൫. സുനക്ഖത്തസുത്തവണ്ണനാ

൫൫. ഹേട്ഠിമമഗ്ഗേഹി ഞാതമരിയാദായ പജാനനതോ അഞ്ഞാ, മഗ്ഗപഞ്ഞാ. തസ്സ ഫലഭാവതോ അഗ്ഗഫലപഞ്ഞാ, തംസഹഗതാ സമ്മാസങ്കപ്പാദയോ ച ‘‘അഞ്ഞാ’’തി വുത്താതി ആഹ ‘‘അഞ്ഞാതി അരഹത്ത’’ന്തി. ചതൂഹി പദേഹി കഥിതാ, ‘‘പരിചിണ്ണാ മേ ഭഗവാ’’തിആദീസു വിയ ന ഏകപദേനേവ. ‘‘ലോകുത്തരോ ധമ്മോ അധിഗതോ മയാ’’തി മഞ്ഞനാമത്തം അധിമാനോതി ദസ്സേന്തോ, ‘‘അപ്പത്തേ പത്തസഞ്ഞിനോ’’തിആദിമാഹ.

൫൬. ഇദം ഠാനന്തി ഇദം ഓഭാസാദിസമ്മുതിഹേതുഭൂതം ഉളാരതരം ഉദയബ്ബയഞാണം. ഉളാരതരഭാവേന ഹി തം മഗ്ഗഫലപഞ്ഞായ പച്ചയോ ഹുത്വാ യാഥാവതോ ദുബ്ബിഞ്ഞേയ്യതായ വിപസ്സകം വിസംവാദേതി. തേനാഹ ‘‘അവിഭൂതം അന്ധകാര’’ന്തി. ഇമം പഞ്ഹന്തി ഇമം സുത്തം ഗമ്ഭീരം ലോകുത്തരപടിസംയുത്തം അത്തനാ ഞാതും ഇച്ഛിതം അത്ഥം. ഉഗ്ഗഹേത്വാതി കേവലം പിടകസമ്പാദനവസേനേവ ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ. തേനാഹ ‘‘അജാനിത്വാ’’തി. വിസേവമാനാതി കിലേസവിസേ അവമാനേന്താ, സാസനസ്സ വാ അനുപകാരവിരൂപപച്ചയേ സേവമാനാ. ഏവമസ്സാതി ഏവം വുത്തനയേന തേസം കരണഹേതു അസ്സ ചിത്തസ്സ ധമ്മദേസനാവസേന പവത്തസ്സ. അഞ്ഞഥാഭാവോ അദേസേതുകാമതാ ഹോതി. തന്തി യഥാവുത്തമത്ഥം സന്ധായ. ഏതന്തി ‘‘തസ്സപി ഹോതി അഞ്ഞഥത്ത’’ന്തി ഏവം വുത്തം.

൫൮. കിലേസേഹി ആമസീയതീതി ആമിസം, ലോകേപരിയാപന്നം ആമിസന്തി ഇധ പഞ്ച കാമഗുണാ അധിപ്പേതാതി തേസു വട്ടാമിസഭാവേപി ലഭിതേ കാമാമിസഭാവോ സിദ്ധോതി ആഹ – ‘‘വട്ടാമിസകാമാമിസലോകാമിസഭൂതേസൂ’’തി. കാമഗുണാ ഹി വട്ടസ്സ വഡ്ഢനതോ വട്ടാമിസം, കാമേതബ്ബതോ കാമതണ്ഹായ ആമസിതബ്ബതോ കാമാമിസം, യേഭൂയ്യതോ സത്തലോകസ്സ ആമിസഭാവതോ ലോകാമിസം. കാമഗുണസഭാഗാതി കാമഗുണാനുലോമാ കാമഗുണപടിസംയുത്താ. ആനേഞ്ജസമാപത്തിപടിസംയുത്തായാതി കിലേസിഞ്ജനരഹിതതായ ഇധ ആനേഞ്ജാതി അധിപ്പേതാഹി ഹേട്ഠിമാഹി അരൂപസമാപത്തീഹി പടിസംയുത്തായ. ഏവരൂപോതി ലോകാമിസഭൂതേസു പച്ചയേസു അധിമുത്തോ തന്നിന്നോ തഗ്ഗരുകോ തപ്പബ്ഭാരോ. ഏത്താവതാതി ഏവം സദ്ധാനം മനുസ്സാനം ദസ്സനേന തേസം പവത്തിതാസയേന ച. സീസം നിക്ഖന്തം ഹോതീതി ലാഭാസായ സീസം ബഹി നിക്ഖന്തം വിയ ഹോതി. ഉദരം ഫലിതന്തി അതിബഹുഭണ്ഡം പക്ഖിപിയമാനം പസിബ്ബകം വിയ ലദ്ധബ്ബസ്സ അതിപഹൂതഭാവേന ഉദരം ഫീതം ഹോതി.

൫൯. യഥാ പുരിമാ ദ്വേ അരൂപസമാപത്തിയോ അത്തനോ പച്ചനീകകിലേസേഹി അനിഞ്ജനതോ ‘‘അനിഞ്ജാ’’തി വുച്ചന്തി, ഏവം ഇതരാപി. തം പവുത്തന്തി ലോകാമിസസംയോജനം വിഗതം.

൬൦. നിഘംസന്തി ‘‘ഏത്തകോ അയ’’ന്തി പരിച്ഛേദന്തി അത്ഥോ. സിലേസേനാതി ചമ്മകാരസിലേസാദിസിലേസേന, വജിരലേപസിലേസേ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി. തം ഭിന്നന്തി ആനേഞ്ജസംയോജനം ഭിന്നം വിധമിതം സമതിക്കന്തം താസു സമാപത്തീസു അപേക്ഖാഭാവതോ. അജ്ഝാസയേന അസമ്ബദ്ധത്താ വുത്തം – ‘‘ദ്വേധാഭിന്നാ സേലാ വിയ ഹോതീ’’തി. തേനാഹ – ‘‘തം സമാപജ്ജിസ്സാമീതി ചിത്തം ന ഉപ്പജ്ജതീ’’തി.

൬൧. വന്തന്തി ഛഡ്ഡിതം, വിസ്സട്ഠന്തി അത്ഥോ.

൬൨. ഉപരിസമാപത്തിലാഭിനോതി ഏത്ഥ ഉപരിസമാപത്തീതി അരഹത്തഫലസമാപത്തി അധിപ്പേതാ, അരഹതോ ച മഗ്ഗാധിഗമേനേവ അനാഗാമിഫലസമാപത്തി, സേക്ഖാനം വിസയാ ഹേട്ഠിമാ ഫലസമാപത്തിയോ പടിപ്പസ്സദ്ധാ. ലോകിയാ പന നികന്തിപ്പഹാനേന പടിനിസ്സട്ഠാതി ആഹ – ‘‘ഹേട്ഠാ…പേ… ന ഉപ്പജ്ജതീ’’തി.

൬൩. ‘‘പഞ്ച ഖോ ഇമേ, സുനക്ഖത്ത, കാമഗുണാ’’തിആദിനാ ആരദ്ധദേസനാ, ‘‘സമ്മാ നിബ്ബാനാധിമുത്തോ പുരിസപുഗ്ഗലോ’’തി അരഹത്തകിത്തനേന നിട്ഠാപിതാതി തതോ പരം, ‘‘ഠാനം ഖോ പനാ’’തിആദികാ ദേസനാ, ‘‘പാടിയേക്കോ അനുസന്ധീ’’തി വുത്താ. തേനാഹ ‘‘ഹേട്ഠാ ഹീ’’തിആദി. തത്ഥ യഥാ ഖീണാസവസ്സ സമാപത്തിലാഭിനോതി യോജനാ, ഏവം വാ ഖീണാസവസ്സ സുക്ഖവിപസ്സകസ്സാതി യോജേതബ്ബാ. പടിക്ഖിത്തം അട്ഠകഥായം. തസ്സ പടിക്ഖേപസ്സ കാരണം ദസ്സേതും ‘‘സമാപത്തിലാഭിനോ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. യഥാ സുക്ഖവിപസ്സകോ അധിമാനികോ സമാപത്തിലാഭിനോ സമാനയോഗക്ഖമോ അപ്പത്തേ പത്തസഞ്ഞിതായ ഭേദാഭാവതോ, ഏവം സുക്ഖവിപസ്സകോ ഖീണാസവോ സമാനയോഗക്ഖമോ ഖീണാസവഭാവേന വിസേസാഭാവതോ, തസ്മാ ‘‘സമാപത്തിലാഭിമ്ഹി കഥിതേ ഇതരോപി കഥിതോവ ഹോതീ’’തി വുത്തം. ദ്വിന്നം ഭിക്ഖൂനന്തി സമാപത്തിലാഭിനോ അധിമാനികസ്സ ഖീണാസവസ്സ ച. തേനേവാഹ ‘‘പുഥുജ്ജനസ്സ താവാ’’തിആദി.

യദഗ്ഗേനാതി യേന ഭാഗേന. യദിപി ഖീണാസവസ്സ അസപ്പായാരമ്മണം കിലേസാനം ഉപ്പത്തിയാ പച്ചയോ ന ഹോതി തേസം സബ്ബസോ സമുച്ഛിന്നത്താ. സന്തവിഹാരപരിപന്ഥോ പന സിയാ വിസഭാഗതോതി വുത്തം – ‘‘ഖീണാസവസ്സപി അസപ്പായമേവാ’’തി. തേനാഹ – ‘‘വിസം നാമ…പേ… വിസമേവാ’’തി. ഏതേന ‘‘യഥാ വിസജാനനം അപ്പമാണം, വികാരുപ്പാദനതോ പന തം പരിഹരിതബ്ബം, ഏവം പരിഞ്ഞാതമ്പി വത്തു അത്ഥവിസേസാഭാവേന ഏകരൂപമേവാതി തം പരിഹരിതബ്ബമേവാ’’തി ദസ്സേതി. തേനാഹ ‘‘ന ഹീ’’തിആദി. ന ഹി അസംവുതേന ഭവിതബ്ബം അസാരുപ്പഭാവതോ. യുത്തപയുത്തേനേവാതി സഭാഗാരമ്മണസ്സ ആലോകനാദീസു യുത്തേനേവ ഭവിതും വട്ടതി.

൬൪. യത്ഥ സയം നിപതതി ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ സന്താനസ്സ വിപ്പസന്നവസേന രുപ്പനതോ, വിസസങ്ഖാതസ്സ ദുക്ഖസ്സ മൂലഭാവതോ ച ‘‘അവിജ്ജാസങ്ഖാതോ വിസദോസോ’’തി വുത്തം. രുപ്പതീതി കത്തബ്ബാദിമുച്ഛാപാദനേന വികാരം ഉപ്പാദേതി. അനുദ്ധംസേയ്യാതി വിബാധേയ്യ. രാഗോ ഹി ഉപ്പജ്ജമാനോവ കുസലചിത്തപ്പവത്തിയാ ഓകാസം അദേന്തോ തം വിബാധതി; തഥാഭൂതോ സദ്ധാസിനേഹസ്സ സമഥവിപസ്സനാഭിവുഡ്ഢിയാ വമനേന ച തം വിസോസേതി മിലാപേതി. തേനാഹ ‘‘സോസേയ്യ മിലാപേയ്യാ’’തി. സഗഹണസേസന്തി ഗഹേതബ്ബവിസം സാവസേസം കത്വാതി അത്ഥോ. ന അലം ന സമത്ഥന്തി അനലം. സൂകപരിയായോ പാളിയം വുത്തോ സുക-സദ്ദോതി ആഹ – ‘‘വീഹിസുകാദി ച സൂക’’ന്തി.

സഉപാദാനസല്ലുദ്ധാരോ വിയ അപ്പഹീനോ അവിജ്ജാവിസദോസോ ദട്ഠബ്ബോ മഹാനത്ഥുപ്പാദനതോ. അസപ്പായ…പേ… അസംവുതകാലോ ദട്ഠബ്ബോ അത്തഭാവസ്സ അപരിഹരണഭാവതോ. മരണം വിയ സിക്ഖം പച്ചക്ഖായ ഹീനായാവത്തനം അധിസീലസങ്ഖാതസ്സ ആയുനോ അപേതത്താ. മരണമത്തം ദുക്ഖം വിയ ആപത്തിയാ ആപജ്ജനം യഥാവുത്തസ്സ ആയുനോ ഉപപീളനകഭാവതോ. ഇമിനാവ നയേന ഓപമ്മസംസന്ദനന്തി ഏത്ഥ അനുപാദിസേസസല്ലുദ്ധാരോ വിയ പഹീനോ അവിജ്ജാവിസദോസോ; സപ്പായ…പേ… സുസംവുതകാലോ, തദുഭയേന വണേ പുഥുത്തം ന ഗതേ മരണാഭാവോ വിയ സിക്ഖായ അപച്ചക്ഖാനം, മരണമത്തദുക്ഖാഭാവോ വിയ അഞ്ഞതരായ സംകിലിട്ഠായ ആപത്തിയാ അനാപജ്ജനന്തി യോജനാ വേദിതബ്ബാ.

൬൫. സതിയാതി ഏത്ഥ യസ്മാ ‘‘അരിയായാ’’തി ന വിസേസിതന്തി ആഹ – ‘‘സതി പഞ്ഞാഗതികാ’’തിആദി. പഞ്ഞാ ചേത്ഥ ലോകിയാ അധിപ്പേതാ, ന ലോകുത്തരാതി ആഹ – ‘‘പരിസുദ്ധായ വിപസ്സനാപഞ്ഞായാ’’തി.

ഖീണാസവസ്സ ബലന്തി ഉളാരതമേസു ദിബ്ബസദിസേസുപി ആരമ്മണേസു മനച്ഛട്ഠാനം ഇന്ദ്രിയാനം അനുപനമനഹേതുഭൂതം സുസംവുതകാരിസങ്ഖാതം ഖീണാസവബലം ദസ്സേന്തോ, ‘‘സംവുതകാരീ’’തി വുത്തം, ഉക്കംസഗതസതിവേപുല്ലത്താ യഥാ അസംവരസ്സ അസംവരോ ഹോതി, ഏവം സതിസമ്പജഞ്ഞബലേന ചക്ഖാദിദ്വാരാനി സംവരിത്വാ ദസ്സനാദികിച്ചകാരീ. ഏവം ജാനിത്വാതി ‘‘ഉപധി ദുക്ഖസ്സ മൂല’’ന്തി ഏവം വിപസ്സനാപഞ്ഞാസഹിതായ മഗ്ഗപഞ്ഞായ ജാനിത്വാ. ഉപധീയതി ദുക്ഖം ഏതേഹീതി ഉപധീ, കിലേസാതി ആഹ – ‘‘കിലേസുപധിപഹാനാ നിരുപധീ’’തി. തതോ ഏവ ഉപാദീയതി ദുക്ഖം ഏതേഹീതി കിലേസാ ‘‘ഉപാദാനാ’’തിപി വുച്ചന്തീതി ആഹ – ‘‘നിരുപാദാനോതി അത്ഥോ’’തി. ഉപധീ സമ്മദേവ ഖീയന്തി ഏത്താതി ഉപധിസങ്ഖയോ, നിബ്ബാനന്തി ആഹ – ‘‘ഉപധീനം സങ്ഖയഭൂതേ നിബ്ബാനേ’’തി. ആരമ്മണതോതി ആരമ്മണം കത്വാ തദാരമ്മണായ ഫലവിമുത്തിയാ വിമുത്തോ. കാമുപധിസ്മിം കായം ഉപസംഹരിസ്സതീതി ‘‘കാമേസേവിസ്സാമീ’’തി തത്ഥ കായം ഉപനാമേസ്സതി; കായൂപസംഹാരോ താവ തിട്ഠതു, തഥാ ചിത്തം വാ ഉപ്പാദേസ്സതീതി ഏതം കാരണം നത്ഥീതി. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

സുനക്ഖത്തസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.