൧൦. ഇന്ദ്രിയഭാവനാസുത്തവണ്ണനാ

൪൫൩. ഏവംനാമകേതി ‘‘ഗജങ്ഗലാ’’തി ഏവം ഇത്ഥിലിങ്ഗവസേന ലദ്ധനാമകേ മജ്ഝിമപദേസസ്സ മരിയാദട്ഠാനഭൂതേ നിഗമേ. സുവേളു നാമ നിചലരുക്ഖോതി വദന്തി. തതോ അഞ്ഞം ഏവാതി പന അധിപ്പായേന ‘‘ഏകാ രുക്ഖജാതീ’’തി വുത്തം. ചക്ഖുസോതാനം യഥാസകവിസയതോ നിവാരണം ദമനം ഇന്ദ്രിയഭാവനാ, തഞ്ച ഖോ സബ്ബസോ അദസ്സനേന അസവനേനാതി ആഹ – ‘‘ചക്ഖുനാ രൂപം ന പസ്സതി, സോതേന സദ്ദം ന സുണാതീ’’തി. സതി ഹി ദസ്സനേ സവനേ ച താനി അദന്താനി അഭാവിതാനേവാതി അധിപ്പായോ. ചക്ഖുസോതാനി ച അസമ്പത്തഗ്ഗാഹിതായ ദുരക്ഖിതാനീതി ബ്രാഹ്മണോ തേസംയേവ വിസയഗ്ഗഹണം പടിക്ഖിപി. അസദിസായാതി അഞ്ഞതിത്ഥിയസമയേഹി അസാധാരണായ. ആലയന്തി കഥേതുകാമതാകാരന്തി അത്ഥോ.

൪൫൪. വിപസ്സനുപേക്ഖാതി ആരദ്ധവിപസ്സകസ്സ വിപസ്സനാഞാണേന ലക്ഖണത്തയേ ദിട്ഠേ സങ്ഖാരാനം അനിച്ചഭാവാദിവിചിനനേ മജ്ഝത്തഭൂതാ വിപസ്സനാസങ്ഖാതാ ഉപേക്ഖാ. സാ പന യസ്മാ ഭാവനാവിസേസപ്പത്തിയാ ഹേട്ഠിമേഹി വിപസ്സനാവാരേഹി സന്താ ചേവ പണീതാ ച, പഗേവ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദിസഹഗതാഹി ഉപേക്ഖാഹി, തസ്മാ ആഹ – ‘‘ഏസാ സന്താ ഏസാ പണീതാ’’തി. അതപ്പികാതി സന്തപണീതഭാവനാരസവസേന തിത്തിം ന ജനേതി. തേനേവാഹ –

‘‘സുഞ്ഞാഗാരം പവിട്ഠസ്സ, സന്തചിത്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ;

അമാനുസീ രതീ ഹോതി, സമ്മാ ധമ്മം വിപസ്സതോ’’തി. (ധ. പ. ൩൭൩);

ഇതീതി ഏവം വക്ഖമാനാകാരേനാതി അത്ഥോ. അയം ഭിക്ഖൂതി അയം ആരദ്ധവിപസ്സകോ ഭിക്ഖൂതി യോജനാ. ചക്ഖുദ്വാരേ രൂപാരമ്മണമ്ഹീതി ചക്ഖുദ്വാരേ ആപാഥഗതേ രൂപാരമ്മണേ. മനാപന്തി മനാപഭാവേന പവത്തനകം. മജ്ഝത്തേ മനാപാമനാപന്തി ഇട്ഠമജ്ഝത്തേ മനാപഭാവേന അമനാപഭാവേന ച പവത്തനകം മനാപാമനാപം നാമാതി. തേനാഹ (‘‘നേവ മനാപം ന അമനാപ’’ന്തി). ഇമിനാ മനാപഭാവോ ഗഹിതോ, ‘‘നേവ മനാപ’’ന്തി ഇമിനാ മനാപഭാവോ മജ്ഝത്തോ ച ഉഭയം ഏകദേസതോ ലബ്ഭതീതി, ‘‘മനാപാമനാപ’’ന്തി വുത്തം. ഏവം ആരമ്മണേ ലബ്ഭമാനവിസേസവസേന തദാരമ്മണസ്സ ചിത്തസ്സ പാകതികം പവത്തിആകാരം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി തപ്പടിസേധേന അരിയസ്സ വിനയേ അനുത്തരം ഇന്ദ്രിയഭാവനം ദസ്സേതും, ‘‘തസ്സ രജ്ജിതും വാ’’തിആദി വുത്തം. തത്രായം യോജനാ – തസ്സ ചിത്തം ഇട്ഠേ ആരമ്മണേ രജ്ജിതും വാ അനിട്ഠേ ആരമ്മണേ ദുസ്സിതും വാ മജ്ഝത്തേ ആരമ്മണേ മുയ്ഹിതും വാ. അദത്വാതി നിസേധേത്വാ. പരിഗ്ഗഹേത്വാതി പരിജാനനവസേന ഞാണേന ഗഹേത്വാ ഞാതതീരണപഹാനപരിഞ്ഞാഹി പരിജാനിത്വാ. വിപസ്സനം മജ്ഝത്തേ ഠപേതീതി അനുക്കമേന വിപസ്സനുപേക്ഖം നിബ്ബത്തേത്വാ തം സങ്ഖാരുപേക്ഖം പാപേത്വാ ഠപേതി. ചക്ഖുമാതി ന പസാദചക്ഖുനോ അത്ഥിതാമത്തജോതനം; അഥ ഖോ തസ്സ അതിസയേന അത്ഥിതാജോതനം, ‘‘സീലവാ’’തിആദീസു വിയാതി ആഹ – ‘‘ചക്ഖുമാതി സമ്പന്നചക്ഖു വിസുദ്ധനേത്തോ’’തി.

൪൫൬. ഈസകം പോണേതി മജ്ഝേ ഉച്ചം ഹുത്വാ ഈസകം പോണേ, ന അന്തന്തേന വങ്കേ. തേനാഹ – ‘‘രഥീസാ വിയ ഉട്ഠഹിത്വാ ഠിതേ’’തി.

൪൬൧. പടികൂലേതി അമനുഞ്ഞേ ആരമ്മണേ. അപ്പടികൂലസഞ്ഞീതി ന പടികൂലസഞ്ഞീ. തം പന അപ്പടികൂലസഞ്ഞിതം ദസ്സേതും, ‘‘മേത്താഫരണേന വാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ പടികൂലേ അനിട്ഠേ വത്ഥുസ്മിം സത്തസഞ്ഞിതേ മേത്താഫരണേന വാ ധാതുസോ ഉപസംഹാരേന വാ സങ്ഖാരസഞ്ഞിതേ പന ധാതുസോ ഉപസംഹാരേന വാതി യോജേതബ്ബം. അപ്പടികൂലസഞ്ഞീ വിഹരതീതി ഹിതേസിതായ ധമ്മസഭാവചിന്തനായ ച നപ്പടികൂലസഞ്ഞീ ഹുത്വാ ഇരിയാപഥവിഹാരേന വിഹരതി. അപ്പടികൂലേ ഇട്ഠേ വത്ഥുസ്മിം സത്തസഞ്ഞിതേ കേസാദിഅസുചികോട്ഠാസമത്തമേവാതി അസുഭഫരണേന വാതി അസുഭതോ മനസികാരവസേന. ഇദം രൂപാരൂപമത്തം അനിച്ചം സങ്ഖതന്തി അനിച്ചതോ ഉപസംഹാരേന വാ. തതോ ഏവ, ‘‘ദുക്ഖം വിപരിണാമധമ്മ’’ന്തി മനസി കരോന്തോ പടികൂലസഞ്ഞീ വിഹരതി. സേസപദേസൂതി, ‘‘പടികൂലേ ച അപ്പടികൂലേ ചാ’’തിആദിനാ ആഗതേസു സേസേസു ദ്വീസു പദേസു. തത്ഥ ഹി ഇട്ഠാനിട്ഠവത്ഥൂനി ഏകജ്ഝം ഗഹേത്വാ വുത്തം യഥാ സത്താനം പഠമം പടികൂലതോ ഉപട്ഠിതമേവ പച്ഛാ ഗഹണാകാരവസേന അവത്ഥന്തരേന വാ അപ്പടികൂലതോ ഉപട്ഠാതി. യഞ്ച അപ്പടികൂലതോ ഉപട്ഠിതമേവ പച്ഛാ പടികൂലതോ ഉപട്ഠാതി, തദുഭയേപി ഖീണാസവോ സചേ ആകങ്ഖതി, വുത്തനയേന അപ്പടികൂലസഞ്ഞീ വിഹരേയ്യ പടികൂലസഞ്ഞീ വാതി.

തദുഭയം അഭിനിവജ്ജേത്വാതി സഭാവതോ ഭാവനാനുഭാവതോ ച ഉപട്ഠിതം ആരമ്മണം പടികൂലസഭാവം അപ്പടികൂലസഭാവം വാതി തം ഉഭയം പഹായ അഗ്ഗഹേത്വാ. സബ്ബസ്മിം വത്ഥുസ്മിം പന, ‘‘മജ്ഝത്തോ ഹുത്വാ വിഹരിതുകാമോ കിം കരോതീ’’തി, വത്വാ തത്ഥ പടിപജ്ജനവിധിം ദസ്സേന്തോ, ‘‘ഇട്ഠാനിട്ഠേസു…പേ… ദോമനസ്സിതോ ഹോതീ’’തി ആഹ. ഇദാനി യഥാവുത്തമത്ഥം പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗപാളിയാ വിഭാവേതും, ‘‘വുത്തം ഹേത’’ന്തിആദിമാഹ. തസ്സത്ഥോ ഹേട്ഠാ വുത്തനയോ ഏവ. സതോതി സതിവേപുല്ലപ്പത്തിയാ സതിമാ. സമ്പജാനോതി പഞ്ഞാവേപുല്ലപ്പത്തിയാ സമ്പജാനകാരീ. ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാതി കാരണവസേന ചക്ഖൂതി ലദ്ധവോഹാരേന രൂപദസ്സനസമത്ഥേന ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേന, ചക്ഖുനാ വാ കരണഭൂതേന രൂപം പസ്സിത്വാ. നേവ സുമനോ ഹോതി ഗേഹസ്സിതസോമനസ്സപടിക്ഖേപേന നേക്ഖമ്മപക്ഖികായ കിരിയാസോമനസ്സവേദനായ.

ഇമേസു ചാതി ‘‘അഞ്ഞഥാ ച പനാനന്ദ, അരിയസ്സ വിനയേ അനുത്തരാ ഇന്ദ്രിയഭാവനാ ഹോതീ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൩.൪൫൩), – ‘‘കഥഞ്ചാനന്ദ, സേഖോ ഹോതി പടിപദോ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൩.൪൬൦); – ‘‘കഥഞ്ചാനന്ദ, അരിയോ ഹോതി ഭാവിതിന്ദ്രിയോ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൩.൪൬൧) ച ആഗതേസു തിവിധേസു നയേസു. മനാപം അമനാപം മനാപാമനാപന്തി ഏത്ഥ മനാപഗ്ഗഹണേന സോമനസ്സയുത്തകുസലാകുസലാനം, അമനാപഗ്ഗഹണേന ദോമനസ്സയുത്തഅകുസലാനം, മനാപാമനാപഗ്ഗഹണേന തബ്ബിധുരുപേക്ഖായുത്താനം സങ്ഗഹിതത്താ പഠമനയേ ‘‘സംകിലേസം വട്ടതി, നിക്കിലേസം വട്ടതീ’’തി വുത്തം. പഠമനയേ ഹി പുഥുജ്ജനസ്സ അധിപ്പേതത്താ സംകിലേസകിലേസവിപ്പയുത്തമ്പി യുജ്ജതി. ദുതിയനയേ പന ‘‘സോ…പേ… അഡ്ഡീയതീ’’തിആദിവചനതോ ‘‘പഠമം സംകിലേസം വട്ടതീ’’തി വുത്തം. സേക്ഖസ്സ അധിപ്പേതത്താ ചസ്സ അപ്പഹീനകിലേസവസേന, ‘‘സംകിലേസമ്പി വട്ടതീ’’തി വുത്തം. തതിയനയേ അരഹതോ അധിപ്പേതത്താ, ‘‘തതിയം നിക്കിലേസമേവ വട്ടതീ’’തി വുത്തം. സേക്ഖവാരേ പന ‘‘ചക്ഖുമാ പുരിസോ’’തിആദികാ ഉപമാ ഏകമേവ അത്ഥം ഞാപേതും ആഹ. തസ്മാ ചക്ഖുദ്വാരസ്സ ഉപ്പന്നേ രാഗാദികേ വിക്ഖമ്ഭേത്വാ വിപസ്സനുപേക്ഖായ പതിട്ഠാനം അരിയാ ഇന്ദ്രിയഭാവനാതി. പഠമനയോ വിപസ്സകവസേന ആഗതോ, ദുതിയോ സേക്ഖസ്സ വസേന, പഠമദുതിയോ ച സേക്ഖപുഥുജ്ജനാനം മൂലകമ്മട്ഠാനവസേന, തതിയോ ഖീണാസവസ്സ അരിയവിഹാരവസേന ആഗതോ. പഠമനയേ ച പുഥുജ്ജനസ്സ വസേന, ദുതിയനയേ സേക്ഖസ്സ വസേന കുസലം വുത്തം, തതിയനയേ അസേക്ഖസ്സ വസേന കിരിയാബ്യാകതം വുത്തന്തി അയം വിസേസോ വേദിതബ്ബോ.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ

ഇന്ദ്രിയഭാവനാസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.

നിട്ഠിതാ ച സളായതനവഗ്ഗവണ്ണനാ.

ഉപരിപണ്ണാസടീകാ സമത്താ.