൫. നിവാപസുത്തവണ്ണനാ

൨൬൧. നിവപ്പതീതി നിവാപോ, നിവാപം വത്തേതി, നിവാപഭോജനം വാ ഏതസ്സാതി നേവാപികോ, നിവാപേന മിഗേ പലോഭേത്വാ ഗണ്ഹനകമാഗവികോ. തിണബീജാനീതി നിവാപതിണബീജാനി. വപ്പന്തി സസ്സം വിയ വപിതബ്ബട്ഠേന വപ്പം. ‘‘മയം വിയ അഞ്ഞേ കേ ഈദിസം ലഭിസ്സന്തീ’’തി മാനമദം ആപജ്ജിസ്സന്തി. വിസ്സട്ഠസതിഭാവന്തി അനുസ്സങ്കിതപരിസങ്കിതഭാവം. തിരച്ഛാനാ ഹി വിജാതിയബലവതിരച്ഛാനവസനട്ഠാനേസു സാസങ്കാ ഉബ്ബിഗ്ഗഹദയാ അപ്പമത്താ ഹോന്തി വിസേസതോ മാഗവികാദിമനുസ്സൂപചാരേ, രസതണ്ഹായ പന ബദ്ധാ പമാദം ആപജ്ജസ്സന്തി. നിവപതി ഏത്ഥാതി നിവാപോ, നിവാപഭൂമി നിവാപട്ഠാനം. തേനാഹ ‘‘നിവാപട്ഠാനേ’’തി. ‘‘യഥാകാമകരണീയാ’’തി വുത്തമത്ഥം വിവരിതും ‘‘ഏകം കിരാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ നീവാരവനം വിയാതി നീവാരസ്സ സമൂഹോ വിയ. നീവാരോ നാമ അരഞ്ഞേ സയംജാതവീഹിജാതി. മേഘമാലാ വിയാതി മേഘഘടാ വിയ. ഏകഗ്ഘനന്തി ഏകജ്ഝം വിയ അവിരട്ഠം. പക്കമന്തീതി ആസങ്കപരിസങ്കാ ഹുത്വാ പക്കമന്തി. കണ്ണേ ചാലയമാനാതി അനാസങ്കന്താനം പഹട്ഠാകാരദസ്സനം. മണ്ഡലഗുമ്ബന്തി മണ്ഡലകാകാരേന ഠിതം ഗുമ്ബം.

൨൬൨. കപ്പേത്വാതി ഉപമാഭാവേന പരികപ്പേത്വാ. മിഗേ അത്തനോ വസേ വത്താപനം വസീഭാവോ. സോ ഏവ ഇജ്ഝനട്ഠേന ഇദ്ധി, പഭാവനട്ഠേന ആനുഭാവോ.

൨൬൩. ഭയേന ഭോഗതോതി ഭയേന സഹ സഭയം നിവാപപരിഭോഗതോ. ബലവീരിയന്തി കായബലഞ്ച ഉട്ഠാനവീരിയഞ്ച. അട്ഠകഥായം പന ബലമേവ വീരിയം. ബലന്തി ച സരീരബലം, തഞ്ച അത്ഥതോ മനസികാരമഗ്ഗേഹി അപരാപരം സഞ്ചരണകവാതോതി വുത്തം ‘‘അപരാപരം സഞ്ചരണവായോധാതൂ’’തി.

൨൬൪. സിക്ഖിതകേരാടികാതി പരിചിതസാഠേയ്യാ, വഞ്ചകാതി അത്ഥോ. ഇദ്ധിമന്തോ വിയ ആനുഭാവവന്തോ വിയ. പചുരജനേഹി പരഭൂതാ ജാതാതി പരജനാ, മഹാഭൂതാ. തേനാഹ ‘‘യക്ഖാ’’തി. സമന്താ സപ്പദേസന്തി സമന്തതോ പദേസവന്തം വിപുലോകാസസന്നിവാസട്ഠാനം. തസ്സ പന സപ്പദേസതാ മഹാഓകാസതായാതി വുത്തം ‘‘മഹന്തം ഓകാസ’’ന്തി.

൨൬൫. ഘട്ടേസ്സന്തീതി ‘‘സഭയസമുട്ഠാന’’ന്തി സഞ്ഞാദാനവസേന ചിത്തം ചേതേസ്സന്തി, താസേസ്സന്തീതി അത്ഥോ. പരിച്ചജിസ്സന്തീതി നിബ്ബിസിസ്സന്തി. മഹല്ലകോതി ജാതിയാ മഹല്ലകോ ജിണ്ണോ. ദുബ്ബലോതി ബ്യാധിവസേന, പകതിയാ വാ ബലവിരഹിതോ.

൨൬൭. നിവാപസദിസതായ നിവാപോതി വാ. ലോകപരിയാപന്നം ഹുത്വാ കിലേസേഹി ആമസിതബ്ബതായ ലോകാമിസാനീതി വാ. വട്ടേ ആമിസഭൂതത്താ വട്ടാമിസഭൂതാനം. വസം വത്തേതീതി കാമഗുണേഹി കാമഗുണേ ഗിദ്ധേ സത്തേ തസ്സേവ ഗേധസ്സ വസേന അത്തനോ വസേ വത്തേതീതി. തേനാഹ –

‘‘അന്തലിക്ഖചരോ പാസോ, യ്വായം ചരതി മാനസോ;

തേന തം ബാധയിസ്സാമി, ന മേ സമണ മോക്ഖസീ’’തി. (സം. നി. ൧.൧൫൧; മഹാവ. ൩൩);

അയന്തി പഠമമിഗജാതൂപമാ. വാനപത്ഥസ്സ സതോവ പപഞ്ചപരദത്തികാദിസപുത്തദാരനിക്ഖമനം സന്ധായാഹ ‘‘സപുത്തഭരിയപബ്ബജ്ജായാ’’തി.

൨൬൮. കാമതോ ചിത്തസ്സ വിമുത്തി ഇധ ചേതോവിമുത്തീതി അധിപ്പേതാതി ആഹ ‘‘ചേതോവിമുത്തി നാമ…പേ… ഉപ്പന്നഅജ്ഝാസയോ’’തി. കാമേ വിസ്സജ്ജേത്വാ പുന തത്ഥ നിമുഗ്ഗതായ ദുതിയസമണബ്രാഹ്മണാ ദുതിയമിഗജാതൂപമാ വുത്താ.

൨൬൯. തതിയസമണബ്രാഹ്മണാ യഥാപരിച്ചത്തേ കാമേ പരിച്ചജിത്വാ ഏവം ഠിതാ, ന ദുതിയാ വിയ തത്ഥ നിമുഗ്ഗാതി അധിപ്പായേന ‘‘കിം പന തേ അകംസൂ’’തി പുച്ഛതി. ഇതരേ കാമം ഉജുകം കാമഗുണേസു ന നിമുഗ്ഗാ, പരിയായേന പന നിമുഗ്ഗാ ദിട്ഠിജാലേന ച അജ്ഝോത്ഥടാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഗാമനിഗമജനപദരാജധാനിയോ’’തിആദിമാഹ. ദിട്ഠിജാലമ്പി തണ്ഹാജാലാനുഗതമേവാതി ആഹ ‘‘മാരസ്സ പാപിമതോ ദിട്ഠിജാലേന പരിക്ഖിപിത്വാ’’തി.

൨൭൧. ഖന്ധകിലേസാഭിസങ്ഖാരമാരാ വാ ഇധ മാരഗ്ഗഹണേന ഗഹിതാതി ദട്ഠബ്ബം. അക്ഖീനി ഭിന്ദി ദട്ഠും അസമത്ഥഭാവാപാദനേന. തേനാഹ ‘‘വിപസ്സനാപാദകജ്ഝാന’’ന്തിആദി. കിഞ്ചാപി മാരോ യം കിഞ്ചി ഝാനം സമാപന്നസ്സപി ഭിക്ഖുനോ ചിത്തം ഇമം നാമ ആരമ്മണം നിസ്സായ വത്തതീതി ന ജാനാതി, ഇധാധിപ്പേതസ്സ പന ഭിക്ഖുനോ വസേന ‘‘വിപസ്സനാപാദകജ്ഝാന’’ന്തി വുത്തം. തേനേവ പരിയായേനാതി ‘‘ന മാരസ്സ അക്ഖീനി ഭിന്ദീ’’തി ഏവമാദിനാ യഥാവുത്തപരിയായേന. അദസ്സനം ഗതോതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. ചക്ഖുസ്സ പദം പതിട്ഠാതി ച ഇധ ആരമ്മണം അധിപ്പേതം തം പരിഗ്ഗയ്ഹ പവത്തനതോതി ആഹ ‘‘അപ്പതിട്ഠം നിരാരമ്മണ’’ന്തി. സോതി മാരോ. ദിസ്വാതി ദസ്സനഹേതു. യസ്മാ മഗ്ഗേന ചതുസച്ചദസ്സനഹേതു ആസവാ ന പരിക്ഖീണാ. ഫലക്ഖണേ ഹി തേ ഖീണാതി വുച്ചന്തീതി.

ലോകേതി സത്തലോകേ സങ്ഖാരലോകേ ച. സത്തവിസത്തഭാവേനാതി ലഗ്ഗഭാവേന ചേവ സവിസേസം ആസത്തഭാവേന ച. അഥ വാതിആദിനാ നിദ്ദേസനയവസേന (മഹാനി. ൩, ചൂളനി. മേത്തഗൂമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൨൨, ൨൩; ചൂളനി. ഖഗ്ഗവിസാണസുത്തനിദ്ദേസ ൧൨൪) വിസത്തികാപദം നിദ്ദിസതി. വിസതാതി വിത്ഥടാ രൂപാദീസു തേഭൂമകധമ്മേസു ബ്യാപനവസേന വിസടാതി പുരിമവചനമേവ തകാരസ്സ ടകാരം കത്വാ വുത്തം. വിസാലാതി വിപുലാ. വിസക്കതീതി പരിസക്കതി സഹതി. രത്തോ ഹി രാഗവത്ഥുനാ പാദേന താലിയമാനോപി സഹതി. ഓസക്കനം, വിപ്ഫന്ദനം വാ വിസക്കനന്തിപി വദന്തി. വിസംഹരതീതി യഥാ തഥാ കാമേസു ആനിസംസം ദസ്സേന്തീ വിവിധേഹി ആകാരേഹി നേക്ഖമ്മാഭിമുഖപ്പവത്തിതോ ചിത്തം സംഹരതി സങ്ഖിപതി, വിസം വാ ദുക്ഖം, തം ഹരതി ഉപനേതീതി അത്ഥോ. വിസംവാദികാതി അനിച്ചാദിം നിച്ചാദിതോ ഗണ്ഹാപേന്തീ വിസംവാദികാ ഹോതി. ദുക്ഖനിബ്ബത്തകസ്സ കമ്മസ്സ ഹേതുഭാവതോ വിസമൂലാ, വിസം വാ ദുക്ഖദുക്ഖാദിഭൂതാ വേദനാ മൂലം ഏതിസ്സാതി വിസമൂലാ. ദുക്ഖസമുദയത്താ വിസം ഫലം ഏതിസ്സാതി വിസഫലാ. തണ്ഹായ രൂപാദികസ്സ ദുക്ഖസ്സേവ പരിഭോഗോ ഹോതി, ന അമതസ്സാതി സാ ‘‘വിസപരിഭോഗാ’’തി വുത്താ. സബ്ബത്ഥ നിരുത്തിവസേന സദ്ദസിദ്ധി വേദിതബ്ബാ. യോ പനേത്ഥ പധാനോ അത്ഥോ, തം ദസ്സേതും പുന ‘‘വിസാലാ വാ പനാ’’തിആദി വുത്തം. നിത്തിണ്ണോ ഉത്തിണ്ണോതി ഉപസഗ്ഗവസേന പദം വഡ്ഢിതം. നിരവസേസതോ വാ തിണ്ണോ നിത്തിണ്ണോ. തേന തേന മഗ്ഗേന ഉദ്ധമുദ്ധം തിണ്ണോ ഉത്തിണ്ണോ. യം പനേത്ഥ അത്ഥതോ അവിഭത്തം, തം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

നിവാപസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.