൨. ഛബ്ബിസോധനസുത്തവണ്ണനാ

൯൮. ഖീണാ ജാതീതി അത്തനോ ജാതിക്ഖയം പടിജാനന്തേന അരഹത്തം ബ്യാകതം ഹോതി അരഹതോ തദഭാവതോ. തഥാ വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയന്തി മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയവാസോ മേ പരിയോസിതോതി പടിജാനന്തേനപി. കതം കരണീയന്തി ചതൂഹി മഗ്ഗേഹി ചതൂസു സച്ചേസു പരിഞ്ഞാദിവസേന സോളസവിധസ്സപി കിച്ചസ്സ അത്തനാ നിട്ഠാപിതഭാവം പടിജാനന്തേനപി. നാപരം ഇത്ഥത്തായാതി ആയതിം പുനബ്ഭവാഭാവം, ആയതിം വാ പരിഞ്ഞാദികരണീയാഭാവം പടിജാനന്തേനപീതി ആഹ – ‘‘ഏകേനപി പദേന അഞ്ഞാ ബ്യാകതാവ ഹോതീ’’തി. ദ്വിക്ഖത്തും ബദ്ധം പന സുബദ്ധം വിയാതി വുത്തം. ഇധ പന അഞ്ഞാബ്യാകരണം ചതൂഹി പദേഹി ആഗതം, തസ്മാ വത്തബ്ബമേവ ചേത്ഥ നത്ഥീതി അധിപ്പായോ. ചേതനായ ദിട്ഠവാദിതാ നാമ അരിയവോഹാരോ. സഭാവോതി പകതിഅത്ഥോ ഹി അയം ധമ്മസദ്ദോ, ‘‘ജാതിധമ്മാ ജരാധമ്മാ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൨൭൪-൨൭൫) വിയ തസ്മാ, അനുധമ്മോതി അരിയഭാവം അനുഗതാ പകതീതി അത്ഥോ. പരമപ്പിച്ഛതായ അരിയാ അത്തനോ ഗുണേ അനാവികരോന്താപി സാസനസ്സ നിയ്യാനികഭാവപവേദനത്ഥഞ്ചേവ സബ്രഹ്മചാരീനം സമ്മാപടിപത്തിയം ഉസ്സാഹജനനത്ഥഞ്ച താദിസാനം പരിനിബ്ബാനസമയേയേവ ആവികരോന്തീതി അധിപ്പായേനാഹ – ‘‘പരിനിബ്ബുതസ്സ…പേ… കാതബ്ബോ’’തി.

൯൯. ദുബ്ബലന്തി ഫേഗ്ഗു വിയ സുഭേജ്ജനീയം ബലവിരഹിതം, അസാരന്തി അത്ഥോ. വിരാഗുതന്തി പലുജ്ജനസഭാവം. വിഗച്ഛനസഭാവന്തി വിനാസഗമനസഭാവം. അനിച്ചദുക്ഖവിപരിണാമത്താ അസ്സാസലേസസ്സപി അഭാവതോ അസ്സാസവിരഹിതം. ആരമ്മണകരണവസേന സമന്നാഗമനവസേന ച യഥാരഹം ഉപേന്തി ഉപഗച്ഛന്തീതി ഉപയാ, ‘‘ഏതം മമ, ഏസോ മേ അത്താ’’തി ഉപാദിയന്തി ദള്ഹഗ്ഗാഹം ഗണ്ഹന്തീതി ഉപാദാനാ. അധിതിട്ഠതി ചേതസോ അഭിനന്ദനഭൂതാതി ചേതസോ അധിട്ഠാനം. താഹീതി തണ്ഹാദിട്ഠീഹി. തന്തി ചിത്തം. അഭിനിവിസതീതി അഭിരതിവസേന നിവിസതി, അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ – സക്കായധമ്മേസു ചിത്തം അഭിനിവിസതി ‘‘ഏതം മമം, ഏസോ മേ അത്താ’’തി അജ്ഝോസായ തിട്ഠതി ഏതാഹി അഭിനിവേസാഹി, തഥാ സക്കായധമ്മേസു ചിത്തം അനുസേതി ഏതാഹീതി അനുസയാ, തണ്ഹാദിട്ഠിയോ. യദഗ്ഗേന ഹി തേഭൂമകധമ്മേസു രാഗാദയോ അനുസേന്തി, തദഗ്ഗേന തംസഹഗതധമ്മാ തത്ഥ അനുസേന്തീതി പരിയായേന, ‘‘തം അനുസേതീ’’തി വുത്തം. ഖയാ വിരാഗാതി ഹേതുമ്ഹി നിസ്സക്കവചനന്തി ‘‘ഖയേന വിരാഗേനാ’’തി ഹേതുമ്ഹി കരണവസേന അത്ഥോ വുത്തോ. വിരാഗേനാതി ച ഇതിസദ്ദോ ആദി അത്ഥോ. തേന ‘‘നിരോധേനാ’’തി ഏവമാദികം ഗഹിതം ഹോതി. അഞ്ഞമഞ്ഞവേവചനാനേവ ഉപയാദീനം സമുച്ഛേദസ്സേവ ബോധനതോ.

൧൦൦. പതിട്ഠാതി ഏത്ഥ സേസഭൂതത്തയം ഉപാദാരൂപഞ്ചാതി പതിട്ഠാനാ, നിജ്ജീവട്ഠേന ധാതുചാതി പതിട്ഠാനധാതു. ന്ഹാനീയചുണ്ണം ബാഹിരഉദകം വിയ സേസഭൂതത്തയം ആബന്ധതീതി ആബന്ധനം. പചനീയഭത്തം ബാഹിരതേജോ വിയ സേസഭൂതത്തയം പരിപാചേതീതി പരിപാചനം. ബാഹിരവാതോ വിയ സേസഭൂതത്തയം വിത്ഥമ്ഭേതീതി വിത്ഥമ്ഭനം. ധാതുസദ്ദത്ഥോ വുത്തോയേവ. അസമ്ഫുട്ഠധാതൂതി അസമ്ഫുസിതഭാവോ തേസം വിപരിമട്ഠതാഭാവതോ. വിജാനനം ആരമ്മണൂപലദ്ധി. അഹം അത്താതി അഹം, ‘‘രൂപധമ്മോ മേ അത്താ’’തി അത്തകോട്ഠാസേന അത്തഭാവേന ന ഉപഗമിം ന ഗണ്ഹിം. നിസ്സിതനിസ്സിതാപി നിസ്സിതാ ഏവ നാമാതി ആഹ ‘‘പഥവീധാതുനിസ്സിതാവാ’’തി. അത്തനാ വാ പന തന്നിസ്സിതാതി ‘‘ഏകേന പരിയായേനാ’’തി. ഉപാദാരുപമ്പി കാമം നിസ്സിതമ്പി ഹോതി. തഥാപി തം നിസ്സിതം ഹോതിയേവാതി തം ന ഉദ്ധടം. പരിച്ഛേദകരത്താ പരിച്ഛേദാകാസസ്സ ‘‘അവിനിബ്ഭോഗവസേനാ’’തി വുത്തം. തേന ച തഥാ പരിച്ഛിന്നത്താ സബ്ബമ്പി ഭൂതുപാദാരൂപം ആകാസധാതുനിസ്സിതം നാമ. തം നിസ്സായ പവത്തിയാ ഉപാദാരൂപം വിയ ഭൂതരൂപാനി, അരൂപക്ഖന്ധാ വിയ ച വത്ഥുരൂപാനി, ‘‘തംനിസ്സിതരൂപവത്ഥുകാ അരൂപക്ഖന്ധാ’’തി വുത്തനയേന ആകാസധാതുനിസ്സിതചക്ഖാദിരൂപധമ്മവത്ഥുകാ വേദനാദയോ അരൂപക്ഖന്ധാ ആകാസധാതുനിസ്സിതാ നാമാതി ഇമമത്ഥം തഥാ-സദ്ദേന ഉപസംഹരതി. ഇധാപീതി ആകാസധാതുനിസ്സിതപദേപി, ന പഥവീധാതുനിസ്സിതപദാദീസു ഏവ. രൂപാരൂപന്തി സബ്ബമ്പി രൂപാരൂപം ഗഹിതമേവ ഹോതി, അഗ്ഗഹിതം നത്ഥി. സഹജാതാ…പേ… നിസ്സിതന്തി ഇദം നിപ്പരിയായസിദ്ധം നിസ്സയത്തം ഗഹേത്വാ വുത്തം. ഹേട്ഠാ വുത്തനയേന പരിയായസിദ്ധേ നിസ്സയത്തേ ഗയ്ഹമാനേ – ‘‘പച്ഛാജാതപച്ചയോതി പച്ഛാജാതാ ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാ പുരേജാതസ്സ ഇമസ്സ കായസ്സ പച്ഛാജാതപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൧൧) വചനതോ സബ്ബം ചതുസമുട്ഠാനികരൂപം, ‘‘വിഞ്ഞാണധാതുനിസ്സിത’’ന്തി വത്തബ്ബം. തഥാ അനന്തരവിഞ്ഞാണധാതുപച്ചയാ പവത്തനതോ, ‘‘വിഞ്ഞാണധാതുനിസ്സിത’’ന്തി വത്തബ്ബം.

൧൦൧. രുപ്പതി വണ്ണവികാരം ആപജ്ജമാനം ഹദയങ്ഗതഭാവം പകാസേതീതി രൂപന്തി അയമത്ഥോ ചക്ഖുദ്വാരേ ആപാഥഗതേ രൂപായതനേ നിപ്പരിയായതോ ലബ്ഭതി, ന ആപാഥമനാഗതേ. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണവിഞ്ഞാതബ്ബഭാവോ പന ആപാഥമനാഗതേപി തസ്മിം ലബ്ഭതേവ തംസഭാവാനതിവത്ഥനതോ. രൂപായതനം ദ്വിധാ വിഭജിത്വാ. ഥേരോ പന ആപാഥം അനാഗതസ്സാപി രൂപായതനസ്സ രൂപഭാവം ന സക്കാ പടിക്ഖിപിതുന്തി ദ്വിധാകരണം നാനുജാനന്തോ ഛന്നോവാദം നിദസ്സേതി, ‘‘ഉപരി ഛന്നോവാദേ കിന്തി കരിസ്സഥാ’’തി. തത്ഥ ഹി ‘‘ചക്ഖും, ആവുസോ ഛന്ന, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണവിഞ്ഞാതബ്ബേ ധമ്മേ’’തി (മ. നി. ൩.൩൯൧) ആഗതം, ന ചേത്ഥ ചക്ഖുദ്വാരേ ആപാഥം ആഗതമേവ രൂപായതനം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണവിഞ്ഞാതബ്ബപദേന ഗഹിതം, ന ആപാഥം അനാഗതന്തി സക്കാ വിഞ്ഞാതും അവിസേസേനേവ രൂപായതനേന തണ്ഹാമാനദിട്ഠിഗാഹാഭാവസ്സ ജോതിതത്താ. തേനാഹ ‘‘ന യിദം ലബ്ഭതീ’’തി. രൂപമേവാതി രൂപായതനമേവ. യദി ഏവം ‘‘ചക്ഖുവിഞ്ഞാണവിഞ്ഞാതബ്ബേസു ധമ്മേസൂ’’തി പദം കഥം നേതബ്ബന്തി ആഹ – ‘‘ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസമ്പയുത്താ പനാ’’തിആദി. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേന സദ്ധിം വിഞ്ഞാതബ്ബേസൂതി യേന മനോവിഞ്ഞാണേന ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം അനിച്ചന്തിആദിനാ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേന സദ്ധിം തേന വിഞ്ഞാതബ്ബേസു തംസമ്പയുത്തധമ്മേസൂതി അത്ഥോ. തണ്ഹാഛന്ദോതി തസ്സനസഭാവോ ഛന്ദോ, ന കത്തുകമ്യതാ ഛന്ദോയേവാതി തണ്ഹാഛന്ദോ. രജ്ജനവസേനാതി വത്ഥം വിയ രങ്ഗജാതം ചിത്തസ്സ അനുരഞ്ജനവസേന. അഭിനന്ദനവസേനാതി ആരമ്മണേ അഭിരമിത്വാ നന്ദനവസേന. സപ്പീതികതണ്ഹാ ഹി നന്ദീതി വുച്ചതി. തണ്ഹായനവസേന തണ്ഹാ.

൧൦൨. അഹങ്കാരോതി ‘‘സേയ്യോഹമസ്മീ’’തിആദിനാ (ധ. സ. ൧൧൨൧, ൧൨൩൯; വിഭ. ൮൩൨, ൮൬൬; സം. നി. ൪.൧൦൮; മഹാനി. ൨൧, ൧൭൮) അഹംകരണം. യേന ഹി മമം കരോതി, ഏതം മമങ്കാരോ. സ്വേവാതി ‘‘അഹങ്കാരോ’’തി വുത്തമാനോ. ഏവം ചതുത്ഥജ്ഝാനേ നിദ്ദിട്ഠേ സബ്ബാസു ലോകിയാഭിഞ്ഞാസു വുച്ചമാനാസു ഹേട്ഠാ വിജ്ജാദ്വയം വത്തബ്ബന്തി അധിപ്പായേന, ‘‘പുബ്ബേനിവാസം ദിബ്ബചക്ഖുഞ്ച അവത്വാ കസ്മാ വുത്ത’’ന്തി ആഹ? ഇതരോ ഇധ സബ്ബവാരേസുപി ലോകുത്തരധമ്മപുച്ഛാ അധികതാ തസ്മാ ‘‘സോ ഏവം സമാഹിതേ’’തിആദിനാ തതിയാ വിജ്ജാ കഥിതാതി ദസ്സേന്തോ, ‘‘ഭിക്ഖൂ ലോകിയധമ്മം ന പുച്ഛന്തീ’’തിആദിമാഹ. ഏകവിസ്സജ്ജിതസുത്തം നാമേതം തതിയവിജ്ജായ ഏവ ആഗതത്താ. അരിയധമ്മവസേനപിസ്സ സമഞ്ഞാ അത്ഥേവാതി ദസ്സേന്തോ, ‘‘ഛബ്ബിസോധനന്തിപിസ്സ നാമ’’ന്തി വത്വാ തേസു ധമ്മേസു ഭേദം ദസ്സേതും, ‘‘ഏത്ഥ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. വിസുദ്ധാതി തസ്സാ ചോദനായ സോധനവസേന വിസോധിതാ. ഏകമേവ കത്വാതി ഏകവാരവസേനേവ പാളിയം ഏകജ്ഝം ആഗതത്താ ഏകമേവ കോട്ഠാസം കത്വാ. യദി ഏവം കഥം വാ ഛബ്ബിസോധനതാതി ആഹ – ‘‘ചതൂഹി ആഹാരേഹി സദ്ധി’’ന്തി കഥം പനേത്ഥ ചത്താരോ ആഹാരാ ഗഹേതബ്ബാതി? കേചി താവ ആഹു – ‘‘സാധൂതി ഭാസിതം അഭിനന്ദിത്വാ അനുമോദിത്വാ ഉത്തരി പഞ്ഹോ പുച്ഛിതബ്ബോ’’തി ഹേട്ഠാ ആഗതേന നയേന ആഹാരവാരോ ആഹരിത്വാ വത്തബ്ബോതി. ‘‘ബഹിദ്ധാ സബ്ബനിമിത്തേസൂ’’തി ഏത്ഥ ആഹാരാനമ്പി സങ്ഗഹിതത്താ ആഹാരാ അത്ഥതോ ആഗതാ ഏവാതി അഞ്ഞേ. അപരേ പന രൂപക്ഖന്ധഗ്ഗഹണേന കബളീകാരോ ആഹാരോ, സങ്ഖാരക്ഖന്ധഗ്ഗഹണേന ഫസ്സാഹാരോ, മനോസഞ്ചേതനാഹാരഗ്ഗഹണേന വിഞ്ഞാണാഹാരോ സരൂപതോപി ഗഹിതോതി വദന്തി.

‘‘ഛബ്ബിസോധന’’ന്തി ഇമസ്സ സുത്തസ്സ സമഞ്ഞായ അന്വത്ഥതം ദസ്സേത്വാ ആയതിമ്പി താദിസേന ബ്യാകരണേന ഭിക്ഖൂനം പടിപത്തിമ്പി ദസ്സനത്ഥം, ‘‘ഇമേ പനാ’’തിആദി ആരദ്ധം. വിനയനിദ്ദേസപരിയായേനാതി വിനയനിദ്ദേസേ ആഗതേന കാരണേന. വിനയേ വാ ആഗതനിദ്ദേസാനുക്കമേന.

അധിഗന്തബ്ബതോ അധിഗമോ, ഝാനാദിഅധിഗമപുച്ഛാ. തേനാഹ – ‘‘ഝാനവിമോക്ഖാദീസൂ’’തിആദി. ഉപായപുച്ഛാതി അധിഗമോപായപുച്ഛാ. കിന്തീതി കേന പകാരേന വിധിനാതി അത്ഥോ.

കതമേസം ത്വം ധമ്മാനം ലാഭീതി ഇദം പന പുബ്ബേ ‘‘കിം തേ അധിഗത’’ന്തി അനിദ്ധാരിതഭേദാ ഝാനാദിവിസേസാ പുച്ഛിതാതി ഇദാനി തേസം നിദ്ധാരേത്വാ പുച്ഛനാകാരദസ്സനം. തസ്മാതി യസ്മാ യഥാവുത്തേഹി ആകാരേഹി അധിഗമബ്യാകരണം സോധേതബ്ബം, തസ്മാ. ഏത്താവതാവാതി ഏത്തകേന ബ്യാകരണമത്തേനേവ ന സക്കാരോ കാതബ്ബോ. ബ്യാകരണഞ്ഹി ഏകച്ചസ്സ അയാഥാവതോപി ഹോതി, യഥാ നാമ ജാതരൂപപതിരൂപം ജാതരൂപം വിയ ഖായതീതി ജാതരൂപം നിഘംസനതാപനഛേദനേഹി സോധേതബ്ബം ഏവമേവം ഇമേസു ഇദാനേവ വുത്തേസു ഛസു ഠാനേസു പക്ഖിപിത്വാ സോധനത്ഥം വത്തബ്ബോ വിമോക്ഖാദീസൂതി ആദി-സദ്ദേന സമാധി-സമാപത്തി-ഞാണദസ്സന-മഗ്ഗഭാവനാ-ഫലസച്ഛികിരിയാ സങ്ഗണ്ഹാതി.

പാകടോ ഹോതി അധിഗതവിസേസസ്സ സതിസമ്മോസാഭാവതോ. സേസപുച്ഛാസുപി ‘‘പാകടോ ഹോതീ’’തി പദേ ഏസേവ നയോ. ഉഗ്ഗഹപരിപുച്ഛാകുസലാതി സജ്ഝായമഗ്ഗസംവണ്ണനാസു നിപുണാ. യായ പടിപദായ യസ്സ അരിയമഗ്ഗോ ആഗച്ഛതി, സാ പുബ്ബഭാഗപടിപത്തി ആഗമനപടിപദാ. സോധേതബ്ബാതി സുദ്ധാ ഉദാഹു അസുദ്ധാതി വിചാരണവസേന സോധേതബ്ബാ. ന സുജ്ഝതീതി തത്ഥ തത്ഥ പമാദപടിപത്തിഭാവതോ. അപനേതബ്ബോ അത്തനോ പടിഞ്ഞായ. ‘‘സുജ്ഝതീ’’തി വത്വാ സുജ്ഝനാകാരം ദസ്സേതും, ‘‘ദീഘരത്ത’’ന്തിആദി വുത്തം. പഞ്ഞായതീതി ഏത്ഥ ‘‘യദീ’’തി പദം ആനേത്വാ യദി സോ ഭിക്ഖു തായ പടിപദായ യദി പഞ്ഞായതീതി സമ്ബന്ധോ. ഖീണാസവപടിപത്തിസദിസാ പടിപദാ ഹോതി ദീഘരത്തം വിക്ഖമ്ഭിതകിലേസത്താ.

നദിയാ സമുദ്ദം പക്ഖന്ദനട്ഠാനം നദീമുഖദ്വാരം. മദ്ദമാനോതി ബദരസാളവം സരസം പത്തേ പക്ഖിത്തോ ഹുത്വാ മദ്ദമാനോ. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

ഛബ്ബിസോധനസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.