൨. നിമോക്ഖസുത്തവണ്ണനാ

൨. പഠമമാഗതന്തി സംവണ്ണനാവസേന പഠമസുത്താദീസു പഠമം ആഗതപദം. ഉത്താനത്ഥന്തി പാകടത്ഥം. അപുബ്ബംയേവ ഹി ദുവിഞ്ഞേയ്യത്ഥഞ്ച പദം സംവണ്ണേതബ്ബം. നോതി പുച്ഛായം നു-സദ്ദേന സമാനത്ഥോ നിപാതോതി ആഹ ‘‘ജാനാസി നോതി ജാനാസി നൂ’’തി. വട്ടതോ നിമുച്ചന്തി തേന സത്താതി നിമോക്ഖോ, മഗ്ഗോ. സോ ച പമുച്ചന്തി തേനാതി പമോക്ഖോ, പമുച്ചനന്തേ പന അധിഗന്തബ്ബത്താഫലം ‘‘പമോക്ഖോ’’തി വുത്തം, യഥാ അരഹത്തം ‘‘രാഗക്ഖയോ ദോസക്ഖയോ മോഹക്ഖയോ’’തി വുത്തം. തേതി സത്താ. വിവിച്ചതീതി വിസും അസമ്മിസ്സോ ഹോതി, വിഗച്ഛതീതി അത്ഥോ. വിവിച്ചതി ദുക്ഖം ഏതസ്മാതി വിവേകോ. ദുതിയവികപ്പേ പന സകലവട്ടദുക്ഖതോ സത്താ നിമുച്ചന്തി ഏത്ഥ പമുച്ചന്തി വിവിച്ചന്തി ചാതി നിമോക്ഖോ പമോക്ഖോ വിവേകോ, നിബ്ബാനന്തി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഏത്ഥാതി ച നിമിത്തത്ഥേ ഭുമ്മവചനം ദട്ഠബ്ബം. അവധാരണത്ഥോ ഖോ-കാരോ ‘‘അസ്സോസി ഖോ’’തിആദീസു വിയ.

നന്ദീമൂലകോ ഭവോ നന്ദീഭവോ പുരിമപദേ ഉത്തരപദലോപേന ‘‘സാകഭക്ഖോ പത്ഥവോ സാകപത്ഥവോ’’തി യഥാ. പഠമം കമ്മവട്ടപധാനം അത്ഥം വത്വാ പുന കിലേസകമ്മാനം വസേന ഉഭയപ്പധാനം അത്ഥം വദന്തോ ‘‘നന്ദിയാ ചാ’’തിആദിമാഹ. പുരിമനയേതി നന്ദീമൂലകോ കമ്മഭവോ നന്ദീഭവോതി ഏതസ്മിം പക്ഖേ. നന്ദീഭവേനാതി നന്ദീഭവപദേന. തിവിധകമ്മാഭിസങ്ഖാരവസേനാതി പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരാദിവസേന കായസങ്ഖാരാദിവസേന ച തിപ്പകാരസ്സ കമ്മാഭിസങ്ഖാരസ്സ വസേന. സങ്ഖാരക്ഖന്ധോ ഗഹിതോ ചേതനാപധാനത്താ സങ്ഖാരക്ഖന്ധസ്സ. സഞ്ഞാവിഞ്ഞാണേഹീതി ‘‘സഞ്ഞാവിഞ്ഞാണസങ്ഖയാ’’തി ഏവം വുത്തസഞ്ഞാവിഞ്ഞാണപദേഹി. തംസമ്പയുത്താ ചാതി തേന യഥാവുത്തസങ്ഖാരക്ഖന്ധേന സമം യുത്താ ഏവ. ദ്വേ ഖന്ധാതി സഞ്ഞാവിഞ്ഞാണക്ഖന്ധാ.

നനു ഏത്ഥ വേദനാക്ഖന്ധോ ന ഗഹിതോതി? നോ ന ഗഹിതോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘തേഹി പനാ’’തിആദിമാഹ. തീഹി ഖന്ധേഹീതി സഞ്ഞാസങ്ഖാരവിഞ്ഞാണക്ഖന്ധേഹി. ഗഹിതാവ അവിനാഭാവതോ. ന ഹി വേദനാരഹിതോ കോചി ചിത്തുപ്പാദോ അത്ഥി. അനുപാദിണ്ണകാനന്തി കുസലാകുസലാനം. ന ഹേത്ഥ കിരിയാഖന്ധാനം അപ്പവത്തി അധിപ്പേതാ. അപ്പവത്തിവസേനാതി അനുപ്പത്തിധമ്മതാപത്തിവസേന. നിബ്ബത്തനവസേന കമ്മകിലേസേഹി ഉപാദീയതീതി ഉപാദി, പഞ്ചക്ഖന്ധാ. ഉപാദിനോ സേസോ ഉപാദിസേസോ, സഹ ഉപാദിസേസേനാതി സഉപാദിസേസം. നിബ്ബാനം കഥിതം സകലകമ്മകിലേസവൂപസമത്ഥസ്സ ജോതിതത്താ. ഹേട്ഠാ ദ്വീഹി പദേഹി അനുപാദിണ്ണകക്ഖന്ധാ ഗഹിതാതി ‘‘വേദനാന’’ന്തി ഏത്ഥ ഉപാദിണ്ണകഗ്ഗഹണം യുത്തന്തി ആഹ ‘‘ഉപാദിണ്ണകവേദനാന’’ന്തി. നിരോധേനാതി തപ്പടിബദ്ധഛന്ദരാഗനിരോധവസേന നിരുജ്ഝനേന. ഉപസമേനാതി അച്ചന്തൂപസമേന അപ്പവത്തനേന. ഏവഞ്ച കത്വാ ച-സദ്ദഗ്ഗഹണം സമത്ഥിതം ഹോതി. തേസന്തി തസ്സാ വേദനായ തംസമ്പയുത്താനഞ്ച തിണ്ണം ഖന്ധാനം. വത്ഥാരമ്മണവസേനാതി വത്ഥുഭൂതാനം ഛന്നം ആരമ്മണഭൂതാനഞ്ച സബ്ബേസമ്പി ഉപാദിണ്ണകരൂപധമ്മാനം വസേന.

കസ്മാ പന ഹേട്ഠാ ചത്താരോ അരൂപക്ഖന്ധായേവ വുത്താ, രൂപക്ഖന്ധോ ന ഗഹിതോതി? വിസേസഭാവതോ. സഉപാദിസേസനിബ്ബാനപ്പത്തിയഞ്ഹി ഉപാദിണ്ണകരൂപധമ്മാനം വിയ അനുപാദിണ്ണകരൂപധമ്മാനം അപ്പവത്തിയേവ നത്ഥി. ദുതിയനയേതി നന്ദിയാ ച ഭവസ്സ ചാതി ഏതമ്ഹി പക്ഖേ. നന്ദിഗ്ഗഹണേന സങ്ഖാരക്ഖന്ധോ ഗഹിതോ തംസഹചരണതോ. ഉപപത്തിഭവസങ്ഖാതോ രൂപക്ഖന്ധോതി ഉപാദിണ്ണകരൂപധമ്മമേവ വദതി. തഗ്ഗഹണേനേവ ച തന്നിമിത്തകാനി ഉതുആഹാരജാനി, വിഞ്ഞാണഗ്ഗഹണേന ചിത്തജാനീതി ചതുസന്തതിരൂപസ്സപേത്ഥ ഗഹിതതാ വേദിതബ്ബാ. സഞ്ഞാദീഹീതി സഞ്ഞാവിഞ്ഞാണവേദനാഗഹണേഹി തയോ ഖന്ധാ ഗഹിതാ, തഞ്ച ഖോ ഉപാദിണ്ണാ അനുപാദിണ്ണാതി വിഭാഗം അകത്വാ അവിസേസതോ. അവിസേസേന ഹി പഞ്ചന്നം ഖന്ധാനം അപ്പവത്തി നിബ്ബാനം. തേനാഹ ‘‘ഏവം…പേ… നിബ്ബാനം കഥിതം ഹോതീ’’തി. ‘‘നിബ്ബാന’’ന്തി ഹി ഇധ അമതമഹാനിബ്ബാനം അധിപ്പേതം. ഇമമേവ ച നയന്തി ഇദം യഥാവുത്തം ദുതിയമേവ. ചത്താരോ മഹാനികായേ ധാരേതീതി ചതുനികായികോ. ഭണ്ഡികനാമകോ ഥേരോ ഭണ്ഡികത്ഥേരോ. ഇതീതി വുത്തപ്പകാരപരാമസനം. നിബ്ബാനവസേനേവാതി പഠമനയേ സഉപാദിസേസനിബ്ബാനസ്സ അനുപാദിസേസനിബ്ബാനസ്സ ച, ദുതിയേ പന ‘‘അമതമഹാനിബ്ബാനസ്സാ’’തി സബ്ബഥാപി നിബ്ബാനസ്സേവ വസേന ഭഗവാ ദേസനം നിട്ഠപേസി സമാപേസീതി.

നിമോക്ഖസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.