൪. ബകബ്രഹ്മസുത്തവണ്ണനാ

൧൭൫. ‘‘സസ്സതോ അത്താ ച ലോകോ ചാ’’തി ഏവം പവത്താ ദിട്ഠി സസ്സതദിട്ഠി. സഹ കായേനാതി സഹ തേന ബ്രഹ്മത്തഭാവേന. ബ്രഹ്മട്ഠാനന്തി അത്തനോ ബ്രഹ്മവത്ഥും. അനിച്ചം ‘‘നിച്ച’’ന്തി വദതി അനിച്ചതായ അത്തനോ അപഞ്ഞായമാനത്താ. ഥിരന്തി ദള്ഹം, വിനാസാഭാവതോ സാരഭൂതന്തി അത്ഥോ. ഉപ്പാദവിപരിണാമാഭാവതോ സദാ വിജ്ജമാനം. കേവലന്തി പരിപുണ്ണം. തേനാഹ ‘‘അഖണ്ഡ’’ന്തി. കേവലന്തി വാ ജാതിആദീഹി അസമ്മിസ്സം, വിരഹിതന്തി അധിപ്പായോ. ഉപ്പാദാദീനം അഭാവതോ ഏവ അചവനധമ്മം. കോചി ജായനകോ…പേ… ഉപപജ്ജനകോ വാ നത്ഥി നിച്ചഭാവതോ ഠാനേന സദ്ധിം തന്നിവാസീനം. നിച്ചഭാവഞ്ഹി സോ പടിജാനാതി. തിസ്സോ ഝാനഭൂമിയോതി ദുതിയതതിയചതുത്ഥജ്ഝാനഭൂമിയോ. ചതുത്ഥജ്ഝാനഭൂമിവിസേസാ ഹി അസഞ്ഞസുദ്ധാവാസാരുപ്പഭവാ. നിബ്ബാനന്തി വാ ഏത്ഥ ഇതി-സദ്ദോ ആദിഅത്ഥോ, ന പരിസമാപനത്ഥോ, തസ്മാ ‘‘സബ്ബ’’ന്തി ഇമിനാ ‘‘അസഞ്ഞ…പേ… ഭവാ’’തി വുത്തം സങ്ഗണ്ഹാതി. പടിബാഹതീതി സന്തംയേവ സമാനം അജാനന്തോവ ‘‘നത്ഥീ’’തി പടിക്ഖിപതി. ഏകേ ഉത്തരവിഹാരവാസിനോ.

ഹേട്ഠൂപപത്തികോതി ഹേട്ഠാ ഭൂമീസു ഉപ്പന്നഉപപത്തികോ. ഇദാനി തമത്ഥം വിവരിതും ‘‘അനുപ്പന്നേ’’തിആദി വുത്തം. ഹേട്ഠുപപത്തികം കത്വാതി യഥാഠിതഭൂമിതോ ഹേട്ഠാ തതിയജ്ഝാനഭൂമിയം ഉപപത്തിഝാനം കത്വാ, ന ഉപരിഝാനസ്സ വിയ പത്ഥനാമത്തന്തി അധിപ്പായോ. പഠമകാലേതി തസ്മിം ഭവേ പഠമകാലേ. അഞ്ഞാസി ആസന്നഭാവതോ. ഉഭയന്തി തം തം അത്തനാ കതകമ്മഞ്ചേവ നിബ്ബത്തട്ഠാനഞ്ചാതി ഉഭയം. പമുസ്സിത്വാ നിബ്ബത്തിം അനുപധാരേന്തോ.

അവിജ്ജായ ഗതോതി അവിജ്ജായ സഹ പവത്തോ. സഹയോഗേ ഹി ഇദം കരണവചനം. തേനാഹ ‘‘സമന്നാഗതോ’’തി. അഞ്ഞാണീതി അവിദ്വാ. പഞ്ഞാചക്ഖുവിരഹതോ അന്ധീഭൂതോ, അന്ധഭാവം ആപന്നോതി അത്ഥോ. അനാഗതേ സദ്ദോ ഹോതായം ‘‘വക്ഖതീ’’തി യത്രസദ്ദപയോഗേന, അത്ഥോ പന വത്തമാനകാലികോ. തേനാഹ ‘‘ഭണതീ’’തി. തേനാഹ ‘‘യത്രാ’’തിആദി.

മഗ്ഗചോരോതി മഗ്ഗപരിബുന്ധകചോരോ. സന്തജ്ജിയമാനോതി ‘‘അവിജ്ജാഗതോ വത, ഭോ, ബകോ ബ്രഹ്മാ’’തിആദിനാ സന്തജ്ജിയമാനോ. സതിം ലഭിത്വാതി തേനേവ സന്തജ്ജനേന യോനിസോ ഉമ്മുജ്ജിത്വാ പുരിമജാതിവിസയം സതിം ലഭിത്വാ. നിപ്പീളിതുകാമോതി ഘംസേതുകാമോ ദോസം ദസ്സേതുകാമോ ‘‘ഇദം പസ്സ യാവഞ്ച തേ അപരദ്ധ’’ന്തി. പുഞ്ഞകമ്മാതി പുഞ്ഞകാരിനോ. വേദേഹി ഞാണേഹി ഗതത്താ പവത്തത്താ. അന്തിമാ ബ്രഹ്മുപപത്തീതി സബ്ബപച്ഛിമാ ബ്രഹ്മഭാവപ്പത്തി. അസ്മാഭിജപ്പന്തീതി അസ്മേ അഭിജപ്പന്തി. ആയുവണ്ണാദിവസേന ബ്രൂഹിതഗുണത്താ ബ്രഹ്മാ. അഞ്ഞേഹി മഹന്താ ബ്രഹ്മാ മഹാബ്രഹ്മാ. അഭിഭൂതി തം ബ്രഹ്മലോകം ജേട്ഠകഭാവേന അഭിഭവിത്വാ ഠിതോ. അനഭിഭൂതോതി അഞ്ഞേഹി ന അഭിഭൂതോ. അഞ്ഞദത്ഥൂതി ഏകംസവചനമേതം. ദസ്സനവസേന ദസോ, സബ്ബം പസ്സതീതി അധിപ്പായോ. വസവത്തീതി സബ്ബജനം വസേ വത്തേതി. ഇസ്സരോതി ലോകേ ഇസ്സരോ. കത്താ നിമ്മാതാതി ലോകസ്സ കത്താ നിമ്മാതാ. സേട്ഠോ സജിതാതി അയം ലോകസ്സ ഉത്തമോ സംവിഭജിതാ ച. വസീ പിതാ ഭൂതഭബ്യാനന്തി ആചിണ്ണവസിത്താ വസീ, അയം പിതാ ഭൂതാനം നിബ്ബത്താനം ഭബ്യാനം സമ്ഭവേസീനന്തി പത്ഥേന്തി വികത്ഥേന്തി പിഹേന്തി മാനേന്തി.

ഏതന്തി വിപരീതസഞ്ഞാവസേന ‘‘ഇദം നിച്ചം ഇദം ധുവം ഇദം സസ്സത’’ന്തിആദിനാ വുത്തം ഏതം അപ്പം പരിത്തകന്തി തം ഭഗവാ പരിച്ഛിന്ദിത്വാ ദസ്സേതി. തം പന ‘‘ഏകസ്മിം കോസലകേ തിലവാഹേ വസ്സസതേ വസ്സസതേ ഏകേകതിലുദ്ധാരേ കയിരമാനേ തിലാനി പരിക്ഖയം ഗച്ഛന്തി, ന ത്വേവ അബ്ബുദേ ആയൂ’’തി ഏവം വുത്തോ അബ്ബുദോ, തംവസേന വീസതിഗുണം നിരബ്ബുദോ, തേസം നിരബ്ബുദാനം വസേന നിരബ്ബുദസതസഹസ്സം. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരതോ പന പദുമേ ആയുനോ വസ്സഗണനാ ഇമസ്മിംയേവ സംയുത്തേ പരതോ ആഗമിസ്സതി. അനന്തദസ്സീതി അനന്തസ്സ ഞേയ്യസ്സ അനവസേസതോ ദസ്സീ. വതസീലവത്തന്തി സമാദാനവസേന വതഭൂതം ചാരിത്തസീലവസേന സമാചിണ്ണത്താ സീലവത്തം. തം പന ഏകമേവാതി ആഹ ‘‘സീലമേവാ’’തി.

അപായേസീതി ഏത്ഥ യദാ സോ പിപാസിതേ മനുസ്സേ പാനീയം പായേസി, തം സമുദാഗമതോ പട്ഠായ ദസ്സേതും ‘‘തത്രാ’’തിആദി ആരദ്ധം. പുബ്ബേതി പുരിമജാതിയം. ഏസ ബ്രഹ്മാ ‘‘ജരാമരണസ്സ അന്തം കരിസ്സാമീ’’തി അജ്ഝാസയവസേന ഝാനം നിബ്ബത്തേത്വാ ബ്രഹ്മലോകേ നിബ്ബത്തി, സോ തത്ഥ നിബ്ബാനസഞ്ഞീ അഹോസി. ഝാനരതിയാ വീതിനാമേതീതി തദാ തസ്സാ കിരിയായ അവിച്ഛേദതോ പവത്തിം ഉപാദായ വത്തമാനപയോഗോ. രത്തന്ധകാരേ പുരതോ പുരതോ ഗച്ഛന്തസ്സ സകടസ്സ അനുസ്സരണവസേന ഗച്ഛന്താനം സകടാനം നിവത്തനം ഹോതീതി ‘‘സബ്ബസകടാനി തഥേവ നിവത്തിത്വാ’’തി വുത്തം.

കമ്മസജ്ജാതി യുദ്ധസജ്ജാ. വിലോപന്തി വിലുത്തഭണ്ഡം. ഏണികൂലസ്മിന്തി ഏത്ഥ ‘‘പനിഹതായ നിച്ചഗങ്ഗായ നാമ’’ന്തി കേചി. ‘‘ഏണിമിഗബഹുലതായ സോ ഗങ്ഗായ തീരപ്പദേസോ ഏണികൂലന്തി വുത്ത’’ന്തി അപരേ. ഗങ്ഗേയ്യകോതി ഗങ്ഗാസന്നിവാസീ.

ബദ്ധചരോതി പടിബദ്ധചരിയോ. തേനാഹ ‘‘അന്തേവാസികോ’’തി. യസ്മാ ബുദ്ധോ സബ്ബഞ്ഞൂ, തസ്മാ അഞ്ഞാസി, ഇധ മയ്ഹം പമുട്ഠഞ്ച സബ്ബം ജാനാസീതി അധിപ്പായോ. സബ്ബം ബ്രഹ്മലോകം ഓഭാസയന്തോ സബ്ബമ്പിമം ബ്രഹ്മലോകം ഭഗവാ ഓഭാസം അഭിഭവിത്വാ അനഞ്ഞസാധാരണം അത്തനോ ഓഭാസം ഓഭാസേന്തോ തിട്ഠതി.

ബകബ്രഹ്മസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.