൧. ബ്രഹ്മായാചനസുത്തവണ്ണനാ

൧൭൨. പരിവിതക്കോ ഉദപാദീതി ധമ്മഗമ്ഭീരതാപച്ചവേക്ഖണഹേതുകോ ധമ്മദേസനായ അപ്പോസ്സുക്കോ ഉപ്പജ്ജി. അയം പരിവിതക്കോ കസ്മാ ഉദപാദി? കത്ഥ ച ഉദപാദീതി തം സബ്ബം വിഭാവേതും ‘‘സബ്ബബുദ്ധാന’’ന്തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ ആചിണ്ണസമാചിണ്ണോതി ആചരിതോ ചേവ ആചരന്തേഹി ച സമ്മദേവ ആചരിതോതി അത്ഥോ. ഏതേന അയം പരിവിതക്കോ സബ്ബബുദ്ധാനം പഠമാഭിസമ്ബോധിയം ഉപ്പജ്ജതേവാതി അയമേത്ഥ ധമ്മതാതി ദസ്സേതി. തത്ഥ അട്ഠമേ സത്താഹേതി ഇദം സത്തമസത്താഹതോ പരം സത്താഹബ്ഭന്തരേ ഉപ്പന്നത്താ വുത്തം, ന പന ഇതരേസം വിയ അട്ഠമസ്സ നാമ സത്താഹസ്സ പവത്തിതസ്സ സബ്ഭാവാ. സപച്ചഗ്ഘേതി മഹഗ്ഘേ. ‘‘പച്ചഗ്ഘേ’’തി വാ പാഠോ, അഭിനവേതി അത്ഥോ. സേലമയേതി മുഗ്ഗവണ്ണസിലാമയേ.

പടിവിദ്ധോതി സയമ്ഭുഞാണേന ‘‘ഇദം ദുക്ഖ’’ന്തിആദിനാ പടിമുഖം നിബ്ബിജ്ഝനവസേന പത്തോ, യാഥാവതോ അവബുദ്ധോതി അത്ഥോ. ധമ്മോതി ചതുസച്ചധമ്മോ തബ്ബിനിമുത്തസ്സ പടിവിജ്ഝിതബ്ബധമ്മസ്സ അഭാവതോ. ഗമ്ഭീരോതി മഹാസമുദ്ദോ വിയ മകസതുണ്ഡസൂചിയാ അഞ്ഞത്ര സമുപചിതപരിപക്കഞാണസമ്ഭാരേഹി അഞ്ഞേസം ഞാണേന അലബ്ഭനേയ്യപതിട്ഠോ. തേനാഹ ‘‘ഉത്താനപടിക്ഖേപവചനമേത’’ന്തി. യോ അലബ്ഭനേയ്യപതിട്ഠോ, സോ ഓഗാഹിതും അസക്കുണേയ്യതായ സരൂപതോ വിസേസതോ ച പസ്സിതും ന സക്കാതി ആഹ ‘‘ഗമ്ഭീരത്താവ ദുദ്ദസോ’’തി. ദുക്ഖേന ദട്ഠബ്ബോതി കിച്ഛേന കേനചി കദാചിദേവ ദട്ഠബ്ബോ. യം പന ദട്ഠുമേവ ന സക്കാ, തസ്സ ഓഗാഹേത്വാ അനു അനു ബുജ്ഝനകോ കദാചി നത്ഥീതി ആഹ ‘‘ദുദ്ദസത്താവ ദുരനുബോധോ’’തി. ദുക്ഖേന അവബുജ്ഝിതബ്ബോ അവബോധസ്സ ദുക്കരഭാവതോ. ഇമസ്മിം ഠാനേ ‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭിക്ഖവേ, കതമം നു ഖോ ദുക്കരതരം വാ ദുരഭിസമ്ഭവതരം വാ’’തി (സം. നി. ൫.൧൧൧൫) സുത്തപദം വത്തബ്ബം. സന്താരമ്മണതായ വാ സന്തോ. നിബ്ബുതസബ്ബപരിളാഹതായ നിബ്ബുതോ. അത്തനോ പച്ചയേഹി പധാനഭാവം നീതോതി വാ പണീതോ. അതിത്തികരണട്ഠേന അതപ്പകോ സാദുരസഭോജനം വിയ. തത്ഥ ച നിരോധസച്ചം സന്തം ആരമ്മണന്തി സന്താരമ്മണം, മഗ്ഗസച്ചം സന്തം സന്താരമ്മണഞ്ചാതി സന്താരമ്മണം, അനുപസന്തസഭാവാനം കിലേസാനം സങ്ഖാരാനഞ്ച അഭാവതോ സന്തോ. നിബ്ബുതസബ്ബപരിളാഹത്താ നിബ്ബുതോ. സന്തപണീതഭാവേനേവ തദത്ഥായ അസേചനകതായ അതപ്പകതാ ദട്ഠബ്ബാ. തേനാഹ ‘‘ഇദം ദ്വയം ലോകുത്തരമേവ സന്ധായ വുത്ത’’ന്തി. ഉത്തമഞാണസ്സ വിസയത്താ ന തക്കേന അവചരിതബ്ബോ. തതോ ഏവ നിപുണഞാണഗോചരതായ സണ്ഹസുഖുമസഭാവത്താ ച നിപുണോ. ബാലാനം അവിസയത്താ യഥാവുത്തേഹി പണ്ഡിതേഹി ഏവ വേദിതബ്ബോതി പണ്ഡിതവേദനീയോ. ആലീയന്തി അഭിരമിതബ്ബട്ഠേന സേവീയന്തീതി ആലയാ, പഞ്ച കാമഗുണാ. ആലയന്തി അല്ലീയന്തി അഭിരമണവസേന സേവന്തീതി ആലയാ, തണ്ഹാവിചരിതാനി. രമന്തീതി രതിം വിന്ദന്തി കീളന്തി ലളന്തി. ആലയരതാതി ആലയനിരതാ.

ഠാനം സന്ധായാതി ഠാനസദ്ദം സന്ധായ, അത്ഥകോ പന ഠാനന്തി ച പടിച്ചസമുപ്പാദോ ഏവ അധിപ്പേതോ. തിട്ഠതി ഫലം തദായത്തവുത്തിതായാതി ഹി ഠാനം, സങ്ഖാരാദീനം പച്ചയഭൂതാ അവിജ്ജാദയോ. ഇമേസം സങ്ഖാരാദീനം പച്ചയാ ഇദപ്പച്ചയാ, അവിജ്ജാദയോ. ഇദപ്പച്ചയാ ഏവ ഇദപ്പച്ചയതാ യഥാ ‘‘ദേവോ ഏവ ദേവതാ’’. ഇദപ്പച്ചയാനം വാ അവിജ്ജാദീനം അത്തനോ ഫലം പതി പച്ചയഭാവോ ഉപ്പാദനസമത്ഥതാ ഇദപ്പച്ചയതാ. തേന പരമത്ഥപച്ചയലക്ഖണോ പടിച്ചസമുപ്പാദോ ദസ്സിതോ ഹോതി. പടിച്ച സമുപ്പജ്ജതി ഫലം ഏതസ്മാതി പടിച്ചസമുപ്പാദോ. പദദ്വയേനപി ധമ്മാനം പച്ചയട്ഠോ ഏവ വിഭാവിതോ. തേനാഹ ‘‘സങ്ഖാരാദിപച്ചയാനം ഏതം അധിവചന’’ന്തി. സങ്ഖാരാദീനം പച്ചയാ സങ്ഖാരാദിപച്ചയാ, അവിജ്ജാദയോ. തേസം സങ്ഖാരാദിപച്ചയാനം. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരോ പന വിസുദ്ധിമഗ്ഗസംവണ്ണനായം (വിസുദ്ധി. മഹാടീ. ൨.൫൭൨-൫൭൩) വുത്തനയേന വേദിതബ്ബോ. സബ്ബസങ്ഖാരസമഥോതിആദി സബ്ബന്തി സബ്ബസങ്ഖാരസമഥാദിഅഭിധേയ്യം സബ്ബം അത്ഥതോ നിബ്ബാനമേവ. ഇദാനി അസ്സ നിബ്ബാനഭാവം ദസ്സേതും ‘‘യസ്മാ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. തന്തി നിബ്ബാനം. ആഗമ്മാതി പടിച്ച അരിയമഗ്ഗസ്സ ആരമ്മണപച്ചയഹേതു. സമ്മന്തീതി പടിപ്പസ്സദ്ധിവൂപസമവസേന സമ്മന്തി. തഥാ സന്താ ച സവിസേസം ഉപസന്താ നാമ ഹോന്തീതി ആഹ ‘‘വൂപസമ്മന്തീ’’തി. ഏതേന സബ്ബേ സങ്ഖാരാ സമ്മന്തി ഏത്ഥാതി സബ്ബസങ്ഖാരസമഥോ, നിബ്ബാനന്തി ദസ്സേതി. സബ്ബസങ്ഖാരവിസംയുത്തേ ഹി നിബ്ബാനേ സബ്ബസങ്ഖാരവൂപസമപരിയായോ അട്ഠകഥായം വുത്തോ ഏവ. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ.

ഉപധീയതി ഏത്ഥ ദുക്ഖന്തി ഉപധി, ഖന്ധാദയോ. പടിനിസ്സട്ഠാതി സമുച്ഛേദവസേന പരിച്ചത്താ ഹോന്തി. സബ്ബാ തണ്ഹാതി അട്ഠസതപ്പഭേദാ സബ്ബാപി തണ്ഹാ. സബ്ബേ കിലേസരാഗാതി കാമരാഗരൂപരാഗാദിഭേദാ സബ്ബേപി കിലേസഭൂതാ രാഗാ, സബ്ബേപി വാ കിലേസാ ഇധ ‘‘കിലേസരാഗാ’’തി അധിപ്പേതാ, ന ലോഭവിസേസാ ഏവ ചിത്തസ്സ പരിളാഹഭാവാപാദനതോ. യഥാഹ ‘‘രത്തമ്പി ചിത്തം വിപരിണതം, ദുട്ഠമ്പി ചിത്തം വിപരിണതം, മൂള്ഹമ്പി ചിത്തം വിപരിണത’’ന്തി (പാരാ. ൨൭൧). വിരജ്ജന്തീതി പലുജ്ജന്തി വിക്ഖമ്ഭനതോ സബ്ബസോ തേന വിസംയുത്തഭാവതോ. സബ്ബം ദുക്ഖന്തി ജരാമരണാദിഭേദം സബ്ബം വട്ടദുക്ഖം. ഭവേന ഭവന്തി തേന തേന ഭവേന ഭവന്തരം ഭവനികന്തിഭാവേന സംസിബ്ബതി. ഫലേന വാ സദ്ധിം കമ്മം സതണ്ഹസ്സേവ ആയതിം പുനബ്ഭവഭാവതോ. തതോ വാനതോ നിക്ഖന്തം തത്ഥ തസ്സ സബ്ബസോ അഭാവതോ. ചിരനിസജ്ജാചിരഭാസനേഹി പിട്ഠിആഗിലായനതാലുഗലസോസാദിവസേന കായകിലമഥോ ചേവ കായവിഹേസാ ച വേദിതബ്ബാ. സാ ച ഖോ ദേസനായ അത്ഥമജാനന്താനം അപടിപജ്ജന്താനഞ്ച വസേന, ജാനന്താനം പന പടിപജ്ജന്താനഞ്ച ദേസനായ കായപരിസ്സമോപി സത്ഥു അപരിസ്സമോയേവ. തേനാഹ ഭഗവാ – ‘‘ന ച മം ധമ്മാധികരണം വിഹേസേസീ’’തി (ഉദാ. ൧൦). തേനേവാഹ – ‘‘യാ അജാനന്താനം ദേസനാ നാമ, സോ മമ കിലമഥോ അസ്സാ’’തി. ഉഭയന്തി ചിത്തകിലമഥോ ചിത്തവിഹേസാ ചാതി ഉഭയമ്പേതം ബുദ്ധാനം നത്ഥി ബോധിമൂലേ ഏവ സമുച്ഛിന്നത്താ. അനുബ്രൂഹനം സമ്പിണ്ഡനം. സോതി അപിസ്സൂതി നിപാതോ. വുദ്ധിപ്പത്താ വാ അച്ഛരിയാ അനച്ഛരിയാ, വുദ്ധിഅത്ഥോപി ഹി -കാരോ ഹോതി യഥാ ‘‘അസേക്ഖാ ധമ്മാ’’തി. കപ്പാനം സതസഹസ്സം ചത്താരി ച അസങ്ഖ്യേയ്യാനി സദേവകസ്സ ലോകസ്സ ധമ്മസംവിഭാഗകരണത്ഥമേവ പാരമിയോ പൂരേത്വാ ഇദാനി സമധിഗതധമ്മരജ്ജസ്സ തത്ഥ അപ്പോസ്സുക്കതാപത്തിദീപനതാ ഗാഥത്ഥസ്സ ച അച്ഛരിയതാ തസ്സ വുദ്ധിപ്പത്തീതി വേദിതബ്ബം. അത്ഥദ്വാരേന ഹി ഗാഥാനം അനച്ഛരിയതാ. ഗോചരാ അഹേസുന്തി ഉപട്ഠഹിംസു. ഉപട്ഠാനഞ്ച വിതക്കേതബ്ബതാവാതി ആഹ ‘‘പരിവിതക്കയിതബ്ബതം പാപുണിംസൂ’’തി.

യദി സുഖാപടിപദാവ, കഥം കിച്ഛതാതി ആഹ ‘‘പാരമീപൂരണകാലേ പനാ’’തിആദി. ഏവമാദീനി ദുപ്പരിച്ചജാനി ദേന്തസ്സ. ഹ-ഇതി വാ ബ്യത്തന്തി ഏതസ്മിം അത്ഥേ നിപാതോ. ‘‘ഏകംസത്ഥേ’’തി കേചി. ഹ ബ്യത്തം, ഏകംസേന വാ അലം നിപ്പയോജനം ഏവം കിച്ഛേന അധിഗതസ്സ പകാസിതും ദേസിതുന്തി യോജനാ. ഹലന്തി വാ അലന്തി ഇമിനാ സമാനത്ഥപദം ‘‘ഹലന്തി വദാമീ’’തിആദീസു വിയ. രാഗദോസഫുട്ഠേഹീതി ഫുട്ഠവിസേന വിയ സപ്പേന രാഗേന ദോസേന ച ഫുട്ഠേഹി അഭിഭൂതേഹി. രാഗദോസാനുഗതേഹീതി രാഗദോസേഹി അനുബന്ധേഹി.

നിച്ചാദീനന്തി നിച്ചാദീനം ചതുന്നം വിപല്ലാസാനം. ഏവംഗതന്തി ഏവം അനിച്ചന്തിആദിനാ ആകാരേന പവത്തം ബുജ്ഝിതബ്ബം. കാമരാഗരത്താ ച ഭവരാഗരത്താ ച നീവരണേഹി നിവുതചിത്തതായ ദിട്ഠിരാഗരത്താ വിപരീതാഭിനിവേസേന ന ദക്ഖന്തി യാഥാവതോ ധമ്മം ന പടിവിജ്ഝിസ്സന്തി. സഭാവേനാതി അവിപരീതസഭാവേന. ഏവം ഗാഹാപേതുന്തി അനിച്ചന്തിആദിനാ സഭാവേന യാഥാവതോ ധമ്മം ജാനാപേതും. രാഗദോസപരേതതാപി നേസം സമ്മൂള്ഹഭാവേനേവാതി ആഹ ‘‘തമോഖന്ധേന ആവുടാ’’തി.

ധമ്മദേസനായ അപ്പോസ്സുക്കതാപത്തിയാ കാരണം വിഭാവേതും ‘‘കസ്മാ പനാ’’തിആദിനാ സയമേവ ചോദനം സമുട്ഠാപേതി. അഞ്ഞാതവേസേനാതി ഇമസ്സ ഭഗവതോ സാവകഭാവൂപഗമനേന അഞ്ഞാതവേസേന. ‘‘അഞ്ഞതരതാപസവേസേനാ’’തി കേചി, സോ പനസ്സ അരഹത്താധിഗമനേനേവ വിഗച്ഛേയ്യ. തിവിധം കാരണം അപ്പോസ്സുക്കതാപത്തിയാ പടിപക്ഖസ്സ ബലവഭാവോ, ധമ്മസ്സ ഗമ്ഭീരതാ, തത്ഥ ച ഭഗവതോ സാതിസയം ഗാരവന്തി തം ദസ്സേതും ‘‘തസ്സ ഹീ’’തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ പടിപക്ഖാ നാമ രാഗാദയോ കിലേസാ സമ്മാപടിപത്തിയാ അന്തരായകരത്താ. തേസം ബലവഭാവതോ ചിരപരിഭാവനായ സത്തസന്താനതോ ദുബ്ബിസോധിയതായ തേ സത്തേ മത്തഹത്ഥിനോ വിയ ദുബ്ബലപുരിസം അധിഭവിത്വാ അജ്ഝോത്ഥരിത്വാ അനയബ്യസനം ആപാദേന്താ അനേകസതയോജനായാമവിത്ഥാരം സുനിചിതം ഘനസന്നിവേസം കണ്ടകദുഗ്ഗമ്പി അധിസേന്തി. ദൂരപഭേദദുച്ഛേജ്ജതാഹി ദുബ്ബിസോധിയതം പന ദസ്സേതും ‘‘അഥസ്സാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ച അന്തോ അമട്ഠതായ കഞ്ജിയപുണ്ണാ ലാബു, ചിരപാരിവാസികതായ തക്കഭരിതാ ചാടി, സ്നേഹതിന്തദുബ്ബലഭാവേന വസാപീതപിലോതികാ, തേലമിസ്സിതതായ അഞ്ജനമക്ഖിതഹത്ഥോ ദുബ്ബിസോധനീയാ വുത്താ. ഹീനൂപമാ ചേതാ രൂപപബന്ധഭാവതോ അചിരകാലികത്താ ച മലീനതായ, കിലേസസംകിലേസോ ഏവ പന ദുബ്ബിസോധനീയതരോ അനാദികാലികത്താ അരൂപനിസ്സിതത്താ ച. തേനാഹ ‘‘അതിസംകിലിട്ഠാ’’തി.

യഥാ ച ദുബ്ബിസോധനീയതരതായ, ഏവം ഗമ്ഭീരദുദ്ദസദുരനുബോധാനമ്പി വുത്തഉപമാ ഹീനൂപമാവ. ഗമ്ഭീരോപി ധമ്മോ പടിപക്ഖവിധമനേന ഞാണേന വിസദഭാവം ആപന്നേന സുപാകടോ ഭവേയ്യ, പടിപക്ഖവിധമനം പന സമ്മാപടിപത്തിപടിബദ്ധം, സാ സദ്ധമ്മസ്സവനാധീനാ, തം സത്ഥരി ധമ്മേ ച പസാദായത്തം. സോ ഗരുട്ഠാനിയാനം അജ്ഝേസനഹേതുകോതി പണാലികായ സത്താനം ധമ്മസമ്പടിപത്തിയാ ബ്രഹ്മായാചനാനിമിത്തന്തി തം ദസ്സേന്തോ ‘‘അപിചാ’’തിആദിമാഹ.

ഉപക്കിലേസഭൂതം അപ്പം രാഗാദിരജം ഏതസ്സാതി അപ്പരജം, അപ്പരജം അക്ഖി പഞ്ഞാചക്ഖു യേസം തേ തംസഭാവാതി കത്വാ അപ്പരജക്ഖജാതികാതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘പഞ്ഞാമയേ’’തിആദിമാഹ. അപ്പം രാഗാദിരജം യേസം തംസഭാവാ അപ്പരജക്ഖജാതികാതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. അസ്സവനതാതി ‘‘സയം അഭിഞ്ഞാ’’തിആദീസു വിയ കരണേ പച്ചത്തവചനന്തി ആഹ ‘‘അസ്സവനതായാ’’തി. ദസപുഞ്ഞകിരിയവസേനാതി ദാനാദിദസവിധപുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂനം വസേന. തേനാഹ ‘‘കതാധികാരാ’’തിആദി. പപഞ്ചസൂദനിയം (മ. നി. അട്ഠ. ൧.൨൮൨) പന ‘‘ദ്വാദസപുഞ്ഞകിരിയവസേനാ’’തി വുത്തം, തം ദാനാദീസു സരണഗമന-പരഹിതപരിണാമനാദിപക്ഖിപനവസേന വുത്തം.

രാഗാദിമലേന സമലേഹി പൂരണാദീഹി ഛഹി സത്ഥാരേഹി സത്ഥുപടിഞ്ഞേഹി കബ്ബരചനാവസേന ചിന്താകവിആദിഭാവേ ഠത്വാ തക്കപരിയാഹതം വീമംസാനുചരിതം സയംപടിഭാനം ചിന്തിതോ. തേ കിര ബുദ്ധകോലാഹലാനുസ്സവേന സഞ്ജാതകുതൂഹലം ലോകം വഞ്ചേന്താ കോഹഞ്ഞേ ഠത്വാ സബ്ബഞ്ഞുതം പടിജാനന്താ യം കഞ്ചി അധമ്മമേവ ‘‘ധമ്മോ’’തി ദീപേസും. തേനാഹ ‘‘തേ ഹി പുരേതരം ഉപ്പജ്ജിത്വാ’’തിആദി. അപാപുരേതന്തി ഏതം കസ്സപസ്സ ഭഗവതോ സാസനന്തരധാനതോ പഭുതി പിഹിതം നിബ്ബാനമഹാദ്വാരം അരിയമഗ്ഗം സദ്ധമ്മദേസനാഹത്ഥേന അപാപുര വിവര.

സേലോ പബ്ബതോ ഉച്ചോ ഹോതി ഥിരോ ച, ന പംസുപബ്ബതോ മിസ്സകപബ്ബതോ ചാതി ആഹ ‘‘സേലേ യഥാ പബ്ബതമുദ്ധനീ’’തി. ധമ്മമയം പാസാദന്തി ലോകുത്തരധമ്മമാഹ. സോ ഹി സബ്ബസോ പസാദാവഹോ, സബ്ബധമ്മേ അതിക്കമ്മ അബ്ഭുഗ്ഗതട്ഠേന പാസാദസദിസോ ച. പഞ്ഞാപരിയായോ വാ ഇധ ധമ്മ-സദ്ദോതി വുത്തം ‘‘പഞ്ഞാമയ’’ന്തി. സാ ഹി അബ്ഭുഗ്ഗതട്ഠേന പാസാദോതി അഭിധമ്മേ ആഗതാ. തഥാ ചാഹ –

‘‘പഞ്ഞാപാസാദമാരുയ്ഹ, അസോകോ സോകിനിം പജം;

പബ്ബതട്ഠോവ ഭൂമട്ഠേ, ധീരോ ബാലേ അവേക്ഖതീ’’തി. (ധ. പ. ൨൮);

യഥാ ഹീതിആദീസു യഥാ ച പബ്ബതേ ഠത്വാ അന്ധകാരേ ഹേട്ഠാ ഓലോകേന്തസ്സ പുരിസസ്സ ഖേത്തകേദാരപാളികുടികായോ തത്ഥ സയിതമനുസ്സാ ച ന പഞ്ഞായന്തി അനുജ്ജലഭാവതോ, കുടികാസു പന അഗ്ഗിജാലാ പഞ്ഞായതി സമുജ്ജലഭാവതോ, ഏവം ധമ്മപാസാദമാരുയ്ഹ സത്തലോകം ഓലോകയതോ ഭഗവതോ ഞാണസ്സ ആപാഥം നാഗച്ഛന്തി അകതകല്യാണാ സത്താ, ഞാണഗ്ഗിനാ അനുജ്ജലഭാവതോ അനുളാരഭാവതോ ച രത്തിം ഖിത്താ സരാ വിയ ഹോന്തി, കതകല്യാണാ പന ഭബ്ബപുഗ്ഗലാ ദൂരേ ഠിതാപി ഭഗവതോ ആപാഥം ആഗച്ഛന്തി പരിപക്കഞാണഗ്ഗിതായ സമുജ്ജലഭാവതോ ഉളാരസന്താനതായ ഹിമവന്തപബ്ബതോ വിയ ചാതി ഏവം യോജനാ വേദിതബ്ബാ.

ഗരുട്ഠാനീയം പയിരുപാസിത്വാ ഗരുതരം പയോജനം ഉദ്ദിസ്സ അഭിപത്ഥനാ അജ്ഝേസനാ, സാപി അത്ഥതോ യാചനാവ ഹോതീതി ആഹ ‘‘അജ്ഝേസനന്തി യാചന’’ന്തി. പദേസവിസയം ഞാണദസ്സനം അഹുത്വാ ബുദ്ധാനംയേവ ആവേണികഭാവതോ ഇദം ഞാണദ്വയം ‘‘ബുദ്ധചക്ഖൂ’’തി വുച്ചതീതി ആഹ ‘‘ഇമേസഞ്ഹി ദ്വിന്നം ഞാണാനം ‘ബുദ്ധചക്ഖൂ’തി നാമ’’ന്തി. തിണ്ണം മഗ്ഗ്ഗഞാണാനന്തി ഹേട്ഠിമാനം തിണ്ണം മഗ്ഗഞാണാനം ‘‘ധമ്മചക്ഖൂ’’തി നാമം ചതുസച്ചധമ്മദസ്സനമത്തഭാവതോ. യതോ താനി ഞാണാനി വിജ്ജൂപമഭാവേന വുത്താനി, അഗ്ഗമഗ്ഗഞാണം പന ഞാണകിച്ചസ്സ സിഖാപ്പത്തിയാ ദസ്സനമത്തം ന ഹോതീതി ‘‘ധമ്മചക്ഖൂ’’തി ന വുച്ചതി, യതോ തം വജിരൂപമഭാവേന വുത്തം. വുത്തനയേനാതി ‘‘അപ്പരജക്ഖജാതികാ’’തി ഏത്ഥ വുത്തനയേന. യസ്മാ മന്ദകിലേസാ ‘‘അപ്പരജക്ഖാ’’തി വുത്താ, തസ്മാ ബഹലകിലേസാ ‘‘മഹാരജക്ഖാ’’തി വേദിതബ്ബാ. പടിപക്ഖവിധമനസമത്ഥതായ തിക്ഖാനി സൂരാനി വിസദാനി, വുത്തവിപരിയായേന മുദൂനി. സദ്ധാദയോ ആകാരാതി സദ്ദഹനാദിപ്പകാരേ വദതി. സുന്ദരാതി കല്യാണാ. സമ്മോഹവിനോദനിയം പന ‘‘യേസം ആസയാദയോ കോട്ഠാസാ സുന്ദരാ, തേ സ്വാകാരാ’’തി വുത്തം, തം ഇമായ അത്ഥവണ്ണനായ അഞ്ഞദത്ഥു സംസന്ദതീതി ദട്ഠബ്ബം. കാരണം നാമ പച്ചയാകാരോ, സച്ചാനി വാ. പരലോകന്തി സമ്പരായം. തം ദുക്ഖാവഹം വജ്ജം വിയ ഭയതോ പസ്സിതബ്ബന്തി വുത്തം ‘‘പരലോകഞ്ചേവ വജ്ജഞ്ച ഭയതോ പസ്സന്തീ’’തി. സമ്പത്തിഭവതോ വാ അഞ്ഞത്താ വിപത്തിഭവോ പരലോകോതി വുത്തം ‘‘പര…പേ… പസ്സന്തീ’’തി.

അയം പനേത്ഥ പാളീതി ഏത്ഥ ‘‘അപ്പരജക്ഖാ’’തി പദാനം അത്ഥവിഭാവനേ അയം തസ്സ തഥാഭാവസാധനപാളി. സദ്ധാദീനഞ്ഹി വിമുത്തപരിപാചകധമ്മാനം ബലവഭാവോ തപ്പടിപക്ഖാനം പാപധമ്മാനം ദുബ്ബലഭാവേ സതി ഹോതി. തേസഞ്ച ബലവഭാവോ സദ്ധാദീനം ദുബ്ബലഭാവേതി വിമുത്തിപരിപാചകധമ്മാനം സവിസേസം അത്ഥിതാനത്ഥിതാവസേന അപ്പരജക്ഖാ മഹാരജക്ഖാതിആദയോ പാളിയം (പടി. മ. ൧.൧൧൧) വിഭജിത്വാ ദസ്സിതാ ‘‘സദ്ധോ പുഗ്ഗലോ അപ്പരജക്ഖോ’’തിആദിനാ. ഖന്ധാദയോ ഏവ ലുജ്ജനപലുജ്ജനട്ഠേന ലോകോ സമ്പത്തിഭവഭൂതോ ലോകോ സമ്പത്തിഭവലോകോ, സുഗതിസങ്ഖാതോ ഉപപത്തിഭവോ. സമ്പത്തി ഭവതി ഏതേനാതി സമ്പത്തിസമ്ഭവലോകോ, സുഗതിസംവത്തനിയോ കമ്മഭവോ. ദുഗ്ഗതിസങ്ഖാതഉപപത്തിഭവ-ദുഗ്ഗതിസംവത്തനിയകമ്മഭവാ വിപത്തിഭവലോക-വിപത്തിസമ്ഭവലോകാ. പുന ഏകകദുകാദിവസേന ലോകം വിഭജിത്വാ ദസ്സേതും ‘‘ഏകോ ലോകോ’’തിആദി വുത്തം. ആഹാരാദയോ വിയ ഹി ആഹാരട്ഠിതികാ സങ്ഖാരാ സബ്ബേ ലുജ്ജനട്ഠേന ലോകോതി. തത്ഥ ഏകോ ലോകോ സബ്ബേ സത്താ ആഹാരട്ഠിതികാതി യായം പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനായ കഥായ സബ്ബേസം സങ്ഖാരാനം പച്ചയായത്തവുത്തിതാ വുത്താ, തായ സബ്ബോ സങ്ഖാരലോകോ ഏകോ ഏകവിധോ പകാരന്തരസ്സ അഭാവതോ. ദ്വേ ലോകാതിആദീസുപി ഇമിനാ നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. നാമഗ്ഗഹണേന ചേത്ഥ നിബ്ബാനസ്സ അഗ്ഗഹണം തസ്സ അലോകസഭാവത്താ.

നനു ച ‘‘ആഹാരട്ഠിതികാ’’തി ഏത്ഥ പച്ചയായത്തവുത്തിതായ മഗ്ഗഫലാനമ്പി ലോകതാ ആപജ്ജതീതി? നാപജ്ജതി, പരിഞ്ഞേയ്യാനം ദുക്ഖസച്ചധമ്മാനം ഇധ ‘‘ലോകോ’’തി അധിപ്പേതത്താ. അഥ വാ ന ലുജ്ജതി ന പലുജ്ജതീതി യോ ഗഹിതോ തഥാ ന ഹോതി, സോ ലോകോതി തംഗഹണരഹിതാനം ലോകുത്തരാനം നത്ഥി ലോകതാ. ഉപാദാനാനം ആരമ്മണഭൂതാ ഖന്ധാ ഉപാദാനക്ഖന്ധാ. അനുരോധാദിവത്ഥുഭൂതാ ലാഭാദയോ അട്ഠ ലോകധമ്മാ. ദസായതനാനീതി ദസ രൂപായതനാനി. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ. വിവട്ടജ്ഝാസയസ്സ അധിപ്പേതത്താ തസ്സ ച സബ്ബം തേഭൂമകകമ്മം ഗരഹിതബ്ബം വജ്ജിതബ്ബഞ്ച ഹുത്വാ ഉപട്ഠാതീതി വുത്തം ‘‘സബ്ബേ അഭിസങ്ഖാരാ വജ്ജാ, സബ്ബേ ഭവഗാമികമ്മാ വജ്ജാ’’തി. അപ്പരജക്ഖതാദീസു പഞ്ചസു ദുകേസു ഏകേകസ്മിം ദസ ദസ കത്വാ ‘‘പഞ്ഞാസായ ആകാരേഹി ഇമാനി പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി ജാനാതീ’’തി വുത്തം. അഥ വാ അന്വയതോ ബ്യതിരേകതോ ച സദ്ധാദീനം ഇന്ദ്രിയാനം പരോപരിയത്തം ജാനാതീതി കത്വാ തഥാ വുത്തം. ഏത്ഥ ച അപ്പരജക്ഖാദിഭബ്ബാദിവസേന ആവജ്ജേന്തസ്സ ഭഗവതോ തേ സത്താ പുഞ്ജപുഞ്ജാവ ഹുത്വാ ഉപട്ഠഹന്തി, ന ഏകേകാ.

ഉപ്പലാനി ഏത്ഥ സന്തീതി ഉപ്പലിനീ. ഉപ്പലഗച്ഛോപി ജലാസയോപി ച. ഇധ പന ജലാസയോ അധിപ്പേതോതി ആഹ ‘‘ഉപ്പലവനേ’’തി. യാനി ഹി ഉദകസ്സ അന്തോ നിമുഗ്ഗാനേവ ഹുത്വാ പുസന്തി വഡ്ഢന്തി, താനി അന്തോനിമുഗ്ഗപോസീനി. ദീപിതാനീതി അട്ഠകഥായം പകാസിതാനി, ഇധേവ വാ ‘‘അഞ്ഞാനിപീ’’തിആദിനാ ദസ്സിതാനി. ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂതി ഉഗ്ഘടനം നാമ ഞാണുഗ്ഘടനം, ഞാണേന ഉഗ്ഘടിതമത്തേനേവ ജാനാതീതി അത്ഥോ. വിപഞ്ചിതം വിത്ഥാരിതമേവ അത്ഥം ജാനാതീതി വിപഞ്ചിതഞ്ഞൂ. നിദ്ദേസാദീഹി ധമ്മാഭിസമയായ നേതബ്ബോതി നേയ്യോ. പജ്ജതി അത്ഥോ ഏതേനാതി പദം, പജ്ജതേ ഞായതേതി വാ പദം, തദത്ഥോ. പദം പരമം ഏതസ്സ, ന സച്ചാഭിസമ്ബോധോതി പദപരമോ.

ഉദാഹടവേലായാതി ഉദാഹാരേ ധമ്മസ്സ ഉദ്ദേസേ ഉദാഹടമത്തേയേവ. ധമ്മാഭിസമയോതി ചതുസച്ചധമ്മസ്സ ഞാണേന സദ്ധിം അഭിസമയോ. അയം വുച്ചതീതി അയം ‘‘ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ’’തിആദിനാ നയേന സംഖിത്തേന മാതികായ ഠപിയമാനായ ദേസനാനുസാരേന ഞാണം പേസേത്വാ അരഹത്തം ഗണ്ഹിതും സമത്ഥോ പുഗ്ഗലോ ‘‘ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂ’’തി വുച്ചതി. അയം വുച്ചതീതി സംഖിത്തേന മാതികം ഠപേത്വാ വിത്ഥാരേന അത്ഥേ വിഭജിയമാനേ അരഹത്തം പാപുണിതും സമത്ഥോ പുഗ്ഗലോ ‘‘വിപഞ്ചിതഞ്ഞൂ’’തി വുച്ചതി. ഉദ്ദേസതോതി ഉദ്ദേസഹേതു. ഉദ്ദിസന്തസ്സ ഉദ്ദിസാപേന്തസ്സ വാതി അത്ഥോ. പരിപുച്ഛതോതി അത്ഥം പരിപുച്ഛന്തസ്സ. അനുപുബ്ബേന ധമ്മാഭിസമയോ ഹോതീതി അനുക്കമേന അരഹത്തപ്പത്തി ഹോതി. ന തായ ജാതിയാ ധമ്മാഭിസമയോ ഹോതീതി തേന അത്തഭാവേന മഗ്ഗം വാ ഫലം വാ അന്തമസോ ഝാനം വാ വിപസ്സനം വാ നിബ്ബത്തേതും ന സക്കോതി. അയം വുച്ചതി പദപരമോതി അയം പുഗ്ഗലോ ഛബ്ബിധം ബ്യഞ്ജനപദം ഛബ്ബിധം അത്ഥപദന്തി ഇദം പദമേവ പരമം അസ്സാതി പദപരമോതി വുച്ചതീതി അത്ഥോ.

വാസനാ ഹോതീതി ദേസനാ ഫലവോഹാരേന വാസനാ ഹോതീതി വുത്താ. ന ഹി കാചി ബുദ്ധാനം ദേസനാ നിരത്ഥകാ. യേതി യേ ദുവിധേ പുഗ്ഗലേ. വിഭങ്ഗേ കമ്മാവരണേനാതി പഞ്ചവിധേന ആനന്തരിയകമ്മേന. വിപാകാവരണേനാതി അഹേതുകപടിസന്ധിയാ. യസ്മാ പന ദുഹേതുകാനമ്പി അരിയമഗ്ഗപടിവേധോ നത്ഥി, തസ്മാ ദുഹേതുകാ പടിസന്ധിപി വിപാകാവരണമേവാതി വേദിതബ്ബാ. കിലേസാവരണേനാതി നിയതമിച്ഛാദിട്ഠിയാ. അസ്സദ്ധാതി ബുദ്ധാദീസു സദ്ധാരഹിതാ. അച്ഛന്ദികാതി കത്തുകമ്യതാഛന്ദരഹിതാ. ഉത്തരകുരുകാ മനുസ്സാ അച്ഛന്ദികട്ഠാനം പവിട്ഠാ. ദുപ്പഞ്ഞാതി ഭവങ്ഗപഞ്ഞായ പരിഹീനാ. ഭവങ്ഗപഞ്ഞായ പന പരിപുണ്ണായപി യസ്സ ഭവങ്ഗചലനം ലോകുത്തരസ്സ പച്ചയോ ന ഹോതി, സോപി ദുപ്പഞ്ഞോ ഏവ നാമ. അഭബ്ബാ നിയാമം ഓക്കമിതും കുസലേസു ധമ്മേസു സമ്മത്തന്തി കുസലേസു ധമ്മേസു സമ്മത്തനിയാമസങ്ഖാതം മഗ്ഗം ഓക്കമിതും അധിഗന്തും അഭബ്ബാ. ന കമ്മാവരണേനാതിആദീനി വുത്തവിപരിയായേന വേദിതബ്ബാനി. രാഗചരിതാദിആദീസു യം വത്തബ്ബം, തം പരമത്ഥദീപനിയം വിസുദ്ധിമഗ്ഗസംവണ്ണനായം (വിസുദ്ധി. മഹാടീ. ൧.൪൩) വുത്തനയേന വേദിതബ്ബം.

നിബ്ബാനസ്സ ദ്വാരം പവിസനമഗ്ഗോ വിവരിത്വാ ഠപിതോ മഹാകരുണൂപനിസ്സയേന സയമ്ഭുഞാണേന അധിഗതത്താ. സദ്ധം പമുഞ്ചന്തൂതി അത്തനോ സദ്ധം ധമ്മസമ്പടിച്ഛനയോഗ്യം കത്വാ വിസ്സജ്ജേന്തു, സദ്ദഹനാകാരേന നം ഉപട്ഠപേന്തൂതി അത്ഥോ. സുഖേന അകിച്ഛേന പവത്തനീയതായ സുപ്പവത്തിതം. ന ഭാസിം ന ഭാസിസ്സാമീതി ചിന്തേസിം.

സത്ഥു സന്തികം ഉപഗതാനം ദേവാനം ബ്രഹ്മാനഞ്ച തസ്സ പുരതോ അന്തരധാനം നാമ അതിട്ഠനന്തി ആഹ ‘‘സകട്ഠാനമേവ ഗതോ’’തി. സദ്ധിന്ദ്രിയാദി സമ്മാദിട്ഠിആദികോ ധമ്മോ ഏവ വിനേയ്യസന്താനേ പവത്തനട്ഠേന ചക്കന്തി ധമ്മചക്കം. അഥ വാ ചക്കന്തി ആണാ. ധമ്മന്തി ദേസനാ. അഥ വാ അത്ഥധമ്മതോ അനപേതത്താ ധമ്മഞ്ച തം പവത്തനട്ഠേന ചക്കഞ്ചാതി ധമ്മചക്കം. ധമ്മേന ഞായേന ചക്കന്തിപി ധമ്മചക്കം. യഥാഹ ‘‘ധമ്മഞ്ച പവത്തേതി ചക്കഞ്ചാതി ധമ്മചക്കം, ചക്കഞ്ച പവത്തേതി ധമ്മഞ്ചാതി ധമ്മചക്കം, ധമ്മേന പവത്തേതീതി ധമ്മചക്കം, ധമ്മചരിയായ പവത്തേതീതി ധമ്മചക്ക’’ന്തിആദി (പടി. മ. ൨.൪൦-൪൧). പവത്തേസീതി പട്ഠപേസി.

ബ്രഹ്മായാചനസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.