഫത്തിവചനേഹി ധഞ്ഞബീജസന്താനസ്സ വിയ തേസം വുദ്ധിയാ സദ്ധാബീജസന്താനസ്സ തപോവുട്ഠിയാ ആദിമജ്ഝപരിയോസാനേസു ഉപകാരതം ദസ്സേതി.

പുരിമപദേസുപീതി അപി-സദ്ദേന പരപദേസുപീതി അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ ‘‘ഹിരീ മേ ഈസാ, മനോ മേ യോത്ത’’ന്തി ഇച്ഛിതത്താ, ‘‘സതി മേ’’തി ഏത്ഥ മേ-സദ്ദോ ആനേത്വാ യോജേതബ്ബോ. ഉദകമ്പി താവ ദാതബ്ബം ഹോതി നദീതളാകാദിതോ ആനേത്വാ. വീരിയബലീബദ്ദേ ചതുബ്ബിധേ യോജേത്വാ. നിച്ചകാലം അത്ഥീതി വചനസേസോ.

സഹ വിപസ്സനായ മഗ്ഗപഞ്ഞാ അധിപ്പേതാ അമതപ്ഫലായ കസിയാ അധിപ്പേതത്താ. വിപസ്സനാ പഞ്ഞാ ചാതി ദുവിധാപി പഞ്ഞാ ഉപനിസ്സയാ ഹോതി വിസിട്ഠഭാവതോ. തേനാഹ ‘‘യഥാ ഹീ’’തിആദി. പഞ്ഞാതി പകാരേഹി ജാനാതീതി പഞ്ഞാ. പഞ്ഞവതം പഞ്ഞാ പുരതോ ഹോതി യോനിസോമനസികാരസ്സ വിസേസപച്ചയഭാവതോ, സഹജാതാധിപതീസു ച ഉക്കട്ഠഭാവതോ. സിരീതി സോഭഗ്ഗം. സതം ധമ്മാ സദ്ധാദയോ, അന്വായികാതി അനുഗാമിനോ. ഈസാബദ്ധാ ഹോതീതി ഹിരിസങ്ഖാതഈസായ ബദ്ധാ ഹോതി, പഞ്ഞായ കദാചി അപ്പയോഗതോ മനോസീസേന സമാധി ഇധ വുത്തോതി ആഹ ‘‘മനോസങ്ഖാതസ്സ സമാധിയോത്തസ്സാ’’തി. സമം ഉപനേത്വാ ബന്ധിത്വാ ബദ്ധരജ്ജുകത്താ സമാധിയോത്തം. ഏകതോ ഗമനന്തി ലീനച്ചാരദ്ധസങ്ഖാതം ഏകപസ്സതോ ഗമനം വാരേതി. മജ്ഝിമായ വിപസ്സനാവീഥിയാ പടിപാദനതോ കായാദീസു സുഭസുഖനിച്ചത്തഭാവവിഗമനേ പഞ്ഞായ വിസേസപച്ചയാ സതീതി വുത്തം – ‘‘സതിയുത്താ പഞ്ഞാ’’തി തസ്സാ സതിവിപ്പയോഗാസബ്ഭാവതോ. സന്തതിഘനാദീനം അയം വിസേസോ – പുരിമപച്ഛിമാനം ധമ്മാനം നിരന്തരതായ ഏകീഭൂതാനം വിയ പവത്തി സന്തതിഘനതാ, ഏകസമൂഹവസേന ഏകീഭൂതാനമിവ പവത്തി സമൂഹഘനതാ, ദുബ്ബിഞ്ഞേയ്യകിച്ചഭേദവസേന ഏകീഭൂതാനമിവ പവത്തി. കിച്ചഘനതാ, ഏകാരമ്മണവസേന ഏകീഭൂതാനമിവ പവത്തി ആരമ്മണഘനതാ. സബ്ബേസം, സബ്ബാനി വാ കിലേസാനം മൂലസന്താനകാനി സബ്ബ…പേ… സന്താനകാനി. അനുപ്പയോഗോ ഹി അത്ഥോ. പദാലേതീതി ഭിന്ദതി സമുച്ഛിന്ദതി. സാ ച ഖോ ‘‘പദാലേതീ’’തി വുത്താ ലോകുത്തരാവ പഞ്ഞാ അനുസയപ്പഹാനസ്സ അധിപ്പേതത്താ. സന്തതിഘനാദിഭേദനാ പന ലോകിയാപി ഹോതി വിപസ്സനാവസേന ഘനവിനിബ്ഭോഗസ്സ നിപ്ഫാദനതോ. തേനാഹ ‘‘ഇതരാ പന ലോകികാപി സിയാ’’തി.

ഹിരീയതീതി ലജ്ജതി, ജിഗുച്ഛതീതി അത്ഥോ. തസ്മാ ‘‘പാപകേഹി ധമ്മേഹീ’’തി നിസ്സക്കവചനം ദട്ഠബ്ബം, ഹേതുമ്ഹി വാ കരണവചനം. ഓത്തപ്പമ്പി ഗഹിതമേവ, ന ഹി ലജ്ജനം നിബ്ഭയം പാപഭയം വാ അലജ്ജനം അത്ഥീതി. രുക്ഖലട്ഠീതി രുക്ഖദണ്ഡോ. തേന പദേസേന കസനതോ വിസേസതോ നങ്ഗലന്തി വുച്ചതീതി ആഹ ‘‘ഈസാ യുഗനങ്ഗലം ധാരേതീ’’തി. കാമം പഞ്ഞാരഹിതാ ഹിരീ അത്ഥി, ഹിരിരഹിതാ പന പഞ്ഞാ നത്ഥേവാതി ആഹ ‘‘ഹിരി…പേ… അഭാവതോ’’തി. സന്ധിട്ഠാനേ കമ്പനാഭാവതോ അചലം. ഥിരഭാവേന അസിഥിലം. ഹിരിപടിബദ്ധപഞ്ഞാ പടിപക്ഖവസേന ച അസിഥിലഭാവേന ച അചലാ അസിഥിലാതി ആഹ ‘‘അബ്ബോകിണ്ണാ അഹിരികേനാ’’തി. നാളിയാ മിനമാനപുരിസോ വിയ ആരമ്മണം മുനാതി പരിച്ഛേദതോ ജാനാതീതി മനോ. മനോസീസേനാതി മനസോ അപദേസേന. തംസമ്പയുത്തോതി ഇമിനാ കുന്തസഹചരണതോ പുരിസോ കുന്തോ വിയ മനസഹചരണസമാധി ‘‘മനോ’’തി വുത്തോതി ദസ്സേതി. സാരഥിനാതി കസ്സകേന. സോ ഹി ഇധ ബലീബദ്ദാനം സാരണതോ പാചനതോ ‘‘സാരഥീ’’തി അധിപ്പേതോ. ഏകാബന്ധനന്തി ഏകാബദ്ധകരണം. സകകിച്ചേതി സകകിച്ചേന യുത്തേ. തേന ഹി ഈസാദീസു യഥാരഹം ബന്ധിത്വാ ഏകാബദ്ധേസു കതേസു നങ്ഗലേസു കിച്ചം ഇജ്ഝതി, നോ അഞ്ഞഥാതി തം ‘‘സകകിച്ചേ പടിപാദേതീ’’തി വുത്തം. അവിക്ഖേപസഭാവേനാതി അത്തനോ അവിക്ഖേപസഭാവേന. ബന്ധിത്വാതി സഹജാതാദിപച്ചയഭാവേന അത്തനാ സമ്ബന്ധിത്വാ. സകകിച്ചേതി ഹിരീആദീഹി യഥാസകം കത്തബ്ബേ കിച്ചേ.

ചിരകതാദിമത്ഥന്തി ചിരഭാസിതമ്പി അത്ഥം. സരതി അനുസ്സരതി കായാദിം അസുഭാദിതോ നിജ്ഝായതി. ഫാലേതീതി പദാലേതി. പാജേന്തി ഗമേന്തീതി തം പാജനം. ഇധ ഇമസ്മിം സുത്തേ ‘‘പാചന’’ന്തി വുത്തം ജ-കാരസ്സ ച-കാരം കത്വാ. ഫാലപാചനന്തി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘യഥാ ഹി ബ്രാഹ്മണ…പേ… സതീ’’തി വുത്തം. ഇദാനി തമത്ഥം വിത്ഥാരതോ ദസ്സേന്തോ ‘‘തത്ഥ യഥാ’’തിആദിമാഹ. നങ്ഗലം അനുരക്ഖതി ഭിജ്ജനഫാലനതോ. പുരതോ ചസ്സ ഗച്ഛതീതി അസ്സ നങ്ഗലസ്സ കസ്സനേ ഭൂമിയാ വിലിഖനേ പുരതോ ഗച്ഛതി പുബ്ബങ്ഗമാ ഹോതി. ഗതിയോതി പവത്തിയോ. സമന്വേസമാനാതി സരണവസേന ഗവേസമാനാ. ആരമ്മണേ വാ കായാദികേ ഉപട്ഠാപയമാനാ അസുഭാദിവസേന പഞ്ഞാനങ്ഗലം രക്ഖതി. സഭാവാസഭാവൂപഗമേ ഫാലോ വിയ നങ്ഗലസ്സ ‘‘ആരക്ഖാ’’തി വുത്താ ‘‘സബ്ബാനത്ഥതോ സതി രക്ഖതീ’’തി കത്വാ. തഥാ ഹേസാ ആരക്ഖപച്ചുപട്ഠാനാ. ചിരകതചിരഭാസിതാനം അസമ്മുസ്സനവസേന സതി പഞ്ഞാനങ്ഗലസ്സ പുരതോ ഹോതീതി വത്വാ തസ്സ പുരതോഭാവം ദസ്സേതും ‘‘സതി…പേ… നോ പമുട്ഠേ’’തി ആഹ. സതിപരിചിതേതി സതിയാ പട്ഠാപിതേ. ‘‘ഉപട്ഠാപിതേ’’തിപി പാഠോ, അയമേവത്ഥോ. സംസീദിതും ന ദേതീതി സകിച്ചകിരിയായ സംസീദനം കാതും ന ദേതി. കോസജ്ജസങ്ഖാതം സംസീദനം കോസജ്ജസംസീദനം.

പാതിമോക്ഖസംവരസീലം വുത്തം കായികവാചസികസംയമസ്സ കഥിതത്താ. ആഹാരേ ഉദരേ യതോതി പരിഭുഞ്ജിതബ്ബആഹാരേ സംയതഭാവദസ്സനേന പരിഭുഞ്ജിതബ്ബതായ ചതൂസുപി പച്ചയേസു സംയതഭാവോ ദീപിതോതി ആഹ ‘‘ആഹാരമുഖേനാ’’തിആദി. സംയതഭാവോ ചേത്ഥ പച്ചയഹേതു അനേസനാഭാവോതി വുത്തം ‘‘നിരുപക്കിലേസോതി അത്ഥോ’’തി. ഭോജനസദ്ദോ ആഹാരപരിഭോഗേ നിരുള്ഹോതി കത്വാ വുത്തം ‘‘ഭോജനേ മത്തഞ്ഞുതാമുഖേനാ’’തി. പരിഭുഞ്ജനട്ഠേന പന ഭോജനസദ്ദമുഖേനാതി വുത്തേ അധിപ്പേതത്ഥോ ലബ്ഭതേവ. തേനാതി കായഗുത്താതിആദിവചനേന. ന വിലുമ്പന്തീതി ‘‘ദീപേതീ’’തി പദം ആനേത്വാ സമ്ബന്ധോ.

ദ്വീഹാകാരേഹീതി അദിട്ഠാദീനം അദിട്ഠാദിവസേന ദിട്ഠാദീനഞ്ച ദിട്ഠാദിവസേനാതി ഏവം ദ്വിപ്പകാരേഹി. അവിസംവാദനം അവിതഥകഥനം. ഛേദനം മൂലപ്പദേസേ നികന്തനം. ലുനനം യത്ഥ കത്ഥചി ഛേദനം. ഉപ്പാടനം ഉമ്മൂലനം. അസിതേനാതി ദത്തേന, ലായിതേനാതി അത്ഥോ. വിസംവാദനസങ്ഖാതാനം തിണാനം, അട്ഠന്നം അനരിയവോഹാരാനന്തി അത്ഥോ. യഥാഭൂതഞാണന്തി നാമ രൂപപരിച്ഛേദകഞാണം. സച്ചന്തി വേദിതബ്ബം അവിപരീതവുത്തികത്താ ‘‘ഛേദകം’’ ഛിന്ദനകം. നിദ്ദാനന്തി നിദ്ദായകം. ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞന്തി ദിട്ഠി ‘‘ദിട്ഠിസച്ച’’ന്തി വുച്ചതി. ദ്വീസു വികപ്പേസൂതി ഭാവകത്തുസാധനവസേന ദ്വീസു വികപ്പേസു. ‘‘നിദ്ദാന’’ന്തി ഉപയോഗവസേനേവ അത്ഥോ.

സീലമേവ ‘‘സോരച്ച’’ന്തി വുത്തം ‘‘പാണാതിപാതാദീഹി സുട്ഠു ഓരതസ്സ കമ്മ’’ന്തി കത്വാ. സങ്ഖാരദുക്ഖാദീനം അഭാവതോ സുന്ദരഭാവതോ സുന്ദരേ നിബ്ബാനേ ആരമ്മണകരണവസേന രതത്താ സുരതോ, അരഹാ. തസ്സ ഭാവോ സോരച്ചം, അരഹത്തം. അപ്പമോചനമേവ അച്ചന്തായ പമോചനം ന ഹോതി.

യദഗ്ഗേന വിപസ്സനായ പഞ്ഞായ തംസഹഗതവീരിയസ്സ ച നങ്ഗലധോരയ്ഹതാ, തഥാപവത്തകുസലഭാവനായ ച കസിഭാവോ ച, തദഗ്ഗേന തതോ പുരേതരം പവത്തപഞ്ഞാവീരിയപാരമീനം നങ്ഗലധോരയ്ഹതാ, തഥാപവത്തകുസലഭാവനായ ച കസിഭാവോ വേദിതബ്ബോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘യഥാ ഹീ’’തിആദിമാഹ. ധുരം വഹതീതി ധോരയ്ഹം. യഥാവുത്തം ഘനന്തി അസ്മിമാനാദിഭേദം ഘനം. വഹിതബ്ബാ ആദിഭൂതാ ധുരാ ഏതേസം അത്ഥീതി ധുരാ, പുരിമധുരവാഹകാ. തംമൂലകാ അപരം ധുരം വഹന്താ ധോരയ്ഹാ. ധുരാ ച ധോരയ്ഹാ ച ധുരധോരയ്ഹം ഏകത്തവസേന. വഹന്തന്തി കസനേന പവത്തന്തം.

കാമയോഗാദീഹി യോഗേഹി ഖേമത്താ അനുപദ്ദവത്താ. തം നിബ്ബാനം അധികിച്ച ഉദ്ദിസ്സ. വാഹീയതി വിപസ്സനായ സഹഗതം. അഭിമുഖം വാഹീയതി മഗ്ഗപരിയാപന്നം. ഖേത്തകോടിന്തി ഖേത്തമരിയാദം. ദിട്ഠേകട്ഠേതി ദിട്ഠിയാ സഹജാതേകട്ഠേ പഹാനേകട്ഠേ ച. ഓളാരികേതി ഉപരിമഗ്ഗവജ്ഝേ ഉപാദായ വുത്തം, അഞ്ഞഥാ ദസ്സനപഹാതബ്ബാപി ദുതിയമഗ്ഗവജ്ഝേഹി ഓളാരികാതി. അണുസഹഗതേതി അണുഭൂതേ. ഇദം ഹേട്ഠിമമഗ്ഗവജ്ഝേ ഉപാദായ വുത്തം. സബ്ബകിലേസേ അവസിട്ഠസബ്ബകിലേസേ പജഹന്തം അനിവത്തന്തം ഗച്ഛതി പുന പഹാതബ്ബതായ അഭാവതോ. അനിവത്തന്തന്തി ന നിവത്തന്തം, യഥാ നിവത്തനം ന ഹോതി, ഏവം ഗച്ഛതീതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘നിവത്തനരഹിത’’ന്തിആദി. ഏതം പന തവ ധുരധോരയ്ഹം.

ഏവമേസാ കസീതി യഥാവുത്തസ്സ പച്ചാമസനം. തേനാഹ ‘‘നിഗമനം കരോന്തോ’’തി. വുത്തസ്സേവ ഹി അത്ഥസ്സ പുന വചനം. പഞ്ഞാനങ്ഗലേന സതിഫാലം ആകോടേത്വാതി പഞ്ഞാസങ്ഖാതേന നങ്ഗലേന സദ്ധിം സതിഫാലസ്സ ഏകാബദ്ധഭാവകരണേന ആകോടേത്വാ. കട്ഠാതി ഏത്ഥ ‘‘കസീ’’തി പദം ആനേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം ‘‘കട്ഠാ കസീ’’തി. കമ്മപരിയോസാനന്തി യഥാവുത്തകസികമ്മസ്സ പരിയോസാനഭൂതം. യദിപി പുബ്ബേ ‘‘പഞ്ഞാ മേ യുഗനങ്ഗല’’ന്തിആദിനാ അത്തുദ്ദേസികവസേനായം അമതപ്ഫലാ കസി ദസ്സിതാ, മഹാകാരുണികസ്സ പന ഭഗവതോ ദേസനാ സബ്ബസ്സപി സത്തനികായസ്സ സാധാരണാ ഏവാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘സാ ഖോ പനേസാ’’തിആദിമാഹ.

ദിവസേയേവാതി തംദിവസേ ഏവ. ആദിമാഹാതി ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദേന കഥാപരിയോസാനേ പാഠപദേസോ ഗഹിതോതി തദഞ്ഞം ‘‘ഏവം വുത്തേ’’തിആദിപാഠം സന്ധായ ‘‘തതോ പരഞ്ചാ’’തി ആഹ.

കസിഭാരദ്വാജസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.