൧. ഓഘതരണസുത്തവണ്ണനാ

വിഭാഗവന്താനം സഭാവവിഭാവനം വിഭാഗദസ്സനവസേനേവ ഹോതീതി പഠമം താവ സംയുത്തവഗ്ഗസുത്താദിവസേന സംയുത്താഗമസ്സ വിഭാഗം ദസ്സേതും ‘‘തത്ഥ സംയുത്താഗമോ നാമാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ തത്ഥാതി യം വുത്തം – ‘‘സംയുത്താഗമവരസ്സ അത്ഥം പകാസയിസ്സാമീ’’തി, തസ്മിം വചനേ. തത്ഥാതി വാ ‘‘ഏതായ അട്ഠകഥായ വിജാനാഥ സംയുത്തനിസ്സിതം അത്ഥ’’ന്തി ഏത്ഥ യം സംയുത്തഗ്ഗഹണം കതം, തത്ഥ. പഞ്ച വഗ്ഗാ ഏതസ്സാതി പഞ്ചവഗ്ഗോ. അവയവേന വിഗ്ഗഹോ, സമുദായോ സമാസത്ഥോ.

ഇദാനി തം ആദിതോ പട്ഠായ സംവണ്ണേതുകാമോ അത്തനോ സംവണ്ണനായ തസ്സ പഠമമഹാസങ്ഗീതിയം നിക്ഖിത്താനുക്കമേനേവ പവത്തഭാവം ദസ്സേതും, ‘‘തസ്സ വഗ്ഗേസു സഗാഥാവഗ്ഗോ ആദീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ യഥാപച്ചയം തത്ഥ തത്ഥ ദേസിതത്താ പഞ്ഞത്തത്താ ച വിപ്പകിണ്ണാനം ധമ്മവിനയാനം സങ്ഗഹേത്വാ ഗായനം കഥനം സങ്ഗീതി, മഹാവിസയത്താ പൂജനിയത്താ ച മഹതീ സങ്ഗീതി മഹാസങ്ഗീതി. പഠമാ മഹാസങ്ഗീതി പഠമമഹാസങ്ഗീതി, തസ്സാ പവത്തിതകാലോ പഠമമഹാസങ്ഗീതികാലോ, തസ്മിം പഠമമഹാസങ്ഗീതികാലേ.

നിദദാതി ദേസനം ദേസകാലാദിവസേന അവിദിതം വിദിതം കത്വാ നിദസ്സേതീതി നിദാനം. യോ ലോകേ ഗന്ഥസ്സ ഉപോഗ്ഘാതോതി വുച്ചതി, സ്വായമേത്ഥ ‘‘ഏവം മേ സുത’’ന്തി-ആദികോ ഗന്ഥോ വേദിതബ്ബോ, ന പന ‘‘സനിദാനാഹം, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മം ദേസേമീ’’തിആദീസു (അ. നി. ൩.൧൨൬) വിയ അത്തജ്ഝാസയാദിദേസനുപ്പത്തിഹേതു. തേനേവാഹ – ‘‘ഏവം മേ സുതന്തി-ആദികം ആയസ്മതാ ആനന്ദേന പഠമമഹാസങ്ഗീതികാലേ വുത്തം നിദാനമാദീ’’തി. കാമഞ്ചേത്ഥ യസ്സം പഠമമഹാസങ്ഗീതിയം നിക്ഖിത്താനുക്കമേന സംവണ്ണനം കത്തുകാമോ, സാ വിത്ഥാരതോ വത്തബ്ബാ, സുമങ്ഗലവിലാസിനിയം പന അത്തനാ വിത്ഥാരിതത്താ തത്ഥേവ ഗഹേതബ്ബാതി ഇമിസ്സാ സംവണ്ണനായ മഹത്തം പരിഹരന്തോ ‘‘സാ പനേസാ’’തിആദിമാഹ.

൧. ഏവം ബാഹിരനിദാനേ വത്തബ്ബം അതിദിസിത്വാ ഇദാനി അബ്ഭന്തരനിദാനം ആദിതോ പട്ഠായ സംവണ്ണേതും ‘‘യം പനേത’’ന്തിആദി വുത്തം. തത്ഥ യസ്മാ സംവണ്ണനം കരോന്തേന സംവണ്ണേതബ്ബേ ധമ്മേ പദവിഭാഗം പദത്ഥഞ്ച ദസ്സേത്വാ തതോ പരം പിണ്ഡത്ഥാദിദസ്സനവസേന സംവണ്ണനാ കാതബ്ബാ, തസ്മാ പദാനി താവ ദസ്സേന്തോ ‘‘ഏവന്തി നിപാതപദ’’ന്തി-ആദിമാഹ. തത്ഥ പദവിഭാഗോതി പദാനം വിസേസോ, ന പദവിഗ്ഗഹോ. അഥ വാ പദാനി ച പദവിഭാഗോ ച പദവിഭാഗോ. പദവിഗ്ഗഹോ ച പദവിഭാഗോ ച പദവിഭാഗോതി വാ ഏകസേസവസേന പദപദവിഗ്ഗഹാ പദവിഭാഗസദ്ദേന വുത്താതി വേദിതബ്ബം. തത്ഥ പദവിഗ്ഗഹോ ‘‘ജേതസ്സ വനം ജേതവന’’ന്തിആദിനാ സമാസപദേസു ദട്ഠബ്ബോ.

അത്ഥതോതി പദത്ഥതോ. തം പന പദത്ഥം അത്ഥുദ്ധാരക്കമേന പഠമം ഏവംസദ്ദസ്സ ദസ്സേന്തോ ‘‘ഏവംസദ്ദോ താവാ’’തിആദിമാഹ. അവധാരണാദീതി ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദേന ഇദമത്ഥപുച്ഛാപരിമാണാദിഅത്ഥാനം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. തഥാ ഹി ‘‘ഏവംഗതാനി പുഥുസിപ്പായതനാനി (ദീ. നി. ൧.൧൬൩, ൧൬൫), ഏവംവിധോ ഏവമാകാരോ’’തി ച ആദീസു ഇദം-സദ്ദസ്സ അത്ഥേ ഏവം-സദ്ദോ. ഗത-സദ്ദോ ഹി പകാരപരിയായോ, തഥാ വിധാകാര-സദ്ദോ ച. തഥാ ഹി ഗതവിധആകാരസദ്ദേ ലോകിയാ പകാരത്ഥേ വദന്തി. ‘‘ഏവം സു തേ സുന്ഹാതാ സുവിലിത്താ കപ്പിതകേസമസ്സൂ ആമുത്തമാലാഭരണാ ഓദാതവത്ഥവസനാ പഞ്ചഹി കാമഗുണേഹി സമപ്പിതാ സമങ്ഗീഭൂതാ പരിചാരേന്തി, സേയ്യഥാപി ത്വം ഏതരഹി സാചരിയകോതി. നോ ഹിദം, ഭോ ഗോതമാ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൧.൨൮൬) പുച്ഛായം, ‘‘ഏവം ലഹുപരിവത്തം (അ. നി. ൧.൪൮), ഏവമായുപരിയന്തോ’’തി (പാരാ. ൧൨) ച ആദീസു പരിമാണേ.

നനു ച ‘‘ഏവം സു തേ സുന്ഹാതാ സുവിലിത്താ, ഏവമായുപരിയന്തോ’’തി ഏത്ഥ ഏവം-സദ്ദേന പുച്ഛനാകാരപരിമാണാകാരാനം വുത്തത്താ ആകാരത്ഥോ ഏവ ഏവം-സദ്ദോതി? ന, വിസേസസബ്ഭാവതോ. ആകാരമത്തവാചകോ ഹി ഏവം-സദ്ദോ, ആകാരത്ഥോതി അധിപ്പേതോ യഥാ ‘‘ഏവം ബ്യാഖോ’’തിആദീസു, ന പന ആകാരവിസേസവാചകോ. ഏവഞ്ച കത്വാ, ‘‘ഏവം ജാതേന മച്ചേനാ’’തിആദീനി (ധ. പ. ൫൩) ഉപമാദീസു ഉദാഹരണാനി ഉപപന്നാനി ഹോന്തി. തഥാ ഹി ‘‘യഥാപി…പേ… ബഹു’’ന്തി (ധ. പ. ൫൩)? ഏത്ഥ പുപ്ഫരാസിട്ഠാനിയതോ മനുസ്സൂപപത്തിസപ്പുരിസൂപനിസ്സയ-സദ്ധമ്മസ്സവന- യോനിസോമനസികാര-ഭോഗസമ്പത്തിആദിദാനാദിപുഞ്ഞകിരിയഹേതുസമുദായതോ സോഭാസുഗന്ധതാദിഗുണയോഗതോ മാലാഗുളസദിസിയോ പഹൂതാ പുഞ്ഞകിരിയാ മരിതബ്ബസഭാവതായ മച്ചേന സത്തേന കത്തബ്ബാതി ജോതിതത്താ പുപ്ഫരാസിമാലാഗുളാവ ഉപമാ, തേസം ഉപമാകാരോ യഥാ-സദ്ദേന അനിയമതോ വുത്തോതി ‘‘ഏവം-സദ്ദോ ഉപമാകാരനിഗമനത്ഥോ’’തി വത്ഥും യുത്തം, സോ പന ഉപമാകാരോ നിയമിയമാനോ അത്ഥതോ ഉപമാവ ഹോതീതി ആഹ ‘‘ഉപമായം ആഗതോ’’തി. തഥാ ‘‘ഏവം ഇമിനാ ആകാരേന അഭിക്കമിതബ്ബ’’ന്തിആദിനാ ഉപദിസിയമാനായ സമണസാരുപ്പായ ആകപ്പസമ്പത്തിയാ യോ തത്ഥ ഉപദിസനാകാരോ, സോ അത്ഥതോ ഉപദേസോ ഏവാതി വുത്തം, ‘‘ഏവം തേ…പേ… ഉപദേസേ’’തി. തഥാ ‘‘ഏവമേതം ഭഗവാ, ഏവമേതം സുഗതാ’’തി ഏത്ഥ ച ഭഗവതാ യഥാവുത്തമത്ഥം അവിപരീതതോ ജാനന്തേഹി കതം തത്ഥ സംവിജ്ജമാനഗുണാനം പകാരേഹി ഹംസനം ഉദഗ്ഗതാകരണം സമ്പഹംസനം. യോ തത്ഥ സമ്പഹംസനാകാരോതി യോജേതബ്ബം.

ഏവമേവം പനായന്തി ഏത്ഥ ഗരഹണാകാരോതി യോജേതബ്ബം, സോ ച ഗരഹണാകാരോ വസലീതി-ആദിഖുംസനസദ്ദസന്നിധാനതോ ഇധ ഏവം-സദ്ദേന പകാസിതോതി വിഞ്ഞായതി. യഥാ ചേത്ഥ, ഏവം ഉപമാകാരാദയോപി ഉപമാദിവസേന വുത്താനം പുപ്ഫരാസിആദിസദ്ദാനം സന്നിധാനതോതി ദട്ഠബ്ബം. ഏവം, ഭന്തേതി പന ധമ്മസ്സ സാധുകം സവനമനസികാരേ സന്നിയോജിതേഹി ഭിക്ഖൂഹി അത്തനോ തത്ഥ ഠിതഭാവസ്സ പടിജാനനവസേന വുത്തത്താ ഏത്ഥ ഏവം-സദ്ദോ ‘‘വചനസമ്പടിച്ഛനത്ഥോ’’തി വുത്തോ. തേന ഏവം, ഭന്തേതി സാധു, ഭന്തേ, സുട്ഠു, ഭന്തേതി വുത്തം ഹോതി. ഏവഞ്ച വദേഹീതി യഥാഹം വദാമി, ഏവം സമണം ആനന്ദം വദേഹീതി യോ ഏവം വദനാകാരോ ഇദാനി വത്തബ്ബോ, സോ ഏവം-സദ്ദേന നിദസ്സീയതീതി ‘‘നിദസ്സനത്ഥോ’’തി വുത്തോതി. ഏവം നോതി ഏത്ഥാപി നേസം യഥാവുത്തധമ്മാനം അഹിതദുക്ഖാവഹഭാവേ സന്നിട്ഠാനജനനത്ഥം അനുമതിഗഹണവസേന ‘‘സംവത്തന്തി വാ നോ വാ, കഥം വോ ഏത്ഥ ഹോതീ’’തി പുച്ഛായ കതായ ‘‘ഏവം നോ ഏത്ഥ ഹോതീ’’തി വുത്തത്താ തദാകാരസന്നിട്ഠാനം ഏവം-സദ്ദേന വിഭാവിതന്തി വിഞ്ഞായതി. സോ പന തേസം ധമ്മാനം അഹിതായ ദുക്ഖായ സംവത്തനാകാരോ നിയമിയമാനോ അവധാരണത്ഥോ ഹോതീതി ആഹ – ‘‘ഏവം നോ ഏത്ഥ ഹോതീതിആദീസു അവധാരണേ’’തി.

നാനാനയനിപുണന്തി ഏകത്തനാനത്തഅബ്യാപാരഏവംധമ്മതാസങ്ഖാതാ, നന്ദിയാവട്ടതിപുക്ഖലസീഹവിക്കീളിതഅങ്കുസദിസാലോചനസങ്ഖാതാ വാ ആധാരാദിഭേദവസേന നാനാവിധാ നയാ നാനാനയാ. നയാ വാ പാളിഗതിയോ താ ച പഞ്ഞത്തിഅനുപഞ്ഞത്തിആദിവസേന സംകിലേസഭാഗിയാദിലോകിയാദിതദുഭയവോമിസ്സകാദിവസേന കുസലാദിവസേന ഖന്ധാദിവസേന സങ്ഗഹാദിവസേന സമയവിമുത്താദിവസേന ഠപനാദിവസേന കുസലമൂലാദിവസേന തികപ്പട്ഠാനാദിവസേന ച നാനപ്പകാരാതി നാനാനയാ, തേഹി നിപുണം സണ്ഹം സുഖുമന്തി നാനാനയനിപുണം. ആസയോവ അജ്ഝാസയോ, തേ ച സസ്സതാദിഭേദേന തത്ഥ ച അപ്പരജക്ഖതാദിഭേദേന അനേകേ, അത്തജ്ഝാസയാദയോ ഏവ വാ സമുട്ഠാനം ഉപ്പത്തിഹേതു ഏതസ്സാതി അനേകജ്ഝാസയസമുട്ഠാനം. അത്ഥബ്യഞ്ജനസമ്പന്നന്തി അത്ഥബ്യഞ്ജനപരിപുണ്ണം ഉപനേതബ്ബാഭാവതോ, സങ്കാസനപകാസനവിവരണവിഭജനഉത്താനീകരണപഞ്ഞത്തിവസേന ഛഹി അത്ഥപദേഹി അക്ഖരപദബ്യഞ്ജനാകാരനിരുത്തിനിദ്ദേസവസേന ഛഹി ബ്യഞ്ജനപദേഹി ച സമന്നാഗതന്തി വാ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

വിവിധപാടിഹാരിയന്തി ഏത്ഥ പാടിഹാരിയപദസ്സ വചനത്ഥം (ഉദാ. അട്ഠ. ൧; ഇതിവു. അട്ഠ. നിദാനവണ്ണനാ; ധ. സ. മൂലടീ. ൨) ‘‘പടിപക്ഖഹരണതോ രാഗാദികിലേസാപനയനതോ പാടിഹാരിയ’’ന്തി വദന്തി. ഭഗവതോ പന പടിപക്ഖാ രാഗാദയോ ന സന്തി യേ ഹരിതബ്ബാ, പുഥുജ്ജനാനമ്പി വിഗതൂപക്കിലേസേ അട്ഠഗുണസമന്നാഗതേ ചിത്തേ ഹതപടിപക്ഖേ ഇദ്ധിവിധം പവത്തതി, തസ്മാ തത്ഥ പവത്തവോഹാരേന ച ന സക്കാ ഇധ ‘‘പാടിഹാരിയ’’ന്തി വത്തും. സചേ പന മഹാകാരുണികസ്സ ഭഗവതോ വേനേയ്യഗതാ ച കിലേസാ പടിപക്ഖാ, തേസം ഹരണതോ ‘‘പാടിഹാരിയ’’ന്തി വുത്തം, ഏവം സതി യുത്തമേതം. അഥ വാ ഭഗവതോ ച സാസനസ്സ ച പടിപക്ഖാ തിത്ഥിയാ, തേസം ഹരണതോ പാടിഹാരിയം. തേ ഹി ദിട്ഠിഹരണവസേന ദിട്ഠിപ്പകാസനേ അസമത്ഥഭാവേന ച ഇദ്ധിആദേസനാനുസാസനീഹി ഹരിതാ അപനീതാ ഹോന്തീതി. പടീതി വാ അയം സദ്ദോ ‘‘പച്ഛാ’’തി ഏതസ്സ അത്ഥം ബോധേതി ‘‘തസ്മിം പടിപവിട്ഠമ്ഹി, അഞ്ഞോ ആഗഞ്ഛി ബ്രാഹ്മണോ’’തിആദീസു (സു. നി. ൯൮൫; ചൂളനി. വത്ഥുഗാഥാ ൪) വിയ, തസ്മാ സമാഹിതേ ചിത്തേ വിഗതൂപക്കിലേസേ കതകിച്ചേന പച്ഛാഹരിതബ്ബം പവത്തേതബ്ബന്തി പടിഹാരിയം, അത്തനോ വാ ഉപക്കിലേസേസു ചതുത്ഥജ്ഝാനമഗ്ഗേഹി ഹരിതേസു പച്ഛാ ഹരണം പടിഹാരിയം, ഇദ്ധിആദേസനാനുസാസനിയോ ച വിഗതൂപക്കിലേസേന കതകിച്ചേന ച സത്തഹിതത്ഥം പുന പവത്തേതബ്ബാ, ഹരിതേസു ച അത്തനോ ഉപത്തിലേസേസു പരസത്താനം ഉപക്കിലേസഹരണാനി ഹോന്തീതി പടിഹാരിയാനി ഭവന്തി, പടിഹാരിയമേവ പാടിഹാരിയം. പടിഹാരിയേ വാ ഇദ്ധിആദേസനാനുസാസനിസമുദായേ ഭവം ഏകേകം പാടിഹാരിയന്തി വുച്ചതി. പടിഹാരിയം വാ ചതുത്ഥജ്ഝാനം മഗ്ഗോ ച പടിപക്ഖഹരണതോ, തത്ഥ ജാതം, തസ്മിം വാ നിമിത്തഭൂതേ, തതോ വാ ആഗതന്തി പാടിഹാരിയം. തസ്സ പന ഇദ്ധിആദിഭേദേന വിസയഭേദേന ച ബഹുവിധസ്സ ഭഗവതോ ദേസനായം ലബ്ഭമാനത്താ ആഹ ‘‘വിവിധപാടിഹാരിയ’’ന്തി.

ന അഞ്ഞഥാതി ഭഗവതോ സമ്മുഖാ സുതാകാരതോ ന അഞ്ഞഥാതി അത്ഥോ, ന പന ഭഗവതോ ദേസിതാകാരതോ. അചിന്തേയ്യാനുഭാവാ ഹി ഭഗവതോ ദേസനാ. ഏവഞ്ച കത്വാ ‘‘സബ്ബപ്പകാരേന കോ സമത്ഥോ വിഞ്ഞാതു’’ന്തി ഇദം വചനം സമത്ഥിതം ഭവതി, ധാരണബലദസ്സനഞ്ച ന വിരുജ്ഝതി സുതാകാരഅവിരജ്ഝനസ്സ അധിപ്പേതത്താ. ന ഹേത്ഥ അത്ഥന്തരതാപരിഹാരോ ദ്വിന്നമ്പി അത്ഥാനം ഏകവിസയത്താ. ഇതരഥാ ഥേരോ ഭഗവതോ ദേസനായ സബ്ബഥാ പടിഗ്ഗഹണേ സമത്ഥോ അസമത്ഥോ ചാതി ആപജ്ജേയ്യാതി.

‘‘യോ പരോ ന ഹോതി, സോ അത്താ’’തി ഏവം വുത്തായ നിയകജ്ഝത്തസങ്ഖാതായ സസന്തതിയാ വത്തനതോ തിവിധോപി മേ-സദ്ദോ കിഞ്ചാപി ഏകസ്മിം ഏവ അത്ഥേ ദിസ്സതി, കരണസമ്പദാനസാമിനിദ്ദേസവസേന പന വിജ്ജമാനം ഭേദം സന്ധായാഹ, ‘‘മേ-സദ്ദോ തീസു അത്ഥേസു ദിസ്സതീ’’തി.

കിഞ്ചാപി ഉപസഗ്ഗോ കിരിയം വിസേസേതി, ജോതകഭാവതോ പന സതിപി തസ്മിം സുത-സദ്ദോ ഏവ തം തം അത്തം വദതീതി അനുപസഗ്ഗസ്സ സുത-സദ്ദസ്സ അത്ഥുദ്ധാരേ സഉപസഗ്ഗസ്സ ഗഹണം ന വിരുജ്ഝതീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘സഉപസഗ്ഗോ അനുപസഗ്ഗോ ചാ’’തിആദിമാഹ. അസ്സാതി സുത-സദ്ദസ്സ. കമ്മഭാവസാധനാനി ഇധ സുതസദ്ദേ സമ്ഭവന്തീതി വുത്തം ‘‘ഉപധാരിതന്തി വാ ഉപധാരണന്തി വാ അത്ഥോ’’തി. മയാതി അത്ഥേ സതീതി യദാ മേ-സദ്ദസ്സ കത്തുവസേന കരണനിദ്ദേസോ, തദാതി അത്ഥോ. മമാതി അത്ഥേ സതീതി യദാ സമ്ബന്ധവസേന സാമിനിദ്ദേസോ, തദാ.

സുത-സദ്ദസന്നിധാനേ പയുത്തേന ഏവം-സദ്ദേന സവനകിരിയാജോതകേന ഭവിതബ്ബന്തി വുത്തം ‘‘ഏവന്തി സോതവിഞ്ഞാണാദിവിഞ്ഞാണകിച്ചനിദസ്സന’’ന്തി. ആദി-സദ്ദേന സമ്പടിച്ഛനാദീനം പഞ്ചദ്വാരികവിഞ്ഞാണാനം തദഭിനീഹടാനഞ്ച മനോദ്വാരികവിഞ്ഞാണാനം ഗഹണം വേദിതബ്ബം. സബ്ബേസമ്പി വാക്യാനം ഏവകാരത്ഥസഹിതത്താ ‘‘സുത’’ന്തി ഏതസ്സ സുതമേവാതി അയമത്ഥോ ലബ്ഭതീതി ആഹ ‘‘അസ്സവനഭാവപടിക്ഖേപതോ’’തി. ഏതേന അവധാരണേന നിരാസങ്കതം ദസ്സേതി. യഥാ ച സുതം സുതമേവാതി നിയമേതബ്ബം, തം സമ്മാ സുതം ഹോതീതി ആഹ ‘‘അനൂനാനധികാവിപരീതഗ്ഗഹണനിദസ്സന’’ന്തി. അഥ വാ സദ്ദന്തരത്ഥാപോഹനവസേന സദ്ദോ അത്ഥം വദതീതി സുതന്തി അസുതം ന ഹോതീതി അയമേതസ്സ അത്ഥോതി വുത്തം ‘‘അസ്സവനഭാവപടിക്ഖേപതോ’’തി. ഇമിനാ ദിട്ഠാദിവിനിവത്തനം കരോതി.

ഇദം വുത്തം ഹോതി – ന ഇദം മയാ ദിട്ഠം, ന സയമ്ഭൂഞാണേന സച്ഛികതം, അഥ ഖോ സുതം, തഞ്ച ഖോ സമ്മദേവാതി. തേനേവാഹ ‘‘അനൂനാനധികാവിപരീതഗ്ഗഹണനിദസ്സന’’ന്തി. അവധാരണത്ഥേ വാ ഏവം-സദ്ദേ അയമത്ഥയോജനാ കരീയതീതി തദപേക്ഖസ്സ സുത-സദ്ദസ്സ അയമത്ഥോ വുത്തോ ‘‘അസ്സവനഭാവപടിക്ഖേപതോ’’തി. തേനേവാഹ ‘‘അനൂനാനധികാവിപരീതഗ്ഗഹണനിദസ്സന’’ന്തി. സവനസദ്ദോ ചേത്ഥ കമ്മത്ഥോ വേദിതബ്ബോ ‘‘സുയ്യതീ’’തി.

ഏവം സവനഹേതുസവനവിസേസവസേന പദത്തയസ്സ ഏകേന പകാരേന അത്ഥയോജനം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി പകാരന്തരേഹി തം ദസ്സേതും ‘‘തഥാ ഏവ’’ന്തിആദി വുത്തം. തത്ഥ തസ്സാതി യാ സാ ഭഗവതോ സമ്മുഖാ ധമ്മസ്സവനാകാരേന പവത്താ മനോദ്വാരവിഞ്ഞാണവീഥി, തസ്സാ. സാ ഹി നാനപ്പകാരേന ആരമ്മണേ പവത്തേതും സമത്ഥാ. തഥാ ച വുത്തം ‘‘സോതദ്വാരാനുസാരേനാ’’തി. നാനപ്പകാരേനാതി വക്ഖമാനാനം അനേകവിഹിതാനം ബ്യഞ്ജനത്ഥഗ്ഗഹണാനം നാനാകാരേന. ഏതേന ഇമിസ്സാ യോജനായ ആകാരത്ഥോ ഏവം-സദ്ദോ ഗഹിതോതി ദീപേതി. പവത്തിഭാവപ്പകാസനന്തി പവത്തിയാ അത്ഥിതാപകാസനം. സുതന്തി ധമ്മപ്പകാസനന്തി യസ്മിം ആരമ്മണേ വുത്തപ്പകാരാ വിഞ്ഞാണവീഥി നാനപ്പകാരേന പവത്താ, തസ്സ ധമ്മത്താ വുത്തം, ന സുത-സദ്ദസ്സ ധമ്മത്ഥത്താ. വുത്തസ്സേവത്ഥസ്സ പാകടീകരണം ‘‘അയം ഹേത്ഥാ’’തിആദി. തത്ഥ വിഞ്ഞാണവീഥിയാതി കരണത്ഥേ കരണവചനം, മയാതി കത്തുഅത്ഥേ.

ഏവന്തി നിദ്ദിസിതബ്ബപ്പകാസനന്തി നിദസ്സനത്ഥമേവം സദ്ദം ഗഹേത്വാ വുത്തം നിദസ്സേതബ്ബസ്സ നിദ്ദിസിതബ്ബത്താഭാവാഭാവതോ. തേന ഏവം-സദ്ദേന സകലമ്പി സുത്തം പച്ചാമട്ഠന്തി ദസ്സേതി. സുത-സദ്ദസ്സ കിരിയാസദ്ദത്താ സവനകിരിയായ ച സാധാരണവിഞ്ഞാണപ്പബന്ധപടിബദ്ധത്താ തത്ഥ ച പുഗ്ഗലവോഹാരോതി വുത്തം ‘‘സുതന്തി പുഗ്ഗലകിച്ചപ്പകാസന’’ന്തി. ന ഹി പുഗ്ഗലവോഹാരരഹിതേ ധമ്മപ്പബന്ധേ സവനകിരിയാ ലബ്ഭതീതി.

യസ്സ ചിത്തസന്താനസ്സാതിആദിപി ആകാരത്ഥമേവ ഏവം-സദ്ദം ഗഹേത്വാ പുരിമയോജനായ അഞ്ഞഥാ അത്ഥയോജനം ദസ്സേതും വുത്തം. തത്ഥ ആകാരപഞ്ഞത്തീതി ഉപാദാപഞ്ഞത്തി ഏവ ധമ്മാനം പവത്തിആകാരുപാദാനവസേന തഥാ വുത്താ. സുതന്തി വിസയനിദ്ദേസോതി സോതബ്ബഭൂതോ ധമ്മോ സവനകിരിയാകത്തുപുഗ്ഗലസ്സ സവനകിരിയാവസേന പവത്തിട്ഠാനന്തി കത്വാ വുത്തം. ചിത്തസന്താനവിനിമുത്തസ്സ പരമത്ഥതോ കസ്സചി കത്തു അഭാവേപി സദ്ദവോഹാരേന ബുദ്ധിപരികപ്പിതഭേദവചനിച്ഛായ ചിത്തസന്താനതോ അഞ്ഞം വിയ തംസമങ്ഗിം കത്വാ വുത്തം ‘‘ചിത്തസന്താനേന തംസമങ്ഗീനോ’’തി. സവനകിരിയാവിസയോപി സോതബ്ബധമ്മോ സവനകിരിയാവസേന പവത്തചിത്തസന്താനസ്സ ഇധ പരമത്ഥതോ കത്തുഭാവതോ, സവനവസേന ചിത്തപ്പവത്തിയാ ഏവ വാ സവനകിരിയാഭാവതോ തംകിരിയാകത്തു ച വിസയോ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘തംസമങ്ഗീനോ കത്തുവിസയേ’’തി. സുതാകാരസ്സ ച ഥേരസ്സ സമ്മാനിച്ഛിതഭാവതോ ആഹ ‘‘ഗഹണസന്നിട്ഠാന’’ന്തി. ഏതേന വാ അവധാരണത്ഥം ഏവം-സദ്ദം ഗഹേത്വാ അയമത്ഥയോജനാ കതാതി ദട്ഠബ്ബം.

പുബ്ബേ സുതാനം നാനാവിഹിതാനം സുത്തസങ്ഖാതാനം അത്ഥബ്യഞ്ജനാനം ഉപധാരിതരൂപസ്സ ആകാരസ്സ നിദസ്സനസ്സ, അവധാരണസ്സ വാ പകാസനസഭാവോ ഏവം-സദ്ദോതി തദാകാരാദിഉപധാരണസ്സ പുഗ്ഗലപഞ്ഞത്തിയാ ഉപാദാനഭൂതധമ്മപ്പബന്ധബ്യാപാരതായ വുത്തം ‘‘ഏവന്തി പുഗ്ഗലകിച്ചനിദ്ദേസോ’’തി. സവനകിരിയാ പന പുഗ്ഗലവാദിനോപി വിഞ്ഞാണനിരപേക്ഖാ നത്ഥീതി വിസേസതോ വിഞ്ഞാണബ്യാപാരോതി ആഹ ‘‘സുതന്തി വിഞ്ഞാണകിച്ചനിദ്ദേസോ’’തി. മേതി സദ്ദപ്പവത്തിയാ ഏകന്തേനേവ സത്തവിസയത്താ വിഞ്ഞാണകിച്ചസ്സ ച തത്ഥേവ സമോദഹിതബ്ബതോ ‘‘മേതി ഉഭയകിച്ചയുത്തപുഗ്ഗലനിദ്ദേസോ’’തി വുത്തം. അവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തിവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തിസഭാവാ യഥാക്കമം ഏവം-സദ്ദസുത-സദ്ദാനം അത്ഥാതി തേ തഥാരൂപ-പഞ്ഞത്തി-ഉപാദാനഭൂത-ധമ്മപ്പബന്ധബ്യാപാരഭാവേന ദസ്സേന്തോ ആഹ – ‘‘ഏവന്തി പുഗ്ഗലകിച്ചനിദ്ദേസോ, സുതന്തി വിഞ്ഞാണകിച്ചനിദ്ദേസോ’’തി. ഏത്ഥ ച കരണകിരിയാകത്തുകമ്മ-വിസേസപ്പകാസനവസേന പുഗ്ഗലബ്യാപാരവിസയ-പുഗ്ഗലബ്യാപാരനിദസ്സനവസേന ഗഹണാകാരഗാഹകതബ്ബിസയവിസേസനിദ്ദേസവസേന കത്തുകരണബ്യാപാര-കത്തുനിദ്ദേസവസേന ച ദുതിയാദയോ ചതസ്സോ അത്ഥയോജനാ ദസ്സിതാതി ദട്ഠബ്ബം.

സബ്ബസ്സപി സദ്ദാധിഗമനീയസ്സ അത്ഥസ്സ പഞ്ഞത്തിമുഖേനേവ പടിപജ്ജിതബ്ബത്താ സബ്ബപഞ്ഞത്തീനഞ്ച വിജ്ജമാനാദിവസേന ഛസു പഞ്ഞത്തിഭേദേസു അന്തോഗധത്താ തേസു ‘‘ഏവ’’ന്തിആദീനം പഞ്ഞത്തീനം സരൂപം നിദ്ധാരേന്തോ ആഹ ‘‘ഏവന്തി ച മേതി ചാ’’തിആദി. തത്ഥ ഏവന്തി ച മേതി ച വുച്ചമാനസ്സ അത്ഥസ്സ ആകാരാദിനോ ധമ്മാനം അസലക്ഖണഭാവതോ അവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തിഭാവോതി ആഹ ‘‘സച്ചികട്ഠപരമത്ഥവസേന അവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തീ’’തി. തത്ഥ സച്ചികട്ഠപരമത്ഥവസേനാതി ഭൂതത്ഥഉത്തമത്ഥവസേന. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യോ മായാമരീചിആദയോ വിയ അഭൂതത്ഥോ, അനുസ്സവാദീഹി ഗഹേതബ്ബോ വിയ അനുത്തമത്ഥോ ച ന ഹോതി, സോ രൂപസദ്ദാദിസഭാവോ, രുപ്പനാനുഭവനാദിസഭാവോ വാ അത്ഥോ സച്ചികട്ഠോ പരമത്ഥോ ചാതി വുച്ചതി, ന തഥാ ഏവം മേതി പദാനം അത്ഥോതി. ഏതമേവത്ഥം പാകടതരം കാതും ‘‘കിഞ്ഹേത്ഥത’’ന്തിആദി വുത്തം. സുതന്തി പന സദ്ദായതനം സന്ധായാഹ ‘‘വിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തീ’’തി. തേനേവ ഹി ‘‘യഞ്ഹി തം ഏത്ഥ സോതേന ഉപലദ്ധ’’ന്തി വുത്തം. സോതദ്വാരാനുസാരേന ഉപലദ്ധന്തി പന വുത്തേ അത്ഥബ്യഞ്ജനാദി സബ്ബം ലബ്ഭതീതി. തം തം ഉപാദായ വത്തബ്ബതോതി സോതപഥമാഗതേ ധമ്മേ ഉപാദായ തേസം ഉപധാരിതാകാരാദിനോ പച്ചാമസനവസേന ഏവന്തി, സസന്തതിപരിയാപന്നേ ഖന്ധേ ഉപാദായ മേതി വത്തബ്ബത്താതി അത്ഥോ. ദിട്ഠാദിസഭാവരഹിതേ സദ്ദായതനേ പവത്തമാനോപി സുതവോഹാരോ ‘‘ദുതിയം തതിയ’’ന്തിആദികോ വിയ പഠമാദീനി ദിട്ഠമുതവിഞ്ഞാതേ അപേക്ഖിത്വാ പവത്തോതി ആഹ ‘‘ദിട്ഠാദീനി ഉപനിധായ വത്തബ്ബതോ’’തി. അസുതം ന ഹോതീതി ഹി സുതന്തി പകാസിതോയമത്ഥോതി.

അത്തനാ പടിവിദ്ധാ സുത്തസ്സ പകാരവിസേസാ ഏവന്തി ഥേരേന പച്ചാമട്ഠാതി ആഹ ‘‘അസമ്മോഹം ദീപേതീ’’തി. നാനപ്പകാരപടിവേധസമത്ഥോ ഹോതീതി ഏതേന വക്ഖമാനസ്സ സുത്തസ്സ നാനപ്പകാരതം ദുപ്പടിവിജ്ഝതഞ്ച ദസ്സേതി. സുതസ്സ അസമ്മോസം ദീപേതീതി സുതാകാരസ്സ യാഥാവതോ ദസ്സിയമാനത്താ വുത്തം. അസമ്മോഹേനാതി സമ്മോഹാഭാവേന, പഞ്ഞായ ഏവ വാ സവനകാലസമ്ഭൂതായ തദുത്തരകാലപഞ്ഞാസിദ്ധി. ഏവം അസമ്മോസേനാതി ഏത്ഥാപി വത്തബ്ബം. ബ്യഞ്ജനാനം പടിവിജ്ഝിതബ്ബോ ആകാരോ നാതിഗമ്ഭീരോ യഥാസുതധാരണമേവ തത്ഥ കരണീയന്തി സതിയാ ബ്യാപാരോ അധികോ, പഞ്ഞാ തത്ഥ ഗുണീഭൂതാതി വുത്തം ‘‘പഞ്ഞാപുബ്ബങ്ഗമായാ’’തിആദി പഞ്ഞായ പുബ്ബങ്ഗമാതി കത്വാ. പുബ്ബങ്ഗമതാ ചേത്ഥ പധാനതാ ‘‘മനോപുബ്ബങ്ഗമാ’’തിആദീസു വിയ. പുബ്ബങ്ഗമതായ വാ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീസു ആവജ്ജനാദീനം വിയ അപ്പധാനത്തേ പഞ്ഞാ പുബ്ബങ്ഗമാ ഏതിസ്സാതി അയമ്പി അത്ഥോ യുജ്ജതി, ഏവം സതി പുബ്ബങ്ഗമായാതി ഏത്ഥാപി വുത്തവിപരിയായേന യഥാസമ്ഭവം അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. അത്ഥബ്യഞ്ജനസമ്പന്നസ്സാതി അത്ഥബ്യഞ്ജനപരിപുണ്ണസ്സ, സങ്കാസന-പകാസന-വിവരണ-വിഭജന-ഉത്താനീകരണപഞ്ഞത്തിവസേന ഛഹി അത്ഥപദേഹി, അക്ഖരപദബ്യഞ്ജനാകാരനിരുത്തിനിദ്ദേസവസേന ഛഹി ബ്യഞ്ജനപദേഹി ച സമന്നാഗതസ്സാതി വാ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

യോനിസോ മനസികാരം ദീപേതി ഏവം-സദ്ദേന വുച്ചമാനാനം ആകാരനിദസ്സനാവധാരണത്ഥാനം അവിപരീതസദ്ധമ്മവിസയത്താതി അധിപ്പായോ. അവിക്ഖേപം ദീപേതീതി ‘‘ഓഘതരണസുത്തം കത്ഥ ഭാസിത’’ന്തിആദിപുച്ഛാവസേന പകരണപ്പവത്തസ്സ വക്ഖമാനസ്സ സുത്തസ്സ സവനം സമാധാനമന്തരേന ന സമ്ഭവതീതി കത്വാ വുത്തം. വിക്ഖിത്തചിത്തസ്സാതിആദി തസ്സേവത്ഥസ്സ സമത്ഥനവസേന വുത്തം. സബ്ബസമ്പത്തിയാതി അത്ഥബ്യഞ്ജനദേസക-പയോജനാദിസമ്പത്തിയാ. അവിപരീതസദ്ധമ്മവിസയേഹി വിയ ആകാരനിദസ്സനാവധാരണത്ഥേഹി യോനിസോമനസികാരസ്സ, സദ്ധമ്മസ്സവനേന വിയ ച അവിക്ഖേപസ്സ യഥാ യോനിസോമനസികാരേന ഫലഭൂതേന അത്തസമ്മാപണിധിപുബ്ബേകതപുഞ്ഞതാനം സിദ്ധി വുത്താ തദവിനാഭാവതോ, ഏവം അവിക്ഖേപേനേവ ഫലഭൂതേന കാരണഭൂതാനം സദ്ധമ്മസ്സവനസപ്പുരിസൂപനിസ്സയാനം സിദ്ധി ദസ്സേതബ്ബാ സിയാ അസ്സുതവതോ സപ്പുരിസൂപനിസ്സയരഹിതസ്സ ച തദഭാവതോ. ‘‘ന ഹി വിക്ഖിത്തചിത്തോ’’തിആദിനാ സമത്ഥനവചനേന പന അവിക്ഖേപേന കാരണഭൂതേന സപ്പുരിസൂപനിസ്സയേന ച ഫലഭൂതസ്സ സദ്ധമ്മസ്സവനസ്സ സിദ്ധി ദസ്സിതാ. അയം പനേത്ഥ അധിപ്പായോ യുത്തോ സിയാ, സദ്ധമ്മസ്സവനസപ്പുരിസൂപനിസ്സയാ ന ഏകന്തേന അവിക്ഖേപസ്സ കാരണം ബാഹിരങ്ഗത്താ. അവിക്ഖേപോ പന സപ്പുരിസൂപനിസ്സയോ വിയ സദ്ധമ്മസ്സവനസ്സ ഏകന്തകാരണന്തി, ഏവമ്പി അവിക്ഖേപേന സപ്പുരിസൂപനിസ്സയസിദ്ധിജോതനാ ന സമത്ഥിതാവ, നോ ന സമത്ഥിതാ വിക്ഖിത്തചിത്താനം സപ്പുരിസപയിരൂപാസനാഭാവസ്സ അത്ഥസിദ്ധിതോ. ഏത്ഥ ച പുരിമം ഫലേന കാരണസ്സ സിദ്ധിദസ്സനം നദീപൂരേന വിയ ഉപരി വുട്ഠിസബ്ഭാവസ്സ. ദുതിയം കാരണേന ഫലസ്സ സിദ്ധിദസ്സനം ദട്ഠബ്ബം ഏകന്തവസ്സിനാ വിയ മേഘവുട്ഠാനേന വുട്ഠിപ്പവത്തിയാ.

ഭഗവതോ വചനസ്സ അത്ഥബ്യഞ്ജനപഭേദ-പരിച്ഛേദവസേന സകലസാസനസമ്പത്തി-ഓഗാഹനാകാരോ നിരവസേസപരഹിത-പാരിപൂരികാരണന്തി വുത്തം ‘‘ഏവം ഭദ്ദകോ ആകാരോ’’തി. യസ്മാ ന ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. പച്ഛിമചക്കദ്വയസമ്പത്തിന്തി അത്തസമ്മാപണിധി-പുബ്ബേകതപുഞ്ഞതാ-സങ്ഖാതം ഗുണദ്വയം. അപരാപരവുത്തിയാ ചേത്ഥ ചക്കഭാവോ, ചരന്തി ഏതേഹി സത്താ, സമ്പത്തിഭവേസൂതി വാ. യേ സന്ധായ വുത്തം ‘‘ചത്താരിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ചക്കാനി, യേഹി സമന്നാഗതാനം ദേവമനുസ്സാനം ചതുചക്കം വത്തതീ’’തിആദി (അ. നി. ൪.൩൧). പുരിമപച്ഛിമഭാവോ ചേത്ഥ ദേസനക്കമവസേന ദട്ഠബ്ബോ. പച്ഛിമചക്കദ്വയസിദ്ധിയാതി പച്ഛിമചക്കദ്വയസ്സ ച അത്ഥിതായ. സമ്മാപണിഹിതത്തോ പുബ്ബേ ച കതപുഞ്ഞോ സുദ്ധാസയോ ഹോതി തദസുദ്ധിഹേതൂനം കിലേസാനം ദൂരീഭാവതോതി ആഹ ‘‘ആസയസുദ്ധി സിദ്ധാ ഹോതീ’’തി. തഥാ ഹി വുത്തം – ‘‘സമ്മാപണിഹിതം ചിത്തം, സേയ്യസോ നം തതോ കരേ’’തി (ധ. പ. ൪൩) ‘‘കതപുഞ്ഞോസി, ത്വം ആനന്ദ, പധാനമനുയുഞ്ജ, ഖിപ്പം ഹോഹിസി അനാസവോ’’തി (ദീ. നി. ൨.൨൦൭) ച. തേനേവാഹ ‘‘ആസയസുദ്ധിയാ അധിഗമബ്യത്തിസിദ്ധീ’’തി. പയോഗസുദ്ധിയാതി യോനിസോമനസികാരപുബ്ബങ്ഗമസ്സ ധമ്മസ്സവനപയോഗസ്സ വിസദഭാവേന. തഥാ ചാഹ ‘‘ആഗമബ്യത്തിസിദ്ധീ’’തി, സബ്ബസ്സ വാ കായവചീപയോഗസ്സ നിദ്ദോസഭാവേന. പരിസുദ്ധകായവചീപയോഗോ ഹി വിപ്പടിസാരാഭാവതോ അവിക്ഖിത്തചിത്തോ പരിയത്തിയം വിസാരദോ ഹോതീതി.

നാനപ്പകാരപടിവേധദീപകേനാതിആദിനാ അത്ഥബ്യഞ്ജനേസു ഥേരസ്സ ഏവം-സദ്ദസുത-സദ്ദാനം അസമ്മോഹാസമ്മോസദീപനതോ ചതുപടിസമ്ഭിദാവസേന അത്ഥയോജനം ദസ്സേതി. തത്ഥ സോതബ്ബഭേദപടിവേധദീപകേനാതി ഏതേന അയം സുത-സദ്ദോ ഏവം-സദ്ദസന്നിധാനതോ, വക്ഖമാനാപേക്ഖായ വാ സാമഞ്ഞേനേവ സോതബ്ബധമ്മവിസേസം ആമസതീതി ദീപേതി. മനോദിട്ഠീഹി പരിയത്തിധമ്മാനം അനുപേക്ഖനസുപ്പടിവേധാ വിസേസതോ മനസികാരപടിബദ്ധാതി തേ വുത്തനയേന യോനിസോമനസികാരദീപകേന ഏവം സദ്ദേന യോജേത്വാ, സവനധാരണവചീപരിചയാ പരിയത്തിധമ്മാനം വിസേസേന സോതാവധാനപടിബദ്ധാതി തേ വുത്തനയേന അവിക്ഖേപദീപകേന സുത-സദ്ദേന യോജേത്വാ ദസ്സേന്തോ സാസനസമ്പത്തിയാ ധമ്മസ്സവനേ ഉസ്സാഹം ജനേതി. തത്ഥ ധമ്മാതി പരിയത്തിധമ്മാ. മനസാ അനുപേക്ഖിതാതി ‘‘ഇധ സീലം കഥിതം, ഇധ സമാധി, ഇധ പഞ്ഞാ, ഏത്തകാ ഏത്ഥ അനുസന്ധിയോ’’തിആദിനാ നയേന മനസാ അനുപേക്ഖിതാ. ദിട്ഠിയാ സുപ്പടിവിദ്ധാതി നിജ്ഝാനക്ഖന്തി ഭൂതായ, ഞാതപരിഞ്ഞാസങ്ഖാതായ വാ ദിട്ഠിയാ തത്ഥ തത്ഥ വുത്തരൂപാരൂപധമ്മേ ‘‘ഇതി രൂപം, ഏത്തകം രൂപ’’ന്തിആദിനാ സുട്ഠു വവത്ഥപേത്വാ പടിവിദ്ധാ.

സകലേന വചനേനാതി പുബ്ബേ തീഹി പദേഹി വിസും വിസും യോജിതത്താ വുത്തം. അത്തനോ അദഹന്തോതി ‘‘മമേദ’’ന്തി അത്തനി അട്ഠപേന്തോ. ഭുമ്മത്ഥേ ചേതം സാമിവചനം. അസപ്പുരിസഭൂമിന്തി അകതഞ്ഞുതം. ‘‘ഇധേകച്ചോ പാപഭിക്ഖു തഥാഗതപ്പവേദിതം ധമ്മവിനയം പരിയാപുണിത്വാ അത്തനോ ദഹതീ’’തി (പാരാ. ൧൯൫) ഏവം വുത്തം അനരിയവോഹാരാവത്ഥം, സാ ഏവ അനരിയവോഹാരാവത്ഥാ അസദ്ധമ്മോ. നനു ച ആനന്ദത്ഥേരസ്സ ‘‘മമേദം വചന’’ന്തി അധിമാനസ്സ, മഹാകസ്സപത്ഥേരാദീനഞ്ച തദാസങ്കായ അഭാവതോ അസപ്പുരിസഭൂമി-സമതിക്കമാദിവചനം നിരത്ഥകന്തി? നയിദമേവം. ‘‘ഏവം മേ സുത’’ന്തി വദന്തേന അയമ്പി അത്ഥോ വിഭാവിതോതി ദസ്സനതോ. കേചി പന ‘‘ദേവതാനം പരിവിതക്കാപേക്ഖം തഥാവചനന്തി ഏദിസീ ചോദനാ അനവകാസാ’’തി വദന്തി. തസ്മിം കിര ഖണേ ഏകച്ചാനം ദേവതാനം ഏവം ചേതസോ പരിവിതക്കോ ഉദപാദി ‘‘ഭഗവാ ച പരിനിബ്ബുതോ, അയഞ്ച ആയസ്മാ ദേസനാകുസലോ ഇദാനി ധമ്മം ദേസേതി, സക്യകുലപ്പസുതോ തഥാഗതസ്സ ഭാതാ ചൂളപിതുപുത്തോ. കിം നു ഖോ സയം സച്ഛികതം ധമ്മം ദേസേതി? ഉദാഹു ഭഗവതോ ഏവ വചനം യഥാസുത’’ന്തി, ഏവം തദാസങ്കിതപ്പകാരതോ അസപ്പുരിസഭൂമിസമോക്കമാദിതോ അതിക്കമാദി വിഭാവിതന്തി. അപ്പേതീതി നിദസ്സേതി. ദിട്ഠധമ്മിക-സമ്പരായിക-പരമത്ഥേസു യഥാരഹം സത്തേ നേതീതി നേത്തി, ധമ്മോ ഏവ നേത്തി ധമ്മനേത്തി.

ദള്ഹതരനിവിട്ഠാ വിചികിച്ഛാ കങ്ഖാ, നാതിസംസപ്പനാ മതിഭേദമത്താ വിമതി. അസ്സദ്ധിയം വിനാസേതീതി ഭഗവതാ ഭാസിതത്താ സമ്മുഖാവസ്സ പടിഗ്ഗഹിതത്താ ഖലിതദുരുത്താദിഗഹണദോസാഭാവതോ ച. ഏത്ഥ ച പഠമാദയോ തിസ്സോ അത്ഥയോജനാ ആകാരാദിഅത്ഥേസു അഗ്ഗഹിതവിസേസമേവ ഏവം-സദ്ദം ഗഹേത്വാ ദസ്സിതാ, തതോ പരാ ചതസ്സോ ആകാരത്ഥമേവ ഏവം-സദ്ദം ഗഹേത്വാ വിഭാവിതാ. പച്ഛിമാ പന തിസ്സോ യഥാക്കമം ആകാരത്ഥം നിദസ്സനത്ഥം അവധാരണത്ഥഞ്ച ഏവം-സദ്ദം ഗഹേത്വാ യോജിതാതി ദട്ഠബ്ബം.

ഏക-സദ്ദോ അഞ്ഞസേട്ഠഅസഹായസങ്ഖയാദീസു ദിസ്സതി. തഥാ ഹേസ ‘‘സസ്സതോ അത്താ ച ലോകോ ച, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞന്തി ഇത്ഥേകേ അഭിവദന്തീ’’തിആദീസു (മ. നി. ൩.൨൭) അഞ്ഞത്ഥേ ദിസ്സതി. ‘‘ചേതസോ ഏകോദിഭാവ’’ന്തിആദീസു (ദീ. നി. ൧.൨൨൮; പാരാ. ൧൧) സേട്ഠേ, ‘‘ഏകോ വൂപകട്ഠോ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൧.൪൦൫) അസഹായേ, ‘‘ഏകോവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഖണോ ച സമയോ ച ബ്രഹ്മചരിയവാസായാ’’തിആദീസു (അ. നി. ൮.൨൯) സങ്ഖയായം. ഇധാപി സങ്ഖയായന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഏകന്തി ഗണനപരിച്ഛേദനിദ്ദേസോ’’തി. കാലഞ്ച സമയഞ്ചാതി യുത്തകാലഞ്ച പച്ചയസാമഗ്ഗിഞ്ച. ഖണോതി ഓകാസോ. തഥാഗതുപ്പാദാദികോ ഹി മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയസ്സ ഓകാസോ തപ്പച്ചയസ്സ പടിലാഭഹേതുത്താ. ഖണോ ഏവ ച സമയോ, യോ ഖണോതി ച സമയോതി ച വുച്ചതി, സോ ഏകോ ഏവാതി ഹി അത്ഥോ. മഹാസമയോതി മഹാസമൂഹോ. സമയോപി ഖോതി സിക്ഖാപദപൂരണസ്സ ഹേതുപി. സമയപ്പവാദകേതി ദിട്ഠിപ്പവാദകേ. തത്ഥ ഹി നിസിന്നാ തിത്ഥിയാ അത്തനോ അത്തനോ സമയം പവദന്തി. അത്ഥാഭിസമയാതി ഹിതപടിലാഭാ. അഭിസമേതബ്ബോതി അഭിസമയോ, അഭിസമയോ അത്ഥോ അഭിസമയത്ഥോതി പീളനാദീനി അഭിസമേതബ്ബഭാവേന ഏകീഭാവം ഉപനേത്വാ വുത്താനി. അഭിസമയസ്സ വാ പടിവേധസ്സ വിസയഭൂതോ അത്ഥോ അഭിസമയത്ഥോതി താനേവ തഥാ ഏകത്തേന വുത്താനി. തത്ഥ പീളനം ദുക്ഖസച്ചസ്സ തംസമങ്ഗിനോ ഹിംസനം അവിപ്ഫാരികതാകരണം, സന്താപോ ദുക്ഖദുക്ഖതാദിവസേന സന്താപനം പരിദഹനം.

തത്ഥ സഹകാരികാരണം സന്നിജ്ഝം സമേതി സമവേതീതി സമയോ, സമവായോ. സമേതി സമാഗച്ഛതി ഏത്ഥ മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയം തദാധാരപുഗ്ഗലേഹീതി സമയോ, ഖണോ. സമേതി ഏത്ഥ, ഏതേന വാ സംഗച്ഛതി സത്തോ, സഭാവധമ്മോ വാ സഹജാതാദീഹി, ഉപ്പാദാദീഹി വാതി സമയോ, കാലോ. ധമ്മപ്പവത്തിമത്തതായ അത്ഥതോ അഭൂതോപി ഹി കാലോ ധമ്മപ്പവത്തിയാ അധികരണം കരണം വിയ ച പരികപ്പനാമത്തസിദ്ധേന രൂപേന വോഹരീയതീതി. സമം, സഹ വാ അവയവാനം അയനം പവത്തി അവട്ഠാനന്തി സമയോ, സമൂഹോ യഥാ ‘‘സമുദായോ’’തി. അവയവസഹാവട്ഠാനമേവ ഹി സമൂഹോതി. അവസേസപച്ചയാനം സമാഗമേ ഏതി ഫലം ഏതസ്മാ ഉപ്പജ്ജതി പവത്തതി ചാതി സമയോ, ഹേതു യഥാ ‘‘സമുദയോ’’തി. സമേതി സംയോജനഭാവതോ സമ്ബന്ധോ ഏതി അത്തനോ വിസയേ പവത്തതി, ദള്ഹഗ്ഗഹണഭാവതോ വാ സംയുത്താ അയന്തി പവത്തന്തി സത്താ യഥാഭിനിവേസം ഏതേനാതി സമയോ, ദിട്ഠി. ദിട്ഠിസംയോജനേന ഹി സത്താ അതിവിയ ബജ്ഝന്തീതി. സമിതി സംഗതി സമോധാനന്തി സമയോ, പടിലാഭോ. സമസ്സ നിരോധസ്സ യാനം, സമ്മാ വാ യാനം അപഗമോ അപവത്തി സമയോ, പഹാനം. അഭിമുഖം ഞാണേന സമ്മാ ഏതബ്ബോ അധിഗന്തബ്ബോതി അഭിസമയോ, ധമ്മാനം അവിപരീതോ സഭാവോ. അഭിമുഖഭാവേന സമ്മാ ഏതി ഗച്ഛതി ബുജ്ഝതീതി അഭിസമയോ, ധമ്മാനം അവിപരീതസഭാവാവബോധോ. ഏവം തസ്മിം തസ്മിം അത്ഥേ സമയസദ്ദപ്പവത്തി വേദിതബ്ബാ. സമയസദ്ദസ്സ അത്ഥുദ്ധാരേ അഭിസമയസദ്ദസ്സ ഉദാഹരണം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. അസ്സാതി സമയസദ്ദസ്സ. കാലോ അത്ഥോ സമവായാദീനം അത്ഥാനം ഇധ അസമ്ഭവതോ ദേസദേസകപരിസാനം വിയ സുത്തസ്സ നിദാനഭാവേന കാലസ്സ അപദിസിതബ്ബതോ ച.

കസ്മാ പനേത്ഥ അനിയമിതവസേനേവ കാലോ നിദ്ദിട്ഠോ? ന ഉതുസംവച്ഛരാദിവസേന നിയമിതോതി ആഹ ‘‘തത്ഥ കിഞ്ചാപീ’’തിആദി. ഉതുസംവച്ഛരാദിവസേന നിയമം അകത്വാ സമയസദ്ദസ്സ വചനേ അയമ്പി ഗുണോ ലദ്ധോ ഹോതീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘യേ വാ ഇമേ’’തിആദിമാഹ. സാമഞ്ഞജോതനാ ഹി വിസേസേ അവതിട്ഠതീതി. തത്ഥ ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരസമയോ ദേവസികം ഝാനഫലസമാപത്തീഹി വീതിനാമനകാലോ, വിസേസതോ സത്തസത്താഹാനി. സുപ്പകാസാതി ദസസഹസ്സിലോകധാതുപകമ്പന-ഓഭാസപാതുഭാവാദീഹി പാകടാ. യഥാവുത്തപ്പഭേദേസു ഏവ സമയേസു ഏകദേസം പകാരന്തരേഹി സങ്ഗഹേത്വാ ദസ്സേതും ‘‘യോ ചായ’’ന്തിആദിമാഹ. തഥാ ഹി ഞാണകിച്ചസമയോ, അത്തഹിതപടിപത്തിസമയോ ച അഭിസമ്ബോധിസമയോ, അരിയതുണ്ഹീഭാവസമയോ, ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരസമയോ, കരുണാകിച്ചപരഹിതപടിപത്തിധമ്മീകഥാസമയാ, ദേസനാസമയോ ഏവ.

കരണവചനേന നിദ്ദേസോ കതോതി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥാതി അഭിധമ്മതദഞ്ഞസുത്തപദവിനയേസു. തഥാതി ഭുമ്മകരണേഹി. അധികരണത്ഥോ ആധാരത്ഥോ. ഭാവോ നാമ കിരിയാ, തായ കിരിയന്തരലക്ഖണം ഭാവേനഭാവലക്ഖണം. തത്ഥ യഥാ കാലോ സഭാവധമ്മപരിച്ഛിന്നോ സയം പരമത്ഥതോ അവിജ്ജമാനോപി ആധാരഭാവേന പഞ്ഞാതോ തങ്ഖണപ്പവത്താനം തതോ പുബ്ബേ പരതോ ച അഭാവതോ ‘‘പുബ്ബണ്ഹേ ജാതോ, സായന്ഹേ ഗച്ഛതീ’’തി ച ആദീസു, സമൂഹോ ച അവയവവിനിമുത്തോ വിസും അവിജ്ജമാനോപി കപ്പനാമത്തസിദ്ധോ അവയവാനം ആധാരഭാവേന പഞ്ഞാപീയതി യഥാ ‘‘രുക്ഖേ സാഖാ, യവരാസിയം സമ്ഭൂതോ’’തിആദീസു, ഏവം ഇധാപീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അധികരണഞ്ഹി…പേ… ധമ്മാന’’ന്തി. യസ്മിം കാലേ, ധമ്മപുഞ്ജേ വാ കാമാവചരം കുസലം ചിത്തം ഉപ്പന്നം ഹോതി, തസ്മിം ഏവ കാലേ ധമ്മപുഞ്ജേ ച ഫസ്സാദയോപി ഹോന്തീതി അയം ഹി തത്ഥ അത്ഥോ. യഥാ ച ‘‘ഗാവീസു ദുയ്ഹമാനാസു ഗതോ, ദുദ്ധാസു ആഗതോ’’തി ദോഹനകിരിയായ ഗമനകിരിയാ ലക്ഖീയതി, ഏവം ഇധാപി യസ്മിം സമയേ, തസ്മിം സമയേതി ച വുത്തേ ‘‘സതീ’’തി അയമത്ഥോ വിഞ്ഞായമാനോ ഏവ ഹോതി പദത്ഥസ്സ സത്താവിരഹാഭാവതോതി സമയസ്സ സത്താകിരിയായ ചിത്തസ്സ ഉപ്പാദകിരിയാ ഫസ്സാദിഭവനകിരിയാ ച ലക്ഖീയതി. യസ്മിം സമയേതി യസ്മിം നവമേ ഖണേ, യസ്മിം യോനിസോമനസികാരാദിഹേതുമ്ഹി, പച്ചയസമവായേ വാ സതി കാമാവചരം കുസലം ചിത്തം ഉപ്പന്നം ഹോതി, തസ്മിംയേവ ഖണേ, ഹേതുമ്ഹി, പച്ചയസമവായേ വാ ഫസ്സാദയോപി ഹോന്തീതി ഉഭയത്ഥ സമയസദ്ദേ ഭുമ്മനിദ്ദേസോ കതോ ലക്ഖണഭൂതഭാവയുത്തോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഖണ…പേ… ലക്ഖീയതീ’’തി.

ഹേതുഅത്ഥോ കരണത്ഥോ ച സമ്ഭവതി ‘‘അന്നേന വസതി, വിജ്ജായ വസതി, ഫരസുനാ ഛിന്ദതി, കുദാലേന ഖണതീ’’തിആദീസു വിയ. വീതിക്കമഞ്ഹി സുത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘം സന്നിപാതാപേത്വാ ഓതിണ്ണവത്ഥുകം പുഗ്ഗലം പടിപുച്ഛിത്വാ വിഗരഹിത്വാ ച തം തം വത്ഥുഓതിണ്ണകാലം അനതിക്കമിത്വാ തേനേവ കാലേന സിക്ഖാപദാനി പഞ്ഞപേന്തോ ഭഗവാ വിഹരതി സിക്ഖാപദപഞ്ഞത്തിഹേതുഞ്ച അപേക്ഖമാനോ തതിയപാരാജികാദീസു വിയ.

അച്ചന്തമേവ ആരമ്ഭതോ പട്ഠായ യാവ ദേസനാനിട്ഠാനം. പരഹിതപടിപത്തിസങ്ഖാതേന കരുണാവിഹാരേന. തദത്ഥജോതനത്ഥന്തി അച്ചന്തസംയോഗത്ഥജോതനത്ഥം. ഉപയോഗനിദ്ദേസോ കതോ യഥാ ‘‘മാസം സജ്ഝായതീ’’തി. പോരാണാതി അട്ഠകഥാചരിയാ. അഭിലാപമത്തഭേദോതി വചനമത്തേന വിസേസോ. തേന സുത്തവിനയേസു വിഭത്തിബ്യത്തയോ കതോതി ദസ്സേതി.

സേട്ഠന്തി സേട്ഠവാചകം വചനം ‘‘സേട്ഠ’’ന്തി വുത്തം സേട്ഠഗുണസഹചരണതോ, തഥാ ‘‘ഉത്തമ’’ന്തി ഏത്ഥാപി. ഗാരവയുത്തോതി ഗരുഭാവയുത്തോ ഗരുഗുണയോഗതോ, ഗരുകരണാരഹതായ വാ ഗാരവയുത്തോ. വുത്തോയേവ, ന പന ഇധ വത്തബ്ബോ വിസുദ്ധിമഗ്ഗസ്സ ഇമിസ്സാ അട്ഠകഥായ ഏകദേസഭാവതോതി അധിപ്പായോ.

അപരോ നയോ (ഇതിവു. അട്ഠ. നിദാനവണ്ണനാ; സാരത്ഥ. ടീ. ൧.൧.വേരഞ്ജകണ്ഡവണ്ണനാ; വിസുദ്ധി. മഹാടീ. ൧.൧൪൪) – ഭാഗവാതി ഭഗവാ, ഭതവാതി ഭഗവാ, ഭാഗേ വനീതി ഭഗവാ, ഭഗേ വനീതി ഭഗവാ, ഭത്തവാതി ഭഗവാ, ഭഗേ വമീതി ഭഗവാ, ഭാഗേ വമീതി ഭഗവാ.

‘‘ഭാഗവാ ഭതവാ ഭാഗേ, ഭഗേ ച വനി ഭത്തവാ;

ഭഗേ വമി തഥാ ഭാഗേ, വമീതി ഭഗവാ ജിനോ’’.

തത്ഥ കഥം ഭാഗവാതി ഭഗവാ? യേ തേ സീലാദയോ ധമ്മക്ഖന്ധാ ഗുണഭാഗാ ഗുണകോട്ഠാസാ, തേ അനഞ്ഞസാധാരണാ നിരതിസയാ തഥാഗതേ അത്ഥി ഉപലബ്ഭന്തി. തഥാ ഹിസ്സ സീലം സമാധി പഞ്ഞാ വിമുത്തി വിമുത്തിഞാണദസ്സനം, ഹിരീ ഓത്തപ്പം, സദ്ധാ വീരിയം, സതി സമ്പജഞ്ഞം, സീലവിസുദ്ധി ദിട്ഠിവിസുദ്ധി, സമഥോ വിപസ്സനാ, തീണി കുസലമൂലാനി, തീണി സുചരിതാനി, തയോ സമ്മാവിതക്കാ, തിസ്സോ അനവജ്ജസഞ്ഞാ, തിസ്സോ ധാതുയോ, ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ, ചത്താരോ സമ്മപ്പധാനാ, ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദാ, ചത്താരോ അരിയമഗ്ഗാ, ചത്താരി അരിയഫലാനി, ചതസ്സോ പടിസമ്ഭിദാ, ചതുയോനിപരിച്ഛേദകഞാണാനി, ചത്താരോ അരിയവംസാ, ചത്താരി വേസാരജ്ജഞാണാനി, പഞ്ച പധാനിയങ്ഗാനി, പഞ്ചങ്ഗികോ സമ്മാസമാധി, പഞ്ചഞാണികോ സമ്മാസമാധി, പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി, പഞ്ച ബലാനി, പഞ്ച നിസ്സാരണീയാ ധാതുയോ, പഞ്ച വിമുത്തായതനഞാണാനി, പഞ്ച വിമുത്തിപരിപാചനീയാ സഞ്ഞാ, ഛ അനുസ്സതിട്ഠാനാനി, ഛ ഗാരവാ, ഛ നിസ്സാരണീയാ ധാതുയോ, ഛ സതതവിഹാരാ, ഛ അനുത്തരിയാനി, ഛ നിബ്ബേധഭാഗിയാ സഞ്ഞാ, ഛ അഭിഞ്ഞാ, ഛ അസാധാരണഞാണാനി, സത്ത അപരിഹാനിയാ ധമ്മാ, സത്ത അരിയധമ്മാ, സത്ത അരിയധനാനി, സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ, സത്ത സപ്പുരിസധമ്മാ, സത്ത നിജ്ജരവത്ഥൂനി, സത്ത സഞ്ഞാ, സത്തദക്ഖിണേയ്യപുഗ്ഗലദേസനാ, സത്തഖീണാസവബലദേസനാ, അട്ഠപഞ്ഞാപടിലാഭഹേതുദേസനാ അട്ഠ സമ്മത്താനി, അട്ഠലോകധമ്മാതിക്കമോ, അട്ഠ ആരമ്ഭവത്ഥൂനി, അട്ഠഅക്ഖണദേസനാ, അട്ഠ മഹാപുരിസവിതക്കാ, അട്ഠഅഭിഭായതനദേസനാ, അട്ഠ വിമോക്ഖാ, നവ യോനിസോമനസികാരമൂലകാ ധമ്മാ, നവ പാരിസുദ്ധിപധാനിയങ്ഗാനി, നവസത്താവാസദേസനാ, നവ ആഘാതപടിവിനയാ, നവ സഞ്ഞാ, നവനാനത്താ, നവ അനുപുബ്ബവിഹാരാ, ദസ നാഥകരണാ ധമ്മാ, ദസ കസിണായതനാനി, ദസ കുസലകമ്മപഥാ, ദസ സമ്മത്താനി, ദസ അരിയവാസാ, ദസ അസേക്ഖധമ്മാ, ദസ തഥാഗതബലാനി, ഏകാദസ മേത്താനിസംസാ, ദ്വാദസ ധമ്മാചക്കാകാരാ, തേരസ ധുതഗുണാ, ചുദ്ദസ ബുദ്ധഞാണാനി, പഞ്ചദസ വിമുത്തിപരിപാചനീയാ ധമ്മാ, സോളസവിധാ ആനാപാനസ്സതി, സോളസ അപരന്തപനീയാ ധമ്മാ, അട്ഠാരസ ബുദ്ധധമ്മാ, ഏകൂനവീസതി പച്ചവേക്ഖണഞാണാനി, ചതുചത്താലീസ ഞാണവത്ഥൂനി, പഞ്ഞാസ ഉദയബ്ബയഞാണാനി, പരോപഞ്ഞാസ കുസലാ ധമ്മാ, സത്തസത്തതി ഞാണവത്ഥൂനി, ചതുവീസതികോടിസതസഹസ്സസങ്ഖസമാപത്തിസഞ്ചാരിമഹാവജിരഞാണം, അനന്തനയസമന്തപട്ഠാന-പവിചയ-പച്ചവേക്ഖണദേസനാഞാണാനി, തഥാ അനന്താസു ലോകധാതൂസു അനന്താനം സത്താനം ആസയാദിവിഭാവനഞാണാനി ചാതി ഏവമാദയോ അനന്താപരിമാണഭേദാ അനഞ്ഞസാധാരണാ നിരതിസയാ ഗുണഭാഗാ ഗുണകോട്ഠാസാ സംവിജ്ജന്തി ഉപലബ്ഭന്തി, തസ്മാ യഥാവുത്തവിഭാഗാ ഗുണഭാഗാ അസ്സ അത്ഥീതി ‘‘ഭാഗവാ’’തി വത്തബ്ബേ ആകാരസ്സ രസ്സത്തം കത്വാ ‘‘ഭഗവാ’’തി വുത്തോ. ഏവം താവ ഭാഗവാതി ഭഗവാ.

‘‘യസ്മാ സീലാദയോ സബ്ബേ, ഗുണഭാഗാ അസേസതോ;

വിജ്ജന്തി സുഗതേ തസ്മാ, ഭഗവാതി പവുച്ചതി’’.

കഥം ഭതവാതി ഭഗവാ? യേ തേ സബ്ബലോകഹിതായ ഉസ്സുക്കമാപന്നേഹി മനുസ്സത്താദികേ അട്ഠ ധമ്മേ സമോധാനേത്വാ സമ്മാസമ്ബോധിയാ കതമഹാഭിനീഹാരേഹി മഹാബോധിസത്തേഹി പരിപൂരിതബ്ബാ ദാനപാരമീ, സീല, നേക്ഖമ്മ, പഞ്ഞാ, വീരിയ, ഖന്തി, സച്ച, അധിട്ഠാന, മേത്താ, ഉപേക്ഖാപാരമീതി ദസ പാരമിയോ, ദസ ഉപപാരമിയോ, ദസ പരമത്ഥപാരമിയോതി സമതിംസ പാരമിയോ, ദാനാദീനി ചത്താരി സങ്ഗഹവത്ഥൂനി, സച്ചാദീനി ചത്താരി അധിട്ഠാനാനി, അങ്ഗപരിച്ചാഗോ, ജീവിത, രജ്ജ, പുത്ത, ദാരപരിച്ചാഗോതി പഞ്ച മഹാപരിച്ചാഗാ, പുബ്ബയോഗോ, പുബ്ബചരിയാ, ധമ്മക്ഖാനം, ഞാതത്ഥചരിയാ, ലോകത്ഥചരിയാ, ബുദ്ധിചരിയാതി ഏവമാദയോ, സങ്ഖേപതോ വാ സബ്ബേ പുഞ്ഞഞാണസമ്ഭാരാ ബുദ്ധകരധമ്മാ, തേ മഹാഭിനീഹാരതോ പട്ഠായ കപ്പാനം സതസഹസ്സാധികാനി ചത്താരി അസങ്ഖ്യേയ്യാനി യഥാ ഹാനഭാഗിയാ സംകിലേസഭാഗിയാ ഠിതിഭാഗിയാ വാ ന ഹോന്തി, അഥ ഖോ ഉത്തരുത്തരി വിസേസഭാഗിയാവ ഹോന്തി, ഏവം സക്കച്ചം നിരന്തരം അനവസേസതോ ഭതാ സമ്ഭതാ അസ്സ അത്ഥീതി ‘‘ഭതവാ’’തി വത്തബ്ബേ ‘‘ഭഗവാ’’തി വുത്തോ നിരുത്തിനയേന ത-കാരസ്സ ഗ-കാരം കത്വാ. അഥ വാ ഭതവാതി തേയേവ യഥാവുത്തേ ബുദ്ധകരധമ്മേ വുത്തനയേനേവ ഭരി, സമ്ഭരി, പരിപൂരേസീതി അത്ഥോ. ഏവമ്പി ഭതവാതി ഭഗവാ.

‘‘സമ്മാസമ്ബോധിയാ സബ്ബേ, ദാനപാരമിആദികേ;

സമ്ഭാരേ ഭതവാ നാഥോ, തസ്മാപി ഭഗവാ മതോ’’.

കഥം ഭാഗേ വനീതി ഭഗവാ? യേ തേ ചതുവീസതികോടിസതസഹസ്സസങ്ഖാ ദേവസികം വളഞ്ജനകസമാപത്തിഭാഗാ, തേ അനവസേസതോ ലോകഹിതത്ഥം അത്തനോ ച ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരത്ഥം നിച്ചകപ്പം വനി, ഭജി, സേവി, ബഹുലമകാസീതി ഭാഗേ വനീതി ഭഗവാ. അഥ വാ അഭിഞ്ഞേയ്യധമ്മേസു കുസലാദീസു ഖന്ധാദീസു ച യേ തേ പരിഞ്ഞേയ്യാദിവസേന സങ്ഖേപതോ വാ ചതുബ്ബിധാ അഭിസമയഭാഗാ, വിത്ഥാരതോ പന ‘‘ചക്ഖു പരിഞ്ഞേയ്യം സോതം…പേ… ജരാമരണം പരിഞ്ഞേയ്യ’’ന്തിആദിനാ (പടി. മ. ൧.൨൧) അനേകേ പരിഞ്ഞേയ്യഭാഗാ, ‘‘ചക്ഖുസ്സ സമുദയോ പഹാതബ്ബോ…പേ… ജരാമരണസ്സ സമുദയോ പഹാതബ്ബോ’’തിആദിനാ പഹാതബ്ബഭാഗാ, ‘‘ചക്ഖുസ്സ നിരോധോ…പേ… ജരാമരണസ്സ നിരോധോ സച്ഛികാതബ്ബോ’’തിആദിനാ സച്ഛികാതബ്ബഭാഗാ, ‘‘ചക്ഖുനിരോധഗാമിനീപടിപദാ’’തിആദിനാ, ‘‘ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ’’തിആദിനാ ച അനേകഭേദാ ഭാവേതബ്ബഭാഗാ ച ധമ്മാ, തേ സബ്ബേ വനി, ഭജി, യഥാരഹം ഗോചരഭാവനാസേവനാനം വസേന സേവി. ഏവമ്പി ഭാഗേ വനീതി ഭഗവാ. അഥ വാ ‘‘യേ ഇമേ സീലാദയോ ധമ്മക്ഖന്ധാ സാവകേഹി സാധാരണാ ഗുണകോട്ഠാസാ ഗുണഭാഗാ, കിന്തി നു ഖോ തേ വിനേയ്യസന്താനേസു പതിട്ഠപേയ്യ’’ന്തി മഹാകരുണായ വനി അഭിപത്ഥയി, സാ ചസ്സ അഭിപത്ഥനാ യഥാധിപ്പേതഫലാവഹാ അഹോസി. ഏവമ്പി ഭാഗേ വനീതി ഭഗവാ.

‘‘യസ്മാ ഞേയ്യസമാപത്തി-ഗുണഭാഗേ തഥാഗതോ;

ഭജി പത്ഥയി സത്താനം, ഹിതായ ഭഗവാ തതോ’’.

കഥം ഭഗേ വനീതി ഭഗവാ? സമാസതോ താവ കതപുഞ്ഞേഹി പയോഗസമ്പന്നേഹി യഥാവിഭവം ഭജീയന്തീതി ഭഗാ, ലോകിയലോകുത്തരസമ്പത്തിയോ. തത്ഥ ലോകിയേ താവ തഥാഗതോ സമ്മാസമ്ബോധിതോ പുബ്ബേ ബോധിസത്തഭൂതോ പരമുക്കംസഗതേ, വനി, ഭജി, സേവി, യത്ഥ പതിട്ഠായ നിരവസേസതോ ബുദ്ധകരധമ്മേ സമന്നാനേന്തോ ബുദ്ധധമ്മേ പരിപാചേസി, ബുദ്ധഭൂതോ പന തേ നിരവജ്ജേസു ഉപസംഹിതേ അനഞ്ഞസാധാരണേ ലോകുത്തരേപി, വനി, ഭജി, സേവി, വിത്ഥാരതോ പന പദേസരജ്ജ-ഇസ്സരിയചക്കവത്തിസമ്പത്തി-ദേവരജ്ജസമ്പത്തിആദിവസേന ഝാന-വിമോക്ഖ-സമാധിസമാപത്തി-ഞാണദസ്സന-മഗ്ഗഭാവനാ-ഫലസച്ഛി-കിരിയാദി-ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മവസേന ച അനേകവിഹിതേ അനഞ്ഞസാധാരണേ, ഭഗേ, വനി, ഭജി, സേവി. ഏവമ്പി ഭഗേ വനീതി ഭഗവാ.

‘‘യാ താ സമ്പത്തിയോ ലോകേ, യാ ച ലോകുത്തരാ പുഥു;

സബ്ബാ താ ഭജി സമ്ബുദ്ധോ, തസ്മാപി ഭഗവാ മതോ’’.

കഥം സത്തവാതി ഭഗവാ? ഭത്താ ദള്ഹഭത്തികാ അസ്സ ബഹൂ അത്ഥീതി ഭത്തവാ. തഥാഗതോ ഹി മഹാകരുണാസബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണാദി-അപരിമിതനിരുപമപ്പഭാവ-ഗുണവിസേസസമങ്ഗിഭാവതോ സബ്ബസത്തുത്തമോ, സബ്ബാനത്ഥപരിഹാരപുബ്ബങ്ഗമായ നിരവസേസഹിതസുഖവിധാനതപ്പരായ നിരതിസയായ പയോഗസമ്പത്തിയാ സദേവമനുസ്സായ പജായ അച്ചന്തുപകാരിതായ ദ്വത്തിംസമഹാപുരിസലക്ഖണഅസീതി അനുബ്യഞ്ജനബ്യാമപ്പഭാദി അനഞ്ഞസാധാരണവിസേസപടിമണ്ഡിതരൂപകായതായ യഥാഭുച്ചഗുണാധിഗതേന ‘‘ഇതിപി സോ ഭഗവാ’’തിആദിനയപ്പവത്തേന ലോകത്തയബ്യാപിനാ സുവിപുലേന സുവിസുദ്ധേന ച ഥുതിഘോസേന സമന്നാഗതത്താ ഉക്കംസപാരമിപ്പത്താസു അപ്പിച്ഛതാസന്തുട്ഠിആദീസു സുപ്പതിട്ഠിതഭാവതോ ദസബലചതുവേസാരജ്ജാദി-നിരതിസയഗുണവിസേസ-സമങ്ഗീഭാവതോ ച രൂപപ്പമാണോ രൂപപ്പസന്നോ, ഘോസപ്പമാണോ ഘോസപ്പസന്നോ, ലൂഖപ്പമാണോ ലൂഖപ്പസന്നോ, ധമ്മപ്പമാണോ ധമ്മപ്പസന്നോതി ഏവം ചതുപ്പമാണികേ ലോകസന്നിവാസേ സബ്ബഥാപി പസാദാവഹഭാവേന സമന്തപാസാദികത്താ അപരിമാണാനം സത്താനം സദേവമനുസ്സാനം ആദരബഹുമാനഗാരവായതനതായ പരമപേമസമ്ഭത്തിട്ഠാനം. യേ തസ്സ ഓവാദേ പതിട്ഠിതാ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതാ ഹോന്തി, കേനചി അസംഹാരിയാ തേസം പസാദഭത്തി സമണേന വാ ബ്രാഹ്മണേന വാ ദേവേന വാ മാരേന വാ ബ്രഹ്മുനാ വാ. തഥാ ഹി തേ അത്തനോ ജീവിതപരിച്ചാഗേപി തത്ഥ പസാദം ന പരിച്ചജന്തി, തസ്സ വാ ആണം ദള്ഹഭത്തിഭാവതോ.

തേനേവാഹ –

‘‘യോ വേ കതഞ്ഞൂ കതവേദി ധീരോ;

കല്യാണമിത്തോ ദള്ഹഭത്തി ച ഹോതീ’’തി. (ജാ. ൨.൧൭.൭൮);

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, മഹാസമുദ്ദോ ഠിതധമ്മോ വേലം നാതിവത്തതി, ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, യം മയാ സാവകാനം സിക്ഖാപദം പഞ്ഞത്തം, തം മമ സാവകാ ജീവിതഹേതുപി നാതിക്കമന്തീ’’തി (ഉദാ. ൪൫; ചൂളവ. ൩൮൫) ച. –

ഏവം ഭത്തവാതി ഭഗവാ നിരുത്തിനയേന ഏകസ്സ ത-കാരസ്സ ലോപം കത്വാ ഇതരസ്സ ഗ-കാരം കത്വാ.

‘‘ഗുണാതിസയയുത്തസ്സ, യസ്മാ ലോകഹിതേസിനോ;

സമ്ഭത്താ ബഹവോ സത്ഥു, ഭഗവാ തേന വുച്ചതീ’’തി.

കഥം ഭഗേ വമീതി ഭഗവാ? യസ്മാ തഥാഗതോ ബോധിസത്തഭൂതോപി അപരിമാണാസു ജാതീസു പാരമിയോ പരിപൂരേന്തോ ഭഗസങ്ഖാതം സിരിം ഇസ്സരിയം യസഞ്ച വമി ഉഗ്ഗിരി, ഖേളപിണ്ഡം വിയ അനപേക്ഖോ ഛഡ്ഡയി, ചരിമത്തഭാവേപി ഹത്ഥഗതം ചക്കവത്തിസിരിം ദേവലോകാധിപച്ചസദിസം ചതുദീപിസ്സരിയം ചക്കവത്തിസമ്പത്തിസന്നിസ്സയം സത്തരതനസമുജ്ജലം യസഞ്ച തിണായപി അമഞ്ഞമാനോ നിരപേക്ഖോ പഹായ അഭിനിക്ഖമിത്വാ സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുദ്ധോ, തസ്മാ ഇമേ സിരീആദികേ ഭഗേ വമീതി ഭഗവാ. അഥ വാ ഭാനി നാമ നക്ഖത്താനി, തേഹി സമം ഗച്ഛന്തി പവത്തന്തീതി ഭഗാ, സിനേരുയുഗന്ധരഉത്തരകുരുഹിമവന്താദിഭാജനലോകവിസേസസന്നിസ്സയാ സോഭാ കപ്പട്ഠിയഭാവതോ, തേപി ഭഗവാ വമി തന്നിവാസിസത്താവാസസമതിക്കമതോ തപ്പടിബദ്ധഛന്ദരാഗപ്പഹാനേന പജഹീതി. ഏവമ്പി ഭഗേ വമീതി ഭഗവാ.

‘‘ചക്കവത്തിസിരിം യസ്മാ, യസം ഇസ്സരിയം സുഖം;

പഹാസി ലോകചിത്തഞ്ച, സുഗതോ ഭഗവാ തതോ’’.

കഥം ഭാഗേ വമീതി ഭഗവാ? ഭാഗാ നാമ സഭാഗധമ്മകോട്ഠാസാ, തേ ഖന്ധായതനധാതാദിവസേന, തത്ഥാപി രൂപവേദനാദിവസേന പഥവിയാദിവസേന അതീതാദിവസേന ച അനേകവിധാ, തേ ച ഭഗവാ സബ്ബം പപഞ്ചം സബ്ബം യോഗം സബ്ബം ഗന്ഥം സബ്ബം സംയോജനം സമുച്ഛിന്ദിത്വാ അമതധാതും സമധിഗച്ഛന്തോ വമി ഉഗ്ഗിരി, അനപേക്ഖോ ഛഡ്ഡയി ന പച്ചാവമി. തഥാ ഹേസ ‘‘സബ്ബത്ഥകമേവ പഥവിം ആപം തേജം വായം, ചക്ഖും സോതം ഘാനം ജിവ്ഹം കായം മനം, രൂപേ സദ്ദേ ഗന്ധേ രസേ ഫോട്ഠബ്ബേ ധമ്മേ, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം…പേ… മനോവിഞ്ഞാണം, ചക്ഖുസമ്ഫസ്സം…പേ… മനോസമ്ഫസ്സം, ചക്ഖുസമ്ഫസ്സജം വേദനം…പേ… മനോസമ്ഫസ്സജം വേദനം, ചക്ഖുസമ്ഫസ്സജം സഞ്ഞം…പേ… മനോസമ്ഫസ്സജം സഞ്ഞം, ചക്ഖുസമ്ഫസ്സജം ചേതനം…പേ… മനോസമ്ഫസ്സജം ചേതനം, രൂപതണ്ഹം…പേ… ധമ്മതണ്ഹം, രൂപവിതക്കം…പേ… ധമ്മവിതക്കം, രൂപവിചാരം…പേ… ധമ്മവിചാര’’ന്തിആദിനാ അനുപദധമ്മവിഭാഗവസേനപി സബ്ബേവ ധമ്മകോട്ഠാസേ അനവസേസതോ വമി ഉഗ്ഗിരി, അനപേക്ഖപരിച്ചാഗേന ഛഡ്ഡയി. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘യം തം, ആനന്ദ, ചത്തം വന്തം മുത്തം പഹീനം പടിനിസ്സട്ഠം, തം തഥാഗതോ പുന പച്ചാവമിസ്സതീതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതീ’’തി (ദീ. നി. ൨.൧൮൩). ഏവമ്പി ഭാഗേ വമീതി ഭഗവാ. അഥ വാ ഭാഗേ വമീതി സബ്ബേപി കുസലാകുസലേ സാവജ്ജാനവജ്ജേ ഹീനപണീതേ കണ്ഹസുക്കസപ്പടിഭാഗേ ധമ്മേ അരിയമഗ്ഗഞാണമുഖേന വമി ഉഗ്ഗിരി, അനപേക്ഖോ പരിച്ചജി പജഹി, പരേസഞ്ച തഥത്തായ ധമ്മം ദേസേസി. വുത്തമ്പി ചേതം ‘‘ധമ്മാപി വോ, ഭിക്ഖവേ, പഹാതബ്ബാ, പഗേവ അധമ്മാ (മ. നി. ൧.൨൪൦). കുല്ലൂപമം വോ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മം ദേസേസ്സാമി നിത്ഥരണത്ഥായ, നോ ഗഹണത്ഥായാ’’തിആദി (മ. നി. ൧.൨൪൦). ഏവമ്പി ഭാഗേ വമീതി ഭഗവാ.

‘‘ഖന്ധായതനധാതാദി-ധമ്മഭാഗാ-മഹേസിനാ;

കണ്ഹസുക്കാ യതോ വന്താ, തതോപി ഭഗവാ മതോ’’.

തേന വുത്തം –

‘‘ഭാഗവാ ഭതവാ ഭാഗേ, ഭഗേ ച വനി ഭത്തവാ;

ഭഗേ വമി തഥാ ഭാഗേ, വമീതി ഭഗവാ ജിനോ’’തി.

ധമ്മസരീരം പച്ചക്ഖം കരോതീതി ‘‘യോ വോ, ആനന്ദ, മയാ ധമ്മോ ച വിനയോ ച ദേസിതോ പഞ്ഞത്തോ, സോ വോ മമച്ചയേന സത്ഥാ’’തി വചനതോ ധമ്മസ്സ സത്ഥുഭാവപരിയായോ വിജ്ജതീതി കത്വാ വുത്തം. വജിരസങ്ഘാതസമാനകായോ പരേഹി അഭേജ്ജസരീരത്താ. ന ഹി ഭഗവതോ രൂപകായേ കേനചി സക്കാ അന്തരായം കാതുന്തി. ദേസനാസമ്പത്തിം നിദ്ദിസതി വക്ഖമാനസ്സ സകലസ്സ സുത്തസ്സ ‘‘ഏവ’’ന്തി നിദസ്സനതോ. സാവകസമ്പത്തിം നിദ്ദിസതി പടിസമ്ഭിദാപ്പത്തേന പഞ്ചസു ഠാനേസു ഭഗവതാ ഏതദഗ്ഗേ ഠപിതേന മയാ മഹാസാവകേന സുതം, തഞ്ച ഖോ മയാവ സുതം, ന അനുസ്സുതം ന പരംപരാഭതന്തി ഇമസ്സത്ഥസ്സ ദീപനതോ. കാലസമ്പത്തിം നിദ്ദിസതി ഭഗവാസദ്ദസന്നിധാനേ പയുത്തസ്സ സമയസദ്ദസ്സ ബുദ്ധുപ്പാദപടിമണ്ഡിതഭാവദീപനതോ. ബുദ്ധുപ്പാദപരമാ ഹി കാലസമ്പദാ. തേനേതം വുച്ചതി –

‘‘കപ്പകസായേ കലിയുഗേ, ബുദ്ധുപ്പാദോ അഹോ മഹച്ഛരിയം;

ഹുതാവഹമജ്ഝേ ജാതം, സമുദിതമകരന്ദമരവിന്ദ’’ന്തി.

ഭഗവാതി ദേസകസമ്പത്തിം നിദ്ദിസതി ഗുണവിസിട്ഠസത്തുത്തമഭാവദീപനതോ ഗരുഗാരവാധിവചനഭാവതോ.

അവിസേസേനാതി ന വിസേസേന, വിഹാരഭാവസാമഞ്ഞേനാതി അത്ഥോ. ഇരിയാപഥ…പേ… വിഹാരേസൂതി ഇരിയാപഥവിഹാരോ, ദിബ്ബവിഹാരോ, ബ്രഹ്മവിഹാരോ, അരിയവിഹാരോതി ഏതേസു ചതൂസു വിഹാരേസു. സമങ്ഗീപരിദീപനന്തി സമങ്ഗീഭാവപരിദീപനം. ഏതന്തി ‘‘വിഹരതീ’’തി ഏതം പദം. തഥാ ഹി തം ‘‘ഇധേകച്ചോ ഗിഹീഹി സംസട്ഠോ വിഹരതി സഹനന്ദീ സഹസോകീ’’തിആദീസു (സം. നി. ൪.൨൪൧) ഇരിയാപഥവിഹാരേ ആഗതം. ‘‘യസ്മിം, ഭിക്ഖവേ, സമയേ ഭിക്ഖു വിവിച്ചേവ കാമേഹി…പേ… പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതീ’’തി (ധ. സ. ൧൬൦; വിഭ. ൬൨൪) ഏത്ഥ ദിബ്ബവിഹാരേ. ‘‘സോ മേത്താസഹഗതേന ചേതസാ ഏകം ദിസം ഫരിത്വാ വിഹരതീ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൧.൫൫൬; ൩.൩൦൮; മ. നി. ൧.൭൭; ൨.൩൦൯; ൩.൨൩൦) ബ്രഹ്മവിഹാരേ. ‘‘സോ ഖോ അഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, തസ്സായേവ കഥായ പരിയോസാനേ തസ്മിം ഏവ പുരിമസ്മിം സമാധിനിമിത്തേ അജ്ഝത്തമേവ ചിത്തം സണ്ഠപേമി സന്നിസാദേമി ഏകോദിം കരോമി സമാദഹാമി, യേന സുദം നിച്ചകപ്പം വിഹരാമീ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൩൮൭) അരിയവിഹാരേ.

തത്ഥ ഇരിയനം വത്തനം ഇരിയാ, കായപ്പയോഗോ. തസ്സാ പവത്തനുപായഭാവതോ ഠാനാദി ഇരിയാപഥോ. ഠാനസമങ്ഗീ വാ ഹി കായേന കിഞ്ചി കരേയ്യ ഗമനാദീസു അഞ്ഞതരസമങ്ഗീ വാ. അഥ വാ ഇരിയതി പവത്തതി ഏതേന അത്തഭാവോ കായകിച്ചം വാതി ഇരിയാ, തസ്സാ പവത്തിഉപായഭാവതോ ഇരിയാ ച സോ പഥോ ചാതി ഇരിയാപഥോ, ഠാനാദി ഏവ. സോ ച അത്ഥതോ ഗതിനിവത്തിആദിആകാരേന പവത്തോ ചതുസന്തതിരൂപപബന്ധോ ഏവ. വിഹരണം, വിഹരതി ഏതേനാതി വാ വിഹാരോ, ഇരിയാപഥോ ഏവ വിഹാരോ ഇരിയാപഥവിഹാരോ. ദിവി ഭവോ ദിബ്ബോ, തത്ഥ ബഹുലപ്പവത്തിയാ ബ്രഹ്മപാരിസജ്ജാദിദേവലോകേ ഭവോതി അത്ഥോ. തത്ഥ യോ ദിബ്ബാനുഭാവോ, തദത്ഥായ സംവത്തതീതി വാ ദിബ്ബോ, അഭിഞ്ഞാഭിനീഹാരവസേന മഹാഗതികത്താ വാ ദിബ്ബോ, ദിബ്ബോ ച സോ വിഹാരോ ചാതി ദിബ്ബവിഹാരോ, ചതസ്സോ രൂപാവചരസമാപത്തിയോ. ആരുപ്പസമാപത്തിയോപി ഏത്ഥേവ സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തി. ബ്രഹ്മൂനം, ബ്രഹ്മാനോ വാ വിഹാരാ ബ്രഹ്മവിഹാരാ, ചതസ്സോ അപ്പമഞ്ഞായോ. അരിയാനം, അരിയാ വാ വിഹാരാ അരിയവിഹാരാ, ചത്താരി സാമഞ്ഞഫലാനി. സോ ഹി ഏകം ഇരിയാപഥബാധനന്തിആദി യദിപി ഭഗവാ ഏകേനപി ഇരിയാപഥേന ചിരതരം കാലം അത്തഭാവം പവത്തേതും സക്കോതി, തഥാപി ഉപാദിന്നകസരീരസ്സ നാമ അയം സഭാവോതി ദസ്സേതും വുത്തം. യസ്മാ വാ ഭഗവാ യത്ഥ കത്ഥചി വസന്തോ വിനേയ്യാനം ധമ്മം ദേസേന്തോ, നാനാസമാപത്തീഹി ച കാലം വീതിനാമേന്തോ വസതീതി സത്താനം അത്തനോ ച വിവിധം ഹിതസുഖം ഹരതി ഉപനേതി ഉപ്പാദേതി, തസ്മാ വിവിധം ഹരതീതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

പച്ചത്ഥികേ ജിനാതീതി ജേതോ. ജേത-സദ്ദോ ഹി സോത-സദ്ദോ വിയ കത്തുസാധനോപി അത്ഥീതി. രഞ്ഞോ വാ പച്ചത്ഥികാനം ജിതകാലേ ജാതത്താ ജേതോ. രഞ്ഞോ ഹി അത്തനോ ജയം തത്ഥ ആരോപേത്വാ ജിതവാതി ജേതോതി കുമാരോ വുത്തോ. മങ്ഗലകാമതായ വാ ജേതോതിസ്സ നാമം കതം, തസ്മാ ‘‘ജേയ്യോ’’തി ഏതസ്മിം അത്ഥേ ‘‘ജേതോ’’തി വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. തസ്സ ജേതസ്സ രാജകുമാരസ്സ. വനേതിആദിതോ പട്ഠായേവ തം തസ്സ സന്തകന്തി ദസ്സേതും ‘‘തം ഹീ’’തിആദി വുത്തം. സബ്ബകാമസമിദ്ധിതായ വിഗതമലമച്ഛേരതായ കരുണാദിഗുണസമങ്ഗിതായ ച നിച്ചകാലം ഉപട്ഠപിതോ അനാഥാനം പിണ്ഡോ ഏതസ്സ അത്ഥീതി അനാഥപിണ്ഡികോ, തസ്സ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ. യദി ജേതവനം, കഥം അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമോതി ആഹ ‘‘അനാഥപിണ്ഡികേനാ’’തിആദി. പഞ്ചവിധസേനാസനങ്ഗസമ്പത്തിയാ ആരമന്തി ഏത്ഥ പബ്ബജിതാതി ആരാമോ, തസ്മിം ആരാമേ. യദിപി സോ ഭൂമിഭാഗോ കോടിസന്ഥരേന മഹാസേട്ഠിനാ കീതോ, രുക്ഖാ പന ജേതേന ന വിക്കീതാതി തം ‘‘ജേതവന’’ന്തി വത്തബ്ബതം ലഭതീതി വദന്തി. ഉഭിന്നമ്പി വാ തത്ഥ പരിച്ചാഗവിസേസകിത്തനത്ഥം ഉഭയവചനം, ജേതേനപി ഹി ഭൂമിഭാഗവിക്കയേന ലദ്ധധനം തത്ഥ ദ്വാരകോട്ഠകകരണവസേന വിനിയുത്തം. സാവത്ഥിജേതവനാനം ഭൂമിഭാഗവസേന ഭിന്നത്താ വുത്തം ‘‘ന ഹി സക്കാ ഉഭയത്ഥ ഏകം സമയം വിഹരിതു’’ന്തി.

അപാകടാതി സക്കോ സുയാമോതിആദിനാ അനഭിഞ്ഞാതാ. അഭിഞ്ഞാതാനമ്പി അഞ്ഞതരസദ്ദോ ദിസ്സതേവ ഏകസദിസായത്തത്താതി ദസ്സേതും ‘‘അഭിജാനാതി നോ’’തിആദി വുത്തം. അഹുനാ ഇദാനേവ. സാധാരണവചനം ദിബ്ബതം അന്തോനീതം കത്വാ. ദേവോ ഏവ ദേവതാ പുരിസേപി വത്തനതോ. തേനേവാഹ ‘‘ഇമസ്മിം പനത്ഥേ’’തിആദി. നനു ച രൂപാവചരസത്താനം പുരിസിന്ദ്രിയം നത്ഥി, യേന തേ പുരിസാതി വുച്ചേയ്യും? യദിപി പുരിസിന്ദ്രിയം നത്ഥി, പുരിസസണ്ഠാനസ്സ പന പുരിസവേസസ്സ ച വസേന പുരിസപുഗ്ഗലാത്വേവ വുച്ചന്തി പുരിസപകതിഭാവതോ.

അഭിക്കന്താതി അതിക്കന്താ, വിഗതാതി അത്ഥോതി ആഹ ‘‘ഖയേ ദിസ്സതീ’’തി. തേനേവ ഹി ‘‘നിക്ഖന്തോ പഠമോ യാമോ’’തി ഉപരി വുത്തം. അഭിക്കന്തതരോതി അതിവിയ കന്തതരോ. താദിസോ ച സുന്ദരോ ഭദ്ദകോ നാമ ഹോതീതി ആഹ ‘‘സുന്ദരേ ദിസ്സതീ’’തി. കോതി ദേവനാഗയക്ഖഗന്ധബ്ബാദീസു കോ കതമോ? മേതി മമ. പാദാനീതി പാദേ. ഇദ്ധിയാതി ഇമായ ഏവരൂപായ ദേവിദ്ധിയാ. യസസാതി ഇമിനാ ഏദിസേന പരിവാരേന പരിച്ഛദേന ച. ജലന്തി വിജ്ജോതമാനോ. അഭിക്കന്തേനാതി അതിവിയ കന്തേന കമനിയേന അഭിരൂപേന. വണ്ണേനാതി ഛവിവണ്ണേന സരീരവണ്ണനിഭായ. സബ്ബാ ഓഭാസയം ദിസാതി സബ്ബാപി ദിസാ പഭാസേന്തോ ചന്ദോ വിയ സൂരിയോ വിയ ച ഏകോഭാസം ഏകാലോകം കരോന്തോതി ഗാഥായ അത്ഥോ. അഭിരൂപേതി ഉളാരരൂപേ സമ്പന്നരൂപേ.

കഞ്ചനസന്നിഭത്തചതാ സുവണ്ണവണ്ണഗ്ഗഹണേന ഗഹിതാതി അധിപ്പായേനാഹ ‘‘ഛവിയ’’ന്തി. ഛവിഗതാ പന വണ്ണധാതു ഏവ ‘‘സുവണ്ണവണ്ണോ’’തി ഏത്ഥ വണ്ണഗ്ഗഹണേന ഗഹിതാതി അപരേ. വണ്ണനം കിത്തിയാ ഉഗ്ഘോസനന്തി വണ്ണോ, ഥുതി. വണ്ണീയതി അസങ്കരതോ വവത്ഥപീയതീതി വണ്ണോ, കുലവഗ്ഗോ. വണ്ണീയതി ഫലം ഏതേന യഥാസഭാവതോ വിഭാവീയതീതി വണ്ണോ, കാരണം. വണ്ണനം ദീഘരസ്സാദിവസേന സണ്ഠഹനന്തി വണ്ണോ, സണ്ഠാനം. വണ്ണീയതി അണുമഹന്താദിവസേന പമീയതീതി വണ്ണോ, പമാണം. വണ്ണേതി വികാരം ആപജ്ജമാനം ഹദയങ്ഗതഭാവം പകാസേതീതി വണ്ണോ, രൂപായതനം. ഏവം തേന തേന പവത്തിനിമിത്തേന വണ്ണസദ്ദസ്സ തസ്മിം തസ്മിം അത്ഥേ പവത്തി വേദിതബ്ബാ. ഇദ്ധിം മാപേത്വാതി വത്ഥാലങ്കാരകായാദീഹി ഓഭാസമുഞ്ചനാദിവസേന ദിബ്ബം ഇദ്ധാനുഭാവം നിമ്മിനിത്വാ. കാമാവചരാ അനഭിസങ്ഖതേനപി ആഗന്തും സക്കോന്തി ഓളാരികരൂപത്താ. തഥാ ഹി തേ കബളീകാരഭക്ഖാ. രൂപാവചരാ ന സക്കോന്തി തതോ സുഖുമതരരൂപത്താ. തേനാഹ ‘‘തേസം ഹീ’’തിആദി. തത്ഥ ‘‘അതിസുഖുമോ’’തി മൂലപടിസന്ധിരൂപം സന്ധായ വദതി. ന തേന ഇരിയാപഥകപ്പനം ഹോതീതി ഏതേന ബ്രഹ്മലോകേപി ബ്രഹ്മാനോ യേഭുയ്യേന നിമ്മിതരൂപേനേവ പവത്തന്തീതി ദസ്സേതി. ഇതരഞ്ഹി അതിവിയ സുഖുമം രൂപം കേവലം ചിത്തുപ്പാദസ്സ നിസ്സയാധിട്ഠാനഭൂതം സണ്ഠാനവന്തം ഹുത്വാ തിട്ഠതി.

അനവസേസത്തം സകലതാ. യേഭുയ്യതാ ബഹുലഭാവോ. അബ്യാമിസ്സതാ വിജാതിയേന അസങ്കരോ. സുഖേന ഹി അവോകിണ്ണതാ തത്ഥ അധിപ്പേതാ. അനതിരേകതാ തംപരമതാ വിസേസാഭാവോ. കേവലകപ്പന്തി കേവലം ദള്ഹം കത്വാതി അത്ഥോ. സങ്ഘഭേദായാതി സങ്ഘേ വിവാദായ, വിവാദുപ്പാദായാതി അത്ഥോ. കേവലം വുച്ചതി നിബ്ബാനം സബ്ബസങ്ഖതവിവിത്തത്താ, ഏതസ്സ തം അത്ഥീതി കേവലീ, സച്ഛികതനിരോധോ ഖീണാസവോ. തേനാഹ ‘‘വിസംയോഗോ അത്ഥോ’’തി.

കപ്പസദ്ദോ പനായം സഉപസഗ്ഗോ അനുപസഗ്ഗോ ചാതി അധിപ്പായേന ഓകപ്പനിയപദേ ലബ്ഭമാനം കപ്പസദ്ദമത്തം ദസ്സേതി, അഞ്ഞഥാ കപ്പപദം അനിദസ്സനമേവ സിയാ. സമണകപ്പേഹീതി വിനയസിദ്ധേഹി സമണവോഹാരേഹി. നിച്ചകപ്പന്തി നിച്ചകാലം. പഞ്ഞത്തീതി നാമം. നാമഞ്ഹേതം തസ്സ ആയസ്മതോ, യദിദം കപ്പോതി. കപ്പിതകേസമസ്സൂതി കത്തരികായ ഛേദിതകേസമസ്സു. ദ്വങ്ഗുലകപ്പോതി മജ്ഝന്ഹികവേലായ വീതിക്കന്തായ ദ്വങ്ഗുലതാവികപ്പോ. ലേസോതി അപദേസോ. അനവസേസം ഫരിതും സമത്ഥസ്സപി ഓഭാസസ്സ കേനചിപി കാരണേന ഏകദേസഫരണമ്പി സിയാ, അയം പന സബ്ബസോവ ഫരതീതി ദസ്സേതും സമന്തത്ഥോ കപ്പ-സദ്ദോ ഗഹിതോതി ആഹ ‘‘അനവസേസം സമന്തതോ’’തി. ഈസം അസമത്തം, കേവലം വാ കേവലകപ്പം. ഭഗവതോ ആഭായ അനോഭാസിതമേവ ഹി പദേസം ദേവതാ അത്തനോ പഭായ ഓഭാസേന്തി. ന ഹി ഭഗവതോ പഭാ കായചി പഭായ അഭിഭുയ്യതി, സൂരിയാദീനമ്പി പഭം സാ അഭിഭുയ്യ തിട്ഠതീതി.

യേന വാ കാരണേനാതി ഹേതുമ്ഹി ഇദം കരണവചനം. ഹേതുഅത്ഥോ ഹി കിരിയായ കാരണം, ന കരണം വിയ കിരിയത്ഥോ, തസ്മാ നാനപ്പകാര-ഗുണവിസേസാധിഗമനത്ഥാ ഇധ ഉപസങ്കമനകിരിയാതി ‘‘അന്നേന വസതി, വിജ്ജായ വസതീ’’തിആദീസു വിയ ഹേതുഅത്ഥമേവ തം കരണവചനം യുത്തം ന കരണത്ഥം തസ്സ അയുജ്ജമാനത്താതി വുത്തം ‘‘യേന വാ കാരണേനാ’’തിആദി. ഭഗവതോ സതതപ്പവത്തനിരതിസയ-സാദുവിപുലമതരസ-സദ്ധമ്മഫലതായ സാദുഫലനിച്ചഫലിതമഹാരുക്ഖേന ഭഗവാ ഉപമിതോ. സാദുഫലൂപഭോഗാധിപ്പായഗ്ഗഹണേനേവ ഹി മഹാകാരുണികസ്സ സാദുഫലതാ ഗഹിതാതി. ഉപസങ്കമീതി ഉപസങ്കന്താ. സമ്പത്തകാമതായ ഹി കിഞ്ചി ഠാനം ഗച്ഛന്തോ തംതംപദേസാതിക്കമനേന ഉപസങ്കമി, ഉപസങ്കന്തോതി വത്തബ്ബതം ലഭതി. തേനാഹ ‘‘ഗതാതി വുത്തം ഹോതീ’’തി, ഉപഗതാതി അത്ഥോ. ഉപസങ്കമിത്വാതി പുബ്ബകാലകിരിയാനിദ്ദേസോതി ആഹ ‘‘ഉപസങ്കമനപരിയോസാനദീപന’’ന്തി. തതോതി യം ഠാനം പത്താ ‘‘ഉപസങ്കമീ’’തി വുത്താ, തതോ ഉപഗതട്ഠാനതോ.

ഗതിനിവത്തിഅത്ഥതോ സാമഞ്ഞതോ ആസനമ്പി ഠാനഗ്ഗഹണേന ഗയ്ഹതീതി വുത്തം ‘‘ആസനകുസലതായ ഏകമന്തം തിട്ഠന്തീ’’തി. നിസിന്നാപി ഹി ഗമനതോ നിവത്താ നാമ ഹോന്തി ഠത്വാ നിസീദിതബ്ബത്താ, യഥാവുത്തട്ഠാനാദയോപി ആസനേനേവ സങ്ഗഹിതാതി. അതിദൂരഅച്ചാസന്നപടിക്ഖേപേന നാതിദൂരനച്ചാസന്നം നാമ ഗഹിതം. തം പന അവകംസതോ ഉഭിന്നം പസാരിതഹത്ഥസങ്ഘട്ടനേന ദട്ഠബ്ബം. ഗീവം പസാരേത്വാതി ഗീവം പരിവത്തനവസേന പസാരേത്വാ.

കാമം ‘‘കഥ’’ന്തി അയമാകാരപുച്ഛാ, തരണാകാരോ ഇധ പുച്ഛിതോ. സോ പന തരണാകാരോ അത്ഥതോ കാരണമേവാതി ആഹ ‘‘കഥം നൂതി കാരണപുച്ഛാ’’തി? പാകടോ അഭിസമ്ബോധിയം മഹാപഥവീകമ്പനാദിഅനേകച്ഛരിയപാതുഭാവാദിനാ.

മരിസനട്ഠേന പാപാനം രോഗാദിഅനത്ഥാനം അഭിഭവനട്ഠേന മാരിസോ, ദുക്ഖരഹിതോ. തേനാഹ ‘‘നിദ്ദുക്ഖാതി വുത്തം ഹോതീ’’തി. നിരയപക്ഖേ പിയാലപനവചനവസേന ഉപചാരവചനഞ്ചേതം യഥാ ‘‘ദേവാനം പിയാ’’തി. തേനേവാഹ ‘‘യദി ഏവ’’ന്തിആദി. സങ്കുനാ സങ്കൂതി മത്ഥകതോ സമകോട്ടിതേന യാവ ഹദയപദേസാ നിബ്ബിജ്ഝിത്വാ ഓതിണ്ണേന സങ്കുനാ പാദതലതോ സമകോട്ടിതോ സങ്കു നിബ്ബിജ്ഝിത്വാ ആരോഹന്തോ ഹദയേ ഹദയസ്സ പദേസേ സമാഗച്ഛേയ്യ, അഥ നേസം സങ്കൂനം സമാഗമസമകാലേ നം യഥാതിക്കന്തസങ്കുകരണകാലം ജാനേയ്യാസി. കിഞ്ചി നിമിത്തം ഉപാദായ കിസ്മിഞ്ചി അത്ഥേ പവത്തസ്സ സദ്ദസ്സ തന്നിമിത്തരഹിതേ പവത്തി രുള്ഹീ നാമ ഗമനകിരിയാരഹിതേ സാസനാദിമതി പടിപിണ്ഡേ യഥാ ഗോസദ്ദസ്സ.

ഓഘമതരീതി യേസം ഓഘാനം തരണം പുച്ഛിതം, തേ ഗണനപരിച്ഛേദതോ സരൂപതോ ച ദസ്സേതും ‘‘ചത്താരോ’’തിആദി വുത്തം. കസ്മാ പനേത്ഥ ചത്താരോ ഏവ ഓഘാ വുത്താ, തേ ച കാമാദയോ ഏവാതി? ന ചോദേതബ്ബമേതം, യസ്മാ ധമ്മാനം സഭാവകിച്ചവിസേസഞ്ഞുനാ ഭഗവതാ സബ്ബം ഞേയ്യം യാഥാവതോ അഭിസമ്ബുജ്ഝിത്വാ ഏത്തകാവ ഓഘാ ദേസിതാ, ഇമേ ഏവ ച ദേസിതാതി. വട്ടസ്മിം ഓഹനന്തി ഓസീദാപേന്തീതി ഓഘാ, ഓഹനന്തി ഹേട്ഠാ കത്വാ ഹനന്തി ഗാമേന്തി, തഥാഭൂതാ സത്തേ അധോ ഗാമേന്തി നാമ. അയഞ്ച അത്ഥോ ‘‘സബ്ബോപി ചേസാ’’തിആദിനാ പരതോ അട്ഠകഥായമേവ ആഗമിസ്സതി. കാമനട്ഠേന കാമോ, കാമോ ച സോ യഥാവുത്തേനത്ഥേന ഓഘോ ചാതി, കാമേസു ഓഘോതി വാ കാമോഘോ. ഭവോഘോ നാമ ഭവരാഗോതി ദസ്സേതും ‘‘രൂപാരൂപഭവേസു ഛന്ദരാഗോ ഝാനനികന്തി ചാ’’തി വുത്തം. സുമങ്ഗലവിലാസിനീആദീസു (ദീ. നി. അട്ഠ. ൩.൩൧൨) പന ‘‘സസ്സതദിട്ഠിസഹഗതരാഗോ ചാ’’തി വുത്തം. തത്ഥ പഠമോ ഉപപത്തിഭവേസു രാഗോ, ദുതിയോ കമ്മഭവേ. ഭവദിട്ഠിവിനിമുത്തസ്സ ദിട്ഠിഗതസ്സ അഭാവതോ. ‘‘ദ്വാസട്ഠിദിട്ഠിയോ ദിട്ഠോഘോ’’തി വുത്തം, ചതുസച്ചന്തോഗധത്താ സബ്ബസ്സ ഞേയ്യസ്സ ‘‘ചതൂസു സച്ചേസു അഞ്ഞാണം അവിജ്ജോഘോ’’തി ആഹ.

ഇദാനി തേസം ഓഘസങ്ഖാതാനം പാപധമ്മാനം ഉപ്പത്തിട്ഠാനം ദസ്സേതും ‘‘തത്ഥാ’’തിആദി വുത്തം, പവത്തിട്ഠാനം പന കാമഗുണാദയോ ദസ്സിതാ ഏവ. ‘‘പഞ്ചസു കാമഗുണേസു ഛന്ദരാഗോ കാമോഘോ’’തി ഏത്ഥ ഭവോഘം ഠപേത്വാ സബ്ബോ ലോഭോ കാമോഘോതി യുത്തം സിയാ. സസ്സതദിട്ഠിസഹഗതോ രാഗോ ഭവദിട്ഠിസമ്പയുത്തത്താ ഭവോഘോതി അട്ഠകഥാസു വുത്തോ, ഭവോഘോ പന ദിട്ഠിഗതവിപ്പയുത്തേസു ഏവ ഉപ്പജ്ജതീതി പാളിയം വുത്തോ. തേനേവാഹ – ‘‘ഭവോഘോ ചതൂസു ദിട്ഠിവിപ്പയുത്തലോഭസഹഗതചിത്തുപ്പാദേസു ഉപ്പജ്ജതീ’’തി. തസ്മാ ദിട്ഠിസഹഗതലോഭോപി കാമോഘോതി യുത്തം സിയാ. ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികദുക്ഖാനഞ്ഹി കാരണഭൂതാ കാമാസവാദയോപി ദ്വിധാ വുത്താ, ആസവാ ഏവ ച ഓഘാ. കാമാസവനിദ്ദേസേ ച കാമേസൂതി കാമരാഗദിട്ഠിരാഗാദീനം ആരമ്മണഭൂതേസു തേഭൂമകേസു വത്ഥുകാമേസൂതി അത്ഥോ സമ്ഭവതി. തത്ഥ ഹി ഉപ്പജ്ജമാനാ സായം തണ്ഹാ സബ്ബാപി ന കാമച്ഛന്ദാദിനാമം ന ലഭതീതി.

യദി പന പഞ്ചകാമഗുണികോ ച രാഗോ കാമോഘോതി വുത്തോതി കത്വാ ബ്രഹ്മാനം വിമാനാദീസു രാഗസ്സ ദിട്ഠിരാഗസ്സ ച കാമോഘഭാവോ പടിസേധിതബ്ബോ സിയാ, ഏവം സതി കാമോഘഭവോഘവിനിമുത്തേന നാമ ലോഭേന ഭവിതബ്ബം. സോ യദാ ദിട്ഠിഗതവിപ്പയുത്തേസു ഉപ്പജ്ജതി, തദാ തേന സമ്പയുത്തോ അവിജ്ജോഘോ ഓഘവിപ്പയുത്തോതി ദോമനസ്സവിചികിച്ഛുദ്ധച്ചസമ്പയുത്തസ്സ വിയ തസ്സപി ഓഘവിപ്പയുത്തതാ വത്തബ്ബാ സിയാ ‘‘ചതൂസുപി ദിട്ഠിഗതവിപ്പയുത്തലോഭസഹഗതേസു ചിത്തുപ്പാദേസു ഉപ്പന്നോ മോഹോ സിയാ ഓഘസമ്പയുത്തോ സിയാ ഓഘവിപ്പയുത്തോ’’തി. ‘‘കാമോഘോ അട്ഠസു ലോഭസഹഗതേസു ചിത്തുപ്പാദേസു ഉപ്പജ്ജതീ’’തി, ‘‘കാമോഘം പടിച്ച ദിട്ഠോഘോ അവിജ്ജോഘോ’’തി ച വചനതോ ദിട്ഠിസഹഗതോ കാമോഘോ ന ഹോതീതി ന സക്കാ വത്തും. തഥാ ഹേത്ഥ ‘‘രൂപാരൂപഭവേസു ഛന്ദരാഗോ ഝാനനികന്തി ച ഭവോഘോ നാമാതി ഏത്തകമേവ വുത്തം, ന വുത്തം സസ്സതദിട്ഠിസഹഗതോ രാഗോ’’തി.

അധോഗമനട്ഠേനാതി ഹേട്ഠാപവത്തനട്ഠേന. ഹേട്ഠാപവത്തനഞ്ചേത്ഥ ന കേവലം അപായഗമനിയഭാവേന, അഥ ഖോ സംസാരതരകാവരോധനേനപീതി ദസ്സേതും ‘‘ഉപരിഭവഞ്ചാ’’തിആദി വുത്തം. കാമം നിബ്ബാനം അരൂപിഭാവാ അദേസം, ന തസ്സ ഠാനവസേന ഉപരിഗഹണം, സബ്ബസങ്ഖതവിനിസ്സടത്താ പന സബ്ബസ്സപി ഭവസ്സ ഉപരീതി വത്തബ്ബതം അരഹതീതി കത്വാ വുത്തം ‘‘ഉപരിഭവം നിബ്ബാന’’ന്തി. ‘‘മഹാഉദകോഘോ’’തിആദീസു രാസട്ഠോ ഓഘ-സദ്ദോതി ‘‘മഹാ ഹേസോ കിലേസരാസീ’’തി വുത്തം സേസേസുപീതി ഭവോഘാദീസുപി.

അപ്പതിട്ഠഹന്തോതി കിലേസാദീനം വസേന അസന്തിട്ഠന്തോ, അസംസീദന്തോതി അത്ഥോ. അനായൂഹന്തോതി അഭിസങ്ഖാരാദിവസേന ന ആയൂഹന്തോ മജ്ഝിമം പടിപദം വിലങ്ഘിത്വാ നിബ്ബുയ്ഹന്തോ. തേനാഹ – ‘‘അവായമന്തോ’’തി, മിച്ഛാവായാമവസേന അവായമന്തോതി അധിപ്പായോ. ഗൂള്ഹന്തി സംവുതം. പടിച്ഛന്നന്തി തസ്സേവ വേവചനം. അത്ഥവസേന വാ സംവുത്തം ഗൂള്ഹം, സദ്ദവസേനപി അപാകടം പടിച്ഛന്നം അന്തരദീപാദികേ ഠാതബ്ബട്ഠാനേ. ആയൂഹന്താതി ഹത്ഥേഹി ച പാദേഹി ച വായമന്താ. ഏതം അത്ഥജാതം, ഏതം വാ വിസ്സജ്ജനം.

ഇദാനി യേനാധിപ്പായേന ഭഗവതാ തഥാഗൂള്ഹം കത്വാ പഞ്ഹോ കഥിതോ, തം ദസ്സേതും ‘‘കിം പനാതിആദി വുത്തം. നിഗ്ഗഹമുഖേനാതി വേനേയ്യാനം വിനയഉപായഭൂതനിഗ്ഗഹവസേന. തേനാഹ യേ പണ്ഡിതമാനിനോ’’തിആദി. പവയ്ഹ പവയ്ഹാതി ഓഫുണിത്വാ ഓഫുണിത്വാ.

സോതി ദേവപുത്തോ നിഹതമാനോ അഹോസി യഥാവിസ്സജ്ജിതസ്സ അത്ഥസ്സ അജാനന്തോ. യഥാതി അനിയമവചനം നിയമനിദ്ദിട്ഠം ഹോതി, തംസമ്ബന്ധഞ്ച കഥന്തി പുച്ഛാവചനന്തി തദുഭയസ്സ അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘യഥാഹം ജാനാമി, ഏവം മേ കഥേഹീ’’തി ആഹ.

യദാസ്വാഹന്തി യദാ സു അഹം, സു-കാരോ നിപാതമത്തം ‘‘യദിദം കഥം സൂ’’തിആദീസു വിയ. സബ്ബപദേസൂതി ‘‘തദാസ്സു സംസീദാമീ’’തിആദീസു തീസുപി പദേസു. അതരന്തോതി ഓഘാനം അതിക്കമനത്ഥം തരണപ്പയോഗം അകരോന്തോ. തത്ഥേവാതി ഓഘനിയഓഘേസു ഏവ. ഓസീദാമീതി നിമുജ്ജാമി ഓഘേഹി അജ്ഝോത്ഥടോ ഹോമി. നിബ്ബുയ്ഹാമീതി ഓഘേഹി നിബ്ബൂള്ഹോ ഹോമി. ഠാതും അസക്കോന്തോ അസംസീദന്തോ. അതിവത്താമീതി അനുപയോഗം അതിക്കമാമി, അപനിധാനവസേന സമ്മാപടിപത്തിം വിരാധേമീതി അത്ഥോ. ഠാനേ ച വായാമേ ചാതി വക്ഖമാനവിഭാഗേ പതിട്ഠഹനേ വായാമേ ച ദോസം ദിസ്വാതി പതിട്ഠാനായൂഹനേസു സംസീദനനിബ്ബുയ്ഹനസങ്ഖാതം തരണസ്സ വിബന്ധനഭൂതം ആദീനവം ദിസ്വാന. ഇദം ഭഗവതാ ബോധിമൂലേ അത്തനാ പവത്തിത-പുബ്ബഭാഗ-മനസികാരവസേന വുത്തം. അതിട്ഠന്തോ അവായമന്തോതി പതിട്ഠാനായൂഹനകരണകിലേസാദീനം പരിവജ്ജനേന അസംസീദന്തോ അനിബ്ബുയ്ഹന്തോ. ദേവതായപി പടിവിദ്ധോ തദത്ഥോ ഉപനിസ്സയസമ്പന്നതായ വിമുത്തിപരിപാചനീയധമ്മാനം പരിപക്കത്താ. ന പന പാകടോ വിപഞ്ചിതഞ്ഞൂആദീനം, ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂനം പന യഥാ തസ്സാ ദേവതായ, തഥാ പാകടോ ഏവാതി. സത്ത ദുകാ ഇദാനി വുച്ചമാനരൂപാ ദസ്സിതാ പോരാണട്ഠകഥായം. കിലേസവസേന സന്തിട്ഠന്തോതി ലോഭാദീഹി അഭിഭൂതതായ സംസാരേ പതിട്ഠഹന്തോ സമ്മാ അപ്പടിപജ്ജനേന തത്ഥേവ സംസീദതി നാമ. അഭിസങ്ഖാരവസേനാതി തത്ഥേവാഭിസങ്ഖാരചേതനായ ചേതേന്തോ സമ്മാപടിപത്തിയോഗ്യസ്സ ഖണസ്സ അതിവത്തനേന നിബ്ബുയ്ഹതി നാമ. ഇമിനാ നയേന സേസദുകേസുപി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

ഏത്ഥ ച വട്ടമൂലകാ കിലേസാതി തേസം വസേന സംസാരേ അവട്ഠാനം തംതംകമ്മുനാ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ അഭിനിബ്ബത്തി, കിലേസാ പന തേസം പച്ചയമത്തം. തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ അപരാപരം നിബ്ബത്തേന്തോ സംസാരേ നിബ്ബുയ്ഹതി നാമാതി ഇമസ്സ അത്ഥസ്സ ദസ്സനവസേന പഠമദുകോ വുത്തോ. ഇമേ സത്താ സംസാരേ പരിബ്ഭമന്താ ദുവിധാ തണ്ഹാചരിതാ ദിട്ഠിചരിതാ ചാതി തേസം സംസാരനായികഭൂതാനം ധമ്മാനം വസേന സന്തിട്ഠനം, തദഞ്ഞേസം പവത്തിപച്ചയാനം വസേന ആയൂഹനന്തി ഇമസ്സ അത്ഥസ്സ ദസ്സനവസേന ദുതിയദുകോ വുത്തോ. സംയോജനിയേസു ധമ്മേസു അസ്സാദദസ്സനസഭാവായ തണ്ഹായ വസേന വിസേസതോ പതിട്ഠാനം, അമുത്തിമഗ്ഗേ മുത്തിമഗ്ഗപരാമാസതോ തഥാ ആയൂഹനമ്പി ദിട്ഠിയാ വസേന ഹോതീതി ദസ്സേതും തതിയദുകോ വുത്തോ. ചതുത്ഥദുകേ പന അധിപ്പായോ അട്ഠകഥായ ഏവ വിഭാവിതോ. യസ്മാ ‘‘സസ്സതോ അത്താ’’തി അഭിനിവിസന്തോ അരൂപരാഗം, അസഞ്ഞൂപഗം വാ അവിമോക്ഖംയേവ വിമോക്ഖോതി ഗഹേത്വാ സംസാരേ ഏവ ഓലീയതി. തേനാഹ ‘‘ഓലീയനാഭിനിവേസാ ഹി ഭവദിട്ഠീ’’തി. യസ്മാ പന കാമഭവാദീസു യം വാ തം വാ ഭവം പത്വാ അത്താ ഉച്ഛിജ്ജതി വിനസ്സതി, ന ഹോതി പരം മരണാതി അഭിനിവിസന്തോ ഭവവിപ്പമോക്ഖാവഹായ സമ്മാപടിപത്തിയാ അപ്പടിപജ്ജനേന തം അതിവത്തതി. തേന വുത്തം ‘‘അതിധാവനാഭിനിവേസാ വിഭവദിട്ഠീ’’തി.

ലീനവസേന സന്തിട്ഠന്തോതി കോസജ്ജാദിവസേന സംകോചാപജ്ജനേന സമ്മാ അപ്പടിപജ്ജന്തോ. ഉദ്ധച്ചവസേന ആയൂഹന്തോതി സമ്മാസമാധിനോ അഭാവേന വിക്ഖേപവസേന പഞ്ചമോ ദുകോ വുത്തോ. യഥാ കാമസുഖം പവിട്ഠസ്സ സമാധാനം നത്ഥി ചിത്തസ്സ ഉപക്കിലിട്ഠത്താ, ഏവം അത്തപരിതാപനമനുയുത്തസ്സ കായസ്സ ഉപക്കിലിട്ഠത്താ. ഇതി ചിത്തകായപരിക്കിലേസകരാ ദ്വേ അന്താ തണ്ഹാദിട്ഠിനിസ്സയതായ സംസീദനനിബ്ബുയ്ഹനനിമിത്താ വുത്താ ഛട്ഠദുകേ. പുബ്ബേ സപ്പദേസതോവ സംകിലേസധമ്മാ ‘‘സംസീദനനിമിത്ത’’ന്തി ദസ്സിതാതി ഇദാനി നിപ്പദേസതോ ദസ്സനവസേന, പുബ്ബേ ച സാധാരണതോ അഭിസങ്ഖാരധമ്മാ ‘‘നിബ്ബുയ്ഹനനിമിത്ത’’ന്തി ദസ്സിതാതി ഇദാനി പുഞ്ഞാനേഞ്ജാഭിസങ്ഖാരേ ഏവ ‘‘ആയൂഹനനിമിത്ത’’ന്തി ദസ്സനവസേന സത്തമദുകോ വുത്തോ. ഏവഞ്ഹി ദുഗ്ഗതിസുഗതൂപപത്തിവസേന സംസീദനനിബ്ബുയ്ഹനാനി വിഭജ്ജ ദസ്സിതാനി ഹോന്തീതി. തേനേവാഹ ‘‘വുത്തമ്പി ചേത’’ന്തിആദി. അധോഭാഗം ദുഗ്ഗതിം ഗമേന്തീതി അധോഭാഗങ്ഗമനീയാ അനുനാസികലോപം അകത്വാ. തഥാ ഉപരിഭാഗം ഗമേന്തീതി ഉപരിഭാഗങ്ഗമനീയാ.

ഏത്ഥ ച ഓഘതരണം പുച്ഛിതേന ഭഗവതാ ‘‘അപ്പതിട്ഠം അനായൂഹ’’ന്തി തസ്സ പഹാനങ്ഗമേവ ദസ്സിതം, ന സമ്പയോഗങ്ഗന്തി? ന ഏവം ദട്ഠബ്ബം, യാവതാ യേന പതിട്ഠാനം ഹോതി, യേന ച ആയൂഹനം, തദുഭയപടിക്ഖേപമുഖേന തപ്പടിപക്ഖധമ്മദസ്സനമേതന്തി. ന ഹേസ അ-കാരോ കേവലം പടിസേധേ, അഥ ഖോ പടിപക്ഖേ ‘‘അകുസലാ ധമ്മാ, അഹിതോ, അധമ്മോ’’തിആദീസു വിയ, തസ്മാ അപ്പതിട്ഠം അനായൂഹന്തി പതിട്ഠാനായൂഹനാനം പടിപക്ഖവസേന പവത്തമാനോ തഥാപവത്തിഹേതൂവാതി അയമേത്ഥ അത്ഥോ. ഖോതി ച അവധാരണത്ഥേ നിപാതോ ‘‘അസ്സോസി ഖോ’’തിആദീസു (പാരാ. ൧) വിയ. തേന അപ്പതിട്ഠാനസ്സ ഏകംസികതം ദസ്സേതി. സോയം ഖോ-സദ്ദോ ‘‘അനായൂഹ’’ന്തി ഏത്ഥാപി ആനേത്വാ വത്തബ്ബോ. അനായൂഹനമ്പി ഹി ഏകംസികമേവാതി തസ്സ പടിപക്ഖോ സഹ വിപസ്സനായ അരിയമഗ്ഗോ. തേന ഹി ഓഘതരണം ഹോതി, ന അഞ്ഞഥാ. ഏവമയം യഥാനുസന്ധിദേസനാ കതാ, ദേവതാ ച സഹവിപസ്സനം മഗ്ഗം പടിവിജ്ഝീതി പഠമഫലേ പതിട്ഠാസി. തേന വുത്തം ‘‘ഇമം പഞ്ഹവിസ്സജ്ജന’’ന്തിആദി.

‘‘ചിരസ്സാ’’തി ഇമിനാ സമാനത്ഥം പദന്തരമേതന്തി ആഹ ‘‘ചിരസ്സ കാലസ്സാ’’തി യഥാ ‘‘മമം വാ, ഭിക്ഖവേ’’തി (ദീ. നി. ൧.൫-൬) ഏത്ഥ ‘‘മമാ’’തി ഇമിനാ സമാനത്ഥം പദന്തരം മമന്തി. ന ദിട്ഠപുബ്ബാതി അദസ്സാവീ. അദസ്സാവിതാ ച ദിസ്വാ കത്തബ്ബകിച്ചസ്സ അസിദ്ധതായ വേദിതബ്ബാ. അഞ്ഞഥാ കാ നാമ സാ ദേവതാ, യാ ഭഗവന്തം ന ദിട്ഠവതീ? തേനാഹ ‘‘കിം പനിമായാ’’തിആദി. ദസ്സനം ഉപാദായ ഏവം വത്തും വത്തതീതി യദാ കദാചി കഞ്ചി പിയജാതികം ദിസ്വാ തം ദസ്സനം ഉപാദായ ‘‘ചിരേന വത മയം ആയസ്മന്തം പസ്സാമാ’’തി അദിട്ഠപുബ്ബം ദിട്ഠപുബ്ബം വാ ഏവം വത്തും യുജ്ജതി, അയം ലോകേ നിരുള്ഹേ സമുദാചാരോതി ദസ്സേതി. ബ്രഹ്മം വാ വുച്ചതി അരിയമഗ്ഗോ, തസ്സ അണനതോ ജാനനതോ പടിവിജ്ഝനതോ ബ്രാഹ്മണോ. കിലേസനിബ്ബാനേനാതി കിലേസാനം അച്ചന്തസമുച്ഛേദസങ്ഖാതേന നിബ്ബാനേന നിബ്ബുതം സമ്മദേവ വൂപസന്ത-സബ്ബകിലേസദരഥ-പരിളാഹം. ആസത്തവിസത്താദീഹീതി ആദി-സദ്ദേന വിസതാദിആകാരേ സങ്ഗണ്ഹാതി. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘വിസതാതി വിസത്തികാ, വിസടാതി വിസത്തികാ, വിസാലാതി വിസത്തികാ, വിസക്കതീതി വിസത്തികാ, വിസംവാദികാതി വിസത്തികാ, വിസം ഹരതീതി വിസത്തികാ, വിസമൂലാതി വിസത്തികാ, വിസഫലാതി വിസത്തികാ, വിസപരിഭോഗോതി വിസത്തികാ, വിസാലാ വാ പന സാ തണ്ഹാ രൂപേ സദ്ദേ ഗന്ധേ രസേ ഫോട്ഠബ്ബേ ധമ്മേ കുലേ ഗണേ വിസതാ വിത്ഥതാതി വിസത്തികാ’’തി (മഹാനി. ൩).

തത്ഥ വിസതാതി വിത്ഥതാ രൂപാദീസു തേഭൂമകധമ്മേസു അഭിബ്യാപനവസേന വിസടാതി പുരിമവചനമേവ ത-കാരസ്സ ട-കാരം കത്വാ വുത്തം. വിസാലാതി വിപുലാ. വിസക്കതീതി പരിസക്കതി, സഹതി വാ. രത്തോ ഹി രാഗവത്ഥുനാ പാദേന താളിയമാനോപി സഹതീതി. ഓസക്കനം വിപ്ഫന്ദനം വാ ‘‘വിസക്കന’’ന്തിപി വദന്തി. അനിച്ചാദിം നിച്ചാദിതോ. ഗണ്ഹാതീതി വിസംവാദികാ ഹോതി. വിസം ഹരതീതി തഥാ തഥാ കാമേസു ആനിസംസം പസ്സന്തീ വിവിധേഹി ആകാരേഹി നേക്ഖമ്മാഭിമുഖപ്പവത്തിതോ ചിത്തം സംഹരതി സംഖിപതി, വിസം വാ ദുക്ഖം, തം ഹരതി, വഹതീതി അത്ഥോ. ദുക്ഖനിബ്ബത്തകകമ്മസ്സ ഹേതുഭാവതോ വിസമൂലാ. വിസം വാ ദുക്ഖാഭിഭൂതാ വേദനാ മൂലം ഏതിസ്സാതി വിസമൂലാ. ദുക്ഖസമുദയത്താ വിസം ഫലം ഏതിസ്സാതി വിസഫലാ. തണ്ഹായ രൂപാദികസ്സ ദുക്ഖസ്സേവ പരിഭോഗോ ഹോതി, ന അമതസ്സാതി വിസപരിഭോഗോതി വുത്താ, സബ്ബത്ഥ നിരുത്തിവസേന പദസിദ്ധി വേദിതബ്ബാ. യോ പനേത്ഥ പധാനോ അത്ഥോ, തം ദസ്സേതും പുന ‘‘വിസാലാ വാ പനാ’’തിആദി വുത്തന്തി ഏവമേത്ഥ വിസത്തികാപദസ്സ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. തിണ്ണം പഠമദുതിയമഗ്ഗേഹി. നിത്തിണ്ണം തതിയമഗ്ഗേന. ഉത്തിണ്ണം ചതുത്ഥമഗ്ഗേന.

സമനുഞ്ഞോതി സമ്മദേവ കതാനുഞ്ഞോ. തേനാഹ ‘‘ഏകജ്ഝാസയോ അഹോസീ’’തി. അന്തരധായീതി അദസ്സനം അഗമാസി. യഥാ പന അന്തരധായി, തം ദസ്സേതും ‘‘അഭിസങ്ഖതകായ’’ന്തിആദി വുത്തം. മാലേഹീതി ലിങ്ഗവിപല്ലാസേന വുത്തം, ‘‘മാലാഹീ’’തി കേചി പഠന്തി, ‘‘മല്യേഹീ’’തി വത്തബ്ബേ യ-കാരലോപം കത്വാ നിദ്ദേസോ. അയം താവ അട്ഠകഥായ ലീനത്ഥവണ്ണനാ.

നേത്തിനയവണ്ണനാ

ഇദാനി പകരണനയേന പാളിയാ അത്ഥവണ്ണനം കരിസ്സാമ. സാ പന അത്ഥവണ്ണനാ യസ്മാ ദേസനായ സമുട്ഠാനപ്പയോജനഭാജനേസു പിണ്ഡത്ഥേസു ച നിദ്ധാരിതേസു സുകരാ ഹോതി സുവിഞ്ഞേയ്യാ ച, തസ്മാ സുത്തദേസനായ സമുട്ഠാനാദീനി പഠമം നിദ്ധാരയിസ്സാമ. തത്ഥ സമുട്ഠാനം താവ ദേസനാനിദാനം, തം സാധാരണം അസാധാരണന്തി ദുവിധം. തത്ഥ സാധാരണമ്പി അബ്ഭന്തരബാഹിരഭേദതോ ദുവിധം. തത്ഥ സാധാരണം അബ്ഭന്തരസമുട്ഠാനം നാമ ലോകനാഥസ്സ മഹാകരുണാ. തായ ഹി സമുസ്സാഹിതസ്സ ഭഗവതോ വേനേയ്യാനം ധമ്മദേസനായ ചിത്തം ഉദപാദി, യം സന്ധായ വുത്തം – ‘‘സത്തേസു ച കാരുഞ്ഞതം പടിച്ച ബുദ്ധചക്ഖുനാ ലോകം വോലോകേസീ’’തിആദി (മ. നി. ൧.൨൮൩; സം. നി. ൧.൧൭൨; മഹാവ. ൯). ഏത്ഥ ച ഹേതുഅവത്ഥായപി മഹാകരുണായ സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ യാവദേവ സംസാരമഹോഘതോ സദ്ധമ്മദേസനാഹത്ഥദാനേഹി സത്തസന്താരണത്ഥം തദുപ്പത്തിതോ. യഥാ ച മഹാകരുണാ, ഏവം സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം ദസബലഞാണാദീനി ച ദേസനായ അബ്ഭന്തരസമുട്ഠാനഭാവേന വത്തബ്ബാനി. സബ്ബഞ്ഹി ഞേയ്യധമ്മം തേസം ദേസേതബ്ബപ്പകാരം സത്താനഞ്ച ആസയാനുസയാദിം യാഥാവതോ ജാനന്തോ ഭഗവാ ഠാനാട്ഠാനാദീസു കോസല്ലേന വേനേയ്യജ്ഝാസയാനുരൂപം വിചിത്തനയദേസനം പവത്തേസീതി. ബാഹിരം പന സാധാരണം സമുട്ഠാനം ദസസഹസ്സമഹാബ്രഹ്മപരിവാര-സഹമ്പതിമഹാബ്രഹ്മുനോ അജ്ഝേസനം. തദജ്ഝേസനുത്തരകാലഞ്ഹി ധമ്മഗമ്ഭീരതാപച്ചവേക്ഖണാജനിതം അപ്പോസ്സുക്കതം പടിപ്പസ്സമ്ഭേത്വാ ധമ്മസ്സാമീ ധമ്മദേസനായ ഉസ്സാഹജാതോ അഹോസി. അസാധാരണമ്പി അബ്ഭന്തരബാഹിരഭേദതോ ദുവിധമേവ. തത്ഥ അബ്ഭന്തരം യായ മഹാകരുണായ യേന ച ദേസനാഞാണേന ഇദം സുത്തം പവത്തിതം, തദുഭയം വേദിതബ്ബം ബാഹിരം പന തസ്സാ ദേവതായ പുച്ഛാ, പുച്ഛാവസികോ ഹേസ സുത്തനിക്ഖേപോ. തയിദം പാളിയം ആഗതമേവ.

പയോജനമ്പി സാധാരണാസാധാരണതോ ദുവിധം. തത്ഥ സാധാരണം അനുക്കമേന യാവ അനുപാദാപരിനിബ്ബാനം വിമുത്തിരസത്താ ഭഗവതോ ദേസനായ. തേനേവാഹ ‘‘ഏതദത്ഥാ കഥാ, ഏതദത്ഥാ മന്തനാ’’തിആദി (പരി. ൩൬൬). അസാധാരണം പന തസ്സാ ദേവതായ ദസ്സനമഗ്ഗസമധിഗമോ, ഉഭയമ്പേതം ബാഹിരമേവ. സചേ പന വേനേയ്യസന്താനഗതമ്പി ദേസനാബലസിദ്ധിസങ്ഖാതം പയോജനം അധിപ്പായസമിജ്ഝനഭാവതോ യഥാധിപ്പേതത്ഥസിദ്ധിയാ മഹാകാരുണികസ്സ ഭഗവതോപി പയോജനമേവാതി ഗണ്ഹേയ്യ, ഇമിനാ പരിയായേനസ്സ അബ്ഭന്തരതാപി സിയാ.

അപിച തസ്സാ ദേവതായ ഓഘതരണാകാരസ്സ യാഥാവതോ അനവബോധോ ഇമിസ്സാ ദേസനായ സമുട്ഠാനം, തദവബോധോ പയോജനം. സോ ഹി ഇമായ ദേസനായ ഭഗവന്തം പയോജേതി തന്നിപ്ഫാദനപരായം ദേസനാതി കത്വാ. യഞ്ഹി ദേസനായ സാധേതബ്ബം ഫലം, തം ആകങ്ഖിതബ്ബത്താ ദേസകം ദേസനായ പയോജേതീതി പയോജനന്തി വുച്ചതി. തഥാ ദേവതായ തദഞ്ഞേസഞ്ച വിനേയ്യാനം പതിട്ഠാനായൂഹനവിസ്സജ്ജനഞ്ചേത്ഥ പയോജനം. തഥാ സംസാരചക്കനിവത്തി-സദ്ധമ്മചക്കപ്പവത്തിസസ്സതാദിമിച്ഛാചാര-നിരാകരണം സമ്മാവാദപുരേക്ഖാരോ അകുസലമൂലസമൂഹനനം കുസലമൂലസമാരോപനം അപായദ്വാരപിദഹനം സഗ്ഗമോക്ഖദ്വാരവിവരണം പരിയുട്ഠാനവൂപസമനം അനുസയസമുഗ്ഘാതനം ‘‘മുത്തോ മോചേസ്സാമീ’’തി പുരിമപടിഞ്ഞാഅവിസംവാദനം തപ്പടിപക്ഖമാരമനോരഥവിസംവാദനം തിത്ഥിയസമയനിമ്മഥനം ബുദ്ധധമ്മപതിട്ഠാപനന്തി ഏവമാദീനിപി പയോജനാനി ഇധ വേദിതബ്ബാനി.

യഥാ ദേവതാ ഓഘതരണേ സംസയപക്ഖന്ദാ, താദിസാ അഞ്ഞേ ച സങ്ഖാതധമ്മാനം സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ ച പടിപത്തിം അജാനന്താ അസദ്ധമ്മസ്സവന-ധാരണ-പരിചയ-മനസികാരവിപല്ലത്ഥബുദ്ധികാ സദ്ധമ്മസ്സവന-ധാരണ-പരിചയവിമുഖാ ച ഭവവിമോക്ഖേസിനോ വിനേയ്യാ ഇമിസ്സാ ദേസനായ ഭാജനം.

പിണ്ഡത്ഥാ പന ‘‘അപ്പതിട്ഠം അനായൂഹ’’ന്തി പദദ്വയേ ചതുസച്ചകമ്മട്ഠാനാനുയോഗവസേന യോനിസോമനസികാരബഹുലീകാരോ കുസലമൂലസമായോഗോ ഓലീയനാതിധാവനാവിസ്സജ്ജനം ഉപായവിനിബന്ധവിധമനം മിച്ഛാഭിനിവേസദൂരീഭാവോ തണ്ഹാവിജ്ജാവിസോധനം വട്ടത്തയവിച്ഛേദനുപായോ ആസവോഘ-യോഗ-ഗന്ഥാഗതി-തണ്ഹുപ്പാദുപാദാനവിയോഗോ ചേതോഖിലവിവേചനം അഭിനന്ദനനിവാരണം സംസഗ്ഗാതിക്കമോ വിവാദമൂലപരിച്ചാഗോ അകുസലകമ്മപഥവിദ്ധംസനം മിച്ഛത്താതിവത്തനം അനുസയമൂലച്ഛേദോ. സബ്ബകിലേസ-ദരഥപരിളാഹ-സാരമ്ഭപടിപ്പസ്സമ്ഭനം ദസ്സനസവനനിദ്ദേസോ വിജ്ജൂപമവജിരൂപമധമ്മാപദേസോ അപചയഗാമിധമ്മവിഭാവനാ പഹാനത്തയദീപനാ സിക്ഖത്തയാനുയോഗോ സമഥവിപസ്സനാനുട്ഠാനം ഭാവനാസച്ഛികിരിയാസിദ്ധി സീലക്ഖന്ധാദിപാരിസുദ്ധീതി ഏവമാദയോ വേദിതബ്ബാ.

തത്ഥ യേസം കിലേസാദീനം വസേന പതിട്ഠാതി സംസീദതി, യേസഞ്ച അഭിസങ്ഖാരാദീനം വസേന ആയൂഹതി നിബ്ബുയ്ഹതി, ഉഭയമേതം സമുദയസച്ചം, തപ്പഭാവിതാ തദുഭയനിസ്സിതാ ച ഖന്ധാ ദുക്ഖസച്ചം, തദുഭയമത്ഥോ, ‘‘അപ്പതിട്ഠം അനായൂഹ’’ന്തി അധിപ്പേതസ്സ അത്ഥസ്സ പടിച്ഛന്നം കത്വാ ദേസനാ ഉപായോ മാനനിഗ്ഗണ്ഹനവസേന തസ്സാ ദേവതായ സച്ചാഭിസമയകാരണഭാവതോ പതിട്ഠാനായൂഹനപടിക്ഖേപോപദേസേന ചതുരോഘനിരത്ഥരണത്ഥികേഹി അന്തദ്വയരഹിതാ മജ്ഝിമാ പടിപത്തി പടിപജ്ജിതബ്ബാതി അയമേത്ഥ ഭഗവതോ ആണത്തീതി അയം ദേസനാഹാരോ.

പരസംസയപക്ഖന്ദനതായ ഞാതുകാമതായ ച കഥം നൂതി പുച്ഛാവസേന വുത്തം? അഭിമുഖഭാവതോ ഏകപുഗ്ഗലഭാവതോ ച ‘‘ത്വ’’ന്തി വുത്തം. പരമുക്കംസഗതസ്സ ഗരുഭാവസ്സ അനഞ്ഞയോഗ്യസ്സ സദ്ധമ്മധുരസ്സ പരിദീപനതോ സാധൂതി മരിസസീലാദിഗുണതായ ‘‘മാരിസാ’’തി വുത്തം. അവഹനനതോ രാസിഭാവതോ ച ‘‘ഓഘ’’ന്തി വുത്തം. ഞാതും ഇച്ഛിതസ്സ അത്ഥസ്സ കതത്താ പരിയോസാപിതത്താ ‘‘ഇതീ’’തി വുത്തം. സംസീദനലക്ഖണസ്സ പതിട്ഠാനസ്സ അകാതബ്ബതോ സബ്ബസോ ച അകതത്താ. ‘‘അപ്പതിട്ഠ’’ന്തി വുത്തം. തയിദം അകരണം ഏകംസികന്തി ഖോതി അവധാരണവസേന വുത്തം. തസ്സ ച അപ്പതിട്ഠാനസ്സ സസന്തതിഗതത്താ ‘‘ത്വ’’ന്തി ച പുച്ഛിതത്താ ‘‘അഹ’’ന്തി വുത്തം. ദേവതായ സമ്ബോധനതോ പിയാലപനതോ ച, ‘‘ആവുസോ’’തി വുത്തം. നിബ്ബുയ്ഹനലക്ഖണസ്സ ആയൂഹനസ്സ അകാതബ്ബതോ സബ്ബസോ ച അകതത്താ അനായൂഹന്തി വുത്തം. തിണ്ണാകാരസ്സ ഓഘാനം അനിച്ഛിതഭാവതോ ഏവ തത്ഥ സംസയസ്സ അനപഗതത്താ ഓഘതരണസ്സ ച അവിസേസത്താ ‘‘യഥാ കഥം പനാ’’തി വുത്തം. തഥാ സംസീദനലക്ഖണം പതിട്ഠാനം സംസാരേ ച സണ്ഠാനന്തി അനത്ഥന്തരത്താ അഭിന്നകാലികം. തഥാ നിബ്ബുയ്ഹനലക്ഖണം ആയൂഹനം സമ്മാപടിപത്തിയാ അതിവത്തനന്തി അനത്ഥന്തരത്താ അഭിന്നകാലികന്തി വുത്തം ‘‘യദാ സ്വാഹം…പേ… തദാസ്സു നിബ്ബുയ്ഹാമീ’’തി. തദുഭയസ്സ പടിപക്ഖഭാവതോ പടിബാഹനതോ ച ഓഘാതിണ്ണാതി വുത്തം ‘‘ഏവം ഖ്വാഹം…പേ… ഓഘമതരി’’ന്തി.

ഏകബുദ്ധന്തരന്തരികത്താ സുദൂരകാലികതായ ‘‘ചിരസ്സ’’ന്തി വുത്തം. അന്തരാ അദിട്ഠപുബ്ബതായ വിമ്ഹയനീയതായ ച ‘‘വതാ’’തി വുത്തം. തദാ ഉപലബ്ഭമാനതായ അത്തപച്ചക്ഖതായ ച ‘‘പസ്സാമീ’’തി വുത്തം. ബാഹിതപാപതോ ബ്രഹ്മസ്സ ച അരിയമഗ്ഗസ്സ അണനതോ പടിവിജ്ഝനതോ ‘‘ബ്രാഹ്മണ’’ന്തി വുത്തം. കിലേസസന്താപവൂപസമനതോ ദുക്ഖസന്താപവൂപസമനതോ ച സബ്ബസോ നിബ്ബുതത്താ ‘‘പരിനിബ്ബുത’’ന്തി വുത്തം. തരണപയോഗസ്സ നിബ്ബത്തിതത്താ ഉപരി തരിതബ്ബാഭാവതോ ച ‘‘തിണ്ണ’’ന്തി വുത്തം. ഞാണചക്ഖുനാ ഓലോകേതബ്ബതോ ലുജ്ജനതോ പലുജ്ജനതോ ച ‘‘ലോകേ’’തി വുത്തം. വിസയേസു സഞ്ജനതോ ജാതഭാവതോ ‘‘വിസത്തിക’’ന്തി വുത്തം. ഞാണസ്സ പച്ചക്ഖഭാവതോ നിഗമനതോ ച ‘‘ഇദ’’ന്തി വുത്തം. ഭാസിതത്താ പരിസമത്തത്താ ച ‘‘അവോചാ’’തി വുത്തം. പഠമം ഗഹിതത്താ പച്ചാമസനതോ ച ‘‘സാ ദേവതാ’’തി വുത്തം. പടിക്ഖേപസ്സ അഭാവതോ അത്ഥസ്സ അനുമോദിതബ്ബതോ ‘‘സമനുഞ്ഞോ’’തി വുത്തം. വിനേയ്യാനം സാസനതോ പരമത്ഥസമ്പത്തിതോ ച ‘‘സത്ഥാ’’തി വുത്തം. ചക്ഖുപഥാതിക്കമേന തിരോഭാവൂപഗമനതോ ‘‘അന്തരധായീ’’തി വുത്തന്തി അയം അനുപദവിചയതോ വിചയഹാരോ.

അപ്പതിട്ഠാനാനായൂഹനേഹി ഓഘതരണം യുജ്ജതി കിലേസാഭിസങ്ഖാരവിജഹനേന പാരസമ്പത്തിസമിജ്ഝനതോ. സബ്ബകിലേസ-തണ്ഹാദിട്ഠി-തണ്ഹായതന-സസ്സതാദിവസേന സന്തിട്ഠതോ സംസാരേ സംസീദനം ഹോതീതി യുജ്ജതി കാരണസ്സ സുപ്പതിട്ഠിതഭാവതോ. അഭിസങ്ഖരണകിച്ചേ കിലേസാഭിസങ്ഖാരേ വിജ്ജമാനേ സബ്ബദിട്ഠാഭിനിവേസ-അതിധാവനാഭിനിവേസാദീനം വസേന ആയൂഹന്തസ്സ സംസാരമഹോഘേന നിബ്ബുയ്ഹനം ഹോതീതി യുജ്ജതി സമ്മാപടിപത്തിയാ അതിവത്തനതോ. ബ്രഹ്മസ്സ അരിയമഗ്ഗസ്സ അണനതോ പടിവിജ്ഝനതോ ബ്രാഹ്മണഭാവോ യുജ്ജ്ജതി ബാഹിതപാപത്താ. സമ്മദേവ സന്തധമ്മസമധിഗമതോ പരിനിബ്ബുതഭാവോ യുജ്ജതി സബ്ബസോ സവാസനപഹീനകിലേസത്താ. തഥാ ച വിസത്തികായ തിണ്ണഭാവോ യുജ്ജതി യഥാ യായ ലേസോപി ന ദിസ്സതി, ഏവം അഗ്ഗമഗ്ഗേന തസ്സാ സമുച്ഛിന്നത്താതി അയം യുത്തിഹാരോ.

കിലേസവട്ടവസേന പതിട്ഠാനം വിസേസതോ കമ്മവട്ടസ്സ പദട്ഠാനം. അഭിസങ്ഖാരവസേന ആയൂഹനഞ്ച വിപാകവട്ടസ്സ പദട്ഠാനം. അപ്പതിട്ഠാനാനായൂഹനാനി ഓഘതരണസ്സ പദട്ഠാനം, ഓഘതരണം അനുപാദിസേസനിബ്ബാനസ്സ. തണ്ഹാവസേന പതിട്ഠാനസ്സ അസ്സാദാനുപസ്സിതാ പദട്ഠാനം. തേനാഹ ഭഗവാ – ‘‘സംയോജനിയേസു, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേസു അസ്സാദാനുപസ്സിനോ തണ്ഹാ പവഡ്ഢതീ’’തി (സം. നി. ൨.൫൨, ൫൬).

ഖന്ധാവിജ്ജാ-ഫസ്സ-സഞ്ഞാ-വിതക്കായോനിസോമനസികാര-പാപമിത്തപരതോഘോസാ ദിട്ഠിവസേന പതിട്ഠാനസ്സ പദട്ഠാനം. യഥാഹ – പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗേ (പടി. മ. ൧.൧൨൪) ‘‘ഖന്ധാപി ദിട്ഠിട്ഠാനം, അവിജ്ജാപി ദിട്ഠിട്ഠാന’’ന്തിആദി. തണ്ഹാദിട്ഠാഭിനന്ദനഅവസേസകിലേസാഭിസങ്ഖാരവസേന ആയൂഹനസ്സ പദട്ഠാനം. ഇമിനാ നയേന യഥാരഹം തണ്ഹാദിട്ഠാദിവസേന പതിട്ഠാനായൂഹനാനം പദട്ഠാനഭാവോ വത്തബ്ബോ. സേസമേത്ഥ പാളിതോ ഏവ സുനിദ്ധാരിയം. അയം പദട്ഠാനഹാരോ.

അപ്പതിട്ഠം അനായൂഹന്തി പതിട്ഠാനായൂഹനപടിക്ഖേപേന വിസ്സജ്ജേന്തേന നിയ്യാനാവഹാ സമ്മാപടിപത്തി ഗഹിതാ ഏകന്തതോ ഓഘനിത്ഥരണൂപായഭാവതോ. തഗ്ഗഹണേന ച സബ്ബേപി സത്തതിംസ ബോധിപക്ഖിയധമ്മാ ഗഹിതാ ഹോന്തി നിയ്യാനലക്ഖണേന ഏകലക്ഖണത്താതി അയം ലക്ഖണഹാരോ.

നിദാനമസ്സാ ദേവതായ ഓഘതരണാകാരസ്സ യാഥാവതോ അനവബോധോതി വുത്തോവായമത്ഥോ. അഞ്ഞേപി യേ ഇമം ദേസനം നിസ്സായ ഓഘതരണൂപായം പടിവിജ്ഝന്തി, തേപി ഇമിസ്സാ ദേസനായ നിദാനന്തി ദട്ഠബ്ബാ. ‘‘കഥം നു ഖോ ഇമം ദേസനം നിസ്സായ സമ്മദേവ പടിവിജ്ഝന്താ ചതുബ്ബിധമ്പി ഓഘം തരന്താ സകലസംസാരമഹോഘതോ നിത്ഥരേയ്യും, പരേ ച തത്ഥ പതിട്ഠപേയ്യു’’ന്തി അയമേത്ഥ ഭഗവതോ അധിപ്പായോ. പദനിബ്ബചനം നിരുത്തം, തം ‘‘ഏവ’’ന്തിആദിനിദാനപദാനം ‘‘കഥ’’ന്തിആദിപാളിപദാനഞ്ച അട്ഠകഥായ തസ്സാ ലീനത്ഥവണ്ണനായ ച വുത്തനയാനുസാരേന സുകരത്താ അതിവിത്ഥാരഭയേന ന വിത്ഥാരയിമ്ഹ.

പദ-പദത്ഥ-ദേസനാ-നിക്ഖേപ-സുത്തസന്ധി-വസേന പഞ്ചവിധാ സന്ധി. തത്ഥ പദസ്സ പദന്തരേന സമ്ബന്ധോ പദസന്ധി. തഥാ പദത്ഥസ്സ പദത്ഥന്തരേന സമ്ബന്ധോ പദത്ഥസന്ധി, യോ ‘‘കിരിയാകാരകസമ്ബന്ധോ’’തി വുത്തോ. നാനാനുസന്ധികസ്സ തംതംഅനുസന്ധീതി സമ്ബന്ധോ, ഏകാനുസന്ധികസ്സ പന പുബ്ബാപരസമ്ബന്ധോ ദേസനാസന്ധി, യാ അട്ഠകഥായം ‘‘പുച്ഛാനുസന്ധി അജ്ഝാസയാനുസന്ധി യഥാനുസന്ധീ’’തി തിധാ വിഭത്താ. അജ്ഝാസയോ ചേത്ഥ അത്തജ്ഝാസയോ പരജ്ഝാസയോതി ദ്വിധാ വേദിതബ്ബോ. നിക്ഖേപസന്ധി ചതുന്നം സുത്തനിക്ഖേപാനം വസേന വേദിതബ്ബാ. യം പനേത്ഥ വത്തബ്ബം, തം പപഞ്ചസൂദനീടീകായം വുത്തനയേന ഗഹേതബ്ബം. സുത്തസന്ധി ഇധ പഠമനിക്ഖേപവസേന വേദിതബ്ബാ.

‘‘കസ്മാ പനേത്ഥ ഓഘതരണസുത്തമേവ പഠമം നിക്ഖിത്ത’’ന്തി നായമനുയോഗോ കത്ഥചി ന പവത്തതി? അപിച ‘‘അപ്പതിട്ഠം അനായൂഹം ഓഘമതരി’’ന്തി പതിട്ഠാനായൂഹനപടിക്ഖേപവസേന അന്തദ്വയവിവജ്ജനമുഖേന വാ മജ്ഝിമായ പടിപദായ വിഭാവനതോ സബ്ബപഠമമിദം സുത്തം ഇധ നിക്ഖിത്തം. അന്തദ്വയം അനുപഗമ്മ മജ്ഝിമായ പടിപത്തിയാ സങ്കാസനപരഞ്ഹി ബുദ്ധാനം സാസനന്തി. യം പന ഏകിസ്സാ ദേസനായ ദേസനന്തരേന സദ്ധിം സംസന്ദനം, അയമ്പി ദേസനാസന്ധി. സാ ഇധ ഏവം വേദിതബ്ബാ –

‘‘അപ്പതിട്ഠം…പേ… അനായൂഹം ഓഘമതരി’’ന്തി അയം ദേസനാ –

‘‘സബ്ബദാ സീലസമ്പന്നോ, പഞ്ഞവാ സുസമാഹിതോ;

ആരദ്ധവീരിയോ പഹിതത്തോ, ഓഘം തരതി ദുത്തരം.

‘‘വിരതോ കാമസഞ്ഞായ, രൂപസംയോജനാതിഗോ;

നന്ദീരാഗപരിക്ഖീണോ, സോ ഗമ്ഭീരേ ന സീദതി; (സം. നി. ൧.൯൬);

സദ്ധായ തരതി ഓഘം, അപ്പമാദേന അണ്ണവം. (സം. നി. ൧.൨൪൬; സു. നി. ൧൮൬);

‘‘പഞ്ച ഛിന്ദേ പഞ്ച ജഹേ, പഞ്ച ചുത്തരി ഭാവയേ;

പഞ്ചസങ്ഗാതിഗോ ഭിക്ഖു, ഓഘതിണ്ണോതി വുച്ചതി. (സം. നി. ൧.൫; ധ. പ. ൩൭൦);

‘‘തസ്മാ ജന്തു സദാ സതോ, കാമാനി പരിവജ്ജയേ;

തേ പഹായ തരേ ഓഘം, നാവം സിത്വാവ പാരഗൂ. (സു. നി. ൭൭൭; മഹാനി. ൬; നേത്തി. ൫);

‘‘ഏകായനം ജാതിഖയന്തദസ്സീ, മഗ്ഗം പജാനാതി ഹിതാനുകമ്പീ;

ഏതേന മഗ്ഗേന തരിംസു പുബ്ബേ, തരിസ്സന്തി യേ ച തരന്തി ഓഘ’’ന്തി. (സം. നി. ൫.൩൮൪, ൪൦൯; മഹാനി. ൧൯൧; ചൂളനി. പാരായനാനുഗീതിഗാഥാനിദ്ദേസ ൧൦൭; പഠമവഗ്ഗ ൧൨൧; നേത്തി. ൧൭൦) –

ഏവമാദീഹി ദേസനാഹി സംസന്ദതീതി അയം ചതുബ്യൂഹോ ഹാരോ.

അപ്പതിട്ഠം അനായൂഹന്തി ഏത്ഥ സംകിലേസവസേന പതിട്ഠാനം ആയൂഹനഞ്ച. തേന അയോനിസോമനസികാരോ ദീപിതോ, സന്തകിലേസവസേന അനായൂഹനേന യോനിസോമനസികാരോ. തത്ഥ അയോനിസോമനസികരോതോ തണ്ഹാവിജ്ജാ പവഡ്ഢതി. തേസു തണ്ഹാഗഹണേന ച തണ്ഹാമൂലകാ ധമ്മാ ആവത്തന്തി. അവിജ്ജാഗഹണേന അവിജ്ജാമൂലകം സബ്ബം ഭവചക്കം ആവത്തതി. യോനിസോമനസികാരഗ്ഗഹണേന ച യോനിസോമനസികാരമൂലകാ ധമ്മാ ആവത്തന്തി ചതുബ്ബിധഞ്ച സമ്പത്തിചക്കം. പതിട്ഠാനായൂഹനപടിക്ഖേപേന പന സമ്മാപടിപത്തി ദീപിതാ, സാ ച സങ്ഖേപതോ സീലാദിസങ്ഗഹാ. തത്ഥ സീലഗ്ഗഹണേന ഏകാദസ സീലാനിസംസാ ആവത്തന്തി, സമാധിഗ്ഗഹണേന പഞ്ചങ്ഗികോ സമ്മാസമാധി പഞ്ചഞ്ഞാണികോ സമ്മാസമാധി സമാധിപരിക്ഖാരാ ച ആവത്തന്തി. പഞ്ഞാഗഹണേന പഞ്ഞാ ച സമ്മാദിട്ഠീതി സമ്മാദിട്ഠിസുദസ്സനാ സബ്ബേപി അരിയമഗ്ഗധമ്മാ ആവത്തന്തീതി അയം ആവത്തോ ഹാരോ.

പതിട്ഠാനം കിലേസാദിവസേന സത്തവിധം. ആയൂഹനം അഭിസങ്ഖാരാദിവസേന സത്തവിധം. തഥാ തപ്പടിപക്ഖതോ അപ്പതിട്ഠാനം അനായൂഹനഞ്ച. അയമേത്ഥ ധമ്മവിഭത്തി. പദട്ഠാനഭൂമിവിഭത്തിയോ പന ഹേട്ഠാ വുത്തനയാനുസാരേന വേദിതബ്ബാ. അയം വിഭത്തിഹാരോ.

പുബ്ബഭാഗപ്പടിപദം സമ്മദേവ സമ്പാദേത്വാ സമഥവിപസ്സനം യുഗനദ്ധം കത്വാ ഭാവനം ഉസ്സക്കേന്തോ കിലേസാദീനം ദൂരീകരണതോ തേസം വസേന അസംസീദന്തോ അനിബ്ബുയ്ഹന്തോ അപ്പതിട്ഠം അനായൂഹം ഓഘം തരതി. കിലേസാദീനം വസേന പന സംസീദന്തോ നിബ്ബുയ്ഹന്തോ സംസാരേ പതിട്ഠാനതോ ആയതിം പുനബ്ഭവാഭിനിബ്ബത്തിയാ ആയൂഹനതോ ഓഘം ന തരതീതി അയം പരിവത്തോ ഹാരോ.

അപ്പതിട്ഠം അസന്തിട്ഠന്തോ അസംസീദന്തോ അനിബ്ബിസം അനവിനിബ്ബിസന്തി പരിയായവചനം, അനായൂഹം അനിബ്ബുയ്ഹന്തോ അചേതേന്തോ അപകപ്പേന്തോതി പരിയായവചനം, ഓഘം കിലേസസമുദ്ദന്തി പരിയായവചനം, അതരി അതിക്കമി അച്ചവായീതി പരിയായവചനം. ഇമിനാ നയേന സേസപദേസുപി പരിയായവചനം വേദിതബ്ബന്തി അയം വേവചനോ ഹാരോ.

അപ്പതിട്ഠം അനായൂഹന്തി ഏത്ഥ പതിട്ഠം ആയൂഹന്തി കിലേസാനം കിച്ചകരണപഞ്ഞത്തി. പരിയുട്ഠാനാനം വിഭാവനപഞ്ഞത്തി. അഭിസങ്ഖാരാനം വിരുഹനപഞ്ഞത്തി. തണ്ഹായ അസ്സാദപഞ്ഞത്തി. ദിട്ഠിയാ പരിനിപ്ഫന്ദനപഞ്ഞത്തി. ഭവദിട്ഠിയാ ഭവാഭിനിവേസപഞ്ഞത്തി. വിഭവദിട്ഠിയാ വിപല്ലാസപഞ്ഞത്തി. കാമസുഖാനുയോഗസ്സ കാമേസു അനുഗിജ്ഝനപഞ്ഞത്തി. അത്തകിലമഥാനുയോഗസ്സ അത്തപരിതാപനപഞ്ഞത്തി. അപ്പതിട്ഠം അനായൂഹന്തി പന അഭിഞ്ഞേയ്യധമ്മാനം അഭിഞ്ഞാപഞ്ഞത്തി. പരിഞ്ഞേയ്യധമ്മാനം പരിഞ്ഞാപഞ്ഞത്തി. ഓഘമതരിന്തി പഹാതബ്ബധമ്മാനം പഹാനപഞ്ഞത്തി. മഗ്ഗസ്സ ഭാവനാപഞ്ഞത്തി. നിരോധസ്സ സച്ഛികിരിയാപഞ്ഞത്തീതി അയം പഞ്ഞത്തിഹാരോ.

അപ്പതിട്ഠം അനായൂഹന്തി ഏത്ഥ പതിട്ഠാനായൂഹനഗ്ഗഹണേന ഓഘഗ്ഗഹണേന ച സമുദയസച്ചം ഗഹിതം. അപ്പതിട്ഠം അനായൂഹം അതരിന്തി പന പദത്തയേന മഗ്ഗസച്ചം ഗഹിതം, ഹേതുഗഹണേന ച ഹേതുമതോ ഗഹണം സിദ്ധമേവാതി ദുക്ഖനിരോധസച്ചാനി അത്ഥതോ ഗഹിതാനേവാതി അയം സച്ചേഹി ഓതരണാ. തത്ഥ യേ ലോകിയാ പഞ്ചക്ഖന്ധാ, യേസം വസേന പതിട്ഠാനായൂഹനസിദ്ധി. യേ ലോകുത്തരാ ചത്താരോ ഖന്ധാ, യേസം വസേന ഓഘതരണസിദ്ധി. അയം ഖന്ധമുഖേന ഓതരണാ. യേ ഏവ പഞ്ചക്ഖന്ധാ ദ്വാദസായതനാനി അട്ഠാരസ ധാതുയോ, തേ ചത്താരോ ഖന്ധാ ദ്വായതനാനി ദ്വേ ധാതുയോതി അയം ആയതനമുഖേന ധാതുമുഖേന ച ഓതരണാ. തഥാ അപ്പതിട്ഠം അനായൂഹന്തി ഏത്ഥ പതിട്ഠാനായൂഹനഗ്ഗഹണേന കിലേസാഭിസങ്ഖാരാദീനം ഗഹണം. കിലേസാഭിസങ്ഖാരാദയോ ഓഘാ ച സങ്ഖാരക്ഖന്ധാ ധമ്മായതനം ധമ്മധാതു ച, അപ്പതിട്ഠാനാനായൂഹനഗ്ഗഹണേന ഓഘതരണവചനേന ച സഹ വിപസ്സനായ മഗ്ഗോ കഥിതോ. ഏവഞ്ച സങ്ഖാരക്ഖന്ധോ ധമ്മായതനം ധമ്മധാതു ച ഗഹിതാതി ഏവമ്പി ഖന്ധമുഖേന ആയതനമുഖേന ധാതുമുഖേന ഓതരണാ. വിപസ്സനാ ചേ അനിച്ചാനുപസ്സനാ, അനിമിത്തമുഖേന വിമോക്ഖമുഖം, ദുക്ഖാനുപസ്സനാ ചേ, അപ്പണിഹിതവിമോക്ഖമുഖം, അനത്താനുപസ്സനാ ചേ, സുഞ്ഞതവിമോക്ഖമുഖന്തി ഏവം വിമോക്ഖമുഖേന ഓതരണം. മഗ്ഗേ സേക്ഖാ സീലക്ഖന്ധാദയോ ധമ്മായതനധമ്മധാതൂ അനാസവാ ച ഏവമ്പി ഖോ ഖന്ധാദിമുഖേന ഓതരണാതി അയം ഓതരണോ ഹാരോ.

അപ്പതിട്ഠന്തി ആരമ്ഭോ. അനായൂഹന്തി പദസുദ്ധി, നോ ആരമ്ഭസുദ്ധി, തഥാ ഓഘന്തി. അതരിന്തി പന പദസുദ്ധി ചേവ ആരമ്ഭസുദ്ധി ചാതി അയം സോധനോ ഹാരോ.

അപ്പതിട്ഠം അനായൂഹന്തി സാമഞ്ഞതോ അധിട്ഠാനം തണ്ഹാദിട്ഠിആദിവസേന പതിട്ഠാനായൂഹനാനം സാധാരണതോ പടിക്ഖേപചോദനാതി കത്വാ ഓഘമതരിന്തി തം വികപ്പേത്വാ വിസേസവചനം. ഓഘതരണഞ്ഹി ചത്താരോ അരിയമഗ്ഗാ. തത്ഥ പഠമദുതിയമഗ്ഗാ അവിസേസേന ദിട്ഠോഘതരണം, തതിയമഗ്ഗോ കാമോഘതരണം, അഗ്ഗമഗ്ഗോ സേസോഘതരണന്തി അയം അധിട്ഠാനോ ഹാരോ.

കിലേസവസേന പതിട്ഠാനസ്സ അയോനിസോമനസികാരോ ഹേതു. അഭിസങ്ഖാരവസേന ആയൂഹനസ്സ കിലേസാ ഹേതൂ. അപ്പതിട്ഠാനാനായൂഹനാനം പന യഥാക്കമം യോനിസോമനസികാരപഹാനാനി ഹേതൂ. സംയോജനിയേസു ധമ്മേസു അസ്സാദാനുപസ്സനാ തണ്ഹാവസേന യഥാരഹം തസ്സ ഹേതൂ. തേനാഹ ഭഗവാ – ‘‘സംയോജനിയേസു, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേസു അസ്സാദാനുപസ്സിനോ തണ്ഹാ പവഡ്ഢതീ’’തി. ഖന്ധാവിജ്ജാഫസ്സസഞ്ഞാവിതക്കായോനിസോമനസികാരപാപമിത്തപരതോഘോസാ ദിട്ഠിവസേന പതിട്ഠാനസ്സ ഹേതൂ. തേനാഹ – പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗേ ‘‘ഖന്ധാപി ദിട്ഠിട്ഠാനം, അവിജ്ജാപി ദിട്ഠിട്ഠാന’’ന്തിആദി. തണ്ഹാഭിനന്ദനാ അവസേസകിലേസാഭിസങ്ഖാരവസേന ആയൂഹനസ്സ ഹേതൂ. ഇമിനാ നയേന യഥാരഹം തണ്ഹാദിട്ഠിവസേന പതിട്ഠാനായൂഹനാനം ഹേതുവിഭാഗോ നിദ്ധാരേതബ്ബോ, തബ്ബിപരിയായേന അപ്പതിട്ഠാനാനായൂഹനാനം. കിലേസുപ്പാദനേ ഹി സമ്മദേവ ആദീനവദസ്സനം അപ്പതിട്ഠാനസ്സ ഹേതൂ, അഭിസങ്ഖരണേ ആദീനവദസ്സനം അനായൂഹനസ്സ ഹേതൂ, വിപസ്സനായ ഉസ്സുക്കാപനം ഓഘതരണസ്സ ഹേതൂതി അയം പരിക്ഖാരോ ഹാരോ.

യഥാവുത്തവിഭാഗേഹി പതിട്ഠാനായൂഹനേഹി ചതുബ്ബിധസ്സപി ഓഘസ്സ പരിസുദ്ധി. അപ്പതിട്ഠാനാനായൂഹനേഹി പന സോതാനം സംവരോ സബ്ബസോ പിധാനഞ്ചാതി ചതുബ്ബിധസ്സപി ഓഘസ്സ വിസേസതോ പിധാനം അപ്പവത്തികരണം. അരിയമഗ്ഗസ്സ ഭാവനായ ഹി കിലേസവസേന പതിട്ഠാനം അഭിസങ്ഖാരവസേന ആയൂഹനം ഉപച്ഛിന്നം, തസ്സ സബ്ബേപി ഓഘാ തിണ്ണാ സമ്മതിണ്ണാ പഹീനാ ഹോന്തീതി അയം സമാരോപനോ ഹാരോ.

അപ്പതിട്ഠം അനായൂഹന്തി ഏത്ഥ പതിട്ഠാഗഹണേന തണ്ഹാവിജ്ജാ ഗഹിതാ. താസം ഹി വസേന സത്തോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ പതിട്ഠാതി. ആയൂഹനഗ്ഗഹണേന തപ്പച്ചയാ അഭിസങ്ഖാരധമ്മാ ഗഹിതാ. തത്ഥ തണ്ഹായ വിസേസതോ രൂപധമ്മാ അധിട്ഠാനം, അവിജ്ജായ അരൂപധമ്മാ. തേസം യഥാക്കമം സമഥോ ച വിപസ്സനാ ച പടിപക്ഖാ, തേ ‘‘അപ്പതിട്ഠം അനായൂഹം ഓഘമതരി’’ന്തി പദേഹി പകാസിതാ ഹോന്തി, തേസു സമഥസ്സ ചേതോവിമുത്തി ഫലം, വിപസ്സനായ പഞ്ഞാവിമുത്തി. തഥാ ഹി സാ ‘‘രാഗവിരാഗാ അവിജ്ജാവിരാഗാ’’തി വിസേസേത്വാ വുച്ചതി. തത്ഥ തണ്ഹാവിജ്ജാ അഭിസങ്ഖാരോ ച സമുദയസച്ചം, തേസം അധിട്ഠാനഭൂതാ രൂപാരൂപധമ്മാ ദുക്ഖസച്ചം, തേസം അപ്പവത്തി നിരോധസച്ചം, നിരോധപജാനനാ പടിപദാ ഓഘതരണപരിയായേന വുത്താ മഗ്ഗസച്ചം. തണ്ഹാഗഹണേന ചേത്ഥ മായാ-സാഠേയ്യമാനാതിമാന-മദപ്പമാദ-പാപിച്ഛതാ-പാപമിത്തതാ-അഹിരികാനോത്തപ്പാദിവസേന അകുസലപക്ഖോ നേതബ്ബോ. അവിജ്ജാഗഹണേന വിപരീതമനസികാര-കോധൂപനാഹ-മക്ഖപളാസ-ഇസ്സാമച്ഛരിയ-സാരമ്ഭ- ദോവചസ്സതാ-ഭവദിട്ഠിആദിവസേന അകുസലപക്ഖോ നേതബ്ബോ. വുത്തവിപരിയായേന അമായാഅസാഠേയ്യാദിഅവിപരീതമനസികാരാദിവസേന. തഥാ സമഥപക്ഖിയാനം സദ്ധിന്ദ്രിയാനം വിപസ്സനാപക്ഖിയാനം അനിച്ചസഞ്ഞാദീനഞ്ച വസേന വോദാനപക്ഖോ നേതബ്ബോതി അയം നന്ദിയാവത്തസ്സ നയസ്സ ഭൂമി.

തഥാ വുത്തനയേന ഗഹിതേസു തണ്ഹാവിജ്ജാതപ്പക്ഖിയധമ്മേസു തണ്ഹാ ലോഭോ, അവിജ്ജാ മോഹോ, അവിജ്ജായ സമ്പയുത്തോ ലോഹിതേ സതി പുബ്ബോ വിയ തണ്ഹായ സതി സിജ്ഝമാനോ ആഘാതോ ദോസോ ഇതി തീഹി അകുസലമൂലേഹി ഗഹിതേഹി, തപ്പടിപക്ഖതോ ‘‘അപ്പതിട്ഠ’’ന്തിആദിവചനേഹി ച തീണി അകുസലമൂലാനി തീണി കുസലമൂലാനി ച സിദ്ധാനി ഏവ ഹോന്തി. ഇധാപി ലോഭോ സബ്ബാനി സാസവകുസലമൂലാനി ആയൂഹനധമ്മാ ച സമുദയസച്ചം, തന്നിബ്ബത്താ തേസം അധിട്ഠാനഗോചരഭൂതാ ച ഉപാദാനക്ഖന്ധാ ദുക്ഖസച്ചന്തിആദിനാ സച്ചയോജനാ യോജേതബ്ബാ. ഫലം പനേത്ഥ വിമോക്ഖത്തയവസേന നിദ്ധാരേതബ്ബം, തീഹി അകുസലമൂലേഹി തിവിധദുച്ചരിത-സംകിലേസമലവിസമഅകുസലസഞ്ഞാ-വിതക്കാദിവസേന അകുസലപക്ഖോ നേതബ്ബോ, തഥാ തീഹി കുസലമൂലേഹി തിവിധസുചരിത-സമകുസലസഞ്ഞാ-വിതക്ക-സമാധി-വിമോക്ഖമുഖാദിവസേന വോദാനപക്ഖോ നേതബ്ബോതി അയം തിപുക്ഖലസ്സ നയസ്സ ഭൂമി.

തഥാ വുത്തനയേന ഗഹിതേസു തണ്ഹാവിജ്ജാതപ്പക്ഖിയധമ്മേസു വിസേസതോ തണ്ഹാദിട്ഠീനം വസേന അസുഭേ ‘‘സുഭ’’ന്തി, ദുക്ഖേ ‘‘സുഖ’’ന്തി ച വിപല്ലാസാ, അവിജ്ജാദിട്ഠീനം വസേന ‘‘അനിച്ചേ നിച്ച’’ന്തി അനത്തനി ‘‘അത്താ’’തി വിപല്ലാസാ വേദിതബ്ബാ. തേസം പടിപക്ഖതോ ‘‘അപ്പതിട്ഠ’’ന്തിആദിവചനേഹി ച ലദ്ധേഹി സതിവീരിയസമാധിപഞ്ഞിന്ദ്രിയേഹി ചത്താരി സതിപട്ഠാനാനി സിദ്ധാനേവ ഹോന്തി.

തത്ഥ ചതൂഹി ഇന്ദ്രിയേഹി ചത്താരോ പുഗ്ഗലാ നിദ്ദിസിതബ്ബാ. കഥം? ദുവിധോ ഹി തണ്ഹാചരിതോ മുദിന്ദ്രിയോ തിക്ഖിന്ദ്രിയോതി, തഥാ ദിട്ഠിചരിതോ. തേസു പഠമോ അസുഭേ ‘‘സുഭ’’ന്തി വിപരിയേസഗ്ഗാഹീ സതിബലേന യഥാഭൂതം കായസഭാവം സല്ലക്ഖേന്തോ ഭാവനാബലേന തം വിപല്ലാസം സമുഗ്ഘാതേത്വാ സമ്മത്തനിയാമം ഓക്കമതി. ദുതിയോ അസുഖേ ‘‘സുഖ’’ന്തി വിപരിയേസഗ്ഗാഹീ ‘‘ഉപ്പന്നം കാമവിതക്കം നാധിവാസേതീ’’തിആദിനാ വുത്തേന വീരിയസംവരഭൂതേന വീരിയബലേന പടിപക്ഖം വിനോദേന്തോ ഭാവനാബലേന തം വിപല്ലാസം വിദ്ധംസേത്വാ സമ്മത്തനിയാമം ഓക്കമതി. തതിയോ അനിച്ചേ ‘‘നിച്ച’’ന്തി അയാഥാവഗ്ഗാഹീ സമഥബലേന സമാഹിതചിത്തോ സങ്ഖാരാനം തങ്ഖണികഭാവം സല്ലക്ഖേന്തോ ഭാവനാബലേന തം വിപല്ലാസം സമുഗ്ഘാതേത്വാ സമ്മത്തനിയാമം ഓക്കമതി. ചതുത്ഥോ സന്തതി-സമൂഹ-കിച്ചാരമ്മണ-ഘനവഞ്ചിതതായ ഫസ്സാദിധമ്മപുഞ്ജമത്തേ അനത്തനി ‘‘അത്താ’’തി മിച്ഛാഭിനിവേസീ ചതുകോടികസുഞ്ഞതാമനസികാരേന തം മിച്ഛാഭിനിവേസം വിദ്ധംസേത്വാ സാമഞ്ഞഫലം സച്ഛികരോതി. സുഭസഞ്ഞാസുഖസഞ്ഞാദീഹി ചതൂഹി വാ വിപല്ലാസേഹി സമുദയസച്ചം, തേസമധിട്ഠാനാരമ്മണഭൂതാ പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ ദുക്ഖസച്ചന്തിആദിനാ സച്ചയോജനാ വേദിതബ്ബാ. ഫലം പനേത്ഥ ചത്താരി സാമഞ്ഞഫലാനി, ചതൂഹി ചേത്ഥ വിപല്ലാസേഹി ചതുരാസവോഘയോഗ-കായഗന്ഥ-അഗതി-തണ്ഹുപ്പാദുപാദാന-സത്തവിഞ്ഞാണട്ഠിതി-അപരിഞ്ഞാദിവസേന അകുസലപക്ഖോ നേതബ്ബോ, തഥാ ചതൂഹി സതിപട്ഠാനേഹി ചതുബ്ബിധഝാന-വിഹാരാധിട്ഠാന-സുഖഭാഗിയധമ്മ-അപ്പമഞ്ഞാസമ്മപ്പധാനിദ്ധിപാദാദിവസേന വോദാനപക്ഖോ നേതബ്ബോതി അയം സീഹവിക്കീളിതസ്സ നയസ്സ ഭൂമി.

ഇമേസം പന തിണ്ണം അത്ഥനയാനം സിദ്ധിയാ വോഹാരനയദ്വയം സിദ്ധമേവ ഹോതി. തഥാ ഹി അത്ഥനയാനം ദിസാഭൂതധമ്മാലോചനം ദിസാലോചനം, തേസം സമാനയനം അങ്കുസോതി പഞ്ചപി നയാ ഇധ നിയുത്താതി വേദിതബ്ബാ. ഇദഞ്ച സുത്തം സോളസവിധേ സുത്തന്തപട്ഠാനേ നിബ്ബേധസേക്ഖഭാഗിയം ബ്യതിരേകമുഖേന പതിട്ഠാനായൂഹനാനി ഗഹിതാനീതി സംകിലേസനിബ്ബേധസേക്ഖഭാഗിയം ചാതി ദട്ഠബ്ബം. അട്ഠവീസതിവിധേ പന സുത്തന്തപട്ഠാനേ ലോകിയലോകുത്തരം സത്താധിട്ഠാനം ഞാണഞേയ്യം ദസ്സനഭാവനം സകവചനം വിസ്സജ്ജനീയം കുസലം അനുഞ്ഞാതന്തി വേദിതബ്ബം.

ഓഘതരണസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.