൧. പഠമവഗ്ഗോ

൧. ബ്രഹ്മായാചനസുത്തവണ്ണനാ

൧൭൨. പരിവിതക്കോ ഉദപാദീതി ധമ്മഗമ്ഭീരതാപച്ചവേക്ഖണഹേതുകോ ധമ്മദേസനായ അപ്പോസ്സുക്കോ ഉപ്പജ്ജി. അയം പരിവിതക്കോ കസ്മാ ഉദപാദി? കത്ഥ ച ഉദപാദീതി തം സബ്ബം വിഭാവേതും ‘‘സബ്ബബുദ്ധാന’’ന്തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ ആചിണ്ണസമാചിണ്ണോതി ആചരിതോ ചേവ ആചരന്തേഹി ച സമ്മദേവ ആചരിതോതി അത്ഥോ. ഏതേന അയം പരിവിതക്കോ സബ്ബബുദ്ധാനം പഠമാഭിസമ്ബോധിയം ഉപ്പജ്ജതേവാതി അയമേത്ഥ ധമ്മതാതി ദസ്സേതി. തത്ഥ അട്ഠമേ സത്താഹേതി ഇദം സത്തമസത്താഹതോ പരം സത്താഹബ്ഭന്തരേ ഉപ്പന്നത്താ വുത്തം, ന പന ഇതരേസം വിയ അട്ഠമസ്സ നാമ സത്താഹസ്സ പവത്തിതസ്സ സബ്ഭാവാ. സപച്ചഗ്ഘേതി മഹഗ്ഘേ. ‘‘പച്ചഗ്ഘേ’’തി വാ പാഠോ, അഭിനവേതി അത്ഥോ. സേലമയേതി മുഗ്ഗവണ്ണസിലാമയേ.

പടിവിദ്ധോതി സയമ്ഭുഞാണേന ‘‘ഇദം ദുക്ഖ’’ന്തിആദിനാ പടിമുഖം നിബ്ബിജ്ഝനവസേന പത്തോ, യാഥാവതോ അവബുദ്ധോതി അത്ഥോ. ധമ്മോതി ചതുസച്ചധമ്മോ തബ്ബിനിമുത്തസ്സ പടിവിജ്ഝിതബ്ബധമ്മസ്സ അഭാവതോ. ഗമ്ഭീരോതി മഹാസമുദ്ദോ വിയ മകസതുണ്ഡസൂചിയാ അഞ്ഞത്ര സമുപചിതപരിപക്കഞാണസമ്ഭാരേഹി അഞ്ഞേസം ഞാണേന അലബ്ഭനേയ്യപതിട്ഠോ. തേനാഹ ‘‘ഉത്താനപടിക്ഖേപവചനമേത’’ന്തി. യോ അലബ്ഭനേയ്യപതിട്ഠോ, സോ ഓഗാഹിതും അസക്കുണേയ്യതായ സരൂപതോ വിസേസതോ ച പസ്സിതും ന സക്കാതി ആഹ ‘‘ഗമ്ഭീരത്താവ ദുദ്ദസോ’’തി. ദുക്ഖേന ദട്ഠബ്ബോതി കിച്ഛേന കേനചി കദാചിദേവ ദട്ഠബ്ബോ. യം പന ദട്ഠുമേവ ന സക്കാ, തസ്സ ഓഗാഹേത്വാ അനു അനു ബുജ്ഝനകോ കദാചി നത്ഥീതി ആഹ ‘‘ദുദ്ദസത്താവ ദുരനുബോധോ’’തി. ദുക്ഖേന അവബുജ്ഝിതബ്ബോ അവബോധസ്സ ദുക്കരഭാവതോ. ഇമസ്മിം ഠാനേ ‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭിക്ഖവേ, കതമം നു ഖോ ദുക്കരതരം വാ ദുരഭിസമ്ഭവതരം വാ’’തി (സം. നി. ൫.൧൧൧൫) സുത്തപദം വത്തബ്ബം. സന്താരമ്മണതായ വാ സന്തോ. നിബ്ബുതസബ്ബപരിളാഹതായ നിബ്ബുതോ. അത്തനോ പച്ചയേഹി പധാനഭാവം നീതോതി വാ പണീതോ. അതിത്തികരണട്ഠേന അതപ്പകോ സാദുരസഭോജനം വിയ. തത്ഥ ച നിരോധസച്ചം സന്തം ആരമ്മണന്തി സന്താരമ്മണം, മഗ്ഗസച്ചം സന്തം സന്താരമ്മണഞ്ചാതി സന്താരമ്മണം, അനുപസന്തസഭാവാനം കിലേസാനം സങ്ഖാരാനഞ്ച അഭാവതോ സന്തോ. നിബ്ബുതസബ്ബപരിളാഹത്താ നിബ്ബുതോ. സന്തപണീതഭാവേനേവ തദത്ഥായ അസേചനകതായ അതപ്പകതാ ദട്ഠബ്ബാ. തേനാഹ ‘‘ഇദം ദ്വയം ലോകുത്തരമേവ സന്ധായ വുത്ത’’ന്തി. ഉത്തമഞാണസ്സ വിസയത്താ ന തക്കേന അവചരിതബ്ബോ. തതോ ഏവ നിപുണഞാണഗോചരതായ സണ്ഹസുഖുമസഭാവത്താ ച നിപുണോ. ബാലാനം അവിസയത്താ യഥാവുത്തേഹി പണ്ഡിതേഹി ഏവ വേദിതബ്ബോതി പണ്ഡിതവേദനീയോ. ആലീയന്തി അഭിരമിതബ്ബട്ഠേന സേവീയന്തീതി ആലയാ, പഞ്ച കാമഗുണാ. ആലയന്തി അല്ലീയന്തി അഭിരമണവസേന സേവന്തീതി ആലയാ, തണ്ഹാവിചരിതാനി. രമന്തീതി രതിം വിന്ദന്തി കീളന്തി ലളന്തി. ആലയരതാതി ആലയനിരതാ.

ഠാനം സന്ധായാതി ഠാനസദ്ദം സന്ധായ, അത്ഥകോ പന ഠാനന്തി ച പടിച്ചസമുപ്പാദോ ഏവ അധിപ്പേതോ. തിട്ഠതി ഫലം തദായത്തവുത്തിതായാതി ഹി ഠാനം, സങ്ഖാരാദീനം പച്ചയഭൂതാ അവിജ്ജാദയോ. ഇമേസം സങ്ഖാരാദീനം പച്ചയാ ഇദപ്പച്ചയാ, അവിജ്ജാദയോ. ഇദപ്പച്ചയാ ഏവ ഇദപ്പച്ചയതാ യഥാ ‘‘ദേവോ ഏവ ദേവതാ’’. ഇദപ്പച്ചയാനം വാ അവിജ്ജാദീനം അത്തനോ ഫലം പതി പച്ചയഭാവോ ഉപ്പാദനസമത്ഥതാ ഇദപ്പച്ചയതാ. തേന പരമത്ഥപച്ചയലക്ഖണോ പടിച്ചസമുപ്പാദോ ദസ്സിതോ ഹോതി. പടിച്ച സമുപ്പജ്ജതി ഫലം ഏതസ്മാതി പടിച്ചസമുപ്പാദോ. പദദ്വയേനപി ധമ്മാനം പച്ചയട്ഠോ ഏവ വിഭാവിതോ. തേനാഹ ‘‘സങ്ഖാരാദിപച്ചയാനം ഏതം അധിവചന’’ന്തി. സങ്ഖാരാദീനം പച്ചയാ സങ്ഖാരാദിപച്ചയാ, അവിജ്ജാദയോ. തേസം സങ്ഖാരാദിപച്ചയാനം. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരോ പന വിസുദ്ധിമഗ്ഗസംവണ്ണനായം (വിസുദ്ധി. മഹാടീ. ൨.൫൭൨-൫൭൩) വുത്തനയേന വേദിതബ്ബോ. സബ്ബസങ്ഖാരസമഥോതിആദി സബ്ബന്തി സബ്ബസങ്ഖാരസമഥാദിഅഭിധേയ്യം സബ്ബം അത്ഥതോ നിബ്ബാനമേവ. ഇദാനി അസ്സ നിബ്ബാനഭാവം ദസ്സേതും ‘‘യസ്മാ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. തന്തി നിബ്ബാനം. ആഗമ്മാതി പടിച്ച അരിയമഗ്ഗസ്സ ആരമ്മണപച്ചയഹേതു. സമ്മന്തീതി പടിപ്പസ്സദ്ധിവൂപസമവസേന സമ്മന്തി. തഥാ സന്താ ച സവിസേസം ഉപസന്താ നാമ ഹോന്തീതി ആഹ ‘‘വൂപസമ്മന്തീ’’തി. ഏതേന സബ്ബേ സങ്ഖാരാ സമ്മന്തി ഏത്ഥാതി സബ്ബസങ്ഖാരസമഥോ, നിബ്ബാനന്തി ദസ്സേതി. സബ്ബസങ്ഖാരവിസംയുത്തേ ഹി നിബ്ബാനേ സബ്ബസങ്ഖാരവൂപസമപരിയായോ അട്ഠകഥായം വുത്തോ ഏവ. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ.

ഉപധീയതി ഏത്ഥ ദുക്ഖന്തി ഉപധി, ഖന്ധാദയോ. പടിനിസ്സട്ഠാതി സമുച്ഛേദവസേന പരിച്ചത്താ ഹോന്തി. സബ്ബാ തണ്ഹാതി അട്ഠസതപ്പഭേദാ സബ്ബാപി തണ്ഹാ. സബ്ബേ കിലേസരാഗാതി കാമരാഗരൂപരാഗാദിഭേദാ സബ്ബേപി കിലേസഭൂതാ രാഗാ, സബ്ബേപി വാ കിലേസാ ഇധ ‘‘കിലേസരാഗാ’’തി അധിപ്പേതാ, ന ലോഭവിസേസാ ഏവ ചിത്തസ്സ പരിളാഹഭാവാപാദനതോ. യഥാഹ ‘‘രത്തമ്പി ചിത്തം വിപരിണതം, ദുട്ഠമ്പി ചിത്തം വിപരിണതം, മൂള്ഹമ്പി ചിത്തം വിപരിണത’’ന്തി (പാരാ. ൨൭൧). വിരജ്ജന്തീതി പലുജ്ജന്തി വിക്ഖമ്ഭനതോ സബ്ബസോ തേന വിസംയുത്തഭാവതോ. സബ്ബം ദുക്ഖന്തി ജരാമരണാദിഭേദം സബ്ബം വട്ടദുക്ഖം. ഭവേന ഭവന്തി തേന തേന ഭവേന ഭവന്തരം ഭവനികന്തിഭാവേന സംസിബ്ബതി. ഫലേന വാ സദ്ധിം കമ്മം സതണ്ഹസ്സേവ ആയതിം പുനബ്ഭവഭാവതോ. തതോ വാനതോ നിക്ഖന്തം തത്ഥ തസ്സ സബ്ബസോ അഭാവതോ. ചിരനിസജ്ജാചിരഭാസനേഹി പിട്ഠിആഗിലായനതാലുഗലസോസാദിവസേന കായകിലമഥോ ചേവ കായവിഹേസാ ച വേദിതബ്ബാ. സാ ച ഖോ ദേസനായ അത്ഥമജാനന്താനം അപടിപജ്ജന്താനഞ്ച വസേന, ജാനന്താനം പന പടിപജ്ജന്താനഞ്ച ദേസനായ കായപരിസ്സമോപി സത്ഥു അപരിസ്സമോയേവ. തേനാഹ ഭഗവാ – ‘‘ന ച മം ധമ്മാധികരണം വിഹേസേസീ’’തി (ഉദാ. ൧൦). തേനേവാഹ – ‘‘യാ അജാനന്താനം ദേസനാ നാമ, സോ മമ കിലമഥോ അസ്സാ’’തി. ഉഭയന്തി ചിത്തകിലമഥോ ചിത്തവിഹേസാ ചാതി ഉഭയമ്പേതം ബുദ്ധാനം നത്ഥി ബോധിമൂലേ ഏവ സമുച്ഛിന്നത്താ. അനുബ്രൂഹനം സമ്പിണ്ഡനം. സോതി അപിസ്സൂതി നിപാതോ. വുദ്ധിപ്പത്താ വാ അച്ഛരിയാ അനച്ഛരിയാ, വുദ്ധിഅത്ഥോപി ഹി -കാരോ ഹോതി യഥാ ‘‘അസേക്ഖാ ധമ്മാ’’തി. കപ്പാനം സതസഹസ്സം ചത്താരി ച അസങ്ഖ്യേയ്യാനി സദേവകസ്സ ലോകസ്സ ധമ്മസംവിഭാഗകരണത്ഥമേവ പാരമിയോ പൂരേത്വാ ഇദാനി സമധിഗതധമ്മരജ്ജസ്സ തത്ഥ അപ്പോസ്സുക്കതാപത്തിദീപനതാ ഗാഥത്ഥസ്സ ച അച്ഛരിയതാ തസ്സ വുദ്ധിപ്പത്തീതി വേദിതബ്ബം. അത്ഥദ്വാരേന ഹി ഗാഥാനം അനച്ഛരിയതാ. ഗോചരാ അഹേസുന്തി ഉപട്ഠഹിംസു. ഉപട്ഠാനഞ്ച വിതക്കേതബ്ബതാവാതി ആഹ ‘‘പരിവിതക്കയിതബ്ബതം പാപുണിംസൂ’’തി.

യദി സുഖാപടിപദാവ, കഥം കിച്ഛതാതി ആഹ ‘‘പാരമീപൂരണകാലേ പനാ’’തിആദി. ഏവമാദീനി ദുപ്പരിച്ചജാനി ദേന്തസ്സ. ഹ-ഇതി വാ ബ്യത്തന്തി ഏതസ്മിം അത്ഥേ നിപാതോ. ‘‘ഏകംസത്ഥേ’’തി കേചി. ഹ ബ്യത്തം, ഏകംസേന വാ അലം നിപ്പയോജനം ഏവം കിച്ഛേന അധിഗതസ്സ പകാസിതും ദേസിതുന്തി യോജനാ. ഹലന്തി വാ അലന്തി ഇമിനാ സമാനത്ഥപദം ‘‘ഹലന്തി വദാമീ’’തിആദീസു വിയ. രാഗദോസഫുട്ഠേഹീതി ഫുട്ഠവിസേന വിയ സപ്പേന രാഗേന ദോസേന ച ഫുട്ഠേഹി അഭിഭൂതേഹി. രാഗദോസാനുഗതേഹീതി രാഗദോസേഹി അനുബന്ധേഹി.

നിച്ചാദീനന്തി നിച്ചാദീനം ചതുന്നം വിപല്ലാസാനം. ഏവംഗതന്തി ഏവം അനിച്ചന്തിആദിനാ ആകാരേന പവത്തം ബുജ്ഝിതബ്ബം. കാമരാഗരത്താ ച ഭവരാഗരത്താ ച നീവരണേഹി നിവുതചിത്തതായ ദിട്ഠിരാഗരത്താ വിപരീതാഭിനിവേസേന ന ദക്ഖന്തി യാഥാവതോ ധമ്മം ന പടിവിജ്ഝിസ്സന്തി. സഭാവേനാതി അവിപരീതസഭാവേന. ഏവം ഗാഹാപേതുന്തി അനിച്ചന്തിആദിനാ സഭാവേന യാഥാവതോ ധമ്മം ജാനാപേതും. രാഗദോസപരേതതാപി നേസം സമ്മൂള്ഹഭാവേനേവാതി ആഹ ‘‘തമോഖന്ധേന ആവുടാ’’തി.

ധമ്മദേസനായ അപ്പോസ്സുക്കതാപത്തിയാ കാരണം വിഭാവേതും ‘‘കസ്മാ പനാ’’തിആദിനാ സയമേവ ചോദനം സമുട്ഠാപേതി. അഞ്ഞാതവേസേനാതി ഇമസ്സ ഭഗവതോ സാവകഭാവൂപഗമനേന അഞ്ഞാതവേസേന. ‘‘അഞ്ഞതരതാപസവേസേനാ’’തി കേചി, സോ പനസ്സ അരഹത്താധിഗമനേനേവ വിഗച്ഛേയ്യ. തിവിധം കാരണം അപ്പോസ്സുക്കതാപത്തിയാ പടിപക്ഖസ്സ ബലവഭാവോ, ധമ്മസ്സ ഗമ്ഭീരതാ, തത്ഥ ച ഭഗവതോ സാതിസയം ഗാരവന്തി തം ദസ്സേതും ‘‘തസ്സ ഹീ’’തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ പടിപക്ഖാ നാമ രാഗാദയോ കിലേസാ സമ്മാപടിപത്തിയാ അന്തരായകരത്താ. തേസം ബലവഭാവതോ ചിരപരിഭാവനായ സത്തസന്താനതോ ദുബ്ബിസോധിയതായ തേ സത്തേ മത്തഹത്ഥിനോ വിയ ദുബ്ബലപുരിസം അധിഭവിത്വാ അജ്ഝോത്ഥരിത്വാ അനയബ്യസനം ആപാദേന്താ അനേകസതയോജനായാമവിത്ഥാരം സുനിചിതം ഘനസന്നിവേസം കണ്ടകദുഗ്ഗമ്പി അധിസേന്തി. ദൂരപഭേദദുച്ഛേജ്ജതാഹി ദുബ്ബിസോധിയതം പന ദസ്സേതും ‘‘അഥസ്സാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ച അന്തോ അമട്ഠതായ കഞ്ജിയപുണ്ണാ ലാബു, ചിരപാരിവാസികതായ തക്കഭരിതാ ചാടി, സ്നേഹതിന്തദുബ്ബലഭാവേന വസാപീതപിലോതികാ, തേലമിസ്സിതതായ അഞ്ജനമക്ഖിതഹത്ഥോ ദുബ്ബിസോധനീയാ വുത്താ. ഹീനൂപമാ ചേതാ രൂപപബന്ധഭാവതോ അചിരകാലികത്താ ച മലീനതായ, കിലേസസംകിലേസോ ഏവ പന ദുബ്ബിസോധനീയതരോ അനാദികാലികത്താ അരൂപനിസ്സിതത്താ ച. തേനാഹ ‘‘അതിസംകിലിട്ഠാ’’തി.

യഥാ ച ദുബ്ബിസോധനീയതരതായ, ഏവം ഗമ്ഭീരദുദ്ദസദുരനുബോധാനമ്പി വുത്തഉപമാ ഹീനൂപമാവ. ഗമ്ഭീരോപി ധമ്മോ പടിപക്ഖവിധമനേന ഞാണേന വിസദഭാവം ആപന്നേന സുപാകടോ ഭവേയ്യ, പടിപക്ഖവിധമനം പന സമ്മാപടിപത്തിപടിബദ്ധം, സാ സദ്ധമ്മസ്സവനാധീനാ, തം സത്ഥരി ധമ്മേ ച പസാദായത്തം. സോ ഗരുട്ഠാനിയാനം അജ്ഝേസനഹേതുകോതി പണാലികായ സത്താനം ധമ്മസമ്പടിപത്തിയാ ബ്രഹ്മായാചനാനിമിത്തന്തി തം ദസ്സേന്തോ ‘‘അപിചാ’’തിആദിമാഹ.

ഉപക്കിലേസഭൂതം അപ്പം രാഗാദിരജം ഏതസ്സാതി അപ്പരജം, അപ്പരജം അക്ഖി പഞ്ഞാചക്ഖു യേസം തേ തംസഭാവാതി കത്വാ അപ്പരജക്ഖജാതികാതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘പഞ്ഞാമയേ’’തിആദിമാഹ. അപ്പം രാഗാദിരജം യേസം തംസഭാവാ അപ്പരജക്ഖജാതികാതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. അസ്സവനതാതി ‘‘സയം അഭിഞ്ഞാ’’തിആദീസു വിയ കരണേ പച്ചത്തവചനന്തി ആഹ ‘‘അസ്സവനതായാ’’തി. ദസപുഞ്ഞകിരിയവസേനാതി ദാനാദിദസവിധപുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂനം വസേന. തേനാഹ ‘‘കതാധികാരാ’’തിആദി. പപഞ്ചസൂദനിയം (മ. നി. അട്ഠ. ൧.൨൮൨) പന ‘‘ദ്വാദസപുഞ്ഞകിരിയവസേനാ’’തി വുത്തം, തം ദാനാദീസു സരണഗമന-പരഹിതപരിണാമനാദിപക്ഖിപനവസേന വുത്തം.

രാഗാദിമലേന സമലേഹി പൂരണാദീഹി ഛഹി സത്ഥാരേഹി സത്ഥുപടിഞ്ഞേഹി കബ്ബരചനാവസേന ചിന്താകവിആദിഭാവേ ഠത്വാ തക്കപരിയാഹതം വീമംസാനുചരിതം സയംപടിഭാനം ചിന്തിതോ. തേ കിര ബുദ്ധകോലാഹലാനുസ്സവേന സഞ്ജാതകുതൂഹലം ലോകം വഞ്ചേന്താ കോഹഞ്ഞേ ഠത്വാ സബ്ബഞ്ഞുതം പടിജാനന്താ യം കഞ്ചി അധമ്മമേവ ‘‘ധമ്മോ’’തി ദീപേസും. തേനാഹ ‘‘തേ ഹി പുരേതരം ഉപ്പജ്ജിത്വാ’’തിആദി. അപാപുരേതന്തി ഏതം കസ്സപസ്സ ഭഗവതോ സാസനന്തരധാനതോ പഭുതി പിഹിതം നിബ്ബാനമഹാദ്വാരം അരിയമഗ്ഗം സദ്ധമ്മദേസനാഹത്ഥേന അപാപുര വിവര.

സേലോ പബ്ബതോ ഉച്ചോ ഹോതി ഥിരോ ച, ന പംസുപബ്ബതോ മിസ്സകപബ്ബതോ ചാതി ആഹ ‘‘സേലേ യഥാ പബ്ബതമുദ്ധനീ’’തി. ധമ്മമയം പാസാദന്തി ലോകുത്തരധമ്മമാഹ. സോ ഹി സബ്ബസോ പസാദാവഹോ, സബ്ബധമ്മേ അതിക്കമ്മ അബ്ഭുഗ്ഗതട്ഠേന പാസാദസദിസോ ച. പഞ്ഞാപരിയായോ വാ ഇധ ധമ്മ-സദ്ദോതി വുത്തം ‘‘പഞ്ഞാമയ’’ന്തി. സാ ഹി അബ്ഭുഗ്ഗതട്ഠേന പാസാദോതി അഭിധമ്മേ ആഗതാ. തഥാ ചാഹ –

‘‘പഞ്ഞാപാസാദമാരുയ്ഹ, അസോകോ സോകിനിം പജം;

പബ്ബതട്ഠോവ ഭൂമട്ഠേ, ധീരോ ബാലേ അവേക്ഖതീ’’തി. (ധ. പ. ൨൮);

യഥാ ഹീതിആദീസു യഥാ ച പബ്ബതേ ഠത്വാ അന്ധകാരേ ഹേട്ഠാ ഓലോകേന്തസ്സ പുരിസസ്സ ഖേത്തകേദാരപാളികുടികായോ തത്ഥ സയിതമനുസ്സാ ച ന പഞ്ഞായന്തി അനുജ്ജലഭാവതോ, കുടികാസു പന അഗ്ഗിജാലാ പഞ്ഞായതി സമുജ്ജലഭാവതോ, ഏവം ധമ്മപാസാദമാരുയ്ഹ സത്തലോകം ഓലോകയതോ ഭഗവതോ ഞാണസ്സ ആപാഥം നാഗച്ഛന്തി അകതകല്യാണാ സത്താ, ഞാണഗ്ഗിനാ അനുജ്ജലഭാവതോ അനുളാരഭാവതോ ച രത്തിം ഖിത്താ സരാ വിയ ഹോന്തി, കതകല്യാണാ പന ഭബ്ബപുഗ്ഗലാ ദൂരേ ഠിതാപി ഭഗവതോ ആപാഥം ആഗച്ഛന്തി പരിപക്കഞാണഗ്ഗിതായ സമുജ്ജലഭാവതോ ഉളാരസന്താനതായ ഹിമവന്തപബ്ബതോ വിയ ചാതി ഏവം യോജനാ വേദിതബ്ബാ.

ഗരുട്ഠാനീയം പയിരുപാസിത്വാ ഗരുതരം പയോജനം ഉദ്ദിസ്സ അഭിപത്ഥനാ അജ്ഝേസനാ, സാപി അത്ഥതോ യാചനാവ ഹോതീതി ആഹ ‘‘അജ്ഝേസനന്തി യാചന’’ന്തി. പദേസവിസയം ഞാണദസ്സനം അഹുത്വാ ബുദ്ധാനംയേവ ആവേണികഭാവതോ ഇദം ഞാണദ്വയം ‘‘ബുദ്ധചക്ഖൂ’’തി വുച്ചതീതി ആഹ ‘‘ഇമേസഞ്ഹി ദ്വിന്നം ഞാണാനം ‘ബുദ്ധചക്ഖൂ’തി നാമ’’ന്തി. തിണ്ണം മഗ്ഗ്ഗഞാണാനന്തി ഹേട്ഠിമാനം തിണ്ണം മഗ്ഗഞാണാനം ‘‘ധമ്മചക്ഖൂ’’തി നാമം ചതുസച്ചധമ്മദസ്സനമത്തഭാവതോ. യതോ താനി ഞാണാനി വിജ്ജൂപമഭാവേന വുത്താനി, അഗ്ഗമഗ്ഗഞാണം പന ഞാണകിച്ചസ്സ സിഖാപ്പത്തിയാ ദസ്സനമത്തം ന ഹോതീതി ‘‘ധമ്മചക്ഖൂ’’തി ന വുച്ചതി, യതോ തം വജിരൂപമഭാവേന വുത്തം. വുത്തനയേനാതി ‘‘അപ്പരജക്ഖജാതികാ’’തി ഏത്ഥ വുത്തനയേന. യസ്മാ മന്ദകിലേസാ ‘‘അപ്പരജക്ഖാ’’തി വുത്താ, തസ്മാ ബഹലകിലേസാ ‘‘മഹാരജക്ഖാ’’തി വേദിതബ്ബാ. പടിപക്ഖവിധമനസമത്ഥതായ തിക്ഖാനി സൂരാനി വിസദാനി, വുത്തവിപരിയായേന മുദൂനി. സദ്ധാദയോ ആകാരാതി സദ്ദഹനാദിപ്പകാരേ വദതി. സുന്ദരാതി കല്യാണാ. സമ്മോഹവിനോദനിയം പന ‘‘യേസം ആസയാദയോ കോട്ഠാസാ സുന്ദരാ, തേ സ്വാകാരാ’’തി വുത്തം, തം ഇമായ അത്ഥവണ്ണനായ അഞ്ഞദത്ഥു സംസന്ദതീതി ദട്ഠബ്ബം. കാരണം നാമ പച്ചയാകാരോ, സച്ചാനി വാ. പരലോകന്തി സമ്പരായം. തം ദുക്ഖാവഹം വജ്ജം വിയ ഭയതോ പസ്സിതബ്ബന്തി വുത്തം ‘‘പരലോകഞ്ചേവ വജ്ജഞ്ച ഭയതോ പസ്സന്തീ’’തി. സമ്പത്തിഭവതോ വാ അഞ്ഞത്താ വിപത്തിഭവോ പരലോകോതി വുത്തം ‘‘പര…പേ… പസ്സന്തീ’’തി.

അയം പനേത്ഥ പാളീതി ഏത്ഥ ‘‘അപ്പരജക്ഖാ’’തി പദാനം അത്ഥവിഭാവനേ അയം തസ്സ തഥാഭാവസാധനപാളി. സദ്ധാദീനഞ്ഹി വിമുത്തപരിപാചകധമ്മാനം ബലവഭാവോ തപ്പടിപക്ഖാനം പാപധമ്മാനം ദുബ്ബലഭാവേ സതി ഹോതി. തേസഞ്ച ബലവഭാവോ സദ്ധാദീനം ദുബ്ബലഭാവേതി വിമുത്തിപരിപാചകധമ്മാനം സവിസേസം അത്ഥിതാനത്ഥിതാവസേന അപ്പരജക്ഖാ മഹാരജക്ഖാതിആദയോ പാളിയം (പടി. മ. ൧.൧൧൧) വിഭജിത്വാ ദസ്സിതാ ‘‘സദ്ധോ പുഗ്ഗലോ അപ്പരജക്ഖോ’’തിആദിനാ. ഖന്ധാദയോ ഏവ ലുജ്ജനപലുജ്ജനട്ഠേന ലോകോ സമ്പത്തിഭവഭൂതോ ലോകോ സമ്പത്തിഭവലോകോ, സുഗതിസങ്ഖാതോ ഉപപത്തിഭവോ. സമ്പത്തി ഭവതി ഏതേനാതി സമ്പത്തിസമ്ഭവലോകോ, സുഗതിസംവത്തനിയോ കമ്മഭവോ. ദുഗ്ഗതിസങ്ഖാതഉപപത്തിഭവ-ദുഗ്ഗതിസംവത്തനിയകമ്മഭവാ വിപത്തിഭവലോക-വിപത്തിസമ്ഭവലോകാ. പുന ഏകകദുകാദിവസേന ലോകം വിഭജിത്വാ ദസ്സേതും ‘‘ഏകോ ലോകോ’’തിആദി വുത്തം. ആഹാരാദയോ വിയ ഹി ആഹാരട്ഠിതികാ സങ്ഖാരാ സബ്ബേ ലുജ്ജനട്ഠേന ലോകോതി. തത്ഥ ഏകോ ലോകോ സബ്ബേ സത്താ ആഹാരട്ഠിതികാതി യായം പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനായ കഥായ സബ്ബേസം സങ്ഖാരാനം പച്ചയായത്തവുത്തിതാ വുത്താ, തായ സബ്ബോ സങ്ഖാരലോകോ ഏകോ ഏകവിധോ പകാരന്തരസ്സ അഭാവതോ. ദ്വേ ലോകാതിആദീസുപി ഇമിനാ നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. നാമഗ്ഗഹണേന ചേത്ഥ നിബ്ബാനസ്സ അഗ്ഗഹണം തസ്സ അലോകസഭാവത്താ.

നനു ച ‘‘ആഹാരട്ഠിതികാ’’തി ഏത്ഥ പച്ചയായത്തവുത്തിതായ മഗ്ഗഫലാനമ്പി ലോകതാ ആപജ്ജതീതി? നാപജ്ജതി, പരിഞ്ഞേയ്യാനം ദുക്ഖസച്ചധമ്മാനം ഇധ ‘‘ലോകോ’’തി അധിപ്പേതത്താ. അഥ വാ ന ലുജ്ജതി ന പലുജ്ജതീതി യോ ഗഹിതോ തഥാ ന ഹോതി, സോ ലോകോതി തംഗഹണരഹിതാനം ലോകുത്തരാനം നത്ഥി ലോകതാ. ഉപാദാനാനം ആരമ്മണഭൂതാ ഖന്ധാ ഉപാദാനക്ഖന്ധാ. അനുരോധാദിവത്ഥുഭൂതാ ലാഭാദയോ അട്ഠ ലോകധമ്മാ. ദസായതനാനീതി ദസ രൂപായതനാനി. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ. വിവട്ടജ്ഝാസയസ്സ അധിപ്പേതത്താ തസ്സ ച സബ്ബം തേഭൂമകകമ്മം ഗരഹിതബ്ബം വജ്ജിതബ്ബഞ്ച ഹുത്വാ ഉപട്ഠാതീതി വുത്തം ‘‘സബ്ബേ അഭിസങ്ഖാരാ വജ്ജാ, സബ്ബേ ഭവഗാമികമ്മാ വജ്ജാ’’തി. അപ്പരജക്ഖതാദീസു പഞ്ചസു ദുകേസു ഏകേകസ്മിം ദസ ദസ കത്വാ ‘‘പഞ്ഞാസായ ആകാരേഹി ഇമാനി പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി ജാനാതീ’’തി വുത്തം. അഥ വാ അന്വയതോ ബ്യതിരേകതോ ച സദ്ധാദീനം ഇന്ദ്രിയാനം പരോപരിയത്തം ജാനാതീതി കത്വാ തഥാ വുത്തം. ഏത്ഥ ച അപ്പരജക്ഖാദിഭബ്ബാദിവസേന ആവജ്ജേന്തസ്സ ഭഗവതോ തേ സത്താ പുഞ്ജപുഞ്ജാവ ഹുത്വാ ഉപട്ഠഹന്തി, ന ഏകേകാ.

ഉപ്പലാനി ഏത്ഥ സന്തീതി ഉപ്പലിനീ. ഉപ്പലഗച്ഛോപി ജലാസയോപി ച. ഇധ പന ജലാസയോ അധിപ്പേതോതി ആഹ ‘‘ഉപ്പലവനേ’’തി. യാനി ഹി ഉദകസ്സ അന്തോ നിമുഗ്ഗാനേവ ഹുത്വാ പുസന്തി വഡ്ഢന്തി, താനി അന്തോനിമുഗ്ഗപോസീനി. ദീപിതാനീതി അട്ഠകഥായം പകാസിതാനി, ഇധേവ വാ ‘‘അഞ്ഞാനിപീ’’തിആദിനാ ദസ്സിതാനി. ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂതി ഉഗ്ഘടനം നാമ ഞാണുഗ്ഘടനം, ഞാണേന ഉഗ്ഘടിതമത്തേനേവ ജാനാതീതി അത്ഥോ. വിപഞ്ചിതം വിത്ഥാരിതമേവ അത്ഥം ജാനാതീതി വിപഞ്ചിതഞ്ഞൂ. നിദ്ദേസാദീഹി ധമ്മാഭിസമയായ നേതബ്ബോതി നേയ്യോ. പജ്ജതി അത്ഥോ ഏതേനാതി പദം, പജ്ജതേ ഞായതേതി വാ പദം, തദത്ഥോ. പദം പരമം ഏതസ്സ, ന സച്ചാഭിസമ്ബോധോതി പദപരമോ.

ഉദാഹടവേലായാതി ഉദാഹാരേ ധമ്മസ്സ ഉദ്ദേസേ ഉദാഹടമത്തേയേവ. ധമ്മാഭിസമയോതി ചതുസച്ചധമ്മസ്സ ഞാണേന സദ്ധിം അഭിസമയോ. അയം വുച്ചതീതി അയം ‘‘ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ’’തിആദിനാ നയേന സംഖിത്തേന മാതികായ ഠപിയമാനായ ദേസനാനുസാരേന ഞാണം പേസേത്വാ അരഹത്തം ഗണ്ഹിതും സമത്ഥോ പുഗ്ഗലോ ‘‘ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂ’’തി വുച്ചതി. അയം വുച്ചതീതി സംഖിത്തേന മാതികം ഠപേത്വാ വിത്ഥാരേന അത്ഥേ വിഭജിയമാനേ അരഹത്തം പാപുണിതും സമത്ഥോ പുഗ്ഗലോ ‘‘വിപഞ്ചിതഞ്ഞൂ’’തി വുച്ചതി. ഉദ്ദേസതോതി ഉദ്ദേസഹേതു. ഉദ്ദിസന്തസ്സ ഉദ്ദിസാപേന്തസ്സ വാതി അത്ഥോ. പരിപുച്ഛതോതി അത്ഥം പരിപുച്ഛന്തസ്സ. അനുപുബ്ബേന ധമ്മാഭിസമയോ ഹോതീതി അനുക്കമേന അരഹത്തപ്പത്തി ഹോതി. ന തായ ജാതിയാ ധമ്മാഭിസമയോ ഹോതീതി തേന അത്തഭാവേന മഗ്ഗം വാ ഫലം വാ അന്തമസോ ഝാനം വാ വിപസ്സനം വാ നിബ്ബത്തേതും ന സക്കോതി. അയം വുച്ചതി പദപരമോതി അയം പുഗ്ഗലോ ഛബ്ബിധം ബ്യഞ്ജനപദം ഛബ്ബിധം അത്ഥപദന്തി ഇദം പദമേവ പരമം അസ്സാതി പദപരമോതി വുച്ചതീതി അത്ഥോ.

വാസനാ ഹോതീതി ദേസനാ ഫലവോഹാരേന വാസനാ ഹോതീതി വുത്താ. ന ഹി കാചി ബുദ്ധാനം ദേസനാ നിരത്ഥകാ. യേതി യേ ദുവിധേ പുഗ്ഗലേ. വിഭങ്ഗേ കമ്മാവരണേനാതി പഞ്ചവിധേന ആനന്തരിയകമ്മേന. വിപാകാവരണേനാതി അഹേതുകപടിസന്ധിയാ. യസ്മാ പന ദുഹേതുകാനമ്പി അരിയമഗ്ഗപടിവേധോ നത്ഥി, തസ്മാ ദുഹേതുകാ പടിസന്ധിപി വിപാകാവരണമേവാതി വേദിതബ്ബാ. കിലേസാവരണേനാതി നിയതമിച്ഛാദിട്ഠിയാ. അസ്സദ്ധാതി ബുദ്ധാദീസു സദ്ധാരഹിതാ. അച്ഛന്ദികാതി കത്തുകമ്യതാഛന്ദരഹിതാ. ഉത്തരകുരുകാ മനുസ്സാ അച്ഛന്ദികട്ഠാനം പവിട്ഠാ. ദുപ്പഞ്ഞാതി ഭവങ്ഗപഞ്ഞായ പരിഹീനാ. ഭവങ്ഗപഞ്ഞായ പന പരിപുണ്ണായപി യസ്സ ഭവങ്ഗചലനം ലോകുത്തരസ്സ പച്ചയോ ന ഹോതി, സോപി ദുപ്പഞ്ഞോ ഏവ നാമ. അഭബ്ബാ നിയാമം ഓക്കമിതും കുസലേസു ധമ്മേസു സമ്മത്തന്തി കുസലേസു ധമ്മേസു സമ്മത്തനിയാമസങ്ഖാതം മഗ്ഗം ഓക്കമിതും അധിഗന്തും അഭബ്ബാ. ന കമ്മാവരണേനാതിആദീനി വുത്തവിപരിയായേന വേദിതബ്ബാനി. രാഗചരിതാദിആദീസു യം വത്തബ്ബം, തം പരമത്ഥദീപനിയം വിസുദ്ധിമഗ്ഗസംവണ്ണനായം (വിസുദ്ധി. മഹാടീ. ൧.൪൩) വുത്തനയേന വേദിതബ്ബം.

നിബ്ബാനസ്സ ദ്വാരം പവിസനമഗ്ഗോ വിവരിത്വാ ഠപിതോ മഹാകരുണൂപനിസ്സയേന സയമ്ഭുഞാണേന അധിഗതത്താ. സദ്ധം പമുഞ്ചന്തൂതി അത്തനോ സദ്ധം ധമ്മസമ്പടിച്ഛനയോഗ്യം കത്വാ വിസ്സജ്ജേന്തു, സദ്ദഹനാകാരേന നം ഉപട്ഠപേന്തൂതി അത്ഥോ. സുഖേന അകിച്ഛേന പവത്തനീയതായ സുപ്പവത്തിതം. ന ഭാസിം ന ഭാസിസ്സാമീതി ചിന്തേസിം.

സത്ഥു സന്തികം ഉപഗതാനം ദേവാനം ബ്രഹ്മാനഞ്ച തസ്സ പുരതോ അന്തരധാനം നാമ അതിട്ഠനന്തി ആഹ ‘‘സകട്ഠാനമേവ ഗതോ’’തി. സദ്ധിന്ദ്രിയാദി സമ്മാദിട്ഠിആദികോ ധമ്മോ ഏവ വിനേയ്യസന്താനേ പവത്തനട്ഠേന ചക്കന്തി ധമ്മചക്കം. അഥ വാ ചക്കന്തി ആണാ. ധമ്മന്തി ദേസനാ. അഥ വാ അത്ഥധമ്മതോ അനപേതത്താ ധമ്മഞ്ച തം പവത്തനട്ഠേന ചക്കഞ്ചാതി ധമ്മചക്കം. ധമ്മേന ഞായേന ചക്കന്തിപി ധമ്മചക്കം. യഥാഹ ‘‘ധമ്മഞ്ച പവത്തേതി ചക്കഞ്ചാതി ധമ്മചക്കം, ചക്കഞ്ച പവത്തേതി ധമ്മഞ്ചാതി ധമ്മചക്കം, ധമ്മേന പവത്തേതീതി ധമ്മചക്കം, ധമ്മചരിയായ പവത്തേതീതി ധമ്മചക്ക’’ന്തിആദി (പടി. മ. ൨.൪൦-൪൧). പവത്തേസീതി പട്ഠപേസി.

ബ്രഹ്മായാചനസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ഗാരവസുത്തവണ്ണനാ

൧൭൩. അയം വിതക്കോതി അയം ‘‘കിന്താഹം വിഹരേയ്യ’’ന്തി ഏവം പവത്തിതവിതക്കോ. അഞ്ഞസ്മിന്തി പരസ്മിം. അത്താ ന ഹോതീതി ഹി അഞ്ഞോ, പരോ. സോ പനേത്ഥ ന യോ കോചി അധിപ്പേതോ, അഥ ഖോ ഗരുട്ഠാനീയോ. തേനാഹ ‘‘കഞ്ചി ഗരുട്ഠാനേ അട്ഠപേത്വാ’’തി. പതിസ്സവതി ഗരുനോ ‘‘ആമാ’’തി സമ്പടിച്ഛതീതി പതിസ്സോ, ന പതിസ്സോതി അപ്പതിസ്സോ. പതിസ്സയരഹിതോ ഗരുപസ്സയരഹിതോതി അത്ഥോ.

സദേവകേതി അവയവേന വിഗ്ഗഹോ സമുദായോ സമാസത്ഥോ. സദേവകഗ്ഗഹണേന പഞ്ചകാമാവചരദേവഗ്ഗഹണം പാരിസേസഞായേന ഇതരേസം പദന്തരേഹി സങ്ഗഹിതത്താ, സമാരകഗ്ഗഹണേന ഛട്ഠകാമാവചരദേവഗ്ഗഹണം പച്ചാസത്തിഞായേന. തത്ഥ ഹി മാരോ ജാതോ തന്നിവാസീ ച ഹോതി. സബ്രഹ്മകവചനേന ബ്രഹ്മകായികാദിബ്രഹ്മഗ്ഗഹണം പച്ചാസത്തിഞായേനേവ. ‘‘സസ്സമണബ്രാഹ്മണിയാ പജായാ’’തി സാസനസ്സ പച്ചത്ഥികസമണബ്രാഹ്മണഗ്ഗഹണം. നിദസ്സനമത്തഞ്ചേതം അപച്ചത്ഥികാനം അസമിതപാപാനം അബാഹിതപാപാനഞ്ച സമണബ്രാഹ്മണാനം തേനേവ വചനേന ഗഹിതത്താ. കാമം ‘‘സദേവകേ’’തിആദിവിസേസനാനം വസേന സത്തവിസയോ ലോകസദ്ദോതി വിഞ്ഞായതി തുല്യയോഗവിസയത്താ തേസം. ‘‘സലോമകോ സപക്ഖകോ’’തിആദീസു പന അതുല്യയോഗേപി അയം സമാസോ ലബ്ഭതീതി ബ്യഭിചാരദസ്സനതോ പജാഗഹണന്തി പജാവചനേന സത്തലോകഗ്ഗഹണം. ദേവഭാവസാമഞ്ഞേന മാരബ്രഹ്മേസു ഗഹിതേസുപി ഇതരേഹി തേസം ലബ്ഭമാനവിസേസദസ്സനത്ഥം വിസും ഗഹണന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘മാരോ നാമാ’’തിആദിമാഹ. മാരോ ബ്രഹ്മാനമ്പി വിചക്ഖുകമ്മായ പഹോതീതി ആഹ ‘‘സബ്ബേസ’’ന്തി. ഉപരീതി ഉപരിഭാവേ. ബ്രഹ്മാതി ദസസഹസ്സിബ്രഹ്മാനം സന്ധായാഹ. തഥാ ചാഹ ‘‘ദസഹി അങ്ഗുലീഹീ’’തിആദി. ഇധ ദീഘനികായാദയോ വിയ ബാഹിരകാനമ്പി ഗന്ഥനികായോ ലബ്ഭതീതി ആഹ ‘‘ഏകനികായാദിവസേനാ’’തി.

വത്ഥുവിജ്ജാദീതി ആദി-സദ്ദേന വിജ്ജാട്ഠാനാനി സങ്ഗഹിതാനി. യഥാസകം കമ്മകിലേസേഹി പജാതത്താ നിബ്ബത്തത്താ പജാ, സത്തനികായോ. തസ്സാ പജായ. സദേവമനുസ്സായാതി വാ ഇമിനാ സമ്മുതിദേവഗ്ഗഹണം തദവസിട്ഠമനുസ്സലോകഗ്ഗഹണഞ്ച ദട്ഠബ്ബം. ഏവം ഭാഗസോ ലോകം ഗഹേത്വാ യോജനം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി അഭാഗസോ ലോകം ഗഹേത്വാ യോജനം ദസ്സേതും ‘‘അപിചേത്ഥാ’’തിആദി വുത്തം. ലോകവസേന വുത്താനി ‘‘ലോകീയന്തി ഏത്ഥ കമ്മകമ്മഫലാനീ’’തി കത്വാ, പജാവസേന ‘‘ഹേതുപച്ചയേഹി പജായതീ’’തി കത്വാ. സീലസമ്പന്നതരന്തി ഏത്ഥ പരിപുണ്ണസമ്പന്നതാ അധിപ്പേതാ ‘‘സമ്പന്നം സാലികേദാര’’ന്തിആദീസു (ജാ. ൧.൧൪.൧) വിയ. തേനാഹ ‘‘അധികതരന്തി അത്ഥോ’’തി. പരിപുണ്ണമ്പി ‘‘അധികതര’’ന്തി വത്തബ്ബതമരഹതി. സേസേസൂതി ‘‘സമാധിസമ്പന്നതര’’ന്തിആദീസു.

കാരണന്തിആദീസു കാരണന്തി യുത്തിം. അത്ഥന്തി അവിപരീതത്ഥം. വുഡ്ഢിന്തി അഭിവുഡ്ഢിനിമിത്തം.

ഇമിനാ വചനേനാതി ഇമസ്മിം സുത്തേ അനന്തരം വുത്തവചനേന. ന കേവലം ഇമിനാവ, സുത്തന്തരമ്പി ആനേത്വാ പടിബാഹിതബ്ബോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ന മേ ആചരിയോ അത്ഥീ’’തിആദിമാഹ. ഏത്ഥ യം വത്തബ്ബം, തം സുമങ്ഗലവിലാസിനിയാ ദീഘനികായട്ഠകഥായ (ദീ. നി. അട്ഠ. ൩.൧൬൨) വുത്തമേവ. സരന്തി കരണേ ഏതം പച്ചത്തവചനന്തി ആഹ ‘‘സരന്തേനാ’’തി, സരന്തി വാ സരണഹേതൂതി അത്ഥോ.

ഗാരവസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. ബ്രഹ്മദേവസുത്തവണ്ണനാ

൧൭൪. ഏകകോതി വിവേകട്ഠിതതായ നിസ്സടോ. ഗണസങ്ഗണികാഭാവോ തസ്സാനേന ദീപിതോ, കിലേസസങ്ഗണികാഭാവോ പന ‘‘അപ്പമത്തോ’’തിആദീഹി പകാസിതോ. പേസിതത്തോതി നിബ്ബാനം പതി പേസിതചിത്തോ. സമ്മദേവാതി ഞായേനേവ. സോ പന യദി ആഗമനതോ പട്ഠായ ലബ്ഭതി, വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി, അഥ പടിപദാരമ്ഭതോ പട്ഠായ ലബ്ഭതി, ഏവമ്പി വട്ടതേവാതി ദസ്സേതും ‘‘യഥാ വാ തഥാ വാ’’തിആദി വുത്തം. അഗ്ഗമഗ്ഗാധിഗമേന അസമ്മോഹപടിവേധസ്സ സിഖാപ്പത്തത്താ മഗ്ഗധമ്മേസു വിയ ഫലധമ്മേസുപി സാതിസയോ അസമ്മോഹോതി ‘‘സയം അഭിഞ്ഞാ’’തി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘സാമം ജാനിത്വാ’’തി. യഥാ ജാനനാ പനസ്സ സച്ഛികരണം അത്തപച്ചക്ഖകിരിയാതി ‘‘സച്ഛികത്വാ’’തി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘പച്ചക്ഖം കത്വാ’’തി. തഥാ സച്ഛികിരിയാ ചസ്സ വിപസ്സനാപടിലാഭോതി ‘‘ഉപസമ്പജ്ജാ’’തി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘പടിലഭിത്വാ’’തി. ഏതേനാതി ‘‘ഖീണാ ജാതീ’’തിആദിവചനേന.

ജാതി ഖീണാതി ഏത്ഥ ജാതിസീസേന തബ്ബികാരവന്തോ ഖന്ധാ വുത്താ. പുബ്ബേവ ഖീണത്താതി മഗ്ഗാധിഗമനതോ പഗേവ അതീതഭാവേനേവ ഖീണത്താ. തത്ഥ അനാഗതേസു. വായാമാഭാവതോതി അവിജ്ജമാനത്താ. അനാഗതഭാവസാമഞ്ഞം ഗഹേത്വാ ലേസേന വുത്തം. ന പച്ചുപ്പന്നാ വിജ്ജമാനത്താതി സംകിലിട്ഠാ ച മഗ്ഗഭാവനാതി സിയാതി വചനസേസോ. യഥാ അജാതഫലതരുണരുക്ഖമൂലേ ഛിന്നേ ആയതിഉപ്പജ്ജനാരഹാനി ഫലാനി ഛേദനപച്ചയാ അനുപ്പജ്ജമാനാനി നട്ഠാനി നാമ ഹോന്തി, ഏവമേവ ഭാവനായ അസതി ഉപ്പജ്ജനാരഹാ കിലേസാ തപ്പച്ചയാ ജാതി ച മഗ്ഗഭാവനായ സതി ന ഉപ്പജ്ജമാനാ പഹീനാതി വുച്ചന്തീതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതി ‘‘മഗ്ഗസ്സ പനാ’’തിആദിനാ. അനുപ്പാദധമ്മതം ആപജ്ജനേന ഞാണേന ഖീണരാഗവസേന.

സോളസകിച്ചഭാവായാതി സോളസകിച്ചതായ, സോളസവിധസ്സ വാ കിച്ചസ്സ ഭാവായ ഉപ്പാദനായ. പാളിയം സപദാനന്തി സപദാനചാരോ വുത്തോ ഭാവനപുംസകനിദ്ദേസേനാതി ആഹ ‘‘സപദാനചാര’’ന്തി. അനുക്കമ്മാതി അനതിക്കമിത്വാ. ആഹുതിപിണ്ഡന്തി ജുഹിതബ്ബപിണ്ഡം, ജുഹനവസേന അഗ്ഗിമ്ഹി പക്ഖിപിതബ്ബപായാസപിണ്ഡന്തി അധിപ്പായോ. ഭൂതബലികമ്മന്തി തഥാ പക്ഖിപിത്വാ ബലികമ്മകരണം. ഹരിതുപലിത്തന്തി അല്ലഗോമയേന കതപരിഭണ്ഡം. വനമാലപരിക്ഖിത്തന്തി മനോഹരാഹി വനപുപ്ഫമാലാഹി പരിക്ഖിത്തം. ധൂമകടച്ഛൂതി ധൂമപാനം. സീലഗന്ധന്തി സീലം പടിച്ച ഉപ്പന്നകിത്തിഗന്ധം. ഘായമാനസ്സാതി ഉപഗതം ഗണ്ഹന്തസ്സ.

ഇമമ്ഹാ ഠാനാതി ഇമസ്മാ മനുസ്സാനം വസനട്ഠാനാ, മഹാപഥവിതലതോതി അധിപ്പായോ. സബ്ബഹേട്ഠിമോതി ബ്രഹ്മപാരിസജ്ജാനം വാസബ്രഹ്മലോകമാഹ. ബ്രഹ്മപഥോ നാമ ചത്താരി കുസലജ്ഝാനാനി ബ്രഹ്മലോകമഗ്ഗഭാവതോ. ജീവിതപഥോ നാമ ജീവിതപവത്തിഉപായഭാവതോ. ‘‘ഭുഞ്ജതു ഭവം മഹാബ്രഹ്മാ’’തി വചനം സന്ധായാഹ ‘‘കിം ജപ്പസീ’’തിആദി. തിണബീജാനീതി സാലിതണ്ഡുലാദീനി. ഗോയൂസന്തി ഖീരം ജിഗുച്ഛന്തോ വദതി. അയമ്പി അത്ഥോ ‘‘നേതാദിസോ ബ്രഹ്മഭക്ഖോ’’തി വദന്തേന ദീപിതോതി.

അതിദേവപത്തോപി പഞ്ചഖന്ധൂപധീനം അത്ഥിതായ കിലേസൂപധിആദീനംയേവ വിരഹിതഭാവോ ഗഹിതോ. അഞ്ഞത്ര ഹി ഭാവപച്ചയം തദത്ഥോ വിഞ്ഞായതീതി ആഹ ‘‘അതിദേവഭാവം പത്തോ’’തി. യസ്മാ ബ്രഹ്മാനോപി ദേവഗതിപരിയാപന്നത്താ ദേവാ ഏവ, തസ്മാ വുത്തം ‘‘അതിബ്രഹ്മഭാവം പത്തോ’’തി.

അത്താനം ഭാവേത്വാതി സീലാദീഹി ഗുണേഹി അത്താനം വഡ്ഢേത്വാ പരിബ്രൂഹിത്വാ ഠിതോ.

പുഥുജ്ജനാ തസാ തണ്ഹാമാനദിട്ഠിപരിത്താസവസേന താസനതോ. ഖീണാസവാ ഥാവരാ നാമ സബ്ബസോ ഗതീസു സഞ്ചരണാഭാവതോ. തഥാ ഹി ചതുന്നം സച്ചാനം സബ്ബസോ അദിട്ഠത്താ ഭവദായജ്ജസ്സ തണ്ഹാദാസബ്യസ്സ ഭാവതോ ഏകച്ചാസു ഗതീസു സഞ്ചരണസഭാവതോ സേക്ഖാ ഥാവരാ ന ഹോന്തി. ഭജമാനാതി ഭജാപിയമാനാ. ഥാവരപക്ഖമേവ ഭജന്തി സബ്ബസേട്ഠപക്ഖം ഏകന്തപസട്ഠം ഭജമാനഭാവം ഉപാദായ.

പഹീനകിലേസോ ഖീണാസവോ വിസേനോ. സുഖം ആയതി സുഖായതി, തസ്സ കാരകം സുഖായതികം.

ബ്രഹ്മദേവസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. ബകബ്രഹ്മസുത്തവണ്ണനാ

൧൭൫. ‘‘സസ്സതോ അത്താ ച ലോകോ ചാ’’തി ഏവം പവത്താ ദിട്ഠി സസ്സതദിട്ഠി. സഹ കായേനാതി സഹ തേന ബ്രഹ്മത്തഭാവേന. ബ്രഹ്മട്ഠാനന്തി അത്തനോ ബ്രഹ്മവത്ഥും. അനിച്ചം ‘‘നിച്ച’’ന്തി വദതി അനിച്ചതായ അത്തനോ അപഞ്ഞായമാനത്താ. ഥിരന്തി ദള്ഹം, വിനാസാഭാവതോ സാരഭൂതന്തി അത്ഥോ. ഉപ്പാദവിപരിണാമാഭാവതോ സദാ വിജ്ജമാനം. കേവലന്തി പരിപുണ്ണം. തേനാഹ ‘‘അഖണ്ഡ’’ന്തി. കേവലന്തി വാ ജാതിആദീഹി അസമ്മിസ്സം, വിരഹിതന്തി അധിപ്പായോ. ഉപ്പാദാദീനം അഭാവതോ ഏവ അചവനധമ്മം. കോചി ജായനകോ…പേ… ഉപപജ്ജനകോ വാ നത്ഥി നിച്ചഭാവതോ ഠാനേന സദ്ധിം തന്നിവാസീനം. നിച്ചഭാവഞ്ഹി സോ പടിജാനാതി. തിസ്സോ ഝാനഭൂമിയോതി ദുതിയതതിയചതുത്ഥജ്ഝാനഭൂമിയോ. ചതുത്ഥജ്ഝാനഭൂമിവിസേസാ ഹി അസഞ്ഞസുദ്ധാവാസാരുപ്പഭവാ. നിബ്ബാനന്തി വാ ഏത്ഥ ഇതി-സദ്ദോ ആദിഅത്ഥോ, ന പരിസമാപനത്ഥോ, തസ്മാ ‘‘സബ്ബ’’ന്തി ഇമിനാ ‘‘അസഞ്ഞ…പേ… ഭവാ’’തി വുത്തം സങ്ഗണ്ഹാതി. പടിബാഹതീതി സന്തംയേവ സമാനം അജാനന്തോവ ‘‘നത്ഥീ’’തി പടിക്ഖിപതി. ഏകേ ഉത്തരവിഹാരവാസിനോ.

ഹേട്ഠൂപപത്തികോതി ഹേട്ഠാ ഭൂമീസു ഉപ്പന്നഉപപത്തികോ. ഇദാനി തമത്ഥം വിവരിതും ‘‘അനുപ്പന്നേ’’തിആദി വുത്തം. ഹേട്ഠുപപത്തികം കത്വാതി യഥാഠിതഭൂമിതോ ഹേട്ഠാ തതിയജ്ഝാനഭൂമിയം ഉപപത്തിഝാനം കത്വാ, ന ഉപരിഝാനസ്സ വിയ പത്ഥനാമത്തന്തി അധിപ്പായോ. പഠമകാലേതി തസ്മിം ഭവേ പഠമകാലേ. അഞ്ഞാസി ആസന്നഭാവതോ. ഉഭയന്തി തം തം അത്തനാ കതകമ്മഞ്ചേവ നിബ്ബത്തട്ഠാനഞ്ചാതി ഉഭയം. പമുസ്സിത്വാ നിബ്ബത്തിം അനുപധാരേന്തോ.

അവിജ്ജായ ഗതോതി അവിജ്ജായ സഹ പവത്തോ. സഹയോഗേ ഹി ഇദം കരണവചനം. തേനാഹ ‘‘സമന്നാഗതോ’’തി. അഞ്ഞാണീതി അവിദ്വാ. പഞ്ഞാചക്ഖുവിരഹതോ അന്ധീഭൂതോ, അന്ധഭാവം ആപന്നോതി അത്ഥോ. അനാഗതേ സദ്ദോ ഹോതായം ‘‘വക്ഖതീ’’തി യത്രസദ്ദപയോഗേന, അത്ഥോ പന വത്തമാനകാലികോ. തേനാഹ ‘‘ഭണതീ’’തി. തേനാഹ ‘‘യത്രാ’’തിആദി.

മഗ്ഗചോരോതി മഗ്ഗപരിബുന്ധകചോരോ. സന്തജ്ജിയമാനോതി ‘‘അവിജ്ജാഗതോ വത, ഭോ, ബകോ ബ്രഹ്മാ’’തിആദിനാ സന്തജ്ജിയമാനോ. സതിം ലഭിത്വാതി തേനേവ സന്തജ്ജനേന യോനിസോ ഉമ്മുജ്ജിത്വാ പുരിമജാതിവിസയം സതിം ലഭിത്വാ. നിപ്പീളിതുകാമോതി ഘംസേതുകാമോ ദോസം ദസ്സേതുകാമോ ‘‘ഇദം പസ്സ യാവഞ്ച തേ അപരദ്ധ’’ന്തി. പുഞ്ഞകമ്മാതി പുഞ്ഞകാരിനോ. വേദേഹി ഞാണേഹി ഗതത്താ പവത്തത്താ. അന്തിമാ ബ്രഹ്മുപപത്തീതി സബ്ബപച്ഛിമാ ബ്രഹ്മഭാവപ്പത്തി. അസ്മാഭിജപ്പന്തീതി അസ്മേ അഭിജപ്പന്തി. ആയുവണ്ണാദിവസേന ബ്രൂഹിതഗുണത്താ ബ്രഹ്മാ. അഞ്ഞേഹി മഹന്താ ബ്രഹ്മാ മഹാബ്രഹ്മാ. അഭിഭൂതി തം ബ്രഹ്മലോകം ജേട്ഠകഭാവേന അഭിഭവിത്വാ ഠിതോ. അനഭിഭൂതോതി അഞ്ഞേഹി ന അഭിഭൂതോ. അഞ്ഞദത്ഥൂതി ഏകംസവചനമേതം. ദസ്സനവസേന ദസോ, സബ്ബം പസ്സതീതി അധിപ്പായോ. വസവത്തീതി സബ്ബജനം വസേ വത്തേതി. ഇസ്സരോതി ലോകേ ഇസ്സരോ. കത്താ നിമ്മാതാതി ലോകസ്സ കത്താ നിമ്മാതാ. സേട്ഠോ സജിതാതി അയം ലോകസ്സ ഉത്തമോ സംവിഭജിതാ ച. വസീ പിതാ ഭൂതഭബ്യാനന്തി ആചിണ്ണവസിത്താ വസീ, അയം പിതാ ഭൂതാനം നിബ്ബത്താനം ഭബ്യാനം സമ്ഭവേസീനന്തി പത്ഥേന്തി വികത്ഥേന്തി പിഹേന്തി മാനേന്തി.

ഏതന്തി വിപരീതസഞ്ഞാവസേന ‘‘ഇദം നിച്ചം ഇദം ധുവം ഇദം സസ്സത’’ന്തിആദിനാ വുത്തം ഏതം അപ്പം പരിത്തകന്തി തം ഭഗവാ പരിച്ഛിന്ദിത്വാ ദസ്സേതി. തം പന ‘‘ഏകസ്മിം കോസലകേ തിലവാഹേ വസ്സസതേ വസ്സസതേ ഏകേകതിലുദ്ധാരേ കയിരമാനേ തിലാനി പരിക്ഖയം ഗച്ഛന്തി, ന ത്വേവ അബ്ബുദേ ആയൂ’’തി ഏവം വുത്തോ അബ്ബുദോ, തംവസേന വീസതിഗുണം നിരബ്ബുദോ, തേസം നിരബ്ബുദാനം വസേന നിരബ്ബുദസതസഹസ്സം. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരതോ പന പദുമേ ആയുനോ വസ്സഗണനാ ഇമസ്മിംയേവ സംയുത്തേ പരതോ ആഗമിസ്സതി. അനന്തദസ്സീതി അനന്തസ്സ ഞേയ്യസ്സ അനവസേസതോ ദസ്സീ. വതസീലവത്തന്തി സമാദാനവസേന വതഭൂതം ചാരിത്തസീലവസേന സമാചിണ്ണത്താ സീലവത്തം. തം പന ഏകമേവാതി ആഹ ‘‘സീലമേവാ’’തി.

അപായേസീതി ഏത്ഥ യദാ സോ പിപാസിതേ മനുസ്സേ പാനീയം പായേസി, തം സമുദാഗമതോ പട്ഠായ ദസ്സേതും ‘‘തത്രാ’’തിആദി ആരദ്ധം. പുബ്ബേതി പുരിമജാതിയം. ഏസ ബ്രഹ്മാ ‘‘ജരാമരണസ്സ അന്തം കരിസ്സാമീ’’തി അജ്ഝാസയവസേന ഝാനം നിബ്ബത്തേത്വാ ബ്രഹ്മലോകേ നിബ്ബത്തി, സോ തത്ഥ നിബ്ബാനസഞ്ഞീ അഹോസി. ഝാനരതിയാ വീതിനാമേതീതി തദാ തസ്സാ കിരിയായ അവിച്ഛേദതോ പവത്തിം ഉപാദായ വത്തമാനപയോഗോ. രത്തന്ധകാരേ പുരതോ പുരതോ ഗച്ഛന്തസ്സ സകടസ്സ അനുസ്സരണവസേന ഗച്ഛന്താനം സകടാനം നിവത്തനം ഹോതീതി ‘‘സബ്ബസകടാനി തഥേവ നിവത്തിത്വാ’’തി വുത്തം.

കമ്മസജ്ജാതി യുദ്ധസജ്ജാ. വിലോപന്തി വിലുത്തഭണ്ഡം. ഏണികൂലസ്മിന്തി ഏത്ഥ ‘‘പനിഹതായ നിച്ചഗങ്ഗായ നാമ’’ന്തി കേചി. ‘‘ഏണിമിഗബഹുലതായ സോ ഗങ്ഗായ തീരപ്പദേസോ ഏണികൂലന്തി വുത്ത’’ന്തി അപരേ. ഗങ്ഗേയ്യകോതി ഗങ്ഗാസന്നിവാസീ.

ബദ്ധചരോതി പടിബദ്ധചരിയോ. തേനാഹ ‘‘അന്തേവാസികോ’’തി. യസ്മാ ബുദ്ധോ സബ്ബഞ്ഞൂ, തസ്മാ അഞ്ഞാസി, ഇധ മയ്ഹം പമുട്ഠഞ്ച സബ്ബം ജാനാസീതി അധിപ്പായോ. സബ്ബം ബ്രഹ്മലോകം ഓഭാസയന്തോ സബ്ബമ്പിമം ബ്രഹ്മലോകം ഭഗവാ ഓഭാസം അഭിഭവിത്വാ അനഞ്ഞസാധാരണം അത്തനോ ഓഭാസം ഓഭാസേന്തോ തിട്ഠതി.

ബകബ്രഹ്മസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. അഞ്ഞതരബ്രഹ്മസുത്തവണ്ണനാ

൧൭൬. തേജോകസിണപരികമ്മം കത്വാതി ‘‘തേജോകസിണപരികമ്മജ്ഝാനം സമാപജ്ജിസ്സാമീ’’തി ചിത്തുപ്പാദോ ഏവേത്ഥ തേജോകസിണപരികമ്മം. ന ഹി ബുദ്ധാനം അഞ്ഞേസം വിയ തത്ഥ ഝാനസമാപജ്ജനേന പരികമ്മപപഞ്ചോ അത്ഥി സബ്ബത്ഥേവ ചിണ്ണവസീഭാവസ്സ പരമുക്കംസഭാവപ്പത്തത്താ. തസ്സ കിര ബ്രഹ്മുനോ ‘‘യഥാഹം ഏവം മഹാനുഭാവോ അഞ്ഞോ നത്ഥീ’’തി ലദ്ധി, യം സന്ധായ വുത്തം – ‘‘നത്ഥി സോ സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ, യോ ഇധ ആഗച്ഛേയ്യാ’’തി. ഭഗവാ തസ്സ തം ലദ്ധിം വിസ്സജ്ജേതും തേജോധാതും സമാപജ്ജിത്വാ തസ്സ ഉപരി ആകാസേ നിസീദി. തേന വുത്തം ‘‘തേജോധാതും…പേ… തഥാഗതം ദിസ്വാ’’തി. അട്ഠിവേധം വിയം വിജ്ഝിതബ്ബോ അട്ഠിവേധീ, യഥാ അട്ഠിം വിജ്ഝിത്വാ അട്ഠിമിഞ്ജം ആഹച്ച തിട്ഠതി, ഏവം വിജ്ഝിതബ്ബോതി അത്ഥോ. അയം പന അട്ഠിവേധീ വിയ അട്ഠിവേധീ, യഥാ സോ ലദ്ധിം വിസ്സജ്ജേതി, ഏവം പടിപജ്ജിതബ്ബോതി അത്ഥോ. സേസാനന്തി മഹാകസ്സപമഹാകപ്പിനഅനുരുദ്ധത്ഥേരാനം.

അഞ്ഞബ്രഹ്മസരീരവിമാനാലങ്കാരാദീനം പഭാതി ബ്രഹ്മാനം സരീരപ്പഭാ വിമാനപ്പഭാ അലങ്കാരവത്ഥാദീനം പഭാതി ഇമസ്മിം ബ്രഹ്മലോകേ ഇമാ സബ്ബാ പഭാ അത്തനോ പഭസ്സരഭാവേന അഭിഭവന്തം. നത്ഥി മേ സാതി ഇദാനി മേ സാ ദിട്ഠി നത്ഥി, ‘‘നത്ഥി സോ സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ, യോ ഇധ ആഗച്ഛേയ്യാ’’തി അയം ലദ്ധി നത്ഥി. തേനാഹ ‘‘തത്രാസ്സ…പേ… പഹീനാ’’തി. ഏത്ഥാതി ഏതസ്മിം സമാഗമേ. യഥാ തസ്സ ബ്രഹ്മുനോ സബ്ബസോ ദിട്ഠിഗതം വിമുച്ചതി ധമ്മചക്ഖു ഉപ്പജ്ജതി, ഏവം മഹന്തം ധമ്മദേസനം ദേസേസി.

‘‘അജ്ജാപി തേ, ആവുസോ’’തിആദിനാ വുത്തേന തത്തകേനേവ. സരൂപേന വുത്താതി പഠമേന പാദേന ചതസ്സോ, ദുതിയേന ഏകന്തി ഏവം പഞ്ച അഭിഞ്ഞാ സരൂപേന വുത്താ. കസ്മാ ഏത്ഥ ദിബ്ബസോതം നാഗതന്തി? ആഹ ‘‘താസം വസേന ആഗതമേവാ’’തി. യേന ഇമാ ലോകുത്തരാ അഭിഞ്ഞാ അധിഗതാ, ന തസ്സ ദിബ്ബസോതസമ്പാദനം ഭാരിയം പടിപക്ഖവിഗമേന സുഖേനേവ ഇജ്ഝനതോ.

അഞ്ഞതരബ്രഹ്മസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. ബ്രഹ്മലോകസുത്തവണ്ണനാ

൧൭൭. പച്ചേകം ദ്വാരബാഹന്തി പച്ചേകം ദ്വാരബാഹം. പച്ചേക-സദ്ദോ ചേത്ഥ ആവുത്തിവസേന വേദിതബ്ബോ; ‘‘പച്ചേകം പച്ചേക’’ന്തി ആഹ ‘‘ഏകേകോ ഏകേക’’ന്തി. തേസു ഹി ഏകോ പച്ചേകബ്രഹ്മാ ഗന്ധകുടിയാ ഏകദ്വാരബാഹം നിസ്സായ ഠിതോ, അപരോ അഞ്ഞം. പച്ചേകബ്രഹ്മാതി ച ഏകചാരീ ബ്രഹ്മാ, ന പരിസചാരീ ബ്രഹ്മാതി അത്ഥോ. സമിദ്ധി നാമ സഗ്ഗേ സുഖുപകരണേഹി, ബ്രഹ്മാനഞ്ച ഝാനം സുഖുപകരണന്തി ഝാനസുഖേന സമിദ്ധോതി. സമ്പത്തിയാ വേപുല്ലപ്പത്തതാ ബ്രഹ്മാനഞ്ച അഭിഞ്ഞാഗുണേഹി വേപുല്ലപ്പത്തീതി ആഹ ‘‘ഫീതോതി അഭിഞ്ഞാപുപ്ഫേഹി സുപുപ്ഫിതോ’’തി. അസഹന്തോതി നസഹന്തോ നരോചേന്തോ.

സതപദന്തി സതസദ്ദോ. രൂപവസേനാതി രൂപസദ്ദവസേന, രൂപസദ്ദേന സദ്ധിന്തി അത്ഥോ. തഥാ പന്തിവസേനാതി ഏത്ഥാപി. ഏകച്ചേതി ഏകേ മിഗാരീ, തേസം ബ്യഗ്ഘീനിസാരൂപകാനം പഞ്ചസതാനീതി അത്ഥോ. ‘‘കസ്സ അഞ്ഞസ്സ ഉപട്ഠാനം ഗമിസ്സാമീ’’തി വിമാനസമ്പത്തിയം വിമ്ഹയക്ഖികോ അഹങ്കാരവസേന വദതി. രണന്തി നിന്ദന്തി ഏതേഹീതി രണാ, ദോസാ. വിരോധിപച്ചയസന്നിപാതേ വികാരുപ്പത്തി രുപ്പനം രൂപസ്സ പവേധനന്തി ആഹ ‘‘സീതാദീഹി ച നിച്ചം പവേധിത’’ന്തി. സുമേധോ സുന്ദരപഞ്ഞോ സോ സത്ഥാ രൂപേ ന രമതി, കിം പന മന്ദപഞ്ഞോ രൂപേ സരണഞ്ച പവേധിതഞ്ച അപസ്സന്തോ രമസീതി അധിപ്പായോ.

ബ്രഹ്മലോകസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. കോകാലികസുത്തവണ്ണനാ

൧൭൮. പമാണകരാനം രാഗാദീനം അഭാവതോ ഖീണാസവോ രാഗാദിവസേന ന സക്കാ ഇമം പമാതുന്തി അപ്പമേയ്യോ, അപ്പമേയ്യാനി വാ ചത്താരി അരിയസച്ചാനി വിജ്ഝിത്വാ ഠിതത്താ പമിതം പമേയ്യം തസ്സ കതോ പരിമേയ്യോ നത്ഥി. തേനാഹ ‘‘ഖീണാസവോ…പേ… ദീപേതീ’’തി. തന്തി ഖീണാസവം. പമേതും രന്ധഗവേസീ ഹുത്വാ വജ്ജതോ പരിച്ഛിന്ദിതും. യഥാസഭാവതോ തസ്സ മിനനേ നിഹീനപഞ്ഞതായ അവകുജ്ജപഞ്ഞം.

കോകാലികസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. കതമോദകതിസ്സസുത്തവണ്ണനാ

൧൭൯. കിം കുസലഗവേസിതായ ‘‘കിം കുസലം അകുസല’’ന്തിആദിനാ കിന്തി സുണാതി ഏതായാതി കിസ്സ വാ വുച്ചതി പഞ്ഞാ.

കതമോദകതിസ്സസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. തുരൂബ്രഹ്മസുത്തവണ്ണനാ

൧൮൦. ആബാധോ ഏതസ്സ അത്ഥീതി ആബാധികോ. അനന്തരസുത്തേതി അനാഗതാനന്തരേ സുത്തേ. വരാകോതി അനുഗ്ഗഹവചനമേവ, ന നിപ്പരിയായേന വുത്തവചനം. പിയസീലാതി ഇമിനാ ഏതസ്മിം അത്ഥേ നിരുത്തിനയേന ‘‘പേസലാ’’തി പദസിദ്ധീതി ദസ്സേതി. കബരക്ഖീനീതി ബ്യാധിബലേന പരിഭിന്നവണ്ണതായ കബരഭൂതാനി അക്ഖീനി. യത്തകന്തി യം ത്വം ഭഗവതോ വചനം അഞ്ഞഥാ കരോസി, തത്തകം തയാ അപരദ്ധം, തസ്സ പമാണം നത്ഥീതി അത്ഥോ. യസ്മാ അനാഗാമിനോ നാമ കാമച്ഛന്ദബ്യാപാദാ പഹീനാ ഹോന്തി, ത്വഞ്ച ദിട്ഠോ കാമച്ഛന്ദബ്യാപാദവസേന ഇധാഗതോ, തസ്മാ യാവ തേ ഇദം അപരദ്ധന്തി അയമേവേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

അദിട്ഠിപ്പത്തോതി അപ്പത്തദിട്ഠിനിമിത്തോ. ഗിലവിസോ വിയ വിസം ഗിലിത്വാ ഠിതോ വിയ. കുഠാരിസദിസാ മൂലപച്ഛിന്ദനട്ഠേന. ഉത്തമത്ഥേതി അരഹത്തേ. ഖീണാസവോതി വദതി സുനക്ഖത്തോ വിയ അചേലം കോരക്ഖത്തിയം. യോ അഗ്ഗസാവകോ വിയ പസംസിതബ്ബോ ഖീണാസവോ, തം ‘‘ദുസ്സീലോ അയ’’ന്തി യോ വാ വദതി. സമകോവ വിപാകോതി പസംസിയനിന്ദാ വിജ്ജമാനഗുണപരിധംസനവസേന പവത്താ യാവ മഹാസാവജ്ജതായ കടുകതരവിപാകാ, താവ നിന്ദിയപസംസാപി മഹാസാവജ്ജതായ സമവിപാകാ തത്ഥ അവിജ്ജമാനഗുണസമാരോപനേന അത്തനോ പരേസം മിച്ഛാപടിപത്തിഹേതുഭാവതോ പസംസിയേന തസ്സ സമഭാവകരണതോ ച. ലോകേപി ഹി അയം പുരേ സമണഗാരയ്ഹോ ഹോതി, പഗേവ ദുപ്പടിപന്നദുപ്പടിപന്നോതി സമം കരോന്തീതി.

സകേനാതി അത്തനോ സാപതേയ്യേന. അയം അപ്പമത്തകോ അപരാധോ ദിട്ഠധമ്മികത്താ സപ്പതികാരത്താ ച തസ്സ. അയം മഹന്തതരോ കലി കതൂപചിതസ്സ സമ്പരായികത്താ അപ്പതികാരത്താ ച.

‘‘നിരബ്ബുദോ’’തി ഗണനാവിസേസോ ഏകോതി ആഹ ‘‘നിരബ്ബുദഗണനായാ’’തി, സതസഹസ്സം നിരബ്ബുദാനന്തി അത്ഥോ. നിരബ്ബുദപരിഗണനം പന ഹേട്ഠാ വുത്തമേവ. യമരിയഗരഹീ നിരയം ഉപേതീതി ഏത്ഥ യഥാവുത്തം ആയുപ്പമാണം പാകതികേന അരിയൂപവാദിനാ വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. ‘‘അഗ്ഗസാവകാനം പന ഗുണമഹന്തതായ തതോപി അതിവിയ മഹന്തതരാ ഏവാ’’തി വദന്തി.

തുരൂബ്രഹ്മസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. കോകാലികസുത്തവണ്ണനാ

൧൮൧. ദ്വേ കോകാലികനാമകാ ഭിക്ഖൂ, തതോ ഇധ അധിപ്പേതം നിദ്ധാരേത്വാ ദസ്സേതും – ‘‘കോ അയം കോകാലികോ’’തി? പുച്ഛാ. സുത്തസ്സ അട്ഠുപ്പത്തിം ദസ്സേതും – ‘‘കസ്മാ ച ഉപസങ്കമീ’’തി? പുച്ഛാ. അയം കിരാതിആദി യഥാക്കമം താസം വിസ്സജ്ജനം. വിവേകവാസം വസിതുകാമത്താ അപ്പിച്ഛതായ ച മാ കസ്സചി…പേ… വസിംസു.

പക്കമിസ്സന്തീതി ആഘാതം ഉപ്പാദേസി അത്തനോ ഇച്ഛാവിഘാതനതോ. ഥേരാ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ നിയ്യാദയിംസു പയുത്തവാചായ അകതത്താ ഥേരേഹി ച അദീപിതത്താ. പുബ്ബേപി…പേ… മഞ്ഞേതി ഇമിനാ ഥേരാനം കോഹഞ്ഞേ ഠിതഭാവം ആസങ്കതി അവണേ വണം പസ്സന്തോ വിയ, സുദ്ധേ ആദാസതലേ ലേഖം ഉട്ഠാപേന്തോ വിയ ച.

അപരജ്ഝിത്വാതി ഭഗവതോ സമ്മുഖാ ‘‘പാപഭിക്ഖൂ ജാതാ’’തി വത്വാ. ആഹ ‘‘സദ്ധായ ആകരോ പസാദാവഹോ’’തി. പവത്തസദ്ധായികോ വാതി അത്ഥോതി ആഹ ‘‘സദ്ധാതബ്ബവചനോ’’തി.

പീളകാ നാമ ബാഹിരതോ പട്ഠായ അട്ഠിം ഭിന്ദതി, ഇമാ പന പഠമംയേവ അട്ഠിം ഭിന്ദിത്വാ ഉഗ്ഗതാ. തരുണബേലുവമത്തിയോതി തരുണബില്ലഫലമത്തിയോ. വിസഗിലിതോതി ഖിത്തപഹരണോ. തഞ്ച ബളിസം വിസസമഞ്ഞാ ലോകേ. ‘‘ആരക്ഖദേവതാനം സുത്വാ’’തി പദം ആനേത്വാ സമ്ബന്ധോ.

മഗധരട്ഠേ സംവോഹാരതോ മാഗധകോ പത്തോ, തേന. തിലസകടം തിലവാഹാഏതി വുത്തോ. പച്ചിതബ്ബട്ഠാനസ്സാതി നിരയദുക്ഖേന പച്ചിതബ്ബപദേസസ്സ. ഏതം ‘‘അബ്ബുദോ’’തി നാമം.

വസ്സഗണനാതി ഏകതോ പട്ഠായ ദസഗുണിതം അബ്ബുദആയുമ്ഹി, തതോ പരം വീസതിഗുണം നിരബ്ബുദാദീസു വസ്സഗണനാ വേദിതബ്ബാ. സബ്ബത്ഥാതി അബബാദീസു പദുമപരിയോസാനേസു സബ്ബേസു നിരയേസു. ഏസേവ നയോതി ഹേട്ഠിമതോ ഉപരിമസ്സ ഉപരിമസ്സ വീസതിഗുണതം അതിദിസതി.

കോകാലികസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പഠമവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.