൭. ചൂളഹത്ഥിപദോപമസുത്തവണ്ണനാ

൨൮൮. സേതപരിവാരോതി സേതപടിച്ഛദോ, സേതവണ്ണാലങ്കാരോതി അത്ഥോ. പുബ്ബേ പന ‘‘സേതാലങ്കാരാ’’തി അസ്സാലങ്കാരോ ഗഹിതോ, ഇധ ചക്കപഞ്ജരകുബ്ബരാദിരഥാവയവേസു കാതബ്ബാലങ്കാരോ. ഏവം വുത്തേനാതി ഏവം ‘‘സേതായ സുദ’’ന്തിആദിനാ പകാരേന സംയുത്തമഹാവഗ്ഗേ (സം. നി. ൫.൪) വുത്തേന. നാതിമഹാ യുദ്ധമണ്ഡലേ സഞ്ചാരസുഖത്ഥം. യോധോ സാരഥീതി ദ്വിന്നം, പഹരണദായകേന സദ്ധിം തിണ്ണം വാ.

നഗരം പദക്ഖിണം കരോതി നഗരസോഭനത്ഥം. ഇദം കിര തസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ ജാണുസ്സോണിട്ഠാനന്തരം ജാതിസിദ്ധം പരമ്പരാഗതം ചാരിത്തം. തേനാഹ ‘‘ഇതോ ഏത്തകേഹി ദിവസേഹീ’’തിആദി. ചാരിത്തവസേന നഗരവാസിനോപി തഥാ തഥാ പടിപജ്ജന്തി. പുഞ്ഞവാദിമങ്ഗലകഥനേ നിയുത്താ മാങ്ഗലികാ. സുവത്ഥിപത്തനായ സോവത്ഥികാ. ആദി-സദ്ദേന വന്ദീആദീനം സങ്ഗഹോ. യസസിരിസമ്പത്തിയാതി യസസമ്പത്തിയാ സിരിസമ്പത്തിയാ ച, പരിവാരസമ്പത്തിയാ ചേവ വിഭവസോഭാസമ്പത്തിയാ ചാതി അത്ഥോ.

നഗരാഭിമുഖോ പായാസി അത്തനോ ഭിക്ഖാചാരവേലായ. പണ്ഡിതോ മഞ്ഞേതി ഏത്ഥ മഞ്ഞേതി ഇദം ‘‘മഞ്ഞതീ’’തി ഇമിനാ സമാനത്ഥം നിപാതപദം. തസ്സ ഇതി-സദ്ദം ആനേത്വാ അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘പണ്ഡിതോതി മഞ്ഞതീ’’തി ആഹ. അനുമതിപുച്ഛാവസേന ചേതം വുത്തം. തേനേവാഹ ‘‘ഉദാഹു നോ’’തി. ‘‘തം കിം മഞ്ഞതി ഭവം വച്ഛായനോ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ പഞ്ഞാവേയ്യത്തിയ’’ന്തി ഹി വുത്തമേവത്ഥം പുന ഗണ്ഹന്തോ ‘‘പണ്ഡിതോ മഞ്ഞേ’’തി ആഹ. തസ്മാ വുത്തം ‘‘ഭവം വച്ഛായനോ, സമണം ഗോതമം പണ്ഡിതോതി മഞ്ഞതി, ഉദാഹു നോ’’തി, യഥാ തേ ഖമേയ്യ, തഥാ നം കഥേഹീതി അധിപ്പായോ.

അഹം കോ നാമ, മമ അവിസയോ ഏസോതി ദസ്സേതി. കോ ചാതി ഹേതുനിസ്സക്കേ പച്ചത്തവചനന്തി ആഹ ‘‘കുതോ ചാ’’തി. തഥാ ചാഹ ‘‘കേന കാരണേന ജാനിസ്സാമീ’’തി, യേന കാരണേന സമണസ്സ ഗോതമസ്സ പഞ്ഞാവേയ്യത്തിയം ജാനേയ്യം, തം കാരണം മയി നത്ഥീതി അധിപ്പായോ. ബുദ്ധോയേവ ഭവേയ്യ, അബുദ്ധസ്സ സബ്ബഥാ ബുദ്ധഞാണാനുഭാവം ജാനിതും ന സക്കാതി. വുത്തഞ്ഹേതം – ‘‘അപ്പമത്തകം ഖോ പനേതം, ഭിക്ഖവേ, ഓരമത്തകം സീലമത്തകം, യേന പുഥുജ്ജനോ തഥാഗതസ്സ വണ്ണം വദമാനോ വദേയ്യ (ദീ. നി. ൧.൭), അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, അഞ്ഞേവ ധമ്മാ ഗമ്ഭീരാ ദുദ്ദസാ ദുരനുബോധാ …പേ… യേഹി തഥാഗതസ്സ യഥാഭുച്ചം വണ്ണം സമ്മാ വദമാനോ വദേയ്യാ’’തി (ദീ. നി. ൧.൨൮) ച. ഏത്ഥാതി ‘‘സോപി നൂനസ്സ താദിസോവാ’’തി ഏതസ്മിം പദേ. പസത്ഥ പസത്ഥോതി പസത്ഥേഹി അത്തനോ ഗുണേഹേവ സോ പസത്ഥോ, ന തസ്സ കിത്തിനാ, പസംസാസഭാവേനേവ പാസംസോതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘സബ്ബഗുണാന’’ന്തിആദി. മണിരതനന്തി ചക്കവത്തിനോ മണിരതനം. സദേവകേ ലോകേ പാസംസാനമ്പി പാസംസോതി ദസ്സേതും ‘‘പസത്ഥേഹി വാ’’തി ദുതിയവികപ്പോ ഗഹിതോ.

അരണീയതോ അത്ഥോ, സോ ഏവ വസതീതി വസോതി അത്ഥവസോ, തസ്സ തസ്സ പയോഗസ്സ ആനിസംസഭൂതം ഫലന്തി ആഹ ‘‘അത്ഥവസന്തി അത്ഥാനിസംസ’’ന്തി. അത്ഥോ വാ വുത്തലക്ഖണോ വസോ ഏതസ്സാതി അത്ഥവസോ, കാരണം. നാഗവനവാസികോതി ഹത്ഥിനാഗാനം വിചരണവനേ തേസം ഗഹണത്ഥം വസനകോ. അനുഗ്ഗഹിതസിപ്പോതി അസിക്ഖിതഹത്ഥിസിപ്പോ ആയതവിത്ഥതസ്സ പദമത്തസ്സ ദസ്സനേന ‘‘മഹാ വത, ഭോ നാഗോ’’തി നിട്ഠാഗമനതോ. പരതോ പന ഭഗവതാ വുത്തട്ഠാനേ. ഉഗ്ഗഹിതസിപ്പോ പുരിസോ നാഗവനികോതി ആഗതോ ആയതവിത്ഥതസ്സ പദസ്സ ഉച്ചസ്സ ച നിസേവിതസ്സ ബ്യഭിചാരഭാവം ഞത്വാ തത്തകേന നിട്ഠം അഗന്ത്വാ മഹാഹത്ഥിം ദിസ്വാവ നിട്ഠാഗമനതോ. ഞാണം പജ്ജതി ഏത്ഥാതി ഞാണപദാനി, ഖത്തിയപണ്ഡിതാദീനം ധമ്മവിനയേ വിനീതത്താ വിനയേഹി അധിഗതജ്ഝാനാദീനി. താനി ഹി തഥാഗതഗന്ധഹത്ഥിനോ ദേസനാഞാണേന അക്കന്തട്ഠാനാനി. ചത്താരീതി പന വിനേയ്യാനം ഇധ ഖത്തിയപണ്ഡിതാദിവസേന ചതുബ്ബിധാനംയേവ ഗഹിതത്താ.

൨൮൯. പുഗ്ഗലേസു പഞ്ഞായ ച നിപുണതാ പണ്ഡിതസമഞ്ഞാ നിപുണത്ഥസ്സ ദസ്സനസമത്ഥതാവസേനേവാതി ആഹ ‘‘സുഖുമഅത്ഥന്തരപടിവിജ്ഝനസമത്ഥേ’’തി. കത-സദ്ദോ ഇധ നിപ്ഫന്നപരിയായോ. പരേ പവദന്തി ഏത്ഥ, ഏതേനാതി പരപ്പവാദോ, പരസമയോ. പരേഹി പവദനം പരപ്പവാദോ, വിഗ്ഗാഹികകഥായ പരവാദമദ്ദനം. തദുഭയമ്പി ഏകതോ കത്വാ പാളിയം വുത്തന്തി ആഹ ‘‘വിഞ്ഞാതപരപ്പവാദേ ചേവ പരേഹി സദ്ധിം കതവാദപരിചയേ ചാ’’തി, പരസമയേസു പരവാദമദ്ദനേസു ച നിപ്ഫന്നേതി അത്ഥോ. വാലവേധിരൂപേതി വാലവേധിപതിരൂപേ. തേനാഹ ‘‘വാലവേധിധനുഗ്ഗഹസദിസേ’’തി. വാലന്തി അനേകധാ ഭിന്നസ്സ വാലസ്സ അംസുസങ്ഖാതം വാലം. ഭിന്ദന്താ വിയാതി ഘടാദിം സവിഗ്ഗഹം മുഗ്ഗരാദിനാ ഭിന്ദന്താ വിയ, ദിട്ഠിഗതാനി ഏകംസതോ ഭിന്ദന്താതി അധിപ്പായോ. ‘‘അത്ഥം ഗുയ്ഹം പടിച്ഛന്നം കത്വാ പുച്ഛിസ്സാമാ’’തി സങ്ഖതം പദപഞ്ഹം പുച്ഛന്തീതി ദസ്സേതും ‘‘ദുപദമ്പീ’’തിആദി വുത്തം. വദന്തി ഏതേനാതി വാദോ, ദോസോ. പുച്ഛീയതീതി പഞ്ഹോ, അത്ഥോ. പുച്ഛതി ഏതേനാതി പഞ്ഹോ, സദ്ദോ. തദുഭയം ഏകതോ ഗഹേത്വാ ആഹ ‘‘ഏവരൂപേ പഞ്ഹേ’’തിആദി. ‘‘ഏവം പുച്ഛേയ്യ, ഏവം വിസ്സജ്ജേയ്യാ’’തി ച പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനാനം സിഖാവഗമനം ദസ്സേതി. സേയ്യോതി ഉത്തമോ, പരമോ ലാഭോതി അധിപ്പായോ.

ഏവം അത്തനോ വാദവിധമനഭയേനപി പരേ ഭഗവന്തം പഞ്ഹം പുച്ഛിതും ന വിസഹന്തീതി വത്വാ ഇദാനി വാദവിധമനേന വിനാപി ന വിസഹന്തി ഏവാതി ദസ്സേതും ‘‘അപിചാ’’തിആദി ആരദ്ധം. ചിത്തം പസീദതി പരേ അത്തനോ അത്തഭാവമ്പി വിസ്സത്ഥം നിയ്യാദേതുകാമാ ഹോന്തി ഓധിസകമേത്താഫരണസദിസത്താ തസ്സ മേത്തായനസ്സ. ദസ്സനസമ്പന്നാതി ദട്ഠബ്ബതായ സമ്പന്നാ ദസ്സനാനുത്തരിയഭാവതോ, അതിവിയ ദസ്സനീയാതി അത്ഥോ.

സരണഗമനവസേന സാവകാതി ലോകിയസരണഗമനേന സാവകാ, ലോകുത്തരസരണഗമനേന പന സാവകത്തം പരതോ ആഗമിസ്സതി, തഞ്ച പബ്ബജിതവസേന വുച്ചതി, ഇധ ഗഹട്ഠവസേന, ഉഭയത്ഥാപി സരണഗമനേന സാവകത്തം വേദിതബ്ബം. തേ ഹി പരലോകവജ്ജഭയദസ്സാവിനോ കുലപുത്താ, ആചാരകുലപുത്താപി താദിസാ ഭവന്തി. ഥോകേനാതി ഇമിനാ ‘‘മനം അനസ്സാമാ’’തി പദസ്സത്ഥം വദതി.

൨൯൦. ഉദാഹരീയതി ഉബ്ബേഗപീതിവസേനാതി, തഥാ വാ ഉദാഹരണം ഉദാനം. തേനാഹ ‘‘ഉദാഹാരം ഉദാഹരീ’’തി. അസ്സ ധമ്മസ്സാതി അസ്സ പടിപത്തിസദ്ധമ്മപുബ്ബകസ്സ പടിവേധസദ്ധമ്മസ്സ. സോതി ഹത്ഥിപദോപമോ ഹത്ഥിപദോപമഭാവേന വുച്ചമാനോ ധമ്മോ. ഏത്താവതാതി ഏത്തകേന പരിബ്ബാജകേന വുത്തകഥാമഗ്ഗമത്തേന. കാമം തേന വുത്തകഥാമഗ്ഗേനപി ഹത്ഥിപദോപമഭാവേന വുച്ചമാനോ ധമ്മോ പരിപുണ്ണോവ അരഹത്തം പാപേത്വാ പവേദിതത്താ, സോ ച ഖോ സങ്ഖേപതോ, ന വിത്ഥാരതോതി ആഹ ‘‘ന ഏത്താവതാ വിത്ഥാരേന പരിപൂരോ ഹോതീ’’തി. യദി യഥാ വിത്ഥാരേന ഹത്ഥിപദോപമോ പരിപൂരോ ഹോതി, തഥാ ദേസനാ ആരദ്ധാ, അഥ കസ്മാ കുസലോതി ന വുത്തോതി ചോദനാ.

൨൯൧. ആയാമതോപീതി പി-സദ്ദേന ഉബ്ബേധേനപി രസ്സാതി ദസ്സേതി. നീചകായാ ഹി താ ഹോന്തി. ഉച്ചാതി ഉച്ചകാ. നിസേവനം, നിസേവതി ഏത്ഥാതി വാ നിസേവിതം. നിസേവനഞ്ചേത്ഥ കണ്ഡുയിതവിനോദനത്ഥം ഘംസനം. തേനാഹ ‘‘ഖന്ധപ്പദേസേ ഘംസിതട്ഠാന’’ന്തി. ഉച്ചാതി അനീചാ, ഉബ്ബേധവന്തിയോതി അത്ഥോ. കാളാരികാതി വിരളദന്താ, വിസങ്ഗതദന്താതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘ദന്താന’’ന്തിആദി. കളാരതായാതി വിരളതായ. ആരഞ്ജിതാനീതി രഞ്ജിതാനി, വിലിഖിതാനീതി അത്ഥോ. കണേരുതായാതി കുടുമലസണ്ഠാനതായ. അയം വാതി ഏത്ഥ വാ-സദ്ദോ സംസയിതനിച്ഛയത്ഥോ യഥാ അഞ്ഞത്ഥാപി ‘‘അയം വാ ഇമേസം സമണബ്രാഹ്മണാനം സബ്ബബാലോ സബ്ബമൂള്ഹോ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൧.൧൮൧).

നാഗവനം വിയാതി മഹാഹത്ഥിനോ വാമനികാദീനഞ്ച പദദസ്സനട്ഠാനഭൂതം നാഗവനം വിയ. ആദിതോ പട്ഠായ യാവ നീവരണപ്പഹാനാ ധമ്മദേസനാ തഥാഗതസ്സ ബാഹിരപരിബ്ബാജകാദീനഞ്ച പദദസ്സനഭാവതോ. ആദിതോ പട്ഠായാതി ച ‘‘തം സുണാഹീ’’തി പദതോ പട്ഠായ. കുസലോ നാഗവനികോ വിയ യോഗാവചരോ പരിയേസനവസേന പമാണഗ്ഗഹണതോ. മത്ഥകേ ഠത്വാതി ഇമസ്സ സുത്തസ്സ പരിയോസാനേ ഠത്വാ. ഇമസ്മിമ്പി ഠാനേതി ‘‘ഏവമേവ ഖോ ബ്രാഹ്മണാ’’തിആദിനാ ഉപമേയ്യസ്സ അത്ഥസ്സ ഉപഞ്ഞാസനട്ഠാനേപി.

സ്വായന്തി (ദീ. നി. ടീ. ൧.൧൯൦) ഇധ-സദ്ദമത്തം ഗണ്ഹാതി, ന യഥാവിസേസിതബ്ബം ഇധ-സദ്ദം. തഥാ ഹി വക്ഖതി ‘‘കത്ഥചി പദപൂരണമത്തമേവാ’’തി. ലോകം ഉപാദായ വുച്ചതി ലോക-സദ്ദേന സമാനാധികരണഭാവേന വുത്തത്താ. സേസപദദ്വയേ പന സദ്ദന്തരസന്നിധാനമത്തേന തം തം ഉപാദായ വുത്തതാ ദട്ഠബ്ബാ. ഓകാസന്തി കഞ്ചി പദേസം ഇന്ദസാലഗുഹായ അധിപ്പേതത്താ. പദപൂരണമത്തമേവ ഓകാസാപദിസനസ്സപി അസമ്ഭവതോ.

തഥാഗത-സദ്ദാദീനം അത്ഥവിസേസോ മൂലപരിയായട്ഠകഥാ(മ. നി. അട്ഠ. ൧.൧൨) വിസുദ്ധിമഗ്ഗസംവണ്ണനാസു വുത്തോ ഏവ. തഥാഗതസ്സ സത്തനികായന്തോഗധതായ ‘‘ഇധ പന സത്തലോകോ അധിപ്പേതോ’’തി വത്വാ തത്ഥായം യസ്മിം സത്തനികായേ, യസ്മിഞ്ച ഓകാസേ ഉപ്പജ്ജതി, തം ദസ്സേതും ‘‘സത്തലോകേ ഉപ്പജ്ജമാനോപി ചാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ഇമസ്മിംയേവ ചക്കവാളേതി ഇമിസ്സാ ഏവ ലോകധാതുയാ. ‘‘അട്ഠാനമേതം, ഭിക്ഖവേ, അനവകാസോ, യം ഏകിസ്സാ ലോകധാതുയാ ദ്വേ അരഹന്തോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ അപുബ്ബം അചരിമം ഉപ്പജ്ജേയ്യു’’ന്തി (ദീ. നി. ൩.൧൬൧; മ. നി. ൩.൧൨൯; അ. നി. ൧.൨൭൮; നേത്തി. ൫൭; മി. പ. ൫.൧.൧) ഏത്ഥ ജാതിഖേത്തഭൂതാ ദസസഹസ്സിലോകധാതു ‘‘ഏകിസ്സാ ലോകധാതുയാ’’തി വുത്താ. ഇധ പന ഇമംയേവ ലോകധാതും സന്ധായ ‘‘ഇമസ്മിംയേവ ചക്കവാളേ’’തി വുത്തം. തിസ്സോ ഹി സങ്ഗീതിയോ ആരുള്ഹേ തേപിടകേ ബുദ്ധവചനേ വിസയഖേത്തം ആണാഖേത്തം ജാതിഖേത്തന്തി തിവിധേ ഖേത്തേ ഠപേത്വാ ഇമം ചക്കവാളം അഞ്ഞസ്മിം ചക്കവാളേ ബുദ്ധാ ഉപ്പജ്ജന്തീതി സുത്തം നത്ഥി, ന ഉപ്പജ്ജന്തീതി പന അത്ഥി. കഥം? ‘‘ന മേ ആചരിയോ അത്ഥി, സദിസോ മേ ന വിജ്ജതി (മ. നി. ൧.൨൮൫; ൨.൩൪൧; മഹാവ. ൧൧; കഥാ. ൪൦൫; മി. പ. ൪.൫.൧൧), ഏകോമ്ഹി സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ’’തി (മ. നി. ൧.൨൮൫; ൨.൩൪൧; കഥാ. ൪൦൫; മഹാവ. ൧൧) ഏവമാദീനി ഇമിസ്സാ ലോകധാതുയാ ഠത്വാ വദന്തേന ഭഗവതാ – ‘‘കിം പനാവുസോ, സാരിപുത്ത, അത്ഥേതരഹി അഞ്ഞോ സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ ഭഗവതാ സമസമോ സമ്ബോധിയന്തി ഏവം പുട്ഠാഹം, ഭന്തേ, നോതി വദേയ്യ’’ന്തി വത്വാ തസ്സ കാരണം ദസ്സേതും – ‘‘അട്ഠാനമേതം അനവകാസോ, യം ഏകിസ്സാ ലോകധാതുയാ ദ്വേ അരഹന്തോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ’’തി ഇമം സുത്തം ദസ്സേന്തേന ധമ്മസേനാപതിനാ ച ബുദ്ധാനം ഉപ്പത്തിട്ഠാനഭൂതം ഇമം ലോകധാതും ഠപേത്വാ അഞ്ഞത്ഥ അനുപ്പത്തി വുത്താ ഹോതീതി.

സുജാതായാതിആദിനാ വുത്തേസു ചതൂസു വികപ്പേസു പഠമോ വികപ്പോ ബുദ്ധഭാവായ ആസന്നതരപടിപത്തിദസ്സനവസേന വുത്തോ. ആസന്നതരായ ഹി പടിപത്തിയം ഠിതോ ‘‘ഉപ്പജ്ജതീ’’തി വുച്ചതി ഉപ്പാദസ്സ ഏകന്തികത്താ, പഗേവ പടിപത്തിയാ മത്ഥകേ ഠിതോ. ദുതിയോ ബുദ്ധഭാവാവഹപബ്ബജ്ജതോ പട്ഠായ ആസന്നപടിപത്തിദസ്സനവസേന, തതിയോ ബുദ്ധകരധമ്മപാരിപൂരിതോ പട്ഠായ ബുദ്ധഭാവായ പടിപത്തിദസ്സനവസേന. ന ഹി മഹാസത്താനം തുസിതഭവൂപപത്തിതോ പട്ഠായ ബോധിസമ്ഭാരസമ്ഭരണം നാമ അത്ഥി. ചതുത്ഥോ ബുദ്ധകരധമ്മസമാരമ്ഭതോ പട്ഠായ. ബോധിയാ നിയതഭാവാപത്തിതോ പഭുതി ഹി വിഞ്ഞൂഹി ‘‘ബുദ്ധോ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി വത്തും സക്കാ ഉപ്പാദസ്സ ഏകന്തികത്താ, യഥാ പന ‘‘തിട്ഠന്തി പബ്ബതാ, സന്ദന്തി നദിയോ’’തി തിട്ഠനസന്ദനകിരിയാനം അവിച്ഛേദമുപാദായ വത്തമാനപയോഗോ, ഏവം ഉപ്പാദത്ഥായ പടിപജ്ജനകിരിയായ അവിച്ഛേദമുപാദായ ചതൂസു വികപ്പേസു ‘‘ഉപ്പജ്ജതി നാമാ’’തി വുത്തം. സബ്ബപഠമം ഉപ്പന്നഭാവന്തി സബ്ബേഹി ഉപരി വുച്ചമാനേഹി വിസേസേഹി പഠമം തഥാഗതസ്സ ഉപ്പന്നതാസങ്ഖാതം അത്ഥിതാവിസേസം.

സോ ഭഗവാതി (അ. നി. ടീ. ൨.൩.൬൪) യോ ‘‘തഥാഗതോ അരഹ’’ന്തിആദിനാ കിത്തിതഗുണോ, സോ ഭഗവാ. ഇമം ലോകന്തി നയിദം മഹാജനസ്സ സമ്മുഖാമത്തം ലോകം സന്ധായ വുത്തം, അഥ ഖോ അനവസേസം പരിയാദായാതി ദസ്സേതും ‘‘സദേവക’’ന്തിആദി വുത്തം. തേനാഹ ‘‘ഇദാനി വത്തബ്ബം നിദസ്സേതീ’’തി. പജാതത്താതി യഥാസകം കമ്മകിലേസേഹി നിബ്ബത്തത്താ. പഞ്ചകാമാവചരദേവഗ്ഗഹണം പാരിസേസഞായേന ഇതരേസം പദന്തരേഹി സങ്ഗഹിതത്താ. സദേവകന്തി ച അവയവേന വിഗ്ഗഹോ സമുദായോ സമാസത്ഥോ. ഛട്ഠകാമാവചരദേവഗ്ഗഹണം പച്ചാസത്തിഞായേന. തത്ഥ ഹി സോ ജാതോ തന്നിവാസീ ച. ബ്രഹ്മകായികാദിബ്രഹ്മഗ്ഗഹണന്തി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. പച്ചത്ഥികപച്ചാമിത്തസമണബ്രാഹ്മണഗ്ഗഹണന്തി നിദസ്സനമത്തമേതം അപച്ചത്ഥികാനം അസമിതാബാഹിതപാപാനഞ്ച സമണബ്രാഹ്മണാനം സസ്സമണബ്രാഹ്മണിവചനേന ഗഹിതത്താ. കാമം ‘‘സദേവക’’ന്തിആദിവിസേസനാനം വസേന സത്തവിസയോ ലോക-സദ്ദോതി വിഞ്ഞായതി തുല്യയോഗവിസയത്താ തേസം, ‘‘സലോമകോ സപക്ഖകോ’’തിആദീസു പന അതുല്യയോഗേപി അയം സമാസോ ലബ്ഭതീതി ബ്യഭിചാരദസ്സനതോ പജാഗഹണന്തി ആഹ ‘‘പജാവചനേന സത്തലോകഗ്ഗഹണ’’ന്തി.

അരൂപിനോ സത്താ അത്തനോ ആനേഞ്ജവിഹാരേന വിഹരന്താ ‘‘ദിബ്ബന്തീതി ദേവാ’’തി ഇമം നിബ്ബചനം ലഭന്തീതി ആഹ ‘‘സദേവകഗ്ഗഹണേന അരൂപാവചരദേവലോകോ ഗഹിതോ’’തി. തേനേവാഹ ‘‘ആകാസാനഞ്ചായതനൂപഗാനം ദേവാനം സഹബ്യത’’ന്തി (അ. നി. ൩.൧൧൭). സമാരകഗ്ഗഹണേന ഛകാമാവചരദേവലോകോ ഗഹിതോ തസ്സ സവിസേസം മാരസ്സ വസേ വത്തനതോ. രൂപീ ബ്രഹ്മലോകോ ഗഹിതോ അരൂപീബ്രഹ്മലോകസ്സ വിസും ഗഹിതത്താ. ചതുപരിസവസേനാതി ഖത്തിയാദിചതുപരിസവസേന. ഇതരാ പന ചതസ്സോ പരിസാ സമാരകാദിഗ്ഗഹണേന ഗഹിതാ ഏവാതി. അവസേസസബ്ബസത്തലോകോ നാഗഗരുളാദിഭേദോ.

ഏത്താവതാ ഭാഗസോ ലോകം ഗഹേത്വാ യോജനം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി തേന തേന വിസേസേന അഭാഗസോവ ലോകം ഗഹേത്വാ യോജനം ദസ്സേതും ‘‘അപിചേത്ഥാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ഉക്കട്ഠപരിച്ഛേദതോതി ഉക്കംസഗഭിവിജാനനേന. പഞ്ചസു ഹി ഗതീസു ദേവലോകോവ സേട്ഠോ. തത്ഥാപി അരൂപിനോ ‘‘ദൂരസമുസ്സാരിതകിലേസദുക്ഖതായ, സന്തപണീതആനേഞ്ജവിഹാരസമങ്ഗിതായ, അതിവിയ ദീഘായുകതായാ’’തി ഏവമാദീഹി വിസേസേഹി അതിവിയ ഇതരേഹി ഉക്കട്ഠാ. ബ്രഹ്മാ മഹാനുഭാവോതിആദിം ദസസഹസ്സിയം മഹാബ്രഹ്മുനോ വസേന വദതി. ‘‘ഉക്കട്ഠപരിച്ഛേദതോ’’തി ഹി വുത്തം. അനുത്തരന്തി സേട്ഠം നവലോകുത്തരം. ഭാവാനുക്കമോ ഭാവവസേന പരേസം അജ്ഝാസയവസേന ‘‘സദേവക’’ന്തിആദീനം പദാനം അനുക്കമോ. തീഹാകാരേഹീതി ദേവമാരബ്രഹ്മസഹിതതാസങ്ഖാതേഹി തീഹി പകാരേഹി. തീസു പദേസൂതി ‘‘സദേവക’’ന്തിആദീസു തീസു പദേസു. തേന തേനാകാരേനാതി സദേവകത്താദിനാ തേന തേന പകാരേന. തേധാതുകമേവ പരിയാദിന്നന്തി പോരാണാ പനാഹൂതി യോജനാ.

അഭിഞ്ഞാതി യ-കാരലോപേനായം നിദ്ദേസോ, അഭിജാനിത്വാതി അയമേത്ഥ അത്ഥോതി ആഹ ‘‘അഭിഞ്ഞായ, അധികേന ഞാണേന ഞത്വാ’’തി. അനുമാനാദിപടിക്ഖേപോതി അനുമാനഉപമാനഅത്ഥാപത്തിആദിപടിക്ഖേപോ ഏകപ്പമാണത്താ. സബ്ബത്ഥ അപ്പടിഹതഞാണാചാരതായ ഹി സബ്ബപച്ചക്ഖാ ബുദ്ധാ ഭഗവന്തോ. അനുത്തരം വിവേകസുഖന്തി ഫലസമാപത്തിസുഖം. തേന വീതിമിസ്സാപി കദാചി ഭഗവതോ ധമ്മദേസനാ ഹോതീതി ആഹ ‘‘ഹിത്വാപീ’’തി. ഭഗവാ ഹി ധമ്മം ദേസേന്തോ യസ്മിം ഖണേ പരിസാ സാധുകാരം വാ ദേതി, യഥാസുതം വാ ധമ്മം പച്ചവേക്ഖതി, തം ഖണം പുബ്ബഭാഗേന പരിച്ഛിന്ദിത്വാ ഫലസമാപത്തിം സമാപജ്ജതി, യഥാപരിച്ഛേദഞ്ച സമാപത്തിതോ വുട്ഠായ ഠിതട്ഠാനതോ പട്ഠായ ധമ്മം ദേസേതി.

ദേസകായത്തേന ആണാദിവിധിനാ അതിസജ്ജനം പബോധനം ദേസനാതി സാ പരിയത്തിധമ്മവസേന വേദിതബ്ബാതി ആഹ ‘‘ദേസനായ താവ ചതുപ്പദികായപി ഗാഥായാ’’തിആദി. സാസിതബ്ബപുഗ്ഗലഗതേന യഥാപരാധാദിസാസിതബ്ബഭാവേന അനുസാസനം തദങ്ഗവിനയാദിവസേന വിനയനം സാസനന്തി തം പടിപത്തിധമ്മവസേന വേദിതബ്ബന്തി ആഹ ‘‘സീലസമാധിവിപസ്സനാ’’തിആദി. കുസലാനന്തി മഗ്ഗകുസലാനം, കുസലാനന്തി വാ അനവജ്ജാനം. തേന ഫലധമ്മാനമ്പി സങ്ഗഹോ സിദ്ധോ ഹോതി. ആദിഭാവോ സീലദിട്ഠീനം തമ്മൂലകത്താ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാനം. തസ്മിം തസ്മിം അത്ഥേ കഥാവധിസദ്ദപ്പബന്ധോ ഗാഥാവസേന സുത്തവസേന ച വവത്ഥിതോ പരിയത്തിധമ്മോ, യോ ഇധേവ ‘‘ദേസനാ’’തി വുത്തോ. തസ്സ പന അത്ഥോ വിസേസേന സീലാദി ഏവാതി ആഹ ‘‘ഭഗവാ ഹി ധമ്മം ദേസേന്തോ…പേ… നിബ്ബാനം ദസ്സേതീ’’തി. തത്ഥ സീലം ദസ്സേത്വാതി സീലഗ്ഗഹണേന സസമ്ഭാരം സീലം ഗഹിതം. തഥാ മഗ്ഗഗ്ഗഹണേന സസമ്ഭാരോ മഗ്ഗോതി തദുഭയേന അനവസേസതോ പരിയത്തിഅത്ഥം പരിയാദിയതി. തേനാതി സീലാദിദസ്സനേന. അത്ഥവസേന ഹി ഇധ ദേസനായ ആദികല്യാണാദിഭാവോ അധിപ്പേതോ. കഥികസണ്ഠിതീതി കഥികസ്സ സണ്ഠാനം കഥനവസേന സമവട്ഠാനം.

ന സോ സാത്ഥം ദേസേതി നിയ്യാനത്ഥവിരഹതോ തസ്സാ ദേസനായ. ഏകബ്യഞ്ജനാദിയുത്താ വാതി സിഥിലാദിഭേദേസു ബ്യഞ്ജനേസു ഏകപ്പകാരേനേവ, ദ്വിപ്പകാരേനേവ വാ ബ്യഞ്ജനേന യുത്താ വാ ദമിളഭാസാ വിയ. സബ്ബത്ഥ നിരോട്ഠം കത്വാ വത്തബ്ബതായ സബ്ബനിരോട്ഠബ്യഞ്ജനാ വാ കിരാതഭാസാ വിയ. സബ്ബത്ഥേവ വിസ്സജ്ജനീയയുത്തതായ സബ്ബവിസ്സട്ഠബ്യഞ്ജനാ വാ യവനഭാസാ വിയ. സബ്ബത്ഥേവ സാനുസാരതായ സബ്ബനിഗ്ഗഹിതബ്യഞ്ജനാ വാ പാരസികാദിമിലക്ഖഭാസാ വിയ. സബ്ബാപേസാ ഏകദേസബ്യഞ്ജനവസേനേവ പവത്തിയാ അപരിപുണ്ണബ്യഞ്ജനാതി കത്വാ ‘‘അബ്യഞ്ജനാ’’തി വുത്താ. അമക്ഖേത്വാതി അപലിച്ഛേത്വാ അവിനാസേത്വാ, അഹാപേത്വാതി വാ അത്ഥോ.

ഭഗവാ യമത്ഥം ഞാപേതും ഏകഗാഥമ്പി ഏകവാക്യമ്പി ദേസേതി, തമത്ഥം തായ ദേസനായ സബ്ബസോ പരിപുണ്ണമേവ കത്വാ ദേസേതി, ഏവം സബ്ബത്ഥാതി ആഹ ‘‘ഏകദേസനാപി അപരിപുണ്ണാ നത്ഥീ’’തി. ഉല്ലുമ്പനസഭാവസണ്ഠിതേനാതി സംകിലേസപക്ഖതോ വട്ടദുക്ഖതോ ച ഉദ്ധരണസഭാവാവട്ഠിതേന ചിത്തേന. തസ്മാതി യസ്മാ സിക്ഖാത്തയസങ്ഗഹം സകലം സാസനം ഇധ ‘‘ബ്രഹ്മചരിയ’’ന്തി അധിപ്പേതം, തസ്മാ. ബ്രഹ്മചരിയന്തി ഇമിനാ സമാനാധികരണാനി സബ്ബപദാനി യോജേത്വാ അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘സോ ധമ്മം ദേസേതി…പേ… പകാസേതീതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ’’തി ആഹ.

ദൂരസമുസ്സാരിതമാനസ്സേവ സാസനേ സമ്മാപടിപത്തി സമ്ഭവതി, ന മാന ജാതികസ്സാതി ആഹ ‘‘നിഹതമാനത്താ’’തി. ഉസ്സന്നത്താതി ബഹുലഭാവതോ. ഭോഗാരോഗ്യാദിവത്ഥുകാ മദാ സുപ്പഹേയ്യാ ഹോന്തി നിമിത്തസ്സ അനവട്ഠാനതോ’ ന തഥാ കുലവിജ്ജാമദാതി ഖത്തിയബ്രാഹ്മണകുലീനാനം പബ്ബജിതാനമ്പി ജാതിവിജ്ജാ നിസ്സായ മാനജപ്പനം ദുപ്പജഹന്തി ആഹ ‘‘യേഭുയ്യേന ഹി…പേ… മാനം കരോന്തീ’’തി. വിജാതിതായാതി നിഹീനജാതിതായ. പതിട്ഠാതും ന സക്കോന്തീതി സുവിസുദ്ധിം കത്വാ സീലം രക്ഖിതും ന സക്കോന്തി. സീലവസേന ഹി സാസനേ പതിട്ഠാതി. പതിട്ഠാതുന്തി വാ സച്ചപടിവേധേന ലോകുത്തരായ പതിട്ഠായ പതിട്ഠാതും. യേഭുയ്യേന ഹി ഉപനിസ്സയസമ്പന്നാ സുജാതാ ഏവ ഹോന്തി, ന ദുജ്ജാതാ.

പരിസുദ്ധന്തി രാഗാദീനം അച്ചന്തമേവ പഹാനദീപനതോ നിരുപക്കിലേസതായ സബ്ബസോ വിസുദ്ധം. സദ്ധം പടിലഭതീതി പോഥുജ്ജനികസദ്ധാവസേന സദ്ദഹതി. വിഞ്ഞുജാതികാനഞ്ഹി ധമ്മസമ്പത്തിഗഹണപുബ്ബികാ സദ്ധാസിദ്ധി ധമ്മപമാണധമ്മപ്പസന്നഭാവതോ. ജായമ്പതികാ വസന്തീതി കാമം ‘‘ജായമ്പതികാ’’തി വുത്തേ ഘരസാമികഘരസാമിനിവസേന ദ്വിന്നംയേവ ഗഹണം വിഞ്ഞായതി. യസ്സ പന പുരിസസ്സ അനേകാ പജാപതിയോ ഹോന്തി, തത്ഥ കിം വത്തബ്ബം? ഏകായപി തായ വാസോ സമ്ബാധോതി ദസ്സനത്ഥം ‘‘ദ്വേ’’തി വുത്തം. രാഗാദിനാ സകിഞ്ചനട്ഠേന, ഖേത്തവത്ഥുആദിനാ സപലിബോധട്ഠേന. രാഗരജാദീനം ആഗമനപഥതാപി ഉപ്പജ്ജനട്ഠാനതാ ഏവാതി ദ്വേപി വണ്ണനാ ഏകത്ഥാ, ബ്യഞ്ജനമേവ നാനം. അലഗ്ഗനട്ഠേനാതി അസജ്ജനട്ഠേന അപ്പടിബദ്ധഭാവേന. ഏവം അകുസലകുസലപ്പവത്തീനം ഠാനഭാവേന ഘരാവാസപബ്ബജ്ജാനം സമ്ബാധബ്ഭോകാസതം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി കുസലപ്പവത്തിയാ ഏവ അട്ഠാനഠാനഭാവേന തേസം തം ദസ്സേതും ‘‘അപിചാ’’തിആദി വുത്തം.

സങ്ഖേപകഥാതി വിസും വിസും പദുദ്ധാരം അകത്വാ സങ്ഖേപതോ അത്ഥവണ്ണനാ. ഏകമ്പി ദിവസന്തി ഏകദിവസമത്തമ്പി. അഖണ്ഡം കത്വാതി ദുക്കടമത്തസ്സപി അനാപജ്ജനേന അഖണ്ഡിതം കത്വാ. കിലേസമലേന അമലീനന്തി തണ്ഹാസംകിലേസാദിവസേന അസംകിലിട്ഠം കത്വാ. പരിദഹിത്വാതി നിവാസേത്വാ ചേവ പാരുപിത്വാ ച. അഗാരവാസോ അഗാരം ഉത്തരപദലോപേന, തസ്സ വഡ്ഢിആവഹം അഗാരസ്സ ഹിതം. ഭോഗക്ഖന്ധോതി ഭോഗരാസി ഭോഗസമുദായോ. ആബന്ധനട്ഠേനാതി ‘‘പുത്തോ നത്താ’’തിആദിനാ പേമവസേന സപരിച്ഛേദം സമ്ബന്ധനട്ഠേന. ‘‘അമ്ഹാകമേതേ’’തി ഞായന്തീതി ഞാതീ. പിതാമഹപിതുപുത്താദിവസേന പരിവത്തനട്ഠേന പരിവട്ടോ.

൨൯൨. സാമഞ്ഞവാചീപി സിക്ഖാ-സദ്ദോ സാജീവ-സദ്ദസന്നിധാനതോ ഉപരി വുച്ചമാനവിസേസാപേക്ഖായ ച വിസേസനിവിട്ഠോവ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘യാ ഭിക്ഖൂനം അധിസീലസങ്ഖാതാ സിക്ഖാ’’തി. സിക്ഖിതബ്ബട്ഠേന സിക്ഖാ. സഹ ആജീവന്തി ഏത്ഥാതി സാജീവോ. സിക്ഖനഭാവേനാതി സിക്ഖായ സാജീവേ ച സിക്ഖനഭാവേന. സിക്ഖം പരിപൂരേന്തോതി സീലസംവരം പരിപൂരേന്തോ. സാജീവഞ്ച അവീതിക്കമന്തോതി – ‘‘നാമകായോ പദകായോ നിരുത്തികായോ ബ്യഞ്ജനകായോ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൩൯) വുത്തസിക്ഖാപദം ഭഗവതോ വചനം അവീതിക്കമന്തോ ഹുത്വാതി അത്ഥോ. ഇദമേവ ച ദ്വയം ‘‘സിക്ഖന’’ന്തി വുത്തം. തത്ഥ സാജീവാനതിക്കമോ സിക്ഖാപാരിപൂരിയാ പച്ചയോ. തതോ ഹി യാവ മഗ്ഗാ സിക്ഖാപാരിപൂരീ ഹോതീതി.

പജഹിത്വാതി സമാദാനവസേന പരിച്ചജിത്വാ. പഹീനകാലതോ പട്ഠായ…പേ… വിരതോവാതി ഏതേന പഹാനസ്സ വിരതിയാ ച സമാനകാലതം ദസ്സേതി. യദി ഏവം ‘‘പഹായാ’’തി കഥം പുരിമകാലനിദ്ദേസോതി? തഥാ ഗഹേതബ്ബതം ഉപാദായ. ധമ്മാനഞ്ഹി പച്ചയപച്ചയുപ്പന്നഭാവേ അപേക്ഖിതേ സഹജാതാനമ്പി പച്ചയപച്ചയുപ്പന്നഭാവേന ഗഹണം പുരിമപച്ഛിമഭാവേനേവ ഹോതീതി ഗഹണപവത്തിആകാരവസേന പച്ചയഭൂതേസു ഹിരോത്തപ്പഞാണാദീസു പഹാനകിരിയായ പുരിമകാലവോഹാരോ, പച്ചയുപ്പന്നാസു ച വിരതീസു വിരമണകിരിയായ അപരകാലവോഹാരോ ച ഹോതീതി ‘‘പഹായ പടിവിരതോ ഹോതീ’’തി വുത്തം. പഹായാതി വാ സമാദാനകാലവസേന വുത്തം, പച്ഛാ വീതിക്കമിതബ്ബവത്ഥുസമായോഗവസേന പടിവിരതോതി. പഹായാതി വാ –

‘‘നിഹന്ത്വാന തമോഖന്ധം, ഉദിതോയം ദിവാകരോ;

വണ്ണപഭായ ഭാസേതി, ഓഭാസേത്വാ സമുഗ്ഗതോ’’തി ച. (വിസുദ്ധി. മഹാടീ. ൨.൫൭൮) –

ഏവമാദീസു വിയ സമാനകാലവസേന വേദിതബ്ബോ. അഥ വാ പാണോ അതിപാതീയതി ഏതേനാതി പാണാതിപാതോ, പാണഘാതഹേതുഭൂതോ അഹിരികാനോത്തപ്പദോസമോഹവിഹിം സാദികോ ചേതനാപധാനോ സംകിലേസധമ്മോ, തം സമാദാനവസേന പഹായ. തതോ…പേ… വിരതോവ ഹോതീതി അവധാരണേന തസ്സാ വിരതിയാ കാലാദിവസേന അപരിയന്തതം ദസ്സേതി. യഥാ ഹി അഞ്ഞേ സമാദിന്നവിരതികാപി അനവട്ഠിതചിത്തതായ ലാഭജീവികാദിഹേതു സമാദാനം ഭിന്ദന്തേവ, ന ഏവമയം. അയം പന പഹീനകാലതോ പട്ഠായ ഓരതോ വിരതോതി. അദിന്നാദാനം പഹായാതിആദീസുപി ഇമിനാ നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

ദണ്ഡനം ദണ്ഡനിപാതനം ദണ്ഡോ. മുഗ്ഗരാദിപഹരണവിസേസോപി ഇധ പഹരണവിസേസോതി അധിപ്പേതോ. തേനാഹ ‘‘ഠപേത്വാ ദണ്ഡം സബ്ബമ്പി അവസേസം ഉപകരണ’’ന്തി. ദണ്ഡനസങ്ഖാതസ്സ പരവിഹേഠനസ്സ പരിവജ്ജിതഭാവദീപനത്ഥം ദണ്ഡസത്ഥാനം നിക്ഖേപവചനന്തി ആഹ ‘‘പരൂപഘാതത്ഥായാ’’തിആദി. വിഹിംസനഭാവതോതി വിബാധനഭാവതോ. ലജ്ജീതി ഏത്ഥ വുത്തലജ്ജായ ഓത്തപ്പമ്പി വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. ന ഹി പാപജിഗുച്ഛനപാപുത്താസരഹിതം, പാപഭയം വാ അലജ്ജനം അത്ഥി. യസ്സ വാ ധമ്മഗരുതായ ധമ്മസ്സ ച അത്താധീനത്താ അത്താധിപതിഭൂതാ ലജ്ജാകിച്ചകാരീ, തസ്സ ലോകാധിപതിഭൂതം ഓത്തപ്പം കിച്ചകരന്തി വത്തബ്ബമേവ നത്ഥീതി ‘‘ലജ്ജീ’’ഇച്ചേവ വുത്തം. ദയം മേത്തചിത്തതം ആപന്നോതി കസ്മാ വുത്തം, നനു ദയാ-സദ്ദോ ‘‘അദയാപന്നോ’’തിആദീസു കരുണായ വത്തതീതി? സച്ചമേതം, അയം പന ദയാ-സദ്ദോ അനുരക്ഖണത്ഥം അന്തോനീതം കത്വാ പവത്തമാനോ മേത്തായ ച കരുണായ ച പവത്തതീതി ഇധ മേത്തായ പവത്തമാനോ വുത്തോ. മിജ്ജതി സിനിയ്ഹതീതി മേത്താ, സാ ഏതസ്സ അത്ഥീതി മേത്തം, മേത്തം ചിത്തം ഏതസ്സ അത്ഥീതി മേത്തചിത്തോ, തസ്സ ഭാവോ മേത്തചിത്തതാ, മേത്താഇച്ചേവ അത്ഥോ.

സബ്ബപാണഭൂതഹിതാനുകമ്പീതി ഏതേന തസ്സാ വിരതിയാ സത്തവസേന അപരിയന്തതം ദസ്സേതി. പാണഭൂതേതി പാണജാതേ. അനുകമ്പകോതി കരുണായനകോ. യസ്മാ പന മേത്താ കരുണായ വിസേസപച്ചയോ ഹോതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘തായ ഏവ ദയാപന്നതായാ’’തി. ഏവം യേഹി ധമ്മേഹി പാണാതിപാതാ വിരതി സമ്പജ്ജതി, തേഹി ലജ്ജാമേത്താകരുണാധമ്മേഹി സമങ്ഗിഭാവോ ദസ്സിതോ, സദ്ധിം പിട്ഠിവട്ടകധമ്മേഹീതി ദട്ഠബ്ബം. ഏത്ഥാഹ – കസ്മാ ‘‘പാണാതിപാതം പഹായാ’’തി ഏകവചനനിദ്ദേസോ കതോ, നനു നിരവസേസാനം പാണാനം അതിപാതതോ വിരതി ഇധാധിപ്പേതാ? തഥാ ഹി വുത്തം ‘‘സബ്ബപാണഭൂതഹിതാനുകമ്പീ വിഹരതീ’’തി. തേനേവ ഹി അട്ഠകഥായം ‘‘സബ്ബേ പാണഭൂതേ ഹിതേന അനുകമ്പകോ’’തി പുഥുവചനനിദ്ദേസോതി? സച്ചമേതം, പാണഭാവസാമഞ്ഞവസേന പനേത്ഥ പാളിയം ആദിതോ ഏകവചനനിദ്ദേസോ കതോ, സബ്ബസദ്ദസന്നിധാനേന പുഥുത്തം വിഞ്ഞായമാനമേവാതി സാമഞ്ഞനിദ്ദേസം അകത്വാ ഭേദവചനിച്ഛാവസേന ദസ്സേതും അട്ഠകഥായം ബഹുവചനവസേന അത്ഥോ വുത്തോ. കിഞ്ച ഭിയ്യോ – സാമഞ്ഞതോ സംവരസമാദാനം, തബ്ബിസേസതോ സംവരഭേദോതി ഇമസ്സ വിസേസസ്സ ദസ്സനത്ഥം അയം വചനഭേദോ കതോതി വേദിതബ്ബം. വിഹരതീതി വുത്തപ്പകാരോ ഹുത്വാ ഏകസ്മിം ഇരിയാപഥേ ഉപ്പന്നം ദുക്ഖം അഞ്ഞേന ഇരിയാപഥേന വിച്ഛിന്ദിത്വാ അത്തഭാവം ഹരതി പവത്തേതീതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘ഇരിയതി പാലേതീ’’തി.

ന കേവലം കായവചീപയോഗവസേന ആദാനമേവ, അഥ ഖോ ആകങ്ഖപിസ്സ പരിച്ചത്തവത്ഥുവിസയാവാതി ദസ്സേതും ‘‘ചിത്തേനപീ’’തിആദി വുത്തം. ഥേനേതി ഥേയ്യം കരോതീതി ഥേനോ, ചോരോ. സുചിഭൂതേനാതി ഏത്ഥ സുചിഭാവോ അധികാരതോ സദ്ദന്തരസന്നിധാനതോ ച ഥേയ്യസംകിലേസവിരമണന്തി ആഹ ‘‘അഥേനത്തായേവ സുചിഭൂതേനാ’’തി. കാമഞ്ചേത്ഥ ‘‘ലജ്ജീ ദയാപന്നോ’’തിആദി ന വുത്തം, അധികാരവസേന പന അത്ഥതോ വാ വുത്തമേവാതി വേദിതബ്ബം. യഥാ ഹി ലജ്ജാദയോ പാണാതിപാതപഹാനസ്സ വിസേസപച്ചയോ, ഏവം അദിന്നാദാനപഹാനസ്സപീതി, തസ്മാ സാപി പാളി ആനേത്വാ വത്തബ്ബാ. ഏസ നയോ ഇതോ പരേസുപി. അഥ വാ സുചിഭൂതേനാതി ഏതേന ഹിരോത്തപ്പാദീഹി സമന്നാഗമോ, അഹിരികാദീനഞ്ച പഹാനം വുത്തമേവാതി ‘‘ലജ്ജീ’’തിആദി ന വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം.

അസേട്ഠചരിയന്തി അസേട്ഠാനം ചരിയം, അസേട്ഠം വാ ചരിയം. മിഥുനാനം വുത്താകാരേന സദിസഭൂതാനം അയന്തി മിഥുനോ, യഥാവുത്തോ ദുരാചാരോ. ആരാചാരീ മേഥുനാതി ഏതേന – ‘‘ഇധ ബ്രാഹ്മണ, ഏകച്ചോ…പേ… ന ഹേവ ഖോ മാതുഗാമേന സദ്ധിം ദ്വയംദ്വയസമാപത്തിം സമാപജ്ജതി, അപിച ഖോ മാതുഗാമസ്സ ഉച്ഛാദനപരിമദ്ദനന്ഹാപനസമ്ബാഹനം സാദിയതി, സോ തദസ്സാദേതി, തം നികാമേതി, തേന ച വിത്തിം ആപജ്ജതീ’’തിആദിനാ (അ. നി. ൭.൫൦) വുത്താ സത്തവിധമേഥുനസംയോഗാപി പടിവിരതി ദസ്സിതാതി ദട്ഠബ്ബം.

സച്ചേന സച്ചന്തി പുരിമേന വചീസച്ചേന പച്ഛിമം വചീസച്ചം സന്ദഹതി അസച്ചേന അനന്തരികത്താ. തേനാഹ ‘‘യോ ഹീ’’തിആദി. ഹലിദ്ദിരാഗോ വിയ ന ഥിരകതോ ഹോതീതി ഏത്ഥ കഥായ അനവട്ഠിതഭാവേന ഹലിദ്ദിരാഗസദിസതാ വേദിതബ്ബാ, ന പുഗ്ഗലസ്സ. പാസാണലേഖാ വിയാതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. സദ്ധാ അയതി പവത്തതി ഏത്ഥാതി സദ്ധായോ, സദ്ധായോ ഏവ സദ്ധായികോ യഥാ ‘‘വേനയികോ’’തി (മ. നി. ൧.൨൪൬; അ. നി. ൮.൧൧; പാരാ. ൮), സദ്ധായ വാ അയിതബ്ബോ സദ്ധായികോ, സദ്ധേയ്യോതി അത്ഥോ. വത്തബ്ബതം ആപജ്ജതിവിസംവാദനതോതി അധിപ്പായോ.

അനുപ്പദാതാതി (ദീ. നി. ടീ. ൧.൯; അ. നി. ടീ. ൨.൪.൧൯൮) അനുബലപ്പദാതാ, അനുവത്തനവസേന വാ പദാതാ. കസ്സ പന അനുവത്തനം പദാനഞ്ചാതി? ‘‘സഹിതാന’’ന്തി വുത്തത്താ സന്ധാനസ്സാതി വിഞ്ഞായതി. തേനാഹ ‘‘സന്ധാനാനുപ്പദാതാ’’തി. യസ്മാ പന അനുവത്തനവസേന സന്ധാനസ്സ പദാനം ആധാനം, രക്ഖണം വാ ദള്ഹീകരണം ഹോതി. തേന വുത്തം ‘‘ദ്വേ ജനേ സമഗ്ഗേ ദിസ്വാ’’തിആദി. ആരമന്തി ഏത്ഥാതി ആരാമോ, രമിതബ്ബട്ഠാനം. യസ്മാ പന ആ-കാരേന വിനാപി അയമത്ഥോ ലബ്ഭതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘സമഗ്ഗരാമോതിപി പാളി, അയമേവേത്ഥ അത്ഥോ’’തി.

ഏത്ഥാതി –

‘‘നേലങ്ഗോ സേതപച്ഛാദോ, ഏകാരോ വത്തതീ രഥോ;

അനീഘം പസ്സ ആയന്തം, ഛിന്നസോതം അബന്ധന’’ന്തി. (സം. നി. ൪.൩൪൭; ഉദാ. ൬൫; പേടകോ. ൨൫;ദീ. നി. ടീ. ൧.൯) –

ഇമിസ്സാ ഗാഥായ. സീലഞ്ഹേത്ഥ ‘‘നേലങ്ഗ’’ന്തി വുത്തം. തേനേവാഹ – ചിത്തോ ഗഹപതി, ‘‘നേലങ്ഗന്തി ഖോ, ഭന്തേ, സീലാനമേതം അധിവചന’’ന്തി (സം. നി. ൪.൩൪൭; ദീ. നി. ടീ. ൧.൯). സുകുമാരാതി അഫരുസതായ മുദുകാ. പുരസ്സ ഏസാതി ഏത്ഥ പുര-സദ്ദോ തന്നിവാസീവാചകോ ദട്ഠബ്ബോ ‘‘ഗാമോ ആഗതോ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ടീ. ൧.൯) വിയ. തേനേവാഹ ‘‘നഗരവാസീന’’ന്തി. മനം അപ്പായതി വഡ്ഢേതീതി മനാപാ. തേന വുത്തം ‘‘ചിത്തവുദ്ധികരാ’’തി.

കാലവാദീതിആദി സമ്ഫപ്പലാപാപടിവിരതസ്സ പടിപത്തിദസ്സനം. അത്ഥസംഹിതാപി ഹി വാചാ അയുത്തകാലപയോഗേന അത്ഥാവഹാ ന സിയാതി അനത്ഥവിഞ്ഞാപനവാചം അനുലോമേതി, തസ്മാ സമ്ഫപ്പലാപം പജഹന്തേന അകാലവാദിതാ പരിഹരിതബ്ബാതി വുത്തം ‘‘കാലവാദീ’’തി. കാലേ വദന്തേനപി ഉഭയാനത്ഥസാധനതോ അഭൂതം പരിവജ്ജേതബ്ബന്തി ആഹ ‘‘ഭൂതവാദീ’’തി. ഭൂതഞ്ച വദന്തേന യം ഇധലോക-പരലോക-ഹിതസമ്പാദകം, തദേവ വത്തബ്ബന്തി ദസ്സേതും ‘‘അത്ഥവാദീ’’തി വുത്തം. അത്ഥം വദന്തേനപി ലോകിയധമ്മസന്നിസ്സിതമേവ അവത്വാ ലോകുത്തരധമ്മസന്നിസ്സിതം കത്വാ വത്തബ്ബന്തി ദസ്സനത്ഥം ‘‘ധമ്മവാദീ’’തി വുത്തം. യഥാ ച അത്ഥോ ലോകുത്തരധമ്മസന്നിസ്സിതോ ഹോതി, തംദസ്സനത്ഥം ‘‘വിനയവാദീ’’തി വുത്തം. പഞ്ചന്നഞ്ഹി സംവരവിനയാനം, പഞ്ചന്നഞ്ച പഹാനവിനയാനം വസേന വുച്ചമാനോ അത്ഥോ നിബ്ബാനാധിഗമഹേതുഭാവതോ ലോകുത്തരധമ്മസന്നിസ്സിതോ ഹോതീതി. ഏവം ഗുണവിസേസയുത്തോവ അത്ഥോ വുച്ചമാനോ ദേസനാകോസല്ലേ സതി സോഭതി, കിച്ചകരോ ച ഹോതി, ന അഞ്ഞഥാതി ദസ്സേതും ‘‘നിധാനവതിം വാചം ഭാസിതാ’’തി വുത്തം. ഇദാനി തം ദേസനാകോസല്ലം വിഭാവേതും ‘‘കാലേനാ’’തിആദിമാഹ. പുച്ഛാദിവസേന ഹി ഓതിണ്ണവാചാവത്ഥുസ്മിം ഏകംസാദിബ്യാകരണവിഭാഗം സല്ലക്ഖേത്വാ ഠപനാഹേതുഉദാഹരണം സംസന്ദനാദിം തംതംകാലാനുരൂപം വിഭാവേന്തിയാ പരിമിതപരിച്ഛിന്നരൂപായ വിപുലതര-ഗമ്ഭീരോദാര-പരമത്ഥ-വിത്ഥാരസങ്ഗാഹികായ കഥായ ഞാണബലാനുരൂപം പരേ യാഥാവതോ ധമ്മേ പതിട്ഠാപേന്തോ ‘‘ദേസനാകുസലോ’’തി വുച്ചതീതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥയോജനാ വേദിതബ്ബാ.

൨൯൩. ഏവം പടിപാടിയാ സത്ത മൂലസിക്ഖാപദാനി വിഭാവേത്വാ സതിപി അഭിജ്ഝാദിപഹാനഇന്ദ്രിയസംവരസതിസമ്പജഞ്ഞജാഗരിയാനുയോഗാദികേ ഉത്തരദേസനായം വിഭാവേതും തം പരിഹരിത്വാ ആചാരസീലസ്സേവ വിഭജനവസേന പാളി പവത്താതി തദത്ഥം വിവരിതും ‘‘ബീജഗാമഭൂതഗാമസമാരമ്ഭാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ബീജാനം ഗാമോ സമൂഹോ ബീജഗാമോ. ഭൂതാനം ജാതാനം നിബ്ബത്താനം രുക്ഖഗച്ഛലതാദീനം സമൂഹോ ഭൂതഗാമോ. നനു ച രുക്ഖാദയോ ചിത്തരഹിതതായ ന ജീവാ, ചിത്തരഹിതതാ ച പരിപ്ഫന്ദാഭാവതോ ഛിന്നേ വിരുഹനതോ വിസദിസജാതികഭാവതോ ചതുയോനിഅപരിയാപന്നതോ ച വേദിതബ്ബാ, വുഡ്ഢി പന പവാളസിലാലവണാനമ്പി വിജ്ജതീതി ന തേസം ജീവഭാവേ കാരണം, വിസയഗ്ഗഹണഞ്ച നേസം പരികപ്പനാമത്തം സുപനം വിയ ചിഞ്ചാദേനം, തഥാ ദോഹളാദയോ, തത്ഥ കസ്മാ ബീജഗാമഭൂതഗാമസമാരമ്ഭാ പടിവിരതി ഇച്ഛിതാതി? സമണസാരുപ്പതോ തന്നിവാസിസത്താനുരക്ഖണതോ ച. തേനേവാഹ – ‘‘ജീവസഞ്ഞിനോ ഹി മോഘപുരിസ മനുസ്സാ രുക്ഖസ്മി’’ന്തിആദി (പാചി. ൮൯).

മൂലമേവ ബീജം മൂലബീജം, മൂലബീജം ഏതസ്സാതിപി മൂലബീജം. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. ഫളുബീജന്തി പബ്ബബീജം. പച്ചയന്തരസമവായേ സദിസഫലുപ്പത്തിയാ വിസേസകാരണഭാവതോ വിരുഹണസമത്ഥേ സാരഫലേ നിരുള്ഹോ ബീജസദ്ദോ തദത്ഥസംസിദ്ധിയാ മൂലാദീസുപി കേസുചി പവത്തതീതി മൂലാദിതോ നിവത്തനത്ഥം ഏകേന ബീജ-സദ്ദേന വിസേസേത്വാ വുത്തം ‘‘ബീജബീജ’’ന്തി ‘‘രൂപരൂപം (വിസുദ്ധി. ൨.൪൪൯), ദുക്ഖദുക്ഖ’’ന്തി (സം. നി. ൪.൩൨൭; ൫.൧൬൫; നേത്തി. ൧൧) ച യഥാ. കസ്മാ പനേത്ഥ ബീജഗാമഭൂതഗാമം ഉദ്ധരിത്വാ ബീജഗാമോ ഏവ നിദ്ദിട്ഠോതി? ന ഖോ പനേതം ഏവം ദട്ഠബ്ബം, നനു അവോചുമ്ഹ – ‘‘മൂലമേവ ബീജം മൂലബീജം, മൂലബീജം ഏതസ്സാതിപി മൂലബീജ’’ന്തി. തത്ഥ പുരിമേന ബീജഗാമോ നിദ്ദിട്ഠോ, ദുതിയേന ഭൂതഗാമോ, ദുവിധോപേസ മൂലബീജഞ്ച മൂലബീജഞ്ച മൂലബീജന്തി സാമഞ്ഞനിദ്ദേസേന, ഏകസേസനയേന വാ ഉദ്ദിട്ഠോതി വേദിതബ്ബോ. തേനേവാഹ ‘‘പഞ്ചവിധസ്സാ’’തിആദി. നീലതിണരുക്ഖാദികസ്സാതി അല്ലതിണസ്സ ചേവ അല്ലരുക്ഖാദികസ്സ ച. ആദി-സദ്ദേന ഓസധിഗച്ഛലതാദീനം സങ്ഗഹോ.

ഏകം ഭത്തം ഏകഭത്തം, തം അസ്സ അത്ഥീതി ഏകഭത്തികോ. സോ പന രത്തിഭോജനേനപി സിയാതി തന്നിവത്തനത്ഥം ആഹ ‘‘രത്തൂപരതോ’’തി. ഏവമ്പി അപരണ്ഹഭോജീപി സിയാ ഏകഭത്തികോതി തന്നിവത്തനത്ഥം ‘‘വിരതോ വികാലഭോജനാ’’തി വുത്തം. അരുണുഗ്ഗമനകാലതോ പട്ഠായ യാവ മജ്ഝന്ഹികാ അയം ബുദ്ധാദീനം അരിയാനം ആചിണ്ണസമാചിണ്ണോ ഭോജനസ്സ കാലോ നാമ, തദഞ്ഞോ വികാലോ. അട്ഠകഥായം പന ദുതിയപദേന രത്തിഭോജനസ്സ പടിക്ഖിത്തത്താ ‘‘അതിക്കന്തേ മജ്ഝന്ഹികേ യാവ സൂരിയത്ഥങ്ഗമനാ ഭോജനം വികാലഭോജനം നാമാ’’തി വുത്തം.

‘‘സബ്ബപാപസ്സ അകരണ’’ന്തിആദിനയപ്പവത്തം (ദീ. നി. ൨.൯൦; ധ. പ. ൧൮൩; നേത്തി. ൩൦, ൫൦, ൧൧൬, ൧൨൪) ഭഗവതോ സാസനം അച്ചന്തരാഗുപ്പത്തിയാ നച്ചാദിദസ്സനം ന അനുലോമേതീതി ആഹ ‘‘സാസനസ്സ അനനുലോമത്താ’’തി. അത്തനാ പയോജിയമാനം, പരേഹി പയോജാപിയമാനഞ്ച നച്ചം നച്ചഭാവസാമഞ്ഞേന പാളിയം ഏകേനേവ നച്ച-സദ്ദേന ഗഹിതം, തഥാ ഗീതവാദിത-സദ്ദേന ചാതി ആഹ ‘‘നച്ചനനച്ചാപനാദിവസേനാ’’തി. ആദി-സദ്ദേന ഗായനഗായാപനവാദനവാദാപനാനി സങ്ഗയ്ഹന്തി. ദസ്സനേന ചേത്ഥ സവനമ്പി സങ്ഗഹിതം വിരൂപേകസേസനയേന. യഥാസകം വിസയസ്സ ആലോചനസഭാവതായ വാ പഞ്ചന്നം വിഞ്ഞാണാനം സവനകിരിയായപി ദസ്സനസങ്ഖേപസബ്ഭാവതോ ‘‘ദസ്സനാ’’ഇച്ചേവ വുത്തം. തേനാഹ ‘‘പഞ്ചഹി വിഞ്ഞാണേഹി ന കഞ്ചി ധമ്മം പടിവിജാനാതി അഞ്ഞത്ര അഭിനിപാതമത്താ’’തി. അവിസൂകഭൂതസ്സ ഗീതസ്സ സവനം കദാചി വട്ടതീതി ആഹ ‘‘വിസൂകഭൂതാ ദസ്സനാ’’തി. തഥാ ഹി വുത്തം പരമത്ഥജോതികായം ഖുദ്ദകട്ഠകഥായം (ഖു. പാ. അട്ഠ. ൨.പച്ഛിമപഞ്ചസിക്ഖാപദവണ്ണനാ) ‘‘ധമ്മൂപസംഹിതം ഗീതം വട്ടതി, ഗീതൂപസംഹിതോ ധമ്മോ ന വട്ടതീ’’തി. യം കിഞ്ചീതി ഗന്ഥിതം വാ അഗന്ഥിതം വാ യം കിഞ്ചി പുപ്ഫം. ഗന്ധജാതന്തി ഗന്ധജാതികം. തസ്സപി ‘‘യം കിഞ്ചീ’’തി വചനതോ പിസിതസ്സ അപിസിതസ്സപി യസ്സ കസ്സചി വിലേപനാദി ന വട്ടതീതി ദസ്സേതി.

ഉച്ചാതി ഉച്ച-സദ്ദേന സമാനത്ഥം ഏകം സദ്ദന്തരം. സേതി ഏത്ഥാതി സയനം. ഉച്ചാസയനം മഹാസയനഞ്ച സമണസാരുപ്പരഹിതം അധിപ്പേതന്തി ആഹ ‘‘പമാണാതിക്കന്തം അകപ്പിയത്ഥരണ’’ന്തി. ആസനഞ്ചേത്ഥ സയനേനേവ സങ്ഗഹിതന്തി ദട്ഠബ്ബം. യസ്മാ പന ആധാരേ പടിക്ഖിത്തേ തദാധാരാ കിരിയാ പടിക്ഖിത്താവ ഹോതി, തസ്മാ ‘‘ഉച്ചാസയനമഹാസയനാ’’ഇച്ചേവ വുത്തം, അത്ഥതോ പന തദുപഭോഗഭൂതനിസജ്ജാനിപജ്ജനേഹി വിരതി ദസ്സിതാതി ദട്ഠബ്ബം. അഥ വാ ഉച്ചാസയനമഹാസയനഞ്ച ഉച്ചാസയനമഹാസയനഞ്ച ഉച്ചാസയനമഹാസയനന്തി ഏതസ്മിം അത്ഥേ ഏകസേസേന അയം നിദ്ദേസോ കതോ യഥാ ‘‘നാമരൂപപച്ചയാ സളായതന’’ന്തി (മ. നി. ൩.൧൨൬; സം. നി. ൨.൧; ഉദാ. ൧), ആസനകിരിയാപുബ്ബകത്താ വാ സയനകിരിയായ സയനഗ്ഗഹണേന ആസനമ്പി ഗഹിതന്തി വേദിതബ്ബം.

ദാരുമാസകോതി യേ വോഹാരം ഗച്ഛന്തീതി ഇതി-സദ്ദേന ഏവംപകാരേ ദസ്സേതി. അഞ്ഞേഹി ഗാഹാപനേ ഉപനിക്ഖിത്തസാദിയനേ ച പടിഗ്ഗഹണത്ഥോ ലബ്ഭതീതി ആഹ ‘‘നേവ നം ഉഗ്ഗണ്ഹാതി, ന ഉഗ്ഗണ്ഹാപേതി, ന ഉപനിക്ഖിത്തം സാദിയതീ’’തി. അഥ വാ തിവിധം പടിഗ്ഗഹണം കായേന വാചായ മനസാതി. തത്ഥ കായേന പടിഗ്ഗഹണം ഉഗ്ഗണ്ഹനം, വാചായ പടിഗ്ഗഹണം ഉഗ്ഗഹാപനം, മനസാ പടിഗ്ഗഹണം സാദിയനന്തി തിവിധമ്പി പടിഗ്ഗഹണം ഏകജ്ഝം ഗഹേത്വാ ‘‘പടിഗ്ഗഹണാ’’തി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘നേവ നം ഉഗ്ഗണ്ഹാതീ’’തിആദി. ഏസ നയോ ആമകധഞ്ഞപടിഗ്ഗഹണാതിആദീസുപി. നീവാരാദിഉപധഞ്ഞസ്സ സാലിആദിമൂലധഞ്ഞന്തോഗധത്താ വുത്തം ‘‘സത്തവിധസ്സാ’’തി. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ച വസാനി ഭേസജ്ജാനി അച്ഛവസം മച്ഛവസം സുസുകാവസം സുകരവസം ഗദ്രഭവസ’’ന്തി (മഹാവ. ൨൬൨) വുത്തത്താ ഇദം ഓദിസ്സ അനുഞ്ഞാതം നാമ, തസ്സ പന ‘‘കാലേ പടിഗ്ഗഹിത’’ന്തി (മഹാവ. ൨൬൨) വുത്തത്താ പടിഗ്ഗഹണം വട്ടതി. സതി പച്ചയേതി ആഹ ‘‘അഞ്ഞത്ര ഓദിസ്സ അനുഞ്ഞാതാ’’തി.

സരൂപേന വഞ്ചനം രൂപകൂടം, പതിരൂപേന വഞ്ചനാതി അത്ഥോ. അങ്ഗേന അത്തനോ സരീരാവയവേന വഞ്ചനം അങ്ഗകൂടം. ഗഹണവസേന വഞ്ചനം ഗഹണകൂടം. പടിച്ഛന്നം കത്വാ വഞ്ചനം പടിച്ഛന്നകൂടം. അക്കമതീതി നിപ്പീളേതി, പുബ്ബഭാഗേ അക്കമതീതി സമ്ബന്ധോ.

ഹദയന്തി നാളിആദീനം മാനഭാജനാനം അബ്ഭന്തരം. തിലാദീനം നാളിആദീഹി മിനനകാലേ ഉസ്സാപിതസിഖായേവ സിഖാ. സിഖാഭേദോ തസ്സാഹാപനം.

കേചീതി സാരസമാസാചരിയാ, ഉത്തരവിഹാരവാസിനോ ച. വധോതി മുട്ഠിപഹാരകസാതാളനാദീഹി വിഹേസനം, വിബാധനന്തി അത്ഥോ. വിഹേഠനത്ഥോപി ഹി വധ-സദ്ദോ ദിസ്സതി ‘‘അത്താനംവധിത്വാ വധിത്വാ രോദതീ’’തിആദീസു (പാചി. ൮൭൯, ൮൮൧). യഥാ ഹി അപരിഗ്ഗഹഭാവസാമഞ്ഞേ സതിപി പബ്ബജിതേഹി അപ്പടിഗ്ഗഹിതബ്ബവത്ഥുവിഭാഗസന്ദസ്സനത്ഥം ഇത്ഥികുമാരിദാസിദാസാദയോ വിഭാഗേന വുത്താ. ഏവം പരസ്സ ഹരണഭാവതോ അദിന്നാദാനഭാവസാമഞ്ഞേ സതിപി തുലാകൂടാദയോ അദിന്നാദാനവിസേസഭാവദസ്സനത്ഥം വിഭാഗേന വുത്താ, ന ഏവം പാണാതിപാതപരിയായസ്സ വധസ്സ പുന ഗഹണേ പയോജനം അത്ഥി, തത്ഥ സയംകാരോ, ഇധ പരംകാരോതി ച ന സക്കാ വത്തും ‘‘കായവചീപയോഗസമുട്ഠാപികാ ചേതനാ ഛപ്പയോഗാ’’തി വചനതോ. തസ്മാ യഥാവുത്തോ ഏവേത്ഥ അത്ഥോ യുത്തോ. അട്ഠകഥായം പന ‘‘വധോതി മാരണ’’ന്തി വുത്തം, തമ്പി പോഥനമേവ സന്ധായാതി ച സക്കാ വിഞ്ഞാതും മാരണ-സദ്ദസ്സപി വിഹിംസനേ ദിസ്സനതോ.

൨൯൪. ചീവരപിണ്ഡപാതാനം യഥാക്കമം കായകുച്ഛിപരിഹരണമത്തജോതനായം അവിസേസതോ അട്ഠന്നം പരിക്ഖാരാനം അന്തരേ തപ്പയോജനതാ സമ്ഭവതീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘തേ സബ്ബേപീ’’തിആദിമാഹ. ഏതേപീതി നവപരിക്ഖാരികാദയോപി അപ്പിച്ഛാവ സന്തുട്ഠാവ. ന ഹി തത്ഥകേന മഹിച്ഛതാ, അസന്തുട്ഠിതാ വാ ഹോതീതി.

ചതൂസു ദിസാസു സുഖം വിഹരതി, തതോ ഏവ സുഖവിഹാരട്ഠാനഭൂതാ ചതസ്സോ ദിസാ അസ്സ സന്തീതി വാ ചാതുദ്ദിസോ. തത്ഥ ചായം സത്തേ വാ സങ്ഖാരേ വാ ഭയേന ന പടിഹഞ്ഞതീതി അപ്പടിഘോ. ദ്വാദസവിധസ്സ സന്തോസസ്സ വസേന സന്തുസ്സനകോ സന്തുസ്സമാനോ. ഇതരീതരേനാതി ഉച്ചാവചേന. പരിസ്സയാനം ബാഹിരാനം സീഹബ്യഗ്ഘാദീനം, അബ്ഭന്തരാനഞ്ച കാമച്ഛന്ദാദീനം കായചിത്തുപദ്ദവാനം അഭിഭവനതോ പരിസ്സയാനം സഹിതാ. ഥദ്ധഭാവകരഭയാഭാവേന അച്ഛമ്ഭീ. ഏകോ അസഹായോ. തതോ ഏവ ഖഗ്ഗമിഗസിങ്ഗസദിസതായ ഖഗ്ഗവിസാണകപ്പോ ചരേയ്യാതി അത്ഥോ.

ഛിന്നപക്ഖോ, അസഞ്ജാതപക്ഖോ വാ സകുണോ ഗന്തും ന സക്കോതീതി ‘‘പക്ഖീ സകുണോ’’തി പക്ഖി-സദ്ദേന വിസേസേത്വാ സകുണോ പാളിയം വുത്തോതി ആഹ ‘‘പക്ഖയുത്തോ സകുണോ’’തി. യസ്സ സന്നിധികാരപരിഭോഗോ കിഞ്ചി ഠപേതബ്ബം സാപേക്ഖായ ഠപനഞ്ച നത്ഥി, താദിസോ അയം ഭിക്ഖൂതി ദസ്സേന്തോ ‘‘അയം പനേത്ഥ സങ്ഖേപത്ഥോ’’തിആദിമാഹ. അരിയന്തി അപേന്തി തതോ ദോസാ, തേഹി വാ ആരകാതി അരിയോതി ആഹ ‘‘അരിയേനാതി നിദ്ദോസേനാ’’തി. അജ്ഝത്തന്തി അത്തനി. നിദ്ദോസസുഖന്തി നിരാമിസസുഖം കിലേസവജ്ജരഹിതത്താ.

൨൯൫. യഥാവുത്തേ സീലസംവരേ പതിട്ഠിതസ്സേവ ഇന്ദ്രിയസംവരോ ഇച്ഛിതബ്ബോ തദധിട്ഠാനതോ, തസ്സ ച പരിപാലകഭാവതോതി വുത്തം ‘‘സോ ഇമിനാ അരിയേന സീലക്ഖന്ധേന സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖൂ’’തി. സേസപദേസൂതി ‘‘ന നിമിത്തഗ്ഗാഹീ ഹോതീ’’തിആദീസു പദേസു. യസ്മാ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൧.൧൫) വുത്തം, തസ്മാ തസ്സ ലീനത്ഥപ്പകാസിനിയം സംവണ്ണനായം (വിസുദ്ധി. മഹാടീ. ൧.൧൫) വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. രൂപാദീസു നിമിത്താദിഗ്ഗാഹപരിവജ്ജനലക്ഖണത്താ ഇന്ദ്രിയസംവരസ്സ കിലേസേഹി അനവസിത്തസുഖതാ അവികിണ്ണസുഖതാ ചസ്സ വുത്താ.

൨൯൬. പച്ചയസമ്പത്തിന്തി പച്ചയപാരിപൂരിം. ഇമേ ചത്താരോതി സീലസംവരോ സന്തോസോ ഇന്ദ്രിയസംവരോ സതിസമ്പജഞ്ഞന്തി ഇമേ ചത്താരോ അരഞ്ഞവാസസ്സ സമ്ഭാരാ. തിരച്ഛാനഗതേഹി വത്തബ്ബതം ആപജ്ജതി ഇസിസിങ്ഗസ്സ പിതുആദയോ വിയ. വനചരകേഹീതി വനചരകമാതുഗാമേഹി. ഭേരവസദ്ദം സാവേന്തി, താവതാ അപലായന്താനം ഹത്ഥേഹി സീസം…പേ… കരോന്തി. പണ്ണത്തിവീതിക്കമസങ്ഖാതം കാളകം വാ. മിച്ഛാവിതക്കസങ്ഖാതം തിലകം വാ. തന്തി പീതിം വിഭൂതഭാവേന ഉപട്ഠാനതോ ഖയതോ സമ്മസന്തോ.

വിവിത്തന്തി ജനവിവിത്തം. തേനാഹ ‘‘സുഞ്ഞ’’ന്തി. സാ ച വിവിത്തതാ നിസ്സദ്ദഭാവേന ലക്ഖിതബ്ബാതി ആഹ ‘‘അപ്പസദ്ദം അപ്പനിഗ്ഘോസ’’ന്തി. ആവസഥഭൂതം സേനാസനം വിഹരിതബ്ബട്ഠേന വിഹാരസേനാസനം. മസാരകാദി മഞ്ചപീഠം തത്ഥ അത്ഥരിതബ്ബം ഭിസിഉപധാനഞ്ച മഞ്ചപീഠസമ്ബന്ധിതോ മഞ്ചപീഠസേനാസനം. ചിമിലികാദി ഭൂമിയം സന്ഥരിതബ്ബതായ സന്ഥതസേനാസനം. രുക്ഖമൂലാദി പടിക്കമിതബ്ബട്ഠാനം ചങ്കമനാദീനം ഓകാസഭാവതോ ഓകാസസേനാസനം.

‘‘അനുച്ഛവികം ദസ്സേന്തോ’’തി വത്വാ തമേവ അനുച്ഛവികഭാവം വിഭാവേതും ‘‘തത്ഥ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. അച്ഛന്നന്തി ഇട്ഠകഛദനാദിനാ അന്തമസോ രുക്ഖസാഖാഹിപി ന ഛന്നം.

ഭത്തസ്സ പച്ഛതോതി ഭത്തഭുഞ്ജനസ്സ പച്ഛതോ. ഊരുബദ്ധാസനന്തി ഊരൂനം അധോബന്ധനവസേന നിസജ്ജം. ഹേട്ഠിമകായസ്സ അനുജുകട്ഠപനം നിസജ്ജാവചനേനേവ ബോധിതന്തി. ഉജും കായന്തി ഏത്ഥ കായ-സദ്ദോ ഉപരിമകായവിസയോതി ആഹ ‘‘ഉപരിമം സരീരം ഉജുകം ഠപേത്വാ’’തി. തം പന ഉജുകട്ഠപനം സരൂപതോ പയോജനതോ ച ദസ്സേതും ‘‘അട്ഠാരസാ’’തിആദി വുത്തം. ന പണമന്തീതി ന ഓണമന്തി. ന പരിപതതീതി ന വിഗച്ഛതി, വീഥിം ന വിലങ്ഘേതി. തതോ ഏവ പുബ്ബേനാപരം വിസേസപ്പത്തിയാ കമ്മട്ഠാനം വുദ്ധിം ഫാതിം ഉപഗച്ഛതി. മുഖസമീപേതി മുഖസ്സ സമീപേ നാസികഗ്ഗേ വാ ഉത്തരോട്ഠേ വാ. ഇധ പരി-സദ്ദോ അഭി-സദ്ദേന സമാനത്ഥോതി ആഹ ‘‘കമ്മട്ഠാനാഭിമുഖ’’ന്തി, ബഹിദ്ധാ പുഥുത്താരമ്മണതോ നിവാരേത്വാ കമ്മട്ഠാനംയേവ പുരക്ഖത്വാതി അത്ഥോ. പരീതി പരിഗ്ഗഹട്ഠോ ‘‘പരിണായികാ’’തിആദീസു (ധ. സ. ൧൬) വിയ. നിയ്യാനട്ഠോ പടിപക്ഖതോ നിഗ്ഗമനട്ഠോ, തസ്മാ പരിഗ്ഗഹിതനിയ്യാനസതിന്തി സബ്ബഥാ ഗഹിതാസമ്മോസം പരിച്ചത്തസമ്മോസം സതിം കത്വാ, പരമം സതിനേപക്കം ഉപട്ഠപേത്വാതി അത്ഥോ.

വിക്ഖമ്ഭനവസേനാതി ഏത്ഥ വിക്ഖമ്ഭനം അനുപ്പാദനം അപ്പവത്തനം ന പടിപക്ഖേന സുപ്പഹീനതാ. പഹീനത്താതി ച പഹീനസദിസതം സന്ധായ വുത്തം ഝാനസ്സ അനധിഗതതാ. തഥാപി നയിദം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം വിയ സഭാവതോ വിഗതാഭിജ്ഝം, അഥ ഖോ ഭാവനാവസേന. തേനാഹ ‘‘ന ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസദിസേനാ’’തി. ഏസേവ നയോതി യഥാ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം സഭാവേന വിഗതാഭിജ്ഝം അബ്യാപന്നഞ്ച, ന ഭാവനായ വിക്ഖമ്ഭിതത്താ, ന ഏവമിദം. ഇദം പന ചിത്തം ഭാവനായ പരിസോധിതത്താ അബ്യാപന്നം വിഗതഥിനമിദ്ധം അനുദ്ധതം നിബ്ബിചികിച്ഛഞ്ചാതി അത്ഥോ. ഇദം ഉഭയന്തി സതിസമ്പജഞ്ഞമാഹ.

൨൯൭. ഉച്ഛിന്ദിത്വാ പാതേന്തീതി ഏത്ഥ ഉച്ഛിന്ദനം പാതനഞ്ച താസം പഞ്ഞാനം അനുപ്പന്നാനം ഉപ്പജ്ജിതും അപ്പദാനമേവ. ഇതി മഹഗ്ഗതാനുത്തരപഞ്ഞാനം ഏകച്ചായ ച പരിത്തപഞ്ഞായ അനുപ്പത്തിഹേതുഭൂതാ നീവരണാ ധമ്മാ ഇതരായ ച സമത്ഥതം വിഹനന്തിയേവാതി പഞ്ഞായ ദുബ്ബലീകരണാ വുത്താ. ഇദമ്പി പഠമജ്ഝാനം വേനേയ്യസന്താനേ പതിട്ഠാപിയമാനം ഞാണം പജ്ജതി ഏത്ഥാതി ഞാണപദം. ഞാണം വളഞ്ജേതി ഏത്ഥാതി ഞാണവളഞ്ജം.

൨൯൯. ന താവ നിട്ഠം ഗതോ ബാഹിരകാനം ഞാണേന അക്കന്തട്ഠാനാനിപി സിയുന്തി. യദി ഏവം അനഞ്ഞസാധാരണേ മഗ്ഗഞാണപദേ കഥം ന നിട്ഠങ്ഗതോതി ആഹ ‘‘മഗ്ഗക്ഖണേപീ’’തിആദി. തീസു രതനേസു നിട്ഠം ഗതോ ഹോതീതി ബുദ്ധസുബുദ്ധതം ധമ്മസുധമ്മതം സങ്ഘസുപ്പടിപത്തിതഞ്ച ആരബ്ഭ ഞാണേന നിട്ഠം നിച്ഛയം ഉപഗതോ ഹോതി. കാമഞ്ചേത്ഥ പഠമമഗ്ഗേനേവ സബ്ബസോ വിചികിച്ഛായ പഹീനത്താ സബ്ബസ്സപി അരിയസാവകസ്സ കങ്ഖാ വാ വിമതി വാ നത്ഥി, തത്ഥ പന യഥാ പഞ്ഞാവേപുല്ലപ്പത്തസ്സ അരഹതോ സവിസയേ ഞാണം സവിസേസം ഓഗാഹതി, ന തഥാ അനാഗാമിആദീനന്തി രതനത്തയേ സാതിസയം ഞാണനിച്ഛയഗമനം സന്ധായ ‘‘അഗ്ഗമഗ്ഗവസേന തത്ഥനിട്ഠാഗമനം വുത്ത’’ന്തി വുത്തം. യം പനേത്ഥ അവിഭത്തം, തം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവാതി.

ചൂളഹത്ഥിപദോപമസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.