൬. സന്ദകസുത്തവണ്ണനാ

൨൨൩. ദേവേന വസ്സേന കതോ സോബ്ഭോ ദേവകതസോബ്ഭോ. തേനാഹ ‘‘വസ്സോ…പേ… രഹദോ’’തി. ഗുഹാതി പംസുഗുഹാ പാസാണഗുഹാ മിസ്സകഗുഹാതി തിസ്സോ ഗുഹാ. തത്ഥ പംസുഗുഹാ ഉദകമുത്തട്ഠാനേ അഹോസി നിന്നട്ഠാനം പന ഉദകേന അജ്ഝോത്ഥതം. ഉമങ്ഗം കത്വാതി ഹേട്ഠാ സുദുഗ്ഗം കത്വാ. അനമതഗ്ഗിയം പച്ചവേക്ഖിത്വാതി ‘‘ന ഖോ സോ സത്താവാസോ സുലഭരൂപോ, യോ ഇമിനാ ദീഘേന അദ്ധുനാ അനാവുട്ഠപുബ്ബോ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൧൬൦) ഇദഞ്ച തളാകം മയാ വുത്ഥപുബ്ബം ഭവിസ്സതി, തമ്പി ഠാനം സോ ച അത്തഭാവോ അപഞ്ഞത്തികഭാവം ഗതോതി ഏവം അനമതഗ്ഗിയം പച്ചവേക്ഖിത്വാ താദിസം ഠാനം ഗന്തും വട്ടതി. ഇമിനാ നയേന സമുദ്ദപബ്ബതദസ്സനാദീസുപി പച്ചവേക്ഖണാവിധി വേദിതബ്ബോ.

ഉച്ചം നദമാനായാതി ഉച്ചം കത്വാ സദ്ദം കരോന്തിയാ കാമസ്സാദഭവസ്സാദാദിവത്ഥുന്തി ‘‘അയഞ്ച അയഞ്ച കാമോ ഇട്ഠോ കന്തോ മനാപോ, അസുകോ ഭവോ ഇട്ഠോ കന്തോ മനാപോ, ഏവമയം ലോകോ പിയേഹി പിയതരോ’’തി ഏവം കാമസ്സാദഭവസ്സാദലോകസ്സാദാദിസങ്ഖാതം വത്ഥും. ദുഗ്ഗതിതോ സംസാരതോ ച നിയ്യാതി ഏതേനാതി നിയ്യാനം, സഗ്ഗമഗ്ഗോ മോക്ഖമഗ്ഗോ ച, തം നിയ്യാനം അരഹതി, നിയ്യാനേ വാ നിയുത്താതി നിയ്യാനികാ, നിയ്യാനം വാ ഫലം ഏതിസ്സാ അത്ഥീതി നിയ്യാനികാ, വചീദുച്ചരിതാദിസംകിലേസതോ നിയ്യാതീതി വാ നിയ്യാനീയാ, ഈ-കാരസ്സ രസ്സത്തം യ-കാരസ്സ ച ക-കാരം കത്വാ നിയ്യാനികാ, ചേതനായ സദ്ധിം സമ്ഫപ്പലാപാ വേരമണി. തപ്പടിപക്ഖതോ അനിയ്യാനികാ, തസ്സാ ഭാവോ അനിയ്യാനികത്തം, തസ്മാ അനിയ്യാനികത്താ. തിരച്ഛാനഭൂതാതി തിരോകരണഭൂതാ. ഗേഹസ്സിതകഥാതി കാമപടിസംയുത്തകഥാ. കമ്മട്ഠാനഭാവേതി അനിച്ചതാപടിസംയുത്തചതുസച്ചകമ്മട്ഠാനഭാവേ. സഹ അത്ഥേനാതി സാത്ഥകം, ഹിതപടിസംയുത്തന്തി അത്ഥോ. വിസിഖാതി ഘരസന്നിവേസോ, വിസിഖാഗഹണേന ച തന്നിവാസിനോ ഗഹിതാ ‘‘ഗാമോ ആഗതോ’’തിആദീസു (സാരത്ഥ. ടീ. ൧.ആചരിയപരമ്പരകഥാവണ്ണനാ) വിയ. തേനേവാഹ ‘‘സൂരാ സമത്ഥാ’’തി ‘‘സദ്ധാ പസന്നാ’’തി ച. കുമ്ഭട്ഠാനപ്പദേസേന കുമ്ഭദാസിയോ വുത്താതി ആഹ ‘‘കുമ്ഭദാസികഥാ വാ’’തി.

൨൨൮. വോഹാരോ വിയ തേസം തഥാ വോഹാരമത്തം ഗഹേത്വാ വുത്തം ‘‘ബ്രഹ്മചരിയവാസേ’’തി. അകതാതി സമേന, വിസമേന വാ കേനചി ഹേതുനാ ന കതാ ന വിഹിതാ. കതവിധോ കരണവിധി നത്ഥി ഏതേസന്തി അകടവിധാ. പദദ്വയേനപി ലോകേ കേനചി ഹേതുപച്ചയേന നേസം അനിബ്ബത്തതം ദസ്സേതി. ഇദ്ധിയാപി ന നിമ്മിതാതി കസ്സചി ഇദ്ധിമതോ ചേതോവസിപ്പത്തസ്സ ദേവസ്സ, ഇസ്സരാദിനോ വാ ഇദ്ധിയാപി ന നിമ്മിതാ. അനിമ്മാതാതി കസ്സചി അനിമ്മാപിതാ. രൂപാദിജനകഭാവന്തി രൂപസദ്ദാദീനം പച്ചയഭാവം, രൂപാദയോപി പഥവിയാദീഹി അപ്പടിബദ്ധവുത്തികാതി തസ്സ അധിപ്പായോ. യഥാ പബ്ബതകൂടം കേനചി അനിബ്ബത്തിതം കസ്സചി ച അനിബ്ബത്തനകം, ഏവമേതേപീതി ആഹ ‘‘പബ്ബതകൂടാ വിയ ഠിതാതി കൂടട്ഠാ’’തി. യമിദം ബീജതോ അങ്കുരാദി ജായതീതി വുച്ചതി, തം വിജ്ജമാനമേവ തതോ നിക്ഖമതി നാവിജ്ജമാനം, അഞ്ഞഥാ അഞ്ഞതോപി അഞ്ഞസ്സ ഉപലദ്ധി സിയാതി അധിപ്പായോ. ഏവം ഠിതാതി ഏവം നിബ്ബികാരാ ഠിതാ. ഉഭയേനപീതി അത്ഥദ്വയേനപീതി വദന്തി. ‘‘കൂടട്ഠാ ഏസികട്ഠായിട്ഠിതാ’’തി പദദ്വയേനപി. തേസം സത്തന്നം കായാനം. ഠിതത്താതി നിബ്ബികാരാഭാവേന ഠിതത്താ. ന ചലന്തീതി വികാരം നാപജ്ജന്തി. വികാരാഭാവതോ ഹി തേസം സത്തന്നം കായാനം ഏസികട്ഠായിട്ഠിതതാ. അനിഞ്ജനഞ്ച അത്ഥതോ പകതിയാ അവട്ഠാനമേവാതി ദസ്സേതും ‘‘ന വിപരിണാമേന്തീ’’തി വുത്തം. തഥാ അവിപരിണാമധമ്മത്താ ഏവ തേ അഞ്ഞമഞ്ഞം ന ബ്യാബാധേന്തി. സതി ഹി വികാരം ആപാദേതബ്ബതായ ബ്യാബാധകതാപി സിയാ, തഥാ അനുഗ്ഗഹേതബ്ബതായ അനുഗ്ഗാഹകതാതി തദഭാവം ദസ്സേതും പാളിയം ‘‘നാല’’ന്തിആദി വുത്തം.

പഥവീ ഏവ കായേകദേസത്താ പഥവീകായോ. ഹന്തും വാ ഘാതേതും വാ സമത്ഥോ നാമ നത്ഥി ജീവസത്തമാനം കായാനം നിച്ചതായ നിബ്ബികാരഭാവതോ, ഏതേനേവ നേസമഹന്തബ്ബതാ അഘാതേതബ്ബതാ അത്ഥതോ വുത്തായേവാതി ദട്ഠബ്ബാ. തഥാ ഹി വുത്തം ‘‘സത്തന്നംത്വേവ കായാന’’ന്തിആദി. സോതും വാ സാവേതും വാ സമത്ഥോ നാമ നത്ഥീതി പച്ചേകം നേസം സവനേസു അസമത്ഥത്താ തദേകദേസാദീസുപി അസമത്ഥതം ദീപേതി. യദി കോചി ഹന്താ നത്ഥി, കഥം സത്ഥപ്പഹാരോതി ആഹ ‘‘യഥാ മുഗ്ഗരാസിആദീസൂ’’തിആദി. കേവലം സഞ്ഞാമത്തമേവ ഹോതി, ഹനനഘാതനാദി പന പരമത്ഥതോ നത്ഥേവ കായാനം അവികോപനീയഭാവതോതി അധിപ്പായോ. കേവലം തക്കമത്തേന നിരത്ഥകം ദിട്ഠിം ദീപേതീതി ഏതേന യസ്മാ തക്കികാ നിരങ്കുസതായ പരികപ്പനസ്സ യം കിഞ്ചി അത്തനാ പരികപ്പിതം സാരതോ മഞ്ഞമാനാ തഥേവ അഭിനിവിസ്സ തക്കദിട്ഠിഗ്ഗാഹം ഗണ്ഹന്തി, തസ്മാ ന തേസം ദിട്ഠിവത്ഥുസ്മിം വിഞ്ഞൂഹി വിചാരണാ കത്തബ്ബാതി ദസ്സേതി. കേചീതി സാരസമാസാചരിയാ. പഞ്ചിന്ദ്രിയവസേനാതി പഞ്ചരൂപിന്ദ്രിയവസേന. കമ്മന്തി ലദ്ധി കമ്മഭാവേന സുപാകടത്താ. അവങ്കകഥാതാരണാദികാ ദ്വാസട്ഠി പടിപദാ. ഏകസ്മിം കപ്പേതി ഏകസ്മിം മഹാകപ്പേ.

പുരിസഭൂമിയോതി പധാനപുഗ്ഗലേന നിദ്ദേസോ, ഇത്ഥീനമ്പേതാ ഭൂമിയോ ഇച്ഛന്തേവ. ഭിക്ഖു ച പന്നകോതിആദി തേസം പാളിയേവ. തത്ഥ പന്നകോതി ഭിക്ഖായ വിചരണകോതി വദന്തി, തേസം വാ പടിപത്തിം പടിപന്നകോ. ജിനോതി ജിണ്ണോ, ജരാവസേന നിഹീനധാതുകോതി വദന്തി, അത്തനോ വാ പടിപത്തിയാ പടിപക്ഖം ജിനിത്വാ ഠിതോ. സോ കിര തഥാഭൂതോ കസ്സചിപി ധമ്മം ന കഥേതി, തേനാഹ ‘‘ന കിഞ്ചി ആഹാ’’തി. അലാഭിന്തി ‘‘സോ ന കുമ്ഭിമുഖാ പടിഗ്ഗണ്ഹതീ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൧.൩൯൪) നയേന വുത്തഅലാഭഹേതുസമായോഗേന അലാഭിം. തതോ ഏവ ജിഘച്ഛാദുബ്ബലപരേതതായ സയനപരായണം സമണം പന്നഭൂമീതി വദതി.

ആജീവവുത്തിസതാനീതി സത്താനം ആജീവഭൂതാനി ജീവികാവുത്തിസതാനി. പസുഗ്ഗഹണേന ഏളകജാതി ഗഹിതാ, മിഗഗ്ഗഹണേന രുരുഗവയാദിസബ്ബമിഗജാതി. ബഹൂ ദേവാതി ചാതുമഹാരാജികാദിബ്രഹ്മകായികാദിവസേന നേസം അന്തരഭേദവസേന ബഹൂ ദേവാ. തത്ഥ ചാതുമഹാരാജികാനം ഏകച്ചോ അന്തരഭേദോ ‘‘മഹാസമയസുത്തേന’’ (ദീ. നി. ൨.൩൩൧ ആദയോ) ദീപേതബ്ബോ. മാനുസാപി അനന്താതി ദീപദേസകുലവംസാജീവാദിവിഭാഗവസേന മാനുസാപി അനന്തഭേദാ. പിസാചാ ഏവ പേസാചാ, തേ അപരപേതാദയോ മഹന്താ വേദിതബ്ബാ.

ഛദ്ദന്തദഹമന്ദാകിനിയോ കുളീരമുചലിന്ദനാമേന വദതി. ഗണ്ഠികാതി പബ്ബഗണ്ഠികാ. പണ്ഡിതോപി…പേ… ഉദ്ധം ന ഗച്ഛതി, കസ്മാ? സത്താനം സംസരണകാലസ്സ നിയതഭാവതോ.

അപരിപക്കം സംസരണനിമിത്തം സീലാദിനാ പരിപാചേതി നാമ സീഘംയേവ വിസുദ്ധിപ്പത്തിയാ. പരിപക്കം ഫുസ്സ ഫുസ്സ പത്വാ പത്വാ പരിപക്കഭാവാപാദനേന ബ്യന്തിം കരോതി നാമ. സുത്തഗുളേതി സുത്തവട്ടിയം. നിബ്ബേഠിയമാനമേവ പലേതീതി ഉപമായ സത്താനം സംസാരോ അനുക്കമേന ഖീയതേവ, ന തസ്സ വദ്ധീതി ദസ്സേതി പരിച്ഛിന്നരൂപത്താ.

൨൨൯. നിയതിവാദേ പക്ഖിപന്തോതി സബ്ബഞ്ഞുതം പടിജാനിത്വാപി പദേസഞ്ഞുതായ അസമ്പായമാനോ തത്ഥ അത്തനോ അഞ്ഞാണകിരിയം പരിഹരിതും അസക്കോന്തോ ച ‘‘ഏവമേസാ നിയതീ’’തി നിയതിവാദേ പക്ഖിപന്തോ.

൨൩൦. ധമ്മകഥായ അപസ്സയഭൂതോ അനുസ്സവോ ഏതസ്സ അത്ഥീതി അനുസ്സവീ, തേനേവസ്സ അപസ്സയവാദം ദസ്സേതും ‘‘അനുസ്സവനിസ്സിതോ’’തി ആഹ. സവനം സച്ചതോതി യം കിഞ്ചി അനുസ്സവം, തം സവനം സച്ചന്തി ഗഹേത്വാ ഠിതോ. പിടകസമ്പദായാതി ഗന്ഥസമ്പാദനേന, താദിസം ഗന്ഥം പഗുണം വാചുഗ്ഗതം കത്വാ തം നിസ്സായ ധമ്മം കഥേതി. തേനാഹ ‘‘വഗ്ഗപണ്ണാസകായാ’’തിആദി.

൨൩൨. മന്ദപഞ്ഞോതി പരിത്തപഞ്ഞോ. മോമൂഹോതി സമ്മുയ്ഹകോ. ‘‘ഏവന്തിപി മേ നോ’’തിആദിനാ വിവിധോ നാനപ്പകാരോ ഖേപോ വാചായ പരവാദാനം ഖീപനം വാചാവിക്ഖേപോ, തം വാചാവിക്ഖേപം, ന മരതി ന പച്ഛിജ്ജതി യഥാവുത്തോ വാദവിക്ഖേപോ ഏതായാതി അമരാ, തത്ഥ പവത്താ ദിട്ഠി അമരാവിക്ഖേപോ, തം അമരാവിക്ഖേപം. അപരിയന്തവിക്ഖേപന്തി ‘‘ഏവമ്പി മേ നോ’’തിആദിനാ പുച്ഛിതസ്സ അപരിയോസാപനവസേന വിക്ഖേപം. ഇതോ ചിതോ ച സന്ധാവതി ഏകസ്മിം സഭാവേ അനവട്ഠാനതോ. ഗാഹം ന ഉപഗച്ഛതീതി മിച്ഛാഗാഹതായ ഉത്തരവിധാനായ പുരിമപക്ഖം ഠപേത്വാ ഗാഹം ന ഉപഗച്ഛതി. അമരാസദിസായ അമരായ വിക്ഖേപോതി അമരാവിക്ഖേപോ.

ഇദം കുസലന്തി ഏത്ഥ ഇതി-സദ്ദോ പകാരത്ഥോ, ഇമിനാ പകാരേനാതി അത്ഥോ. അമരാവിക്ഖേപികോ യഥാ കുസലേ, ഏവം അഞ്ഞസ്മിം യം കിഞ്ചി കേനചി പുച്ഛിതം അത്ഥം അത്തനോ അരുച്ചനതായ ‘‘ഏവന്തിപി മേ നോ’’തിആദിനാ തത്ഥ തത്ഥ വിക്ഖേപഞ്ഞേവ ആപജ്ജതി, തസ്മാ ‘‘ഏവന്തിപി മേ നോ’’തിആദി തത്ഥ തത്ഥ പുച്ഛിതാകാരപടിസേധനവസേന വിക്ഖിപനാകാരദസ്സനം. നനു ചേത്ഥ വിക്ഖേപവാദിനോ വിക്ഖേപപക്ഖസ്സ അനനുജാനനം വിക്ഖേപപക്ഖേ അവട്ഠാനം യുത്തന്തി? ന, തത്ഥാപി തസ്സ സമ്മൂള്ഹസ്സ പടിക്ഖേപവസേനേവ വിക്ഖേപവാദസ്സ പവത്തനതോ. തേന വുത്തം ‘‘നോ’’തി. തഥാ ഹി സഞ്ചയോ ബേലട്ഠപുത്തോ രഞ്ഞാ അജാതസത്തുനാ സന്ദിട്ഠികം സാമഞ്ഞഫലം പുട്ഠോ പരലോകത്തികാദീനം പടിസേധനമുഖേന വിക്ഖേപം ബ്യാകാസി.

ഏത്ഥാഹ – ‘‘നനു ചായം സബ്ബോപി അമരാവിക്ഖേപികോ കുസലാദയോ ധമ്മേ പരലോകത്തികാദീനി ച യഥാഭൂതം അനവബുജ്ഝമാനോ തത്ഥ തത്ഥ പഞ്ഹം പുട്ഠോ സമാനോ പുച്ഛായ വിക്ഖേപമത്തം ആപജ്ജതി, തസ്സ കഥം ദിട്ഠിഗതഭാവോ. ന ഹി അവത്തുകാമസ്സ വിയ പുച്ഛിതമത്ഥം അജാനന്തസ്സ വിക്ഖേപകരണമത്തേന തസ്സ ദിട്ഠിഗതികതാ യുത്താ’’തി? വുച്ചതേ – ന ഹേവ ഖോ പുച്ഛായ വിക്ഖേപകരണമത്തേന തസ്സ ദിട്ഠിഗതികതാ, അഥ ഖോ മിച്ഛാഭിനിവേസവസേന. സസ്സതാഭിനിവേസേന മിച്ഛാഭിനിവിട്ഠോയേവ ഹി പുഗ്ഗലോ മന്ദബുദ്ധിതായ കുസലാദിധമ്മേ പരലോകത്തികാദീനി ച യാഥാവതോ അപ്പടിപജ്ജമാനോ അത്തനാ അവിഞ്ഞാതസ്സ അത്ഥസ്സ പരം വിഞ്ഞാപേതും അസക്കുണേയ്യതായ മുസാവാദഭയേന ച വിക്ഖേപം ആപജ്ജതീതി. അഥ വാ പുഞ്ഞപാപാനം തബ്ബിപാകാനഞ്ച അനവബോധേന അസദ്ദഹനേന ച തബ്ബിസയായ പുച്ഛായ വിക്ഖേപകരണംയേവ സുന്ദരന്തി ഖന്തിം രുചിം ഉപ്പാദേത്വാ അഭിനിവിസന്തസ്സ ഉപ്പന്നാ വിസുംയേവ സാ ഏകാ ദിട്ഠി സത്തഭങ്ഗദിട്ഠി വിയാതി ദട്ഠബ്ബാ, ഇന്ദ്രിയബദ്ധതോ ച തതിയട്ഠാനഭാവേ ദസ്സിതോ.

൨൩൪. സന്നിധികാരകം കാമേതി ഏത്ഥ അനിന്ദ്രിയബദ്ധാനി അധിപ്പേതാനീതി തിലതണ്ഡുലാദിഗ്ഗഹണം, തസ്സ ലോകസ്സ അപ്പസാദപരിഹാരത്ഥം കദാചി തണ്ഡുലനാളിആദിസങ്ഗഹണകരണം സന്ധായ വുത്തം ‘‘തിലതണ്ഡുലാദയോ പഞ്ഞായന്തീ’’തി.

൨൩൬. ആജീവകാ മതാ നാമാതി ഇമേ ആജീവകാ സബ്ബസോ സമ്മാപടിപത്തിരഹിതാ മിച്ഛാ ഏവ ച പടിപജ്ജമാനാ അധിസീലസങ്ഖാതസ്സ സീലജീവിതസ്സ അഭാവേന മതാ നാമ. പുത്തമതാതി മതപുത്താ. സമണേ ഗോതമേ ബ്രഹ്മചരിയവാസോ അത്ഥീതി സമണം ഏവ ഗോതമം പരിസുദ്ധോ സുപരിപുണ്ണോ തക്കരസ്സ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയാവഹോ ബ്രഹ്മചരിയവാസോ അത്ഥി. ഏതേനേത്ഥ ധമ്മസുധമ്മതാദിദീപനേന ബുദ്ധസുബുദ്ധതഞ്ച ദീപേതി, അഞ്ഞത്ഥ നത്ഥീതി ഇമിനാ ബാഹിരകേസു തസ്സ അഭാവം. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

സന്ദകസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.