൧. അനാഥപിണ്ഡികോവാദസുത്തവണ്ണനാ

൩൮൩. അധിമത്തഗിലാനോതി അധികായ മത്തായ മരണസ്സ ആസന്നതായ അതിവിയ ഗിലാനോതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘മരണസേയ്യം ഉപഗതോ’’തി. അഖണ്ഡം അകാസി ഗഹപതിനോ സത്ഥരി പരമപേമത്താ. യത്തകം ചസ്സാതി, ‘‘സകിം വാ ദ്വിക്ഖത്തും വാ’’തി വുത്തം യത്തകം അസ്സ ഗഹപതിസ്സ.

൩൮൪. ഓസക്കന്തീതി പരിഹായന്തി. ഓത്ഥരന്തീതി അഭിഭവന്തി. ഉസ്മാ നാമ കമ്മജതേജോധാതു, സാ സഹ ജീവിതിന്ദ്രിയനിരോധാ പരിയാദിയതി, യാവ താ ആയുഉസ്മാ വത്തന്തി, താവ മരണന്തികാ വേദനാ വത്തന്തേവ വിഞ്ഞാണസ്സ അനിരുദ്ധത്താ. തേനാഹ ‘‘യാവ ഉസ്മാ’’തിആദി.

൩൮൫. തീഹി ഗാഹേഹീതി തണ്ഹാമാനദിട്ഠിഗ്ഗാഹേഹി. പടിബാഹിതും വിക്ഖമ്ഭേതും. ചക്ഖും തീഹി ഗാഹേഹി ന ഗണ്ഹിസ്സാമീതി മാനഗ്ഗാഹപടിക്ഖേപമുഖേന ചക്ഖുസ്മിം അനിച്ചാനുപസ്സനാതി ദസ്സേതി. അനിച്ചാനുപസ്സനായ ഹി സതി അപ്പതിട്ഠോ മാനഗ്ഗാഹോ, ദുക്ഖാനുപസ്സനായ സതി അപ്പതിട്ഠോ തണ്ഹാഗ്ഗാഹോ, അനത്താനുപസ്സനായ സതി അപ്പതിട്ഠോ ദിട്ഠിഗ്ഗാഹോതി, ഗാഹോ ച നാമ ഓളാരികോ, തസ്മിം വിഗതേപി നികന്തി തിട്ഠേയ്യാതി തം വിജഹാപേതുകാമേന, – ‘‘ന ച മേ ചക്ഖുനിസ്സിതം വിഞ്ഞാണം ഭവിസ്സതീ’’തി വുത്തന്തി ആഹ – ‘‘വിഞ്ഞാണഞ്ചാപി മേ ചക്ഖുനിസ്സിതം ന ഭവിസ്സതീ’’തി. സബ്ബം കാമഭവരൂപന്തി കാമഭൂമിപരിയാപന്നം സബ്ബം രൂപക്ഖന്ധമാഹ – ‘‘കാമരൂപഭവരൂപ’’ന്തി വാ പാഠോ. സോ യുത്തോ ഇമസ്സ വാരസ്സ ഏവ അനവസേസപഞ്ചവോകാരഭവപരിയാപന്നതോ. തഥാ ഹി ഉപരി ചതുവോകാരഭവോ അനവസേസതോ വുത്തോ.

൩൮൬. ഇധലോകന്തി ഏത്ഥ സങ്ഖാരലോകവിസയോതി അധിപ്പായേന, ‘‘വസനട്ഠാനം വാ’’തിആദി വുത്തം, തഞ്ച ഖോ പഠമദുതിയവാരേഹി ഇധലോകോ ഗഹിതോതി കത്വാ. പഠമദുതിയവാരേഹി പന ഇധലോകോ പരലോകോതി വിഭാഗേന വിനാ പഞ്ചവോകാരഭവോ ഗഹിതോ; തഥാ തതിയവാരേ പഞ്ചവോകാരഭവോ ചതുവോകാരഭവോ ച ഗഹിതോതി പുന ദിട്ഠധമ്മസമ്പരായവസേന തം വിഭജിത്വാ ദസ്സേതും, ‘‘ന ഇധലോക’’ന്തിആദി വുത്തം. ഇധലോകന്തി ച സത്തസങ്ഖാരവസേനേവ ഗഹിതം. സബ്ബമ്പി സങ്ഖാരവസേന പരിഗ്ഗഹേത്വാ ദസ്സേതും, ‘‘യമ്പി മേ ദിട്ഠ’’ന്തിആദി വുത്തന്തി കേചി. അപരിതസ്സനത്ഥം തണ്ഹാപരിതസ്സനായ അനുപ്പാദനത്ഥം. യസ്സ ദിട്ഠധമ്മോതി വുച്ചതി, തസ്സ പന അഭാവതോ, ‘‘മനുസ്സലോകം ഠപേത്വാ സേസാ പരലോകാ നാമാ’’തി വുത്തം. യേസം പന ‘‘ഇധലോക’’ന്തി ഇമിനാ സത്തലോകസ്സപി ഗഹണം ഇച്ഛിതം. തേസം മതേന, ‘‘മനുസ്സലോകം ഠപേത്വാ’’തി യോജനാ.

൩൮൭. അല്ലീയസീതി അത്തഭാവേ ഭോഗേസു ച അപേക്ഖം കരോസീതി അത്ഥോ. ഏവരൂപീതി യാദിസീ തദാ ധമ്മസേനാപതിനാ കഥിതാ, ഏവരൂപീ. ധമ്മകഥാ ന സുതപുബ്ബാതി യഥാകഥിതാകാരമേവ സന്ധായ പടിക്ഖേപോ, ന സുഖുമഗമ്ഭീരസുഞ്ഞതാപടിസംയുത്തതാസാമഞ്ഞം. തേനാഹ ‘‘ഏവം പനാ’’തിആദി.

മയാ ഗതമഗ്ഗമേവ അനുഗച്ഛസീതി ദാനമയപുഞ്ഞഭാവസാമഞ്ഞം ഗഹേത്വാ വദതി, ന ബോധിസത്തദാനഭൂതം ദാനപാരമിതം. ന പടിഭാതീതി രുച്ചനവസേന ചിത്തേ ന ഉപതിട്ഠതി. തേനാഹ ‘‘ന രുച്ചതീ’’തി. തഥാ ഹേസ വട്ടാഭിരതോതി. ഉജുമഗ്ഗാവഹാ വിപസ്സനാ ഭഗവതാ പനസ്സ കഥിതപുബ്ബാ.

൩൮൮. ഏസിതഗുണത്താ ഏസിയമാനഗുണത്താ ച ഇസി, അസേക്ഖാ സേക്ഖാ കല്യാണപുഥുജ്ജനാ ച, ഇസീനം സങ്ഘോ, തേന നിസേവിതന്തി ഇസിസങ്ഘനിസേവിതം. കാമം തസ്സ വിഹാരസ്സ ഗന്ധകുടിപാസാദകൂടാഗാരാദിവസേന നിസീദനനിപജ്ജനായ രുക്ഖലതാദിവസേന ഭൂമിസയാദിവസേന ച അനഞ്ഞസാധാരണാ മഹതീ രമണീയതാ അത്ഥേവ, സാ പന ഗേഹസ്സിതഭാവേന അരിയാനം ചിത്തം തഥാ ന തോസേതി; യഥാ അരിയാനം നിസേവിതഭാവേനാതി ആഹ – ‘‘പഠമഗാഥായ ജേതവനസ്സ വണ്ണം കഥേത്വാ’’തി. തേനാഹ ഭഗവാ – ‘‘യത്ഥ അരഹന്തോ വിഹരന്തി, തം ഭൂമിരാമണേയ്യക’’ന്തി (ധ. പ. ൯൮; ഥേരഗാ. ൯൯൧; സം. നി. ൧.൨൬൧). അപചയഗാമിനീ ചേതനാ സത്താനം സുദ്ധിമാവഹതീതി ആഹ – ‘‘കമ്മന്തി മഗ്ഗചേതനാ’’തി. ചതുന്നം അരിയസച്ചാനം വിദിതകരണട്ഠേന കിലേസാനം വിക്ഖമ്ഭനട്ഠേന ച വിജ്ജാ, മഗ്ഗസമ്മാദിട്ഠീതി ആഹ – ‘‘വിജ്ജാതി മഗ്ഗപഞ്ഞാ’’തി. സമാധിപക്ഖികോ ധമ്മോ നാമ സമ്മാവായാമസതിസമാധയോ. തഥാ ഹി വിജ്ജാഭാഗിയോ സമാധിപി സമാധിപക്ഖികോ. സീലം തസ്സ അത്ഥീതി സീലന്തി ആഹ – ‘‘സീലേ പതിട്ഠിതസ്സ ജീവിതം ഉത്തമ’’ന്തി. ദിട്ഠിസങ്കപ്പോതി സമ്മാസങ്കപ്പോ. തത്ഥ സമ്മാസങ്കപ്പസ്സ ഉപകാരകഭാവേന വിജ്ജാഭാഗോ. തഥാ ഹി സോ പഞ്ഞാക്ഖന്ധസങ്ഗഹിതോതി വുച്ചതി, യഥാ സമ്മാസങ്കപ്പോ പഞ്ഞാക്ഖന്ധേന സങ്ഗഹിതോ, ഏവം വായാമസതിയോ സമാധിക്ഖന്ധസങ്ഗഹിതാതി. തേനാഹ – ‘‘ധമ്മോതി വായാമസതിസമാധയോ’’തി. ‘‘ധമ്മോ’’തി ഹി ഇധ സമ്മാസമാധി അധിപ്പേതോ, – ‘‘ഏവം ധമ്മാ തേ ഭഗവന്തോ അഹേസു’’ന്തിആദീസു (ദീ. നി. ൨.൧൩; മ. നി. ൩.൧൯൮; സം. നി. ൫.൩൭൮) വിയ. വാചാകമ്മന്താജീവാതി സമ്മാവാചാകമ്മന്താജീവാ മഗ്ഗപരിയാപന്നാ ഏവ, തേ സബ്ബേപി ഗഹിതാതി. തേനാഹ – ‘‘ഏതേന അട്ഠങ്ഗികേന മഗ്ഗേനാ’’തി.

ഉപായേനാതി യേന വിധിനാ അരിയമഗ്ഗോ ഭാവേതബ്ബോ, തേന സമാധിപക്ഖിയം വിപസ്സനാധമ്മഞ്ചേവ മഗ്ഗധമ്മഞ്ച. ‘‘അരിയം വോ, ഭിക്ഖവേ, സമ്മാസമാധിം ദേസേസ്സാമി സഉപനിസം സപരിക്ഖാര’’ന്തി (മ. നി. ൩.൧൩൬) ഹി വചനതോ സമ്മാസമാധിആദയോ മഗ്ഗധമ്മാപി സമാധിപക്ഖിയാ. വിചിനേയ്യാതി വീമംസേയ്യ, ഭാവേയ്യാതി അത്ഥോ. തത്ഥാതി ഹേതുമ്ഹി ഭുമ്മവചനം. അരിയമഗ്ഗഹേതുകാ ഹി സത്താനം വിസുദ്ധി. തേനാഹ – ‘‘തസ്മിം അരിയമഗ്ഗേ വിസുജ്ഝതീ’’തി. പഞ്ചക്ഖന്ധധമ്മം വിചിനേയ്യ, പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധേ വിപസ്സേയ്യ. തേസു ഹി വിപസ്സിയമാനേസു വിപസ്സനാ ഉക്കംസഗതാ. യദഗ്ഗേന ദുക്ഖസച്ചം പരിഞ്ഞാപടിവേധേന പടിവിജ്ഝീയതി, തദഗ്ഗേന സമുദയസച്ചം പഹാനപടിവേധേന നിരോധസച്ചം സച്ഛികിരിയാപടിവേധേന, മഗ്ഗസച്ചം ഭാവനാപടിവേധേന പടിവിജ്ഝീയതി, ഏവം അച്ചന്തവിസുദ്ധിയാ സുജ്ഝതി. തേനാഹ – ‘‘ഏവം തേസു ചതൂസു സച്ചേസു വിസുജ്ഝതീ’’തി. ഇധാപി നിമിത്തത്ഥേ ഭുമ്മവചനം. സച്ചേസു വാ പടിവിജ്ഝിയമാനേസൂതി വചനസേസോ.

അവധാരണവചനന്തി വവത്ഥാപനവചനം, അവധാരണന്തി അത്ഥോ. സാരിപുത്തോവാതി ച അവധാരണം തസ്സ സാവകഭാവതോ സാവകേസു സാരിപുത്തോവ സേയ്യോതി ഇമമത്ഥം ദീപേതി. കിലേസഉപസമേനാതി ഇമിനാ മഹാഥേരസ്സ താദിസോ കിലേസൂപസമോതി ദസ്സേതി, യസ്സ സാവകസ്സ വിസയേ പഞ്ഞായ പാരമിപ്പത്തി അഹോസി. യദി ഏവം – ‘‘യോപി പാരങ്ഗതോ ഭിക്ഖു, ഏതാവപരമോ സിയാ’’തി ഇദം കഥന്തി? തേസം തേസം ബുദ്ധാനം സാസനേ പഞ്ഞായ പാരമിപ്പത്തസാവകവസേനേതം വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. അഥ വാ – ‘‘നത്ഥി വിമുത്തിയാ നാനത്ത’’ന്തി (ദീ. നി. ടീ. ൩.൧൪൧; വിഭ. മൂലടീ. സുത്തന്തഭാജനീയവണ്ണനാ) വചനതോ സാവകേഹി വിമുത്തിപഞ്ഞാമത്തം സന്ധായേതം വുത്തം. തേനാഹ – ‘‘പാരങ്ഗതോതി നിബ്ബാനം ഗതോ’’തിആദി. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

അനാഥപിണ്ഡികോവാദസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.