൯. മാനകാമസുത്തവണ്ണനാ

൯. സേയ്യാദിഭേദം മാനം അപ്പഹായ തം പഗ്ഗയ്ഹ വിചരന്തോ കാമേന്തോ നാമ ഹോതീതി ആഹ ‘‘മാനം കാമേന്തസ്സ ഇച്ഛന്തസ്സാ’’തി. ദമതി ചിത്തം ഏതേനാതി ദമോ, സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗാദികോ സമാധിപക്ഖികോ ദമോ. മനച്ഛട്ഠാനി ഇന്ദ്രിയാനി ദമേതീതി ദമോ, ഇന്ദ്രിയസംവരോ. കിലേസേ ദമേതി പജഹതീതി ദമോ, പഞ്ഞാ. ഉപവസനവസേന കായകമ്മാദിം ദമേതീതി ദമോ, ഉപോസഥകമ്മം. കോധൂപനാഹമക്ഖമാനാദികേ ദമേതി വിനേതീതി ദമോ, അധിവാസനഖന്തി. തേനേവാതി ‘‘ദമോ’’തി സമാധിപക്ഖികധമ്മാനം ഏവ അധിപ്പേതത്താ. ‘‘ന മോനം അത്ഥീ’’തി ച പാഠോ. അസമാഹിതസ്സാതി സമാധിപടിക്ഖേപോ ജോതിതോ.

മച്ചുധേയ്യസ്സ പാരതരണസ്സ വുച്ചമാനത്താ ‘‘മോനന്തി ചതുമഗ്ഗഞാണ’’ന്തി വുത്തം. ന ഹി തതോ അഞ്ഞേന തം സമ്ഭവതി. ജാനാതി അസമ്മോഹപടിവേധവസേന പടിവിജ്ഝതീതി അത്ഥോ. മച്ചു ധീയതി ഏത്ഥാതി മച്ചുധേയ്യം, ഖന്ധപഞ്ചകം മരണധമ്മത്താ. തസ്സേവാതി മച്ചുധേയ്യസ്സേവ. പാരം പരതീരഭൂതം നിബ്ബാനം. തരേയ്യാതി ഏത്ഥ തരണം നാമ അരിയമഗ്ഗബ്യാപാരോതി ആഹ ‘‘പടിവിജ്ഝേയ്യ പാപുണേയ്യാ’’തി. തഥാ ഹി വക്ഖതി ‘‘പടിവേധതരണം നാമ വുത്ത’’ന്തി. ‘‘ന തരേയ്യ ന പടിവിജ്ഝേയ്യ ന പാപുണേയ്യ വാ’’തി അയമേത്ഥ പാഠോ യുത്തോ. അഞ്ഞഥാ ‘‘ഇദം വുത്തം ഹോതീ’’തിആദിവചനം വിരുജ്ഝേയ്യ. ഏകോ അരഞ്ഞേ വിഹരന്തോതി ഏകാകീ ഹുത്വാ അരഞ്ഞേ വിഹരന്തോതി അത്ഥോ.

കാമം ഹേട്ഠിമമഗ്ഗേഹിപി ഏകച്ചസ്സ മാനസ്സ പഹാനം ലബ്ഭതി. അഗ്ഗമഗ്ഗേനേവ പന തസ്സ അനവസേസതോ പഹാനന്തി ആഹ – ‘‘അരഹത്തമഗ്ഗേന നവവിധമാനം പജഹിത്വാ’’തി. ഉപചാരസമാധിപുബ്ബകോ അപ്പനാസമാധീതി വുത്തം ‘‘ഉപചാരപ്പനാസമാധീഹീ’’തി, ന ഉപചാരസമാധിമത്തേന സമാധിമത്തം സന്ധായ പച്ചേകം വാക്യപരിസമാപനസ്സ അയുജ്ജനതോ. ന ഹി അപ്പനം അപ്പത്തം ലോകുത്തരജ്ഝാനം അത്ഥി. ‘‘സുചേതസോ’’തി ചിത്തസ്സ ഞാണസഹിതതായ ലക്ഖണവചനന്തി ആഹ ‘‘ഞാണസമ്പയുത്തതായാ’’തിആദി. തഥാ ഹി വക്ഖതി ‘‘സുചേതസോതി ഏത്ഥ ചിത്തേന പഞ്ഞാ ദസ്സിതാ’’തി. ‘‘സബ്ബധി വിപ്പമുത്തോ’’തി സബ്ബേസു ഭവാദീസു വിസംസട്ഠചിത്തോ സബ്ബസോ ഖന്ധാദീഹി വിസംയുത്തോ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘സബ്ബേസു ഖന്ധായതനാദീസു വിപ്പമുത്തോ ഹുത്വാ’’തി. പരിഞ്ഞാപടിവേധോ സച്ഛികിരിയപടിവേധേന വിനാ നത്ഥീതി ആഹ ‘‘തേഭൂമക…പേ… വുത്ത’’ന്തി.

മാനം നിസ്സായ ദുച്ചരിതചരണതോ മാനോ നാമായം സീലഭേദനോ. തസ്മാതി മാനസ്സ സീലപടിപക്ഖഭാവതോ. ഇമിനാ പടിപക്ഖപ്പഹാനകിത്തനേന. അധിചിത്തസിക്ഖാ കഥിതാ സരൂപതോ ഏവാതി അധിപ്പായോ. ഏത്ഥ ചിത്തേനാതി സു-സദ്ദേന വിസേസിതചിത്തേന. തസ്മാതി പഞ്ഞായ ദസ്സിതത്താ. ഇമിനാതി ‘‘സുചേതസോ’’തി ഇമിനാ പദേന. അധിസീലസിക്ഖാ അധിചിത്തസിക്ഖാ അധിപഞ്ഞാസിക്ഖാതി സീലാദീനിപി വിസേസേത്വാ വുത്താനി. സമ്ഭവേ ബ്യഭിചാരേ ച വിസേസനവിസേസിതബ്ബതാതി തം ദസ്സേന്തോ ‘‘അധിസീലഞ്ച നാമ സീലേ സതി ഹോതീ’’തിആദിം വത്വാ തദുഭയം വിഭാഗേന ദസ്സേതും ‘‘തസ്മാ’’തിആദി വുത്തം. പഠമനയോ സങ്കരവസേന പവത്തോതി അസങ്കരവസേന ദസ്സേതും ‘‘അപിചാ’’തിആദിനാ ദുതിയനയോ വുത്തോ. ‘‘സമാപന്നാ’’തി ഏത്ഥാപി ‘‘നിബ്ബാനം പത്ഥയന്തേനാ’’തി ആനേത്വാ സമ്ബന്ധോ. വിപസ്സനായ പാദകഭാവം അനുപഗതാപി തദത്ഥം നിബ്ബത്തനാദിവസേന സമാപന്നാതി അയമത്ഥോ പുരിമനയതോ വിസേസോ. അധിപഞ്ഞായ പനേത്ഥ പുരിമനയതോ വിസേസോ നത്ഥീതി സാ അനുദ്ധടാ. സമോധാനേത്വാതി പരിയായതോ സരൂപതോ ച സങ്ഗഹേത്വാ. സകലസാസനന്തി തിസ്സന്നം കഥിതത്താ ഏവ സിക്ഖത്തയസങ്ഗഹം സകലസാസനം കഥിതം ഹോതീതി.

മാനകാമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.