൨. ദുതിയവഗ്ഗോ

൧. സനങ്കുമാരസുത്തവണ്ണനാ

൧൮൨. പോരാണകത്താതി നിബ്ബത്തിത്വാ ചിരകാലത്താ. ജാതത്താ ജനോ, തം ഇതോ ജനേതോ, തസ്മിം. ഖത്തിയോ സേട്ഠോ ലോകമരിയാദപരിപാലനാദിനാ സമ്മാപടിപത്തിയം സത്താനം നിയോജനേന ബഹുകാരത്താ. സോ ഹി പരേ തഥാ പടിപാദേന്തോ സയമ്പി തത്ഥ പതിട്ഠിതോയേവ ഹോതീതി സേട്ഠോ വുത്തോ. പടിപക്ഖവിജ്ഝനട്ഠേന പുബ്ബേനിവാസാദീനം വിദിതകരണട്ഠേന വിജ്ജാതി. സദ്ധാഹിരോത്തപ്പബാഹുസച്ചവീരിയസതിപഞ്ഞാതി ഇമേ സത്ത സദ്ധമ്മാ. ചരന്തി അഗതപുബ്ബം ദിസം ഏതേഹീതി ചരണാനി, സീലാദയോ പന്നരസ ധമ്മാ.

സനങ്കുമാരസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ദേവദത്തസുത്തവണ്ണനാ

൧൮൩. അപ്പഞ്ഞത്തേ ഏവ സിക്ഖാപദേ ഛേജ്ജഗാമികമ്മസ്സ കതത്താ സലിങ്ഗേനേവ ച ഠിതത്താ ‘‘ദേവദത്തോ സാസനതോ പക്കന്തോ’’തി ന വത്തബ്ബോതി അചിരപക്കന്തേതി ഏത്ഥ ‘‘സാസനതോ പക്കന്തേ’’തി അവത്വാ ‘‘വേളുവനതോ ഗയാസീസം ഗതേ’’തി വുത്തം. പകതത്തോ ഹി ഭിക്ഖുസങ്ഘം ഭിന്ദേയ്യ, ന അപകതത്തോതി. വളവായാതി വളവായ കുച്ഛിയം ജാതം.

ദേവദത്തസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. അന്ധകവിന്ദസുത്തവണ്ണനാ

൧൮൪. ജനതന്തി ജനാനം സമൂഹം, ജനസഞ്ചരണട്ഠാനന്തി അത്ഥോ. മനുസ്സാനം അനുപചാരേതി യത്തകേ കസനാദികിച്ചം കരോന്താനം സഞ്ചാരോ ഹോതി, ഏത്തകം അതിക്കമിത്വാ അനുപചാരേ. സംയോജനവിപ്പമോക്ഖാതി സംയോജനവിമോക്ഖഹേതു. വിവേകരതിം പവിവേകസുഖജ്ഝാനം അലഭന്തോ. ചിത്താനുരക്ഖണത്ഥന്തി പുബ്ബേ മം മനുസ്സാ ‘‘അരഞ്ഞവാസേന പവിവിത്തോ അസംസട്ഠോ ആരദ്ധവീരിയോ’’തി മഞ്ഞിംസു, ഇദാനി ഗാമന്തേ വസന്തം ദിസ്വാ ഗണസങ്ഗണികായ നിവുട്ഠോതി അപ്പസാദം ആപജ്ജിസ്സന്തി. യദിപി മേ ഇധ അഭിരതി നത്ഥി, ഏവം സന്തേപി ഇധേവ വസിസ്സാമീതി വിക്ഖിത്തചിത്തേന ഹുത്വാ ന വസിതബ്ബം, കോ അത്ഥോ ചിത്തവസം ഗന്ത്വാതി അധിപ്പായോ. സതിപട്ഠാനപരായണോതി സതിപട്ഠാനഭാവനാരതോ. ഏവം ഹിസ്സ ഗണവാസോപി പാസംസോ വിവേകവാസേന വിനാ സമണകിച്ചസ്സ അസിജ്ഝനതോ.

വട്ടഭയതോ പമുത്തോ അജ്ഝാസയവസേനാതി അധിപ്പായോ.

നിസീദി തത്ഥ ഭിക്ഖൂതി ഇമിനാ സത്തൂപലദ്ധിയാ അനിസ്സിതത്താ യഥാരുചിയാ തേസം നിസജ്ജം ദസ്സേതി. തേനാഹ ‘‘ഇമിനാ’’തിആദി.

ഇമിനാ ച ഇമിനാ ച ആകാരേന ജാതന്തി ന അനുസ്സവദസ്സനമേതം, ന അനുസ്സവഗ്ഗഹണം. തക്കഹേതു നയഹേതു വാ ന വദാമീതി യോജനാ. പിടകം ഗന്ഥോ സമ്പദീയതി ഏതസ്സാതി പിടകസമ്പദാനം, ഗന്ഥസ്സ ഉഗ്ഗണ്ഹനതോ തേന പിടകസ്സ ഉഗ്ഗണ്ഹനകഭാവേന, കേനചി ഗന്ഥാനുസാരേന ഏവം ന വദാമീതി അത്ഥോ. ബ്രഹ്മസ്സ സേട്ഠസ്സ ധമ്മസ്സ ചരിയം വാചസികം പവത്തതീതി ബ്രഹ്മചരിയം, ധമ്മദേസനാ. ഭാവിതേന മരണസ്സ സബ്ബസോ ഭാഗേന വിപ്പഹാനേന മരണപരിച്ചാഗീനം. തേ ച ഖീണജാതികാതി ആഹ ‘‘ഖീണാസവാന’’ന്തി.

ദസധാ ദസാതി ദസക്ഖത്തും ദസ. അഞ്ഞന്തി പഞ്ചസതാധികസഹസ്സതോ അഞ്ഞം. പുഞ്ഞഭാഗിനോതി വിവട്ടനിസ്സിതപുഞ്ഞസ്സ ഭാഗിനോ തസ്സാ ദേസനായ ഏത്തകാ സത്താ ജാതാതി ഗണേതും അഹം ന സക്കോമീതി ദസ്സേതി. ബ്രഹ്മധമ്മദേസനന്തി ബ്രഹ്മുനാ വുത്തം ആഹ.

അന്ധകവിന്ദസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. അരുണവതീസുത്തവണ്ണനാ

൧൮൫. അഭിഭൂ സമ്ഭവോതി തേസം ദ്വിന്നം മഹാഥേരാനം നാമാനി. തേസം വിഭാഗം ദസ്സേതും ‘‘തേസൂ’’തിആദി വുത്തം. ഏതേ ദ്വേ തസ്സ ഭഗവതോ അഗ്ഗസാവകാതി ദസ്സേതി. അവജ്ഝായന്തീതി ഹേട്ഠാ കത്വാ ചിന്തേന്തി. ഖിയ്യന്തി തം ലാമകതോ ചിന്തേതബ്ബതം പാപേന്തി പാപകതം കരോന്തി. വിത്ഥാരയന്താതി തമേവ ലാമകതോ ചിന്തേതബ്ബതം വേപുല്ലം പാപേന്താ. സബ്ബേ പാസണ്ഡാ അത്തനോ അത്തനോ സമയേ സിദ്ധന്തേ സബ്ബേ ദേവമനുസ്സാ അത്തനോ അത്തനോ സമയേ പടിലാഭേ പടിലദ്ധഅത്ഥേ പുരിസകാരം വണ്ണയന്തീതി യോജനാ.

ആരമ്ഭവീരിയന്തി മച്ചുസേനാസങ്ഖാതകിലേസധുനനേ ആരമ്ഭവീരിയം, യാ ‘‘ആരമ്ഭധാതൂ’’തി വുച്ചതി. നിക്കമവീരിയന്തി കോസജ്ജപടിപക്ഖഭൂതം വീരിയം, യാ ‘‘നിക്കമധാതൂ’’തി വുച്ചതി. പയോഗം കരോഥാതി പരം പരം ഠാനം അക്കമനതോ തതോപി ബലവതരം ഭാവനാഭിയോഗം പവത്തേഥാതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘പരക്കമഥാ’’തി. കിലേസസേനാ നാമ രാഗാദികിലേസസമൂഹോ, സോ മരണപച്ചയഭാവതോ ‘‘മച്ചുനോ സേനാ’’തി വുച്ചതി. തഞ്ഹി സന്ധായ വുത്തം ‘‘മഹാസേനേന മച്ചുനാ’’തി (മ. നി. ൩.൨൭൨, ൨൭൫, ൨൭൬). ഖന്ധാനം പഠമാഭിനിബ്ബത്തി ജാതി, തദഞ്ഞം പന തേസം പടിപാടി പവത്തം സംസാരോതി അധിപ്പായേനാഹ ‘‘ജാതിഞ്ച സംസാരഞ്ചാ’’തി. യസ്മാ ‘‘ഏകമ്പി ജാതിം ദ്വേപി ജാതിയോ’’തിആദീസു തസ്മിം തസ്മിം ഭവേ ആദാനനിക്ഖേപപരിച്ഛിന്നഖന്ധപ്പവത്തി ‘‘ജാതീ’’തി വുച്ചതി, സാ ഏവ യാവ പരിനിബ്ബാനാ അപരാപരം പവത്തമാനോ സംസാരോ ‘‘ഇതോ ചിതോ സംസരണ’’ന്തി കത്വാ, തസ്മാ ആഹ ‘‘ജാതിസങ്ഖാതം വാ സംസാര’’ന്തി. പരിച്ഛേദന്തി പരിയോസാനം. ഓഭാസം ഫരീതി സമ്ബന്ധോ. ആലോകട്ഠാനേതി അത്തനാ കതആലോകട്ഠാനേ. ആലോകകിച്ചം നത്ഥീതി അന്ധകാരട്ഠാനേ ആലോകദസ്സനം വിയ ആലോകട്ഠാനേ ആലോകദസ്സനകിച്ചം നത്ഥി. തസ്മാ തേസം സത്താനം ‘‘കിം ആലോകോ അയം, കസ്സ നു ഖോ അയം ആലോകോ’’തി? വിചിനന്താനം ചിന്തേന്താനം. സബ്ബേതി സഹസ്സിലോകധാതുയം സബ്ബേ ദേവമനുസ്സാ. ഓസടായ പരിസായാതി ധമ്മസ്സവനത്ഥം സബ്ബോസടായ പരിചിതപരിച്ഛിന്നായ പരിസായ. സദ്ദം സുണിംസൂതി ന കേവലം സദ്ദമേവ സുണിംസു, അഥ ഖോ അത്ഥോപീതി യഥാധിപ്പേതോ തേസം പകതിസവനുപചാരേ വിയ പാകടോ അഹോസി, തിസഹസ്സിലോകധാതും വിഞ്ഞാപേസീതി.

അരുണവതീസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. പരിനിബ്ബാനസുത്തവണ്ണനാ

൧൮൬. ഏവം തം കുസിനാരായ ഹോതീതി യഥാ അനുരോധപുരസ്സ ഥൂപാരാമോ ദക്ഖിണപച്ഛിമദിസായം, ഏവം തം ഉയ്യാനം കുസിനാരായ ദക്ഖിണപച്ഛിമദിസായം ഹോതി. തസ്മാതി യസ്മാ നഗരം പവിസിതുകാമാ ഉയ്യാനതോ ഉപേച്ച വത്തന്തി ഗച്ഛന്തി ഏതേനാതി ഉപവത്തനന്തി വുച്ചതി, തസ്മാ. തന്തി സാലപന്തിഭാവേന ഠിതം സാലവനം. അന്തരേനാതി വേമജ്ഝേ. അപ്പമജ്ജനം അപ്പമാദോ, സോ പന അത്ഥതോ ഞാണൂപസംഹിതാ സതി. യസ്മാ തത്ഥ സതിയാ ബ്യാപാരോ സാതിസയോ, തസ്മാ ‘‘സതിഅവിപ്പവാസേനാ’’തി വുത്തം. അപ്പമാദപദേയേവ പക്ഖിപിത്വാ അഭാസി അത്ഥതോ തസ്സ സകലസ്സ ബുദ്ധവചനസ്സ സങ്ഗണ്ഹനതോ.

ഝാനാദീസു ചിത്തേ ച പരമുക്കംസഗതവസീഭാവതായ ‘‘ഏത്തകേ കാലേ ഏത്തകാ സമാപത്തിയോ സമാപജ്ജിത്വാ പരിനിബ്ബായിസ്സാമീ’’തി കാലപരിച്ഛേദം കത്വാ സമാപത്തിസമാപജ്ജനം പരിനിബ്ബാനപരികമ്മന്തി അധിപ്പേതം. ഥേരോതി അനുരുദ്ധത്ഥേരോ.

അയമ്പി ചാതി യഥാവുത്തപഞ്ചസട്ഠിയാ ഝാനാനം സമാപന്നകഥാപി സങ്ഖേപകഥാ ഏവ. കസ്മാ? യസ്മാ ഭഗവാ തദാ ദേവസികം വളഞ്ജനസമാപത്തിയോ സബ്ബാപി അപരിഹാപേത്വാ സമാപജ്ജി ഏവാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘നിബ്ബാനപുരം പവിസന്തോ’’തിആദിമാഹ. ചതുവീസതി…പേ… പവിസിത്വാതി ഏത്ഥ കേചി താവ ആഹു ‘‘ഭഗവാ ദേവസികം ദ്വാദസകോടിസതസഹസ്സക്ഖത്തും മഹാകരുണാസമാപത്തിം സമാപജ്ജതി, ദ്വാദസകോടിസതസഹസ്സക്ഖത്തുമേവ ഫലസമാപത്തിം സമാപജ്ജതി, തസ്മാ തദാപി ചതുവീസതികോടിസതസഹസ്സസങ്ഖാ സമാപത്തിയോ സമാപജ്ജതി. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ ‘തഥാഗതം, ഭിക്ഖവേ, അരഹന്തം സമ്മാസമ്ബുദ്ധം ദ്വേ വിതക്കാ ബഹുലം സമുദാചരന്തി ഖേമോ ച വിതക്കോ പവിവേകോ ച വിതക്കോ’തി (ഇതിവു. ൩൮). ഖേമോ ഹി വിതക്കോ ഭഗവതോ മഹാകരുണാസമാപത്തിം പൂരേത്വാ ഠിതോ, പവിവേകവിതക്കോ അരഹത്തഫലസമാപത്തിം. ബുദ്ധാനം ഹി ഭവങ്ഗപരിവാസോ ലഹുകോ മത്ഥകപ്പത്തോ സമാപത്തീസു വസീഭാവോ, തസ്മാ സമാപജ്ജനവുട്ഠാനാനി കതിപയചിത്തക്ഖണേഹേവ ഇജ്ഝന്തി. പഞ്ച രൂപാവചരസമാപത്തിയോ ചതസ്സോ അരൂപസമാപത്തിയോ അപ്പമഞ്ഞാസമാപത്തിയാ സദ്ധിം നിരോധസമാപത്തി അരഹത്തഫലസമാപത്തി ചാതി ദ്വാദസേതാ സമാപത്തിയോ ഭഗവാ പച്ചേകം ദിവസേ ദിവസേ കോടിസതസഹസ്സക്ഖത്തും പുരേഭത്തം സമാപജ്ജതി, തഥാ പച്ഛാഭത്തന്തി ഏവം ചതുവീസതികോടിസതസഹസ്സസങ്ഖാ ദേവസികം വളഞ്ജനകകസിണസമാപത്തിയോ’’തി.

അപരേ പനാഹു ‘‘യം തം ഭഗവതാ അഭിസമ്ബോധിദിവസേ പച്ഛിമയാമേ പടിച്ചസമുപ്പാദങ്ഗമുഖേന പടിലോമനയേന ജരാമരണതോ പട്ഠായ ഞാണം ഓതാരേത്വാ അനുപദധമ്മവിപസ്സനം ആരഭന്തേന യഥാ നാമ പുരിസോ സുവിദുഗ്ഗം മഹാഗഹനം മഹാവനം ഛിന്ദന്തോ അന്തരന്തരാ നിസാനസിലായം ഫരസും നിസിതം കരോതി, ഏവമേവം നിസാനസിലാസദിസിയോ സമാപത്തിയോ അന്തരന്തരാ സമാപജ്ജിത്വാ ഞാണസ്സ തിക്ഖവിസദഭാവം സമ്പാദേതും അനുലോമപടിലോമതോ പച്ചേകം പടിച്ചസമുപ്പാദങ്ഗേസു ലക്ഖകോടിസമാപത്തിസമാപജ്ജനവസേന സമ്മസനഞാണം പവത്തേതി, തദനുസാരേന ഭഗവാ ബുദ്ധഭൂതോപി അനുലോമപടിലോമതോ പടിച്ചസമുപ്പാദങ്ഗമുഖേന വിപസ്സനാവസേന ദിവസേ ദിവസേ ലക്ഖകോടിഫലസമാപത്തിയോ സമാപജ്ജതി, തം സന്ധായ വുത്തം, ‘ചതുവീസതികോടിസതസഹസ്സസങ്ഖാ സമാപത്തിയോ പവിസിത്വാ’’’തി.

ഇമാനി ദ്വേപി സമനന്തരാനേവ പച്ചവേക്ഖണായപി യേഭുയ്യേന നാനന്തരിയകതായ ഝാനപക്ഖികഭാവതോ. യസ്മാ സബ്ബപച്ഛിമം ഭവങ്ഗചിത്തം തതോ തതോ ചവനതോ ‘‘ചുതീ’’തി വുച്ചതി, തസ്മാ ന കേവലം അയമേവ ഭഗവാ, അഥ ഖോ സബ്ബേപി സത്താ ഭവങ്ഗചിത്തേനേവ ചവന്തീതി ദസ്സേതും ‘‘യേ ഹി കേചീ’’തിആദി വുത്തം. ദുക്ഖസച്ചേനാതി ദുക്ഖസച്ചപരിയാപന്നേന ചുതിചിത്തേന കാലം കാലകിരിയം കരോന്തി പാപുണന്തി, കാലഗമനതോ വാ കരോന്തി പേച്ചാതി.

പടിഭാഗപുഗ്ഗലവിരഹിതോ സീലാദിഗുണേഹി അസദിസതായ സദിസപുഗ്ഗലരഹിതോ. സങ്ഖാരാ വൂപസമ്മന്തി ഏത്ഥാതി വൂപസമോതി ഏവം സങ്ഖാതം ഞാതം കഥിതം നിബ്ബാനമേവ സുഖന്തി. ലോമഹംസനകോതി ലോമാനം ഹട്ഠഭാവാപാദനോ. ഭിംസനകോതി അവീതരാഗാനം ഭയജനകോ ആസി അഹോസി. സബ്ബാകാരവരഗുണൂപേതേതി സബ്ബേഹി ആകാരവരേഹി ഉത്തമകാരണേഹി സീലാദിഗുണേഹി സമന്നാഗതേ. അസങ്കുടിതേനാതി അകുടിതേന വിപ്ഫാരികാഭാവതോ. സുവികസിതേനേവാതി പീതിസോമനസ്സയോഗതോ സുട്ഠു വികസിതേന. വേദനം അധിവാസേസി സഭാവസമുദയാദിതോ സുട്ഠു പഞ്ഞാതത്താ. അനാവരണവിമോക്ഖോ സബ്ബസോ നിബ്ബിദഭാവോ. തേനാഹ ‘‘അപഞ്ഞത്തിഭാവൂപഗമോ’’തി. പജ്ജോതനിബ്ബാനസദിസോതി പദീപസ്സ നിബ്ബാനസദിസോ തത്ഥ വിലീയിത്വാ അവട്ഠാനാഭാവതോ.

പരിനിബ്ബാനസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ദുതിയവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സാരത്ഥപ്പകാസിനിയാ സംയുത്തനികായ-അട്ഠകഥായ

ബ്രഹ്മസംയുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.