൪. അച്ചേന്തിസുത്തവണ്ണനാ

൪. കാലയന്തി ഖേപേന്തീതി കാലാ. പുരേഭത്താദയോ ഹി കാലാ ധമ്മപ്പവത്തിമത്തതായ പരമത്ഥതോ അവിജ്ജമാനാപി ലോകസങ്കേതമത്തസിദ്ധാ തസ്സായേവ ധമ്മപ്പവത്തിയാ ഗതഗതായ അനിവത്തനതോ തം തം ധമ്മപ്പവത്തിം ഖേപേന്താ വിനാസയന്താ വിയ സയഞ്ച താഹി സദ്ധിം അച്ചേന്താ വിയ ഹോന്തി. തേനാഹ – ‘‘കാലോ ഘസതി ഭൂതാനി, സബ്ബാനേവ സഹത്തനാ’’തി (ജാ. ൧.൨.൧൯൦). ‘‘തരയന്തി രത്തിയോ’’തി ഏത്ഥാപി വുത്തനയേനേവ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ‘‘ഏതം ഭയം മരണേ പേക്ഖമാനോ’’തി വുച്ചമാനത്താ പുഗ്ഗലം മരണൂപഗമനായ തരയന്തീതി അത്ഥോ വുത്തോ. വയോഗുണാതി ഏത്ഥ കോട്ഠാസാ ഗുണാ. തിത്ഥിയാനം ഹി ചരിമചിത്തേന സകലചിത്തേ വയസമൂഹേ വയസമഞ്ഞാതി ആഹ – ‘‘പഠമമജ്ഝിമപച്ഛിമവയാനം ഗുണാ, രാസയോതി അത്ഥോ’’തി. ആനിസംസട്ഠോ ഗുണട്ഠോ ‘‘വാകചിരം നിവാസേസിം, ദ്വാദസഗുണമുപാഗത’’ന്തിആദീസു (ബു. വം. ൨.൩൦) വിയ. ‘‘തന്ദിഗുണാഹം കരിസ്സാമി, ദിഗുണം ദിഗുണം വദ്ധേയ്യാ’’തി ച ഏവമാദീസു പന തബ്ഭാവവുത്തിഅത്ഥോ ഗുണട്ഠോ.

‘‘അസങ്ഖ്യേയ്യാനി നാമാനി, സഗുണേന മഹേസിനോ;

ഗുണേന നാമമുദ്ധേയ്യം, അപി നാമ സഹസ്സതോ’’തി. (ധ. സ. അട്ഠ. ൧൩൧൩; ഉദാ. ൫൩; പടി. മ. അട്ഠ. ൧.൧.൭൬) –

ആദീസു പസംസട്ഠോ ഗുണട്ഠോ ദട്ഠബ്ബോ. ‘‘വയോഗുണാ അനുപുബ്ബം ജഹന്തീ’’തി ഏത്ഥ അത്ഥോ ‘‘അച്ചേന്തി കാലാ’’തി ഏത്ഥ വുത്തനയോ ഏവ. പഠമമജ്ഝിമവയാതി പഠമഗ്ഗഹണഞ്ചേത്ഥ വയസ്സ ഗതസ്സ അപുനരാവത്തിദസ്സനത്ഥം കതം. തേനേവാഹ – ‘‘മരണക്ഖണേ പന തയോപി വയാ ജഹന്തേവാ’’തി.

ഏത്ഥ ച പാളിയം ‘‘അച്ചേന്തി കാലാ’’തി സാമഞ്ഞതോ കാലസ്സ അപഗമനം ദസ്സിതം, പുന തം വിസേസതോപി ദസ്സേതും ഇതരദ്വയം വുത്തം. അട്ഠകഥായം പന മുദിന്ദ്രിയസ്സ വസേന ‘‘വയോഗുണാ അനുപുബ്ബം ജഹന്തീ’’തി വുത്തം, മജ്ഝിമിന്ദ്രിയസ്സ വസേന ‘‘തരയന്തി രത്തിയോ’’തി വുത്തന്തി അധിപ്പായേന ‘‘കാലാതി പുരേഭത്താദയോ കാലാ’’തി വുത്തം. തസ്മാ തത്ഥ ആദി-സദ്ദേന പച്ഛാഭത്തപഠമയാമ-മുഹുത്തകാലാദി-കാലകോട്ഠാസോ ഏവ അണുപഭേദോ കാലവിഭാഗോ ഗഹിതോതി വേദിതബ്ബോ. സേസന്തി ഇധ ദ്വീസു ഗാഥാസു പച്ഛിമദ്ധോ. സോ ഹി ഇധ അത്ഥതോ അധിഗതത്താ അനന്തരസുത്തേ ച വുത്തത്താ അതിദിസിതോ.

അച്ചേന്തിസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.