൧. ദേവദഹസുത്തവണ്ണനാ

൧. ദിബ്ബന്തി കാമഗുണേഹി കീളന്തി, ലളന്തി, തേസു വാ വിഹരന്തി, വിജയസമത്ഥതായോഗേന പച്ചത്ഥികേ വിജേതും ഇച്ഛന്തി; ഇസ്സരിയട്ഠാനാദിസക്കാരദാനഗ്ഗഹണം തംതംഅത്ഥാനുസാസനഞ്ച കരോന്താ വോഹരന്തി, പുഞ്ഞാനുഭാവപ്പത്തായ ജുതിയാ ജോതേന്തി വാതി ദേവാ വുച്ചന്തി രാജാനോ. തഥാ ഹി തേ ചതൂഹി സങ്ഗഹവത്ഥൂഹി ജനം രഞ്ജയന്താ സയം യഥാവുത്തേഹി വിസേസേഹി രാജന്തി ദിബ്ബന്തി സോഭന്തീതി ച, ‘‘രാജാനോ’’തി വുച്ചന്തി. തത്ഥാതി തസ്മിം നിഗമദേസേ. സാതി പോക്ഖരണീ. തന്തി തം, ‘‘ദേവദഹ’’ന്തി ലദ്ധനാമം പോക്ഖരണിം ഉപാദായ, തസ്സ അദൂരഭവത്താതി കേചി. സബ്ബം സുഖാദിഭേദം വേദയിതം. പുബ്ബേതി പുരിമജാതിയം. കതകമ്മപച്ചയാതി കതസ്സ കമ്മസ്സ പച്ചയഭാവതോ ജാതം കമ്മം പടിച്ച. തേന സബ്ബാപി വേദനാ കമ്മഫലഭൂതാ ഏവ അനുഭവിതബ്ബാതി ദസ്സേതി. തേനാഹ ‘‘ഇമിനാ’’തിആദി. അനിയമേത്വാ വുത്തന്തി, ‘‘സന്തി, ഭിക്ഖവേ, ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ ഏവംവാദിനോ’’തി ഏവം ഇമേ നാമാതി അവിസേസേത്വാ വുത്തമത്ഥം. നിയമേത്വാതി, ‘‘ഏവംവാദിനോ, ഭിക്ഖവേ, നിഗണ്ഠാ’’തി ഏവം വിസേസേത്വാ ദസ്സേതി.

കലിസാസനന്തി പരാജയം. കലീതി ഹി അനത്ഥോ വുച്ചതി, കലീതി സസതി വിപ്ഫരതീതി കലിസാസനം, പരാജയോ. കലീതി വാ കോധമാനാദികിലേസജാതി, തായ പന അയുത്തവാദിതാ കലിസാസനം. തം ആരോപേതുകാമോ വിഭാവേതുകാമോ. യേ കമ്മം കതം അകതം വാതി ന ജാനന്തി, തേ കഥം തം ഏദിസന്തി ജാനിസ്സന്തി. യേ ച കമ്മം പഭേദതോ ന ജാനന്തി, തേ കഥം തസ്സ വിപാകം ജാനിസ്സന്തി; വിപാകപരിയോസിതഭാവം ജാനിസ്സന്തി, യേ ച പാപസ്സ കമ്മസ്സ പടിപക്ഖമേവ ന ജാനന്തി; തേ കഥം തസ്സ പഹാനം കുസലകമ്മസ്സ ച സമ്പാദനവിധിം ജാനിസ്സന്തീതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തോ, ‘‘ഉത്തരി പുച്ഛായപി ഏസേവ നയോ’’തി ആഹ.

൨. കിഞ്ചാപി ചൂളദുക്ഖക്ഖന്ധേപി, (മ. നി. ൧.൧൮൦) ‘‘ഏവം സന്തേ’’തി ഇമിനാ തേസം നിഗണ്ഠാനം അജാനനഭാവോ ഏവ ഉജുകം പകാസിതോ ഹേട്ഠാ ദേസനായ തഥാ പവത്തത്താ. തഥാ ഹി അട്ഠകഥായം (മ. നി. അട്ഠ. ൧.൧൮൦) വുത്തം – ‘‘ഏവം സന്തേതി തുമ്ഹാകം ഏവം അജാനനഭാവേ സതീ’’തി, തഥാപി തത്ഥ ഉപരിദേസനായ സമ്ബദ്ധോ ഏവമത്ഥോ വുച്ചമാനോ യുജ്ജതി, ന അഞ്ഞഥാതി ദസ്സേതും ഇധ, ‘‘മഹാനിഗണ്ഠസ്സ വചനേ സച്ചേ സന്തേതി അത്ഥോ’’തി വുത്തം. ഏത്തകസ്സ ഠാനസ്സാതി യഥാവുത്തസ്സ പഞ്ചപരിമാണസ്സ കാരണസ്സ.

൩. അനേകവാരം വിസരഞ്ജനം ഇധ ഗാള്ഹാപലേപനം, ന സാടകസ്സ വിയ ലിത്തതാതി ആഹ – ‘‘ബഹലൂപ…പേ… ലിത്തേന വിയാ’’തി. വുത്തമേവ, ന പുന വത്തബ്ബം, തത്ഥ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബന്തി അധിപ്പായോ.

ഇമേസം നിഗണ്ഠാനം താദിസസ്സ തേസം അഭാവതോ, ‘‘ജാനനകാലോ സിയാ’’തി പരികപ്പവസേന വദതി. തേന ഏവം ജാനിതും തേഹി സക്കാ സിയാ, തേസഞ്ച ദസ്സനം സച്ചം സിയാ. യസ്മാ തേസം ദസ്സനം അസച്ചം, തസ്മാ തേ ന ജാനിംസൂതി ദസ്സേതി. ചതൂസു കാലേസൂതി വണമുഖസ്സ പരികന്തനകാലോ, സല്ലസ്സ ഏസനകാലോ, അബ്ബുഹനകാലോ, വണമുഖേ അഗദങ്ഗാരഓദഹനകാലോതി ഇമേസു ചതൂസു കാലേസു. സുദ്ധന്തേതി സുദ്ധകോട്ഠാസേ, ദുക്ഖസ്സ അനവസേസതോ നിജ്ജീരണട്ഠേന നിദ്ദുക്ഖഭാവേതി അത്ഥോ. ഏകായ ഉപമായാതി, ‘‘സല്ലേന വിദ്ധസ്സ ഹി വിദ്ധകാലേ വേദനായ പാകടകാലോ വിയാ’’തി ഇമായ ഏകായ ഉപമായ. തയോ അത്ഥാതി പുബ്ബേ അഹുവമ്ഹാ വാ നോ വാ, പാപകമ്മം അകരിമ്ഹാ വാ നോ വാ, ഏവരൂപം വാ പാപകമ്മം അകരിമ്ഹാതി ഇമേ തയോ അത്ഥാ. ചതൂഹി ഉപമാഹീതി വണമുഖപരികന്തനാദീഹി ചതൂഹി ഉപമാഹി. ഏകോ അത്ഥോതി, ‘‘ഏത്തകം ദുക്ഖം നിജ്ജിണ്ണ’’ന്തിആദിനാ വുത്തോ ഏകോ അത്ഥോ. സോ ഹി ദുക്ഖനിജ്ജീരണഭാവസാമഞ്ഞാ ഏകോ അത്ഥോതി വുത്തോ.

൪. ഇമേ പന നിഗണ്ഠാ. ആസങ്കായ വിദ്ധോസ്മീതി സഞ്ഞം ഉപ്പാദേത്വാ. പച്ചാഹരിതുന്തി പച്ചാവത്തിതും, പരിഹരിതുന്തി അത്ഥോ.

൫. അതീതവാദം സദ്ദഹന്താനന്തി, ‘‘അത്ഥി ഖോ, ഭോ, നിഗണ്ഠാ പുബ്ബേ പാപകമ്മം കത’’ന്തി ഏവം അതീതംസം ആരബ്ഭ പവത്തം മഹാനിഗണ്ഠസ്സ വാദം സദ്ദഹന്താനം. ഭൂതത്താതി യഥാഭൂതത്താ കിം അവിപരീതമേവ അത്ഥം ആരമ്മണം കത്വാ പവത്താതി പുച്ഛതി. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. സഹ ധമ്മേനാതി സഹധമ്മോ, സോ ഏവ സഹധമ്മികോ യഥാ ‘‘വേനയികോ’’തി (അ. നി. ൮.൧൧; പാരാ. ൮). ‘‘ധമ്മോ’’തി ഏത്ഥ കാരണം അധിപ്പേതന്തി ആഹ – ‘‘സഹേതുകം സകാരണ’’ന്തി. പടിഹരതി പടിവത്തേതീതി പടിഹാരോ, വാദോ ഏവ പടിഹാരോ വാദപടിഹാരോ; തം, ഉത്തരന്തി അത്ഥോ. തേനാഹ – ‘‘പച്ചാഗമനകവാദ’’ന്തി, ചോദനം പരിവത്തേത്വാ പടിപാകതികകരണന്തി അത്ഥോ. തേസന്തി ഇദം ആവുത്തിവസേന ഗഹേതബ്ബം, ‘‘തേസം സദ്ധാഛേദകവാദം നാമ തേസം ദസ്സേതീ’’തി.

൬. അവിജ്ജാ അഞ്ഞാണാ സമ്മോഹാതി പരിയായവചനമേതം. അവിജ്ജാതി വാ അവിജ്ജായ കരണഭൂതായ. അഞ്ഞാണേനാതി അജാനനേന. സമ്മോഹേനാതി സമ്മുയ്ഹനേന മഹാമുള്ഹതായ. സാമംയേവ ഓപക്കമികാ ഏതരഹി അത്തനോ ഉപക്കമഹേതു ദുക്ഖവേദനം വേദിയമാനം – ‘‘യംകിഞ്ചായം…പേ… പുബ്ബേകതഹേതൂ’’തി വിപരീതതോ സദ്ദഹഥ. പുബ്ബേകതഹേതുവാദസഞ്ഞിതം വിപല്ലാസഗ്ഗാഹം ഗണ്ഹഥ.

൭. ദിട്ഠധമ്മോ വുച്ചതി പച്ചക്ഖഭൂതോ, തത്ഥ വേദിതബ്ബം ഫലം ദിട്ഠധമ്മവേദനീയം. തേനാഹ – ‘‘ഇമസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ വിപാകദായക’’ന്തി. പയോഗേനാതി കായികേന പയോഗേന വാ വാചസികേന വാ പയോഗേന. പധാനേനാതി പദഹനേന ചേതസികേന ഉസ്സാഹനേന. ആസന്നേ ഭവന്തരേ വിപാചേതും ന സക്കാ, പഗേവ ദൂരേതി ദസ്സേതും, ‘‘ദുതിയേ വാ തതിയേ വാ അത്തഭാവേ’’തി വുത്തം. നിബ്ബത്തകഭാവതോ സുഖവേദനായ ഹിതന്തി സുഖവേദനീയം. സാ പന വിപാകവേദനാഭാവതോ ഏകന്തതോ ഇട്ഠാരമ്മണാ ഏവ ഹോതീതി ആഹ ‘‘ഇട്ഠാരമ്മണവിപാകദായക’’ന്തി. വിപരീതന്തി അനിട്ഠാരമ്മണവിപാകദായകം. നിപ്ഫന്നേതി സദ്ധിം അഞ്ഞേന കമ്മേന നിബ്ബത്തേ. സമ്പരായവേദനീയസ്സാതി ഉപപജ്ജവേദനീയസ്സ അപരാപരിയവേദനീയസ്സ. ഏവം സന്തേപീതി കാമം പരിപക്കവേദനീയന്തി ദിട്ഠധമ്മവേദനീയമേവ വുച്ചതി, തഥാപി അത്ഥേത്ഥ അതിസയോ ദിട്ഠധമ്മവിസേസഭാവതോ പരിപക്കവേദനീയസ്സാതി ദസ്സേതും, ‘‘അയമേത്ഥാ’’തിആദി വുത്തം. യസ്മിം ദിവസേ കതം, തതോ സത്തദിവസബ്ഭന്തരേ.

തത്രാതി തസ്മിം പരിപക്കവേദനീയകമ്മസ്സ സത്തദിവസബ്ഭന്തരേ വിപാകദാനേ. ഏകവാരം കസിത്വാ നിസീദി ഛാതജ്ഝത്തോ ഹുത്വാ. ആഗച്ഛന്തീ ആഹ – ‘‘ഉസ്സൂരേ ഭത്തം ആഹരീയിത്ഥാ’’തി ദോമനസ്സം അനുപ്പാദേത്വാ യഥാ കതപുഞ്ഞം അനുമോദതി. വിജ്ജോതമാനം ദിസ്വാ, ‘‘കിം നു ഖോ ഇദമ്പി തപ്പകാരോ, മമ ചിത്തവികപ്പമത്തം, ഉദാഹു സുവണ്ണമേവാ’’തി വീമംസന്തോ യട്ഠിയാ പഹരിത്വാ.

വാളയക്ഖസഞ്ചരണത്താ രാജഗഹൂപചാരസ്സ നഗരേ സഹസ്സഭണ്ഡികം ചാരേസും. ഉപ്പന്നരാഗോ ചൂളായ ഡംസി. രഞ്ഞോ ആചിക്ഖിത്വാതി തം പവത്തിം രഞ്ഞോ ആചിക്ഖിത്വാ. മല്ലികായ വത്ഥു ധമ്മപദവത്ഥുമ്ഹി (ധ. പ. അട്ഠ. ൨.മല്ലികാദേവീവത്ഥു) ആഗതേന നയേന കഥേതബ്ബം.

മരണസന്തികേപി കതം, പഗേവ തതോ പുരേതരം അതീതത്തഭാവേസു ച കതം. ഇധ നിബ്ബത്തിതവിപാകോതി വുത്തോ അവസ്സംഭാവിഭാവതോ. സമ്പരായവേദനീയമേവ ഭവന്തരേ വിപാകദായകഭാവതോ. ഇധ നിബ്ബത്തിതഗുണോത്വേവ വുത്തോ, ന ഇധ നിബ്ബത്തിതവിപാകോതി വിമുത്തിഭാവതോ. പരിപക്കവേദനീയന്തി വേദിതബ്ബം ഹേട്ഠാ വുത്തപരിപക്കവേദനീയലക്ഖണാനതിവത്തനതോ. സബ്ബലഹും ഫലദായികാതി ഏതേന ഫലുപ്പാദനസമത്ഥതായോഗേന കമ്മസ്സ പരിപക്കവേദനീയതാതി ദസ്സേതി.

ചതുപ്പഞ്ചക്ഖന്ധഫലതായ സഞ്ഞാഭവൂപഗം കമ്മം ബഹുവേദനീയന്തി വുത്തം. ഏകഖന്ധഫലത്താ അസഞ്ഞാഭവൂപഗം കമ്മം അപ്പവേദനീയം. കേചി പന, ‘‘അരൂപാവചരകമ്മം ബഹുകാലം വേദിതബ്ബഫലത്താ ബഹുവേദനീയം, ഇതരം അപ്പവേദനീയം. രൂപാരൂപാവചരകമ്മം വാ ബഹുവേദനീയം, പരിത്തകമ്മം അപ്പവേദനീയ’’ന്തി വദന്തി. സവിപാകം കമ്മന്തി പച്ചയന്തരസമവായേ വിപാകുപ്പാദനസമത്ഥം, ന ആരദ്ധവിപാകമേവ. അവിപാകം കമ്മന്തി പച്ചയവേകല്ലേന വിപച്ചിതും അസമത്ഥം അഹോസികമ്മാദിഭേദം.

൮. ദിട്ഠധമ്മവേദനീയാദീനന്തി ദിട്ഠധമ്മവേദനീയാദീനം ദസന്നം കമ്മാനം ഉപക്കമേന കമ്മാനം അഞ്ഞാഥാഭാവസ്സ അനാപാദനീയത്താ യഥാസഭാവേനേവ കമ്മാനി തിട്ഠന്തി. തത്ഥ നിഗണ്ഠാനം ഉപക്കമോ നിപ്പയോജനോതി ആഹ ‘‘അഫലോ’’തി. നിഗണ്ഠാനം പദഹനസ്സ മിച്ഛാവായാമസ്സ നിപ്ഫലഭാവപ്പവേദനോ പധാനച്ഛേദകവാദോ. പരേഹി വുത്തകാരണേഹീതി യേഹി കാരണേഹി നിഗണ്ഠാനം വാദേസു ദോസം ദസ്സേന്തി. തേഹി പരേഹി വുത്തകാരണേഹി. ന ഹി ലക്ഖണയുത്തേന ഹേതുനാ വിനാ പരവാദേസു ദോസം ദസ്സേതും സക്കാ. തേനാഹ ‘‘സകാരണാ ഹുത്വാ’’തി. നിഗണ്ഠാനം വാദാ ച അനുവാദാ ചാതി നിഗണ്ഠേഹി വുച്ചമാനാ സകസകസമയപ്പവേദികാ വാദാചേവ സാവകേഹി വുച്ചമാനാ തേസം അനുവാദാ ച. വിഞ്ഞൂഹി ഗരഹിതബ്ബം കാരണം ആഗച്ഛന്തീതി, ‘‘അയമേത്ഥ ദോസോ’’തി തത്ഥ തത്ഥ വിഞ്ഞൂഹി പണ്ഡിതേഹി ഗരഹാരഹം കാരണം ഉപഗച്ഛന്തി, പാപുണന്തീതി അത്ഥോ. തസ്സത്ഥോതിആദീസു അയം സങ്ഖേപത്ഥോ, ‘‘വുത്തനയേന പരേഹി വുത്തേന കാരണേന സകാരണാ ഹുത്വാ ദോസദസ്സനവസേന നിഗണ്ഠാനം വാദാ അനുപ്പത്താ, തതോ ഏവ തം വാദം അപ്പസാദനീയഭാവദസ്സനേന സോസേന്താ ഹേതുസമ്പത്തിവോഹാരസുക്ഖനേന മിലാപേന്താ ദുക്കടകമ്മകാരിനോതിആദയോ ദസ ഗാരയ്ഹാപദേസാ ഉപഗച്ഛന്തീ’’തി.

൯. സങ്ഗതിഭാവഹേതൂതി തത്ഥ തത്ഥ യദിച്ഛായ സമുട്ഠിതസങ്ഗതിനിമിത്തം. സാ പന സങ്ഗതി നിയതിലക്ഖണാതി ആഹ ‘‘നിയതിഭാവകാരണാ’’തി. അച്ഛേജ്ജസുത്താവുതഅഭേജ്ജമണി വിയ ഹി പടിനിയതതാ നിയതിപവത്തീതി. ഛളഭിജാതിഹേതൂതി കണ്ഹാഭിജാതി നീലാഭിജാതി ലോഹിതാഭിജാതി ഹലിദ്ദാഭിജാതി സുക്കാഭിജാതി പരമസുക്കാഭിജാതീതി ഇമാസു അഭിജാതീസു ജാതിനിമിത്തം. പാപസങ്ഗതികാതി നിഹീനസങ്ഗതികാ.

൧൦. അനദ്ധഭൂതന്തി ഏത്ഥ അധി-സദ്ദേന സമാനത്ഥോ അദ്ധ-സദ്ദോതി ആഹ – ‘‘അനദ്ധഭൂതന്തി അനധിഭൂത’’ന്തി. യഥാ ആപായികോ അത്തഭാവോ മഹതാ ദുക്ഖേന അഭിഭുയ്യതി, ന തഥാ അയന്തി ആഹ – ‘‘ദുക്ഖേന അനധിഭൂതോ നാമ മനുസ്സത്തഭാവോ വുച്ചതീ’’തി. ‘‘അചേലകോ ഹോതീ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൧.൩൯൪) വുത്തായ നാനപ്പകാരായ ദുക്കരകാരികായ കിലമഥേന. യദി ഏവം കഥം ധുതങ്ഗധരാതി ആഹ ‘‘യേ പനാ’’തിആദി. നിയ്യാനികസാസനസ്മിഞ്ഹി വീരിയന്തി വിവട്ടസന്നിസ്സിതം കത്വാ പവത്തിയമാനം വീരിയം സരീരം ഖേദന്തമ്പി സമ്മാവായാമോ നാമ ഹോതി ഞായാരദ്ധഭാവതോ.

ഥേരോതി ഏത്ഥ ആഗതമഹാരക്ഖിതത്ഥേരോ. തിസ്സോ സമ്പത്തിയോ മനുസ്സദേവനിബ്ബാനസമ്പത്തിയോ, സീലസമാധിപഞ്ഞാസമ്പത്തിയോ വാ. ഖുരഗ്ഗേയേവാതി ഖുരേ സീസഗ്ഗേ ഏവ, ഖുരേ സീസഗ്ഗതോ അപനീതേ ഏവാതി അധിപ്പായോ. അയന്തി, ‘‘ഇസ്സരകുലേ നിബ്ബത്തോ’’തിആദിനാ വുത്തോ. ന സബ്ബേ ഏവ സക്കാരപുബ്ബകം പബ്ബജിത്വാ അരഹത്തം പാപുണന്തീതി ആഹ ‘‘യോ ദാസികുച്ഛിയ’’ന്തിആദി. രജതമുദ്ദികന്തി രജതമയം അങ്ഗുലിമുദ്ദികം. ഗോരകപിയങ്ഗുമത്തേനപീതി കപിത്ഥഛല്ലികങ്ഗുപുപ്ഫഗന്ധമത്തേനപി.

ധമ്മേന ഞായേന ആഗതസുഖം ധമ്മസുഖന്തി ആഹ – ‘‘സങ്ഘതോ വാ…പേ… പച്ചയസുഖ’’ന്തി. അമുച്ഛിതോതി അനജ്ഝാപന്നോ. ഇദാനി തം അനജ്ഝാപന്നതം തസ്സ ച ഫലം ദസ്സേതും ‘‘ധമ്മികം ഹീ’’തിആദി വുത്തം. ഇമസ്സാതി സമുദയസ്സ. സോ ഹി പഞ്ചക്ഖന്ധസ്സ ദുക്ഖസ്സ കാരണഭൂതത്താ ആസന്നോ പച്ചക്ഖോ കത്വാ വുത്തോ. തേനാഹ ‘‘പച്ചുപ്പന്നാന’’ന്തിആദി. സങ്ഖാരന്തി യഥാരദ്ധായ സാതിസയം കരണതോ സങ്ഖാരന്തി ലദ്ധനാമം ബലവവീരിയം ഉസ്സോള്ഹിം. പദഹതോതി പയുഞ്ജന്തസ്സ പവത്തേന്തസ്സ. മഗ്ഗേന വിരാഗോ ഹോതീതി അരിയമഗ്ഗേന ദുക്ഖനിദാനസ്സ വിരജ്ജനാ ഹോതി. തേനാഹ ‘‘ഇദം വുത്തം ഹോതീ’’തി. ഇമിനാ സുഖാപടിപദാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ കഥിതാ അകസിരേനേവ സീഘതരം മഗ്ഗപജാനതായ ബോധിതത്താ. മജ്ഝത്തതാകാരോതി വീരിയൂപേക്ഖമാഹ. സങ്ഖാരം തത്ഥ പദഹതീതി പധാനസങ്ഖാരം തത്ഥ ദുക്ഖനിദാനസ്സ വിരജ്ജനനിമിത്തം വിരജ്ജനത്ഥം പദഹതി. കഥം? മഗ്ഗപ്പധാനേന ചതുകിച്ചപ്പധാനേ അരിയമഗ്ഗേ വായാമേന പദഹതി വായമതി. അജ്ഝുപേക്ഖതോതി വീരിയസ്സ അനച്ചാരദ്ധനാതിസിഥിലതായ വീരിയസമതായോജനേ ബ്യാപാരാകരണേന അജ്ഝുപേക്ഖതോ. തേനാഹ ‘‘ഉപേക്ഖം ഭാവേന്തസ്സാ’’തി. ഉപേക്ഖാഭാവനാ ച നാമേത്ഥ തഥാപവത്താ അരിയമഗ്ഗഭാവനാ ഏവാതി ആഹ – ‘‘മഗ്ഗഭാവനായ ഭാവേതീ’’തി.

ഏത്ഥ ച ഏവം പാളിയാ പദയോജനാ വേദിതബ്ബാ, – ‘‘സോ ഏവം പജാനാതി. കഥം? സങ്ഖാരം മേ പദഹതോ സങ്ഖാരപദഹനാ ഇമസ്സ ദുക്ഖനിദാനസ്സ വിരാഗോ ഹോതി, അജ്ഝുപേക്ഖതോ മേ ഉപേക്ഖനാ ഇമസ്സ ദുക്ഖനിദാനസ്സ വിരാഗോ ഹോതീ’’തി. പടിപജ്ജമാനസ്സ ചായം പുബ്ബഭാഗവീമംസസ്സാതി ഗഹേതബ്ബം. തത്ഥ സങ്ഖാരപ്പധാനാതി സമ്മസനപദേന സുഖേനേവ ഖിപ്പതരം ഭാവനാഉസ്സുക്കാപനവീരിയം ദസ്സിതന്തി സുഖാപടിപദാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ ദസ്സിതാ. അജ്ഝുപേക്ഖതോതി ഏത്ഥ കസ്സചി നാതിദള്ഹം കത്വാ പവത്തിതവീരിയേനപി ദുക്ഖനിദാനസ്സ വിരാഗോ ഹോതി വിപസ്സനമനുയുഞ്ജതീതി ദസ്സിതം. ഉഭയത്ഥാപി ചതുത്ഥീയേവ പടിപദാ വിഭാവിതാതി ദട്ഠബ്ബം. ഇദാനി, ‘‘യസ്സ ഹി ഖ്വാസ്സ…പേ… ഉപേക്ഖം തത്ഥ ഭാവേതീ’’തി വാരേഹി താസംയേവ പടിപദാനം വസേന തേസം പുഗ്ഗലാനം പടിപത്തി ദസ്സിതാ. വട്ടദുക്ഖനിദാനസ്സ പരിജിണ്ണം ഇമേഹി വാരേഹി ദുക്ഖക്ഖയോ വിഭാവിതോ.

൧൧. ബദ്ധചിത്തോതി സമ്ബദ്ധചിത്തോ. ബഹലച്ഛന്ദോതി ബഹലതണ്ഹാഛന്ദോ. അതിചരിത്വാതി അതിക്കമിത്വാ. നടസത്ഥവിധിനാ നച്ചനകാ നടാ, നച്ചകാ ഇതരേ. സോമനസ്സം ഉപ്പജ്ജതി, ‘‘ഈദിസം നാമ ഇത്ഥിം പരിച്ചജി’’ന്തി. ഛിജ്ജാതി ദ്വിധാ ഹോതു. ഭിജ്ജാതി ഭിജ്ജതു. ‘‘ഛിജ്ജ വാ ഭിജ്ജവാ’’തി പദദ്വയേനപി വിനാസമേവ വദതി. ഞത്വാതി പുബ്ബഭാഗഞാണേന ജാനിത്വാ. തദുഭയന്തി സങ്ഖാരപദഹനഉപേക്ഖാഭാവനം.

൧൨. പേസേന്തസ്സാതി വായമന്തസ്സ. തം സന്ധായാതി ദുക്ഖായ പടിപദായ നിയ്യാനതം സന്ധായ.

ഉസുകാരോ വിയ യോഗീ തേജനസ്സ വിയ ചിത്തസ്സ ഉജുകരണതോ. ഗോമുത്തവങ്കം, ചന്ദലേഖാകുടിലം, നങ്ഗലകോടിജിമ്ഹം ചിത്തം. അലാതാ വിയ വീരിയം ആതാപന-പരിതാപനതോ. കഞ്ചികതേലം വിയ സദ്ധാ സിനേഹനതോ. നമനദണ്ഡകോ വിയ ലോകുത്തരമഗ്ഗോ നിബ്ബാനാരമ്മണേ ചിത്തസ്സ നാമനതോ. ലോകുത്തരമഗ്ഗേന ചിത്തസ്സ ഉജുകരണം ഭാവനാഭിസമയതോ ദട്ഠബ്ബം. അന്തദ്വയവജ്ജിതാ മജ്ഝിമാ പടിപത്തീതി കത്വാ കിലേസഗണവിജ്ഝനം പഹാനാഭിസമയോ. ഇതരാ പന പടിപദാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാതി ഇമേസം ദ്വിന്നം ഭിക്ഖൂനം ഇമാസു ദ്വീസു യഥാവുത്താസു ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാസു കഥിതാസു, ഇതരാപി കഥിതാവ ഹോന്തി ലക്ഖണഹാരനയേന പടിപദാസാമഞ്ഞതോ. സഹാഗമനീയാപി വാ പടിപദാ കഥിതാവ, ‘‘ന ഹേവ അനദ്ധഭൂതം അത്ഥാന’’ന്തിആദിനാ പുബ്ബഭാഗപടിപദായ കഥിതത്താ. ‘‘ആഗമനീയപടിപദാ പന ന കഥിതാ’’തി ഇദം സവിസേസം അജ്ഝുപേക്ഖസ്സ അകഥിതതം സന്ധായ വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. നിക്ഖമനദേസനന്തി നിക്ഖമനുപായം ദേസനം. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

ദേവദഹസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.