൮. കോസമ്ബിയസുത്തവണ്ണനാ

൪൯൧. തസ്മാതി യസ്മാ കോസമ്ബരുക്ഖവതീ, തസ്മാ നഗരം കോസമ്ബീതിസങ്ഖമഗമാസി. കുസമ്ബസ്സ വാ ഇസിനോ നിവാസഭൂമി കോസമ്ബീ, തസ്സാവിദൂരേ ഭവത്താ നഗരം കോസമ്ബീ.

ഘോസിതസേട്ഠിനാ കാരിതേ ആരാമേതി ഏത്ഥ കോ ഘോസിതസേട്ഠി, കഥഞ്ചാനേന ആരാമോ കാരിതോതി അന്തോലീനായ ചോദനായ വിസ്സജ്ജനേ സമുദാഗമതോ പട്ഠായ ഘോസിതസേട്ഠിം ദസ്സേതും ‘‘അദ്ദിലരട്ഠം നാമ അഹോസീ’’തിആദി ആരദ്ധം. കേദാരപരിച്ഛിന്നന്തി തത്ഥ തത്ഥ കേദാരഭൂമിയാ പരിച്ഛിന്നം. ഗച്ഛന്തോതി കേദാരപാളിയാ ഗച്ഛന്തോ. പഹൂതപായസന്തി പഹൂതതരം പായസം, തം പന ഗരു സിനിദ്ധം അന്തരാമഗ്ഗേ അപ്പാഹാരതായ മന്ദഗഹണികോ സമാനോ ജീരാപേതും നാസക്ഖി. തേനാഹ ‘‘ജീരാപേതും അസക്കോന്തോ’’തിആദി. യസവതി രൂപവതി കുലഘരേ നിബ്ബത്തി. ഘോസിതസേട്ഠി നാമ ജാതോതി ഏവമേത്ഥ സങ്ഖേപേനേവ ഘോസിതസേട്ഠിവത്ഥും കഥേതി, വിത്ഥാരോ പന ധമ്മപദവത്ഥുമ്ഹി (ധ. പ. അട്ഠ. ൧.സാമാവതീവത്ഥു) വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ.

ഉപസംകപ്പനവസേനാതി ഉപസങ്കപ്പനനിയാമേന. ആഹാരപരിക്ഖീണകായസ്സാതി ആഹാരനിമിത്തപരിക്ഖീണകായസ്സ, ആഹാരക്ഖയേന പരിക്ഖീണകായസ്സാതി അത്ഥോ. സുഞ്ഞാഗാരേതി ജനവിവിത്തേ ഫാസുകട്ഠാനേ.

കലഹസ്സ പുബ്ബഭാഗോ ഭണ്ഡനം നാമാതി കലഹസ്സ ഹേതുഭൂതാ പരിഭാസാ തംസദിസീ ച അനിട്ഠകിരിയാ ഭണ്ഡനം നാമ. ഹത്ഥപരാമാസാദിവസേനാതി കുജ്ഝിത്വാ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ഹത്ഥേ ഗഹേത്വാ പരാമസനഅച്ചന്തബന്ധനാദിവസേന. ‘‘അയം ധമ്മോ’’തിആദിനാ വിരുദ്ധവാദഭൂതം ആപന്നാതി വിവാദാപന്നാ. തേനാഹ ‘‘വിരുദ്ധഭൂത’’ന്തിആദി. മുഖസന്നിസ്സിതതായ വാചാ ഇധ ‘‘മുഖ’’ന്തി അധിപ്പേതാതി ആഹ ‘‘മുഖസത്തീഹീതി വാചാസത്തീഹീ’’തി. സഞ്ഞത്തിന്തി സഞ്ഞാപനം ‘‘അയം ധമ്മോ, അയം വിനയോ’’തി സഞ്ഞാപേതബ്ബതം. നിജ്ഝത്തിന്തി യാഥാവതോ തസ്സ നിജ്ഝാനം. അട്ഠകഥായം പന ‘‘സഞ്ഞത്തിവേവചനമേവേത’’ന്തി വുത്തം.

സചേ ഹോതി ദേസേസ്സാമീതി സുബ്ബചതായ സിക്ഖാകാമതായ ച ആപത്തിം പസ്സി. നത്ഥി തേ ആപത്തീതി അനാപത്തിപക്ഖോപി ഏത്ഥ സമ്ഭവതീതി അധിപ്പായേനാഹ. സാ പനാപത്തി ഏവ. തേനാഹ – ‘‘തസ്സാ ആപത്തിയാ അനാപത്തിദിട്ഠി അഹോസീ’’തി.

൪൯൨. കലഹഭണ്ഡനവസേനാതി കലഹഭണ്ഡനസ്സ നിമിത്തവസേന. യഥാനുസന്ധിനാവ ഗതന്തി കലഹഭണ്ഡനാനം സാരണീയധമ്മപടിപക്ഖത്താ തദുപസമാവഹാ ഹേട്ഠാദേസനായ അനുരൂപാവ ഉപരിദേസനാതി യഥാനുസന്ധിനാവ ഉപരിസുത്തദേസനാ പവത്താ. സരിതബ്ബയുത്താതി അനുസ്സരണാരഹാ. സബ്രഹ്മചാരീനന്തി സഹധമ്മികാനം. പിയം പിയായിതബ്ബം കരോന്തീതി പിയകരണാ. ഗരും ഗരുട്ഠാനിയം കരോന്തീതി ഗരുകരണാ. സങ്ഗഹണത്ഥായാതി സങ്ഗഹവത്ഥുവിസേസഭാവതോ സബ്രഹ്മചാരീനം സങ്ഗണ്ഹനായ സംവത്തന്തീതി സമ്ബന്ധോ. അവിവാദനത്ഥായാതി സങ്ഗഹവത്ഥുഭാവതോ ഏവ ന വിവാദനായ. സതി ച അവിവാദനഹേതുഭൂതസങ്ഗാഹണത്തേ തേസം വസേന സബ്രഹ്മചാരീനം സമഗ്ഗഭാവോ ഭേദാഭാവോ സിദ്ധോയേവാതി ആഹ ‘‘സാമഗ്ഗിയാ’’തിആദി. മിജ്ജതി സിനിയ്ഹതി ഏതായാതി മേത്താ, മിത്തഭാവോ, മേത്താ ഏതസ്സ അത്ഥീതി മേത്തം, കായകമ്മം. തം പന യസ്മാ മേത്താസഹഗതചിത്തസമുട്ഠാനം, തസ്മാ വുത്തം ‘‘മേത്തചിത്തേന കത്തബ്ബം കായകമ്മ’’ന്തി. ഇമാനി മേത്തകായകമ്മാദീനി ഭിക്ഖൂനം വസേന ആഗതാനി പാഠേ ഭിക്ഖൂഹി പച്ചുപട്ഠപേതബ്ബതാവചനതോ. ഭിക്ഖുഗ്ഗഹണേനേവ ചേത്ഥ സേസസഹധമ്മികാനമ്പി ഗഹണം ദട്ഠബ്ബം. ഭിക്ഖുനോ സബ്ബമ്പി അനവജ്ജകായകമ്മം ആഭിസമാചാരികകമ്മന്തോഗധമേവാതി ആഹ – ‘‘മേത്തചിത്തേന…പേ… കായകമ്മം നാമാ’’തി. വത്തവസേന പവത്തിയമാനാ ചേതിയബോധീനം വന്ദനാ മേത്താസദിസീതി കത്വാ തദത്ഥായ ഗമനം മേത്തം കായകമ്മന്തി വുത്തം. ആദി-സദ്ദേന ചേതിയബോധിഭിക്ഖൂസു വുത്താവസേസഅപചായനാദിം മേത്താവസേന പവത്തം കായികം കിരിയം സങ്ഗണ്ഹാതി.

തേപിടകമ്പി ബുദ്ധവചനം കഥിയമാനന്തി അധിപ്പായോ. തീണി സുചരിതാനി കായവചീമനോസുചരിതാനി. ചിന്തനന്തി ഇമിനാ ഏവം ചിന്തനമത്തമ്പി മേത്തം മനോകമ്മം, പഗേവ വിധിപടിപന്നാ ഭാവനാതി ദസ്സേതി.

സഹായഭാവൂപഗമനം തേസം പുരതോ. തേസു കരോന്തേസുയേവ ഹി സഹായഭാവൂപഗമനം സമ്മുഖാ കായകമ്മം നാമ ഹോതി. കേവലം ‘‘ദേവോ’’തി അവത്വാ ഗുണേഹി ഥിരഭാവജോതനം ദേവത്ഥേരോതി വചനം പഗ്ഗയ്ഹ വചനം. മമത്തബോധനം വചനം മമായനവചനം. ഏകന്തതിരോക്ഖകസ്സ മനോകമ്മസ്സ സമ്മുഖതാ നാമ വിഞ്ഞത്തിസമുട്ഠാപനവസേനേവ ഹോതി, തഞ്ച ഖോ ലോകേ കായകമ്മന്തി പാകടം പഞ്ഞാതം ഹത്ഥവികാരാദിം അനാമസിത്വാ ഏവ ദസ്സേന്തോ ‘‘നയനാനി ഉമ്മീലേത്വാ’’തി ആഹ. തഥാ ഹി വചീഭേദവസേന പവത്തി ന ഗഹിതാ.

ലദ്ധപച്ചയാ ലബ്ഭന്തീതി ലാഭാ, പരിസുദ്ധാഗമനാ പച്ചയാ. ന സമ്മാ ഗയ്ഹമാനാപി ന ധമ്മലദ്ധാ നാമ ന ഹോന്തീതി തപ്പടിസേധനത്ഥം പാളിയം ‘‘ധമ്മലദ്ധാ’’തി വുത്തം. ദേയ്യം ദക്ഖിണേയ്യഞ്ച അപ്പടിവിഭത്തം കത്വാ ഭുഞ്ജതീതി അപ്പടിവിഭത്തഭോഗീ. തേനാഹ ‘‘ദ്വേ പടിവിഭത്താനി നാമാ’’തിആദി. ചിത്തേന വിഭജനന്തി ഏതേന – ‘‘ചിത്തുപ്പാദമത്തേനപി വിഭജനം പടിവിഭത്തം നാമ, പഗേവ പയോഗതോ’’തി ദസ്സേതി.

പടിഗ്ഗണ്ഹന്തോവ…പേ… പസ്സതീതി ഇമിനാ ആഗമനതോ പട്ഠായ സാധാരണബുദ്ധിം ഉപട്ഠാപേതി. ഏവം ഹിസ്സ സാധാരണഭോഗിതാ സുകരാ, സാരണീയധമ്മോ ചസ്സ സുപൂരോ ഹോതി. വത്തന്തി സാരണീയധമ്മപൂരണവത്തം.

ദാതബ്ബന്തി അവസ്സം ദാതബ്ബം. അത്തനോ പലിബോധവസേന സപലിബോധസ്സേവ പൂരേതും അസക്കുണേയ്യത്താ ഓദിസ്സകദാനമ്പിസ്സ ന സബ്ബത്ഥ വാരിതന്തി ദസ്സേതും ‘‘തേന പനാ’’തിആദി വുത്തം. അദാതുമ്പീതി പി-സദ്ദേന ദുസ്സീലസ്സപി അത്ഥികസ്സ സതി സമ്ഭവേ ദാതബ്ബന്തി ദസ്സേതി. ദാനഞ്ഹി നാമ കസ്സചി ന നിവാരിതം.

മഹാഗിരിഗാമോ നാമ നാഗദീപപസ്സേ ഏകോ ഗാമോ. സാരണീയധമ്മോ മേ, ഭന്തേ, പൂരിതോ…പേ… പത്തഗതം ന ഖീയതീതി ആഹ തേസം കുക്കുച്ചവിനോദനത്ഥം. തം സുത്വാ തേപി ഥേരാ ‘‘സാരണീയധമ്മപൂരകോ അയ’’ന്തി അബ്ഭഞ്ഞംസു. ദഹരകാലേ ഏവ കിരേസ സാരണീയധമ്മപൂരകോ അഹോസി, തസ്സാ ച പടിപത്തിയാ അവഞ്ഝഭാവവിഭാവനത്ഥം ‘‘ഏതേ മയ്ഹം പാപുണിസ്സന്തീ’’തി ആഹ.

അഹം സാരണീയധമ്മപൂരികാ, മമ പത്തപരിയാപന്നേനപി സബ്ബാപിമാ ഭിക്ഖുനിയോ യാപേസ്സന്തീതി ആഹ ‘‘മാ തുമ്ഹേ തേസം ഗതഭാവം ചിന്തയിത്ഥാ’’തി.

സത്തസു ആപത്തിക്ഖന്ധേസു ആദിമ്ഹി വാ അന്തേ വാ, വേമജ്ഝേതി ച ഇദം ഉദ്ദേസാഗതപാളിവസേന വുത്തം. ന ഹി അഞ്ഞോ കോചി ആപത്തിക്ഖന്ധാനം അനുക്കമോ അത്ഥി. പരിയന്തേ ഛിന്നസാടകോ വിയാതി വത്ഥന്തേ, ദസന്തേ വാ ഛിന്നവത്ഥം വിയ. ഖണ്ഡന്തി ഖണ്ഡവന്തം, ഖണ്ഡിതം വാ. ഛിദ്ദന്തി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. വിസഭാഗവണ്ണേന ഉപഡ്ഢം, തതിയഭാഗം വാ സമ്ഭിന്നവണ്ണം സബലം, വിസഭാഗവണ്ണേഹേവ പന ബിന്ദൂഹി അന്തരന്തരാ വിമിസ്സം കമ്മാസം, അയം ഇമേസം വിസേസോ. തണ്ഹാദാസബ്യതോ മോചനവചനേനേവ തേസം സീലാനം വിവട്ടുപനിസ്സയതമാഹ. ഭുജിസ്സഭാവകരണതോതി ഇമിനാ ഭുജിസ്സകരാനി ഭുജിസ്സാനീതി ഉത്തരപദലോപേനായം നിദ്ദേസോതി ദസ്സേതി. അവിഞ്ഞൂനം അപ്പമാണതായ ‘‘വിഞ്ഞുപ്പസത്ഥാനീ’’തി വുത്തം. തണ്ഹാദിട്ഠീഹി അപരാമട്ഠത്താതി – ‘‘ഇമിനാഹം സീലേന ദേവോ വാ ഭവിസ്സാമി ദേവഞ്ഞതരോ വാ’’തി തണ്ഹാപരാമാസേന – ‘‘ഇമിനാഹം സീലേന ദേവോ ഹുത്വാ തത്ഥ നിച്ചോ ധുവോ സസ്സതോ ഭവിസ്സാമീ’’തി ദിട്ഠിപരാമാസേന ച അപരാമട്ഠത്താ. പരാമട്ഠുന്തി ചോദേതും. സീലം നാമ അവിപ്പടിസാരാദിപാരമ്പരിയേന യാവദേവ സമാധിസമ്പാദനത്ഥന്തി ആഹ ‘‘സമാധിസംവത്തകാനീ’’തി. സമാനഭാവോ സാമഞ്ഞം, പരിപുണ്ണചതുപാരിസുദ്ധിഭാവേന മജ്ഝേ ഭിന്നസുവണ്ണസ്സ വിയ ഭേദാഭാവതോ സീലേന സാമഞ്ഞം സീലസാമഞ്ഞം, തം ഗതോ ഉപഗതോതി സീലസാമഞ്ഞഗതോ. തേനാഹ ‘‘സമാനഭാവൂപഗതസീലോ’’തി.

യായം ദിട്ഠീതി യാ അയം ദിട്ഠി മയ്ഹഞ്ചേവ തുമ്ഹാകഞ്ച പച്ചക്ഖഭൂതാ. ചതുസച്ചദസ്സനട്ഠേന ദിട്ഠി, ‘‘സബ്ബേ സങ്ഖാരാ അനിച്ചാ, സബ്ബേ സങ്ഖാരാ ദുക്ഖാ, സബ്ബേ ധമ്മാ അനത്താ’’തി, ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഭഗവാ, സ്വാഖാതോ ഭഗവതാ ധമ്മോ, സുപ്പടിപന്നോ സങ്ഘോ’’തി ച ദിട്ഠിയാ സാമഞ്ഞം സമാനദിട്ഠിഭാവം. അഗ്ഗം ഇതരേസം സാരണീയധമ്മാനം പധാനഭാവതോ. ഏതസ്മിം സതി സുഖസിദ്ധിതോ തേസം സങ്ഗാഹികം, തതോ ഏവ തേസം സങ്ഘാടനികം ഗോപാനസിയോ അപരിപതന്തേ കത്വാ സങ്ഗണ്ഹാതി ധാരേതീതി സങ്ഗാഹികം. സങ്ഘാടന്തി അഗ്ഗഭാവേന സങ്ഘാടഭാവം. സങ്ഘാടനം ഏതേസം അത്ഥീതി സങ്ഘാടനികം, സങ്ഘാടനിയന്തി വാ പാഠോ, സങ്ഘാടനേ നിയുത്തന്തി വാ സങ്ഘാടനികം, ക-കാരസ്സ യ-കാരം കത്വാ സങ്ഘാടനിയം. സാമഞ്ഞതോ ഏവ ഗഹിതത്താ നപുംസകനിദ്ദേസോ.

൪൯൩. പഠമമഗ്ഗസമ്മാദിട്ഠിപി ഏവംസഭാവാ, അഞ്ഞമഗ്ഗസമ്മാദിട്ഠീസു വത്തബ്ബമേവ നത്ഥീതി ആഹ ‘‘യായം സോതാപത്തിമഗ്ഗദിട്ഠീ’’തി. ഏത്താവതാപീതി ഏത്തകേനപി രാഗാദീസു ഏകേകേന പരിയുട്ഠിതചിത്തതായപി പരിയുട്ഠിതചിത്തോയേവ നാമ ഹോതി, പഗേവ ദ്വീഹി, ബഹൂഹി വാ പരിയുട്ഠിതചിത്തതായ. സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബേസു അട്ഠസുപി വാരേസു. സുട്ഠു ഠപിതന്തി യഥാ മഗ്ഗഭാവനാ ഉപരി സച്ചാഭിസമ്ബോധോ ഹോതി, ഏവം സമ്മാ ഠപിതം. തേനാഹ ‘‘സച്ചാനം ബോധായാ’’തി. തം ഞാണന്തി ‘‘നത്ഥി ഖോ മേ തം പരിയുട്ഠാന’’ന്തിആദിനാ പവത്തം പച്ചവേക്ഖണഞാണം. അരിയാനം ഹോതീതി അരിയാനമേവ ഹോതി. തേസഞ്ഹി ഏകദേസതോപി പഹീനം വത്തബ്ബതം അരഹതി. തേനാഹ ‘‘ന പുഥുജ്ജനാന’’ന്തി. അരിയന്തി വുത്തം ‘‘അരിയേസു ജാത’’ന്തി കത്വാ. ലോകുത്തരഹേതുകതായ ലോകുത്തരന്തി വുത്തം. തേനേവാഹ ‘‘യേസം പനാ’’തിആദി. തഥാ ഹിസ്സ പുഥുജ്ജനേഹി അസാധാരണതാ. തേനാഹ ‘‘പുഥുജ്ജനാനം പന അഭാവതോ’’തി. സബ്ബവാരേസൂതി സബ്ബേസു ഇതരേസു ഛസു വാരേസു.

൪൯൪. പച്ചത്തന്തി പാടിയേക്കം അത്തനി മമ ചിത്തേയേവ. തേനാഹ ‘‘അത്തനോ ചിത്തേ’’തി. ‘‘പച്ചത്തം അത്തനോ ചിത്തേ നിബ്ബുതിം കിലേസവൂപസമം ലഭാമീ’’തി ഇമമത്ഥം ‘‘ഏസേവ നയോ’’തി ഇമിനാ അതിദിസതി.

൪൯൫. തഥാരൂപായ ദിട്ഠിയാതി ഇദം ‘‘യഥാരൂപായ ദിട്ഠിയാ സമന്നാഗതോ’’തി ഇമസ്സ അത്ഥസ്സ പച്ചാമസനന്തി ആഹ ‘‘തഥാരൂപായ ദിട്ഠിയാതി ഏവരൂപായ സോതാപത്തിമഗ്ഗദിട്ഠിയാ’’തി.

൪൯൬. സഭാവേനാതി നിയതപഞ്ചസിക്ഖാപദതാദിസഭാവേന. സങ്ഘകമ്മവസേനാതി മാനത്തചരിയാദിസങ്ഘകമ്മവസേന. ദഹരോതി ബാലോ. കുമാരോതി ദാരകോ. യസ്മാ ദഹരോ ‘‘കുമാരോ’’തി ച ‘‘യുവാ’’തി ച വുച്ചതി, തസ്മാ മന്ദോതി വുത്തം. മന്ദിന്ദ്രിയതായ ഹി മന്ദോ. തേനാഹ ‘‘ചക്ഖുസോതാദീനം മന്ദതായാ’’തി. ഏവമ്പി യുവാവത്ഥാപി കേചി മന്ദിന്ദ്രിയാ ഹോന്തീതി തന്നിവത്തനത്ഥം ‘‘ഉത്താനസേയ്യകോ’’തി വുത്തം. യദി ഉത്താനസേയ്യകോ, കഥമസ്സ അങ്ഗാരക്കമനന്തി? യഥാ തഥാ അങ്ഗാരസ്സ ഫുസനം ഇധ ‘‘അക്കമന’’ന്തി അധിപ്പേതന്തി ആഹ ‘‘ഇതോ ചിതോ ചാ’’തിആദി. മനുസ്സാനന്തി മഹല്ലകമനുസ്സാനം. ന സീഘം ഹത്ഥോ ഝായതി കഥിനഹത്ഥതായ. ഖിപ്പം പടിസംഹരതി മുദുതലുണസരീരതായ. അധിവാസേതി കിഞ്ചി പയോജനം അപേക്ഖിത്വാ.

൪൯൭. ഉച്ചാവചാനീതി മഹന്താനി ചേവ ഖുദ്ദകാനി ച. തത്ഥേവാതി സുധാകമ്മാദിമ്ഹിയേവ. കസാവപചനം സുധാദിസങ്ഖരണത്ഥം, ഉദകാനയനം ധോവനാദിഅത്ഥം, ഹലിദ്ദിവണ്ണധാതുലേപനത്ഥം കുച്ഛകരണം. ബഹലപത്ഥനോതി ദള്ഹഛന്ദോ. വച്ഛകന്തി നിബ്ബത്തധേനുപഗവച്ഛം. അപചിനാതീതി അപവിന്ദതി, ആലോകേതീതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘അപലോകേതീ’’തി. തന്നിന്നോ ഹോതീതി അധിസീലസിക്ഖാദിനിന്നോവ ഹോതി ഉച്ചാവചാനമ്പി കിംകരണീയാനം ചാരിത്തസീലസ്സ പൂരണവസേനേവ കരണതോ, യോനിസോമനസികാരവസേനേവ ച തേസം പടിപജ്ജനതോ. ഥേരസ്സ സന്തികേ അട്ഠാസി യോനിസോമനസികാരാഭാവതോ ‘‘തം തം സമുല്ലപിസ്സാമീ’’തി.

൪൯൮. ബലം ഏവ ബലതാതി ആഹ ‘‘ബലേന സമന്നാഗതോ’’തി. അത്ഥികഭാവം കത്വാതി തേന ധമ്മേന സവിസേസം അത്ഥികഭാവം ഉപ്പാദേത്വാ. സകലചിത്തേനാതി ദേസനായആദിമ്ഹി മജ്ഝേ പരിയോസാനേതി സബ്ബത്ഥേവ പവത്തതായ സകലേന അനവസേസേന ചിത്തേന.

൫൦൦. സഭാവോതി അരിയസാവകസ്സ പുഥുജ്ജനേഹി അസാധാരണതായ ആവേണികോ സഭാവോ. സുട്ഠു സമന്നേസിതോതി സമ്മദേവ ഉപപരിക്ഖിതോ. സോതാപത്തിഫലസച്ഛികിരിയായാതി സോതാപത്തിഫലസ്സ സച്ഛികരണേന, സച്ഛികതഭാവേനാതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘സോതാപത്തിഫലസച്ഛികതഞാണേനാ’’തി. പഠമമഗ്ഗഫലസ്സ പച്ചവേക്ഖണഞാണവിസേസാ ഹേതേ പവത്തിആകാരഭിന്നാ. തേനേവാഹ ‘‘സത്തഹി മഹാപച്ചവേക്ഖണഞാണേഹീ’’തി. അയം താവ ആചരിയാനം സമാനകഥാതി ‘‘ഇദമസ്സ പഠമം ഞാണ’’ന്തിആദിനാ വുത്താനി പച്ചവേക്ഖണഞാണാനി, ന മഗ്ഗഞാണാനീതി ഏവം പവത്താ പരമ്പരാഗതാ പുബ്ബാചരിയാനം സമാനാ സാധാരണാ ഇമിസ്സാ പാളിയാ അട്ഠകഥാ അത്ഥവണ്ണനാ. തത്ഥ കാരണമാഹ ‘‘ലോകുത്തരമഗ്ഗോ ഹി ബഹുചിത്തക്ഖണികോ നാമ നത്ഥീ’’തി. യദി സോ ബഹുചിത്തക്ഖണികോ സിയാ നാനാഭിസമയോ, തഥാ സതി സംയോജനത്തയാദീനം ഏകദേസപ്പഹാനം പാപുണാതീതി അരിയമഗ്ഗസ്സ അനന്തരഫലത്താ ഏകദേസസോതാപന്നതാദിഭാവോ ആപജ്ജതി, ഫലാനം വാ അനേകഭാവോ, സബ്ബമേതം അയുത്തന്തി തസ്മാ ഏകചിത്തക്ഖണികോവ അരിയമഗ്ഗോ.

യം പന സുത്തപദം നിസ്സായ വിതണ്ഡവാദീ അരിയമഗ്ഗസ്സ ഏകചിത്തക്ഖണികതം പടിക്ഖിപതി, തം ദസ്സേന്തോ ‘‘സത്ത വസ്സാനീതി ഹി വചനതോ’’തി ആഹ. കിലേസാ പന ലഹു…പേ… ഛിജ്ജന്തീതി വദന്തേന ഹി ഖിപ്പം താവ കിലേസപ്പഹാനം, ദന്ധപവത്തികാ മഗ്ഗഭാവനാതി പടിഞ്ഞാതം ഹോതി. തത്ഥ സചേ മഗ്ഗസ്സ ഭാവനായ ആരദ്ധമത്തായ കിലേസാ പഹീയന്തി, സേസാ മഗ്ഗഭാവനാ നിരത്ഥകാ സിയാ, അഥ പച്ഛാ കിലേസപ്പഹാനം, കിലേസാ പന ലഹു ഛിജ്ജന്തീതി ഇദം മിച്ഛാ, ‘‘സോതാപത്തിഫലസച്ഛികിരിയായാ’’തി വക്ഖതീതി. തതോ സുത്തപടിജാനനതോ. മഗ്ഗം അഭാവേത്വാതി അരിയമഗ്ഗം പരിപുണ്ണം കത്വാ അഭാവേത്വാ. അത്ഥരസം വിദിത്വാതി സുത്തസ്സ അവിപരീതോ അത്ഥോ ഏവ അത്ഥരസോ, തം യാഥാവതോ ഞത്വാ. ഏവം വിതണ്ഡവാദിവാദം ഭിന്ദിത്വാ വുത്തമേവത്ഥം നിഗമേതും ‘‘ഇമാനി സത്ത ഞാണാനീ’’തിആദി വുത്തം. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

കോസമ്ബിയസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.