൬. മഹാധമ്മസമാദാനസുത്തവണ്ണനാ

൪൭൩. ഏവം ഇദാനി വുച്ചമാനാകാരോ കാമോ കാമനം ഇച്ഛാ ഏതേസന്തി ഏവംകാമാ. ഏവം ഛന്ദോ ഛന്ദനം രോചനം അജ്ഝാസയോ ഏതേസന്തി ഏവംഛന്ദാ. അഭിമുഖം, അഭിനിവിസ്സ വാ പകാരേഹി ഏതി ഉപഗച്ഛതീതി അധിപ്പായോ, ലദ്ധി. സാ ഹി ലദ്ധബ്ബവത്ഥും അഭിമുഖം ‘‘ഏവമേത’’ന്തി അഭിനിവിസന്തീ തേന തേന പകാരേന ഉപഗച്ഛതി, ഹത്ഥഗതം കത്വാ തിട്ഠതി ന വിസ്സജ്ജേതി. ഏവം വുച്ചമാനാകാരോ അധിപ്പായോ ഏതേസന്തി ഏവംഅധിപ്പായാ. ഭഗവാ മൂലം കാരണം ഏതേസം യാഥാവതോ അധിഗമായാതി ഭഗവംമൂലകാ. തേനാഹ ‘‘ഭഗവന്തഞ്ഹി നിസ്സായ മയം ഇമേ ധമ്മേ ആജാനാമ പടിവിജ്ഝാമാ’’തി. അമ്ഹാകംധമ്മാതി തേഹി അത്തനാ അധിഗന്തബ്ബതായ വുത്തം. സേവിതബ്ബാനഞ്ഹി യാഥാവതോ അധിഗമഞാണാനി അധിഗച്ഛനകസമ്ബന്ധീനി, താനി ച സമ്മാസമ്ബുദ്ധമൂലകാനി അനഞ്ഞവിസയത്താ. തേനാഹ ‘‘പുബ്ബേ കസ്സപസമ്ബുദ്ധേനാ’’തിആദി. ഭഗവാ നേതാ തേസന്തി ഭഗവംനേത്തികാ. നേതാതി സേവിതബ്ബധമ്മേ വിനേയ്യസന്താനം പാപേതാ. വിനേതാതി അസേവിതബ്ബധമ്മേ വിനേയ്യസന്താനതോ അപനേതാ. തദങ്ഗവിനയാദിവസേന വാ വിനേതാ. അനുനേതാതി ഇമേ ധമ്മാ സേവിതബ്ബാ, ഇമേ ന സേവിതബ്ബാതി ഉഭയസമ്പാപനാപനയനത്ഥം പഞ്ഞപേതാ. തേനാഹ ‘‘യഥാസഭാവതോ’’തിആദി.

പടിസരന്തി ഏത്ഥാതി പടിസരണം, ഭഗവാ പടിസരണം ഏതേസന്തി ഭഗവംപടിസരണാ. പടിസരതി സഭാവസമ്പടിവേധവസേന പച്ചേകമുപഗച്ഛതീതി വാ പടിസരണം, ഭഗവാ പടിസരണം ഏതേസന്തി ഭഗവംപടിസരണാ. പടിവേധവസേനാതി പടിവിജ്ഝിതബ്ബതാവസേന. അസതിപി മുഖേ അത്ഥതോ ഏവം വദന്തോ വിയ ഹോതീതി ആഹ ‘‘ഫസ്സോ ആഗച്ഛതി, അഹം ഭഗവാ കിം നാമോ’’തി. പടിഭാതൂതി ഏത്ഥ പടി-സദ്ദാപേക്ഖായ ‘‘ഭഗവന്ത’’ന്തി ഉപയോഗവചനം, അത്ഥോ പന സാമിവചനവസേനേവ വേദിതബ്ബോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഭഗവതോ’’തി പടിഭാതൂതി ച ഭഗവതോ ഭാഗോ ഹോതു. ഭഗവതോ ഹി ഏസ ഭാഗോ, യദിദം ധമ്മസ്സ ദേസനാ, അമ്ഹാകം പന ഭാഗോ സവനന്തി അധിപ്പായോ. കേചി പന പടിഭാതൂതി പദിസ്സതൂതി അത്ഥം വദന്തി, ഞാണേന ദിസ്സതു, ദേസീയതൂതി വാ അത്ഥോ. ഉപട്ഠാതൂതി ച ഞാണസ്സ പച്ചുപട്ഠാതു.

൪൭൪. നിസ്സയിതബ്ബേതി അത്തനോ സന്താനേ ഉപ്പാദനവസേന അപസ്സയിതബ്ബേ. തതിയചതുത്ഥധമ്മസമാദാനാനി ഹി അപസ്സായ സത്താനം ഏതരഹി ആയതിഞ്ച സമ്പത്തിയോ അഭിവഡ്ഢന്തി. ഭജിതബ്ബേതി തസ്സേവ വേവചനം. സേവിതബ്ബേതി വാ സപ്പുരിസുപസ്സയസദ്ധമ്മസ്സവനയോനിസോമനസികാരേ സന്ധായാഹ. ഭജിതബ്ബേതി തപ്പച്ചയേ ദാനാദിപുഞ്ഞധമ്മേ.

൪൭൫. ഉപ്പടിപാടിആകാരേനാതി പഠമം സംകിലേസധമ്മേ ദസ്സേത്വാ പച്ഛാ വോദാനധമ്മദസ്സനം സത്ഥു ദേസനാപടിപാടി, യഥാ – ‘‘വാമം മുഞ്ച, ദക്ഖിണം ഗണ്ഹാ’’തി (ധ. സ. അട്ഠ. ൪൯൮; വിസുദ്ധി. മഹാടീ. ൧.൧൪), തഥാ ഉപ്പടിപാടിപകാരേന, സാ ച ഖോ പുരിമേസു ദ്വീസു ധമ്മസമാദാനേസു, പച്ഛിമേസു പന പടിപാടിയാവ മാതികാ പട്ഠപിതാ. യഥാധമ്മരസേനേവാതി പഹാതബ്ബപഹായകധമ്മാനം യഥാസഭാവേനേവ. സഭാവോ ഹി യാഥാവതോ രസിതബ്ബതോ ജാനിതബ്ബതോ ‘‘രസോ’’തി വുച്ചതി. പഠമം പഹാതബ്ബധമ്മേ ദസ്സേത്വാ തദനന്തരം ‘‘ഇമേ ധമ്മാ ഏതേഹി പഹീയന്തീ’’തി പഹായകധമ്മദസ്സനം ദേസനാനുപുബ്ബീ. ഗഹണം ആദിയനം അത്തനോ സന്താനേ ഉപ്പാദനം.

൪൭൮. വധദണ്ഡാദീഹി ഭീതസ്സ ഉപസങ്കമനേ, മിച്ഛാ ചരിത്വാ തഥാ അപഗമനേ ച പുബ്ബാപരചേതനാനം വസേന മിച്ഛാചാരോ ദുക്ഖവേദനോ ഹോതി, തഥാ ഇസ്സാനിന്ദാദീഹി ഉപദ്ദുതസ്സ അപരചേതനാവസേന, ഏവം അഭിജ്ഝാമിച്ഛാദിട്ഠീസുപി യഥാരഹം വേദിതബ്ബം. തിസ്സന്നമ്പി ചേതനാനന്തി പുബ്ബാപരസന്നിട്ഠാപകചേതനാനം. അദിന്നാദാനം മുസാവാദോ പിസുണവാചാ സമ്ഫപ്പലാപോതി ഇമേസം ചതുന്നം സന്നിട്ഠാപകചേതനാനം സുഖസമ്പയുത്താ വാ ഉപേക്ഖാസമ്പയുത്താ വാതി അയം നയോ ഇധ അധികതത്താ ന ഉദ്ധടോ. ദോമനസ്സമേവ ചേത്ഥ ദുക്ഖന്തി ഇദം പുബ്ബഭാഗാപരഭാഗചേതനാപി ചേത്ഥ ആസന്നാ ദോമനസ്സസഹഗതാ ഏവ ഹോന്തീതി കത്വാ വുത്തം. അനാസന്നാ പന സന്ധായ ‘‘പരിയേട്ഠിം വാ ആപജ്ജന്തസ്സാ’’തിആദി വുത്തം. തേനേവ മിച്ഛാചാരാഭിജ്ഝാമിച്ഛാദിട്ഠീനം പുബ്ബഭാഗാപരഭാഗചേതനാ ആസന്നാ സന്നിട്ഠാപകചേതനാഗതികാവാതി ദസ്സിതം ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബം. പരിയേട്ഠിന്തി മിച്ഛാചാരാദീസു വീതിക്കമിതബ്ബവത്ഥുമാലാഗന്ധാദിപരിയേസനം. പാണാതിപാതാദീസു മാരേതബ്ബവത്ഥുആവുധാദിപരിയേസനം ആപജ്ജന്തസ്സ. അകിച്ഛേനപി തേസം പരിയേസനം സമ്ഭവതീതി ‘‘വട്ടതിയേവാ’’തി സാസങ്കം വദതി.

൪൭൯. സുഖവേദനാ ഹോന്തീതി സുഖവേദനാപി ഹോന്തീതി അധിപ്പായോ. താസം ചേതനാനം അസുഖവേദനതാപി ലബ്ഭതീതി ‘‘സുഖവേദനാപി ഹോന്തിയേവാ’’തി സാസങ്കവചനം. സോമനസ്സമേവ ചേത്ഥ സുഖന്തി ഇദം പുബ്ബഭാഗാപരഭാഗചേതനാപി സോമനസ്സസഹഗതാ ഏവ ഹോന്തീതി കത്വാ വുത്തം. തഞ്ച ഖോ മിച്ഛാചാരവജ്ജാനം ഛന്നം വസേന. മിച്ഛാചാരസ്സ പന പുബ്ബാപരഭാഗസ്സ വസേന ‘‘കായികം സുഖമ്പി വട്ടതിയേവാതി സാസങ്കവചനം.

൪൮൦. ദോസജപരിളാഹവസേനസ്സ സിയാ കായികമ്പി ദുക്ഖന്തി അധിപ്പായേന ‘‘സോ ഗണ്ഹന്തോപി ദുക്ഖിതോ’’തി വുത്തം. ചേതോദുക്ഖമേവ വാ സന്ധായ തസ്സ അപരാപരുപ്പത്തിദസ്സനത്ഥം ‘‘ദുക്ഖിതോ ദോമനസ്സിതോ’’തി വുത്തം.

൪൮൧. ദസസുപി പദേസൂതി ദസസുപി കോട്ഠാസേസു, വാക്യേസു വാ. ഉപേക്ഖാസമ്പയുത്തതാപി സമ്ഭവതീതി ‘‘സുഖസമ്പയുത്താ ഹോന്തിയേവാ’’തി ഇധ സാസങ്കവചനം. പാണാതിപാതാ പടിവിരതസ്സ കായോപി സിയാ വിഗതദരഥപരിളാഹോതി പാണാതിപാതാവേരമണിആദിപച്ചയാ കായികപടിസംവേദനാപി സമ്ഭവതീതി സഹാപി സുഖേനാതി ഏത്ഥ കായിയസുഖമ്പി വട്ടതിയേവ.

൪൮൨. തിത്തകാലാബൂതി ഉപഭുത്തസ്സ ഉമ്മാദാദിപാപനേന കുച്ഛിതതിത്തകരസോ അലാബു. ന രുച്ചിസ്സതി അനിട്ഠരസതായ അനിട്ഠഫലതായ ച.

൪൮൩. രസം ദേതീതി രസം ദസ്സേതി വിഭാവേതി.

൪൮൪. പൂതിമുത്തന്തി പൂതിസഭാവമുത്തം. തരുണന്തി ധാരാവസേന നിപതന്തം ഹുത്വാ ഉണ്ഹം. തേനസ്സ ഉപരിമുത്തതമാഹ. മുത്തഞ്ഹി പസ്സാവമഗ്ഗതോ മുച്ചമാനം കായുസ്മാവസേന ഉണ്ഹം ഹോതി.

൪൮൫. യം ഭഗന്ദരസംസട്ഠം ലോഹിതം പക്ഖന്ദതീതി ഭഗന്ദരബ്യാധിസഹിതായ ലോഹിതപക്ഖന്ദതായ വസേന യം ലോഹിതം വിസ്സവതി. പിത്തസംസട്ഠം ലോഹിതം പക്ഖന്ദതീതി ആനേത്വാ സമ്ബന്ധോ.

൪൮൬. ഉബ്ബിദ്ധേതി ദൂരേ. അബ്ഭമഹികാദിഉപക്കിലേസവിഗമേന ഹി ആകാസം ഉത്തുങ്ഗം വിയ ദൂരം വിയ ച ഖായതി. തേനാഹ ‘‘ദൂരീഭൂതേ’’തി. തമംയേവ തമഗതം ‘‘ഗൂഥഗതം മുത്തഗത’’ന്തി (മ. നി. ൨.൧൧൯; അ. നി. ൯.൧൧) യഥാ. ഭാസതേ ച തപതേ ച വിരോചതേ ച ഇദം ചതുത്ഥം ധമ്മസമാദാനം വിഭജന്തേന കുസലകമ്മപഥസ്സ വിഭജിത്വാ ദസ്സിതത്താ.

സങ്ഗരരുക്ഖോ കന്ദമാദസപോവ. സരഭഞ്ഞവസേനാതി അത്ഥം അവിഭജിത്വാ പദസോ സരഭഞ്ഞവസേന. ഓസാരേന്തസ്സാതി ഉച്ചാരേന്തസ്സ. സദ്ദേതി ഓസാരണസദ്ദേ. അധിഗതവിസേസം അനാരോചേതുകാമാ ദേവതാ തത്ഥേവ അന്തരധായി. തം ദിവസന്തി സത്ഥാരാ ദേസിതദിവസേ. ഇതി അത്തനോ വിസേസാധിഗമനിമിത്തതായ അയം ദേവതാ ഇമം സുത്തം പിയായതി. സേസം ഉത്താനമേവ.

മഹാധമ്മസമാദാനസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.