൮. മധുപിണ്ഡികസുത്തവണ്ണനാ

൧൯൯. ജാതിവനന്തി സയംജാതം വനം. തേനാഹ ‘‘അരോപിമ’’ന്തി. പടിസല്ലാനത്ഥായാതി ഏകീഭാവത്ഥായ, പുഥുത്താരമ്മണതോ വാ ചിത്തം പടിനിവത്തേത്വാ അച്ചന്തസന്തേ നിബ്ബാനേ ഫലസമാപത്തിവസേന അല്ലീയാപനത്ഥം. ദണ്ഡോ പാണിമ്ഹി അസ്സാതി ദണ്ഡപാണി. യഥാ സോ ‘‘ദണ്ഡപാണീ’’തി വുച്ചതി, തം ദസ്സേതും ‘‘അയഞ്ഹീ’’തിആദി വുത്തം. ദണ്ഡവിത്തതായാതി ദണ്ഡേ സോണ്ഡതായ. സോ ഹി ദണ്ഡപസുതോ ദണ്ഡസിപ്പേ ച സുകുസലോ തത്ഥ പാകടോ പഞ്ഞാതോ, തസ്മാ ദണ്ഡം ഗഹേത്വാവ വിചരതി. ജങ്ഘാകിലമഥവിനോദനത്ഥന്തി രാജസഭായ ചിരനിസജ്ജായ ഉപ്പന്നജങ്ഘാപരിസ്സമസ്സ അപനയനത്ഥം. അധിച്ചനിക്ഖമനോതി യാദിച്ഛകനിക്ഖമനോ, ന അഭിണ്ഹനിക്ഖമനോ. ഓലുബ്ഭാതി സന്നിരുമ്ഭിത്വാ ഠിതോ. യഥാ സോ ‘‘ഓലുബ്ഭാ’’തി വുത്തോ, തം ദസ്സേതും ‘‘ഗോപാലകദാരകോ വിയാ’’തിആദി വുത്തം.

൨൦൦. വദന്തി ഏതേനാതി വാദോ, ദിട്ഠീതി ആഹ ‘‘കിം വാദീതി, കിം ദിട്ഠികോ’’തി? കിമക്ഖായീതി കിമാചിക്ഖകോ, കീദിസധമ്മകഥോ? അചിത്തീകാരേനാതി അനാദരേന. തഥാപുച്ഛനേ കാരണം ദസ്സേന്തോ ‘‘കസ്മാ’’തിആദിമാഹ. നസ്സതേതന്തി നസ്സതു ഏതം കുലം.

അത്ഥം ന ജാനാതീതി അത്ഥം ചേ ഏകദേസേന ജാനേയ്യ, തം മിച്ഛാ ഗഹേത്വാ പടിപ്ഫരിത്വാപി തിട്ഠേയ്യ. തസ്സ ദീഘരത്തം അഹിതായ ദുക്ഖായാതി തദസ്സ അത്ഥാജാനനം ഭഗവതാ ഇച്ഛിതം. വിഗ്ഗാഹികകഥന്തി വിഗ്ഗഹകഥം, സാരമ്ഭകഥന്തി അത്ഥോ. നനു ഭഗവതാ സദ്ധിം ലോകേ പുഥൂ സമണബ്രാഹ്മണാ നാനാവാദാ സന്തീതി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘തഥാഗതോ ഹീ’’തിആദി. ന വിവദതി വിവാദഹേതുകാനം കാമദിട്ഠിജ്ഝോസാനാനം മഗ്ഗേനേവ സമുഗ്ഘാതിതത്താ, തദഭാവതോ പന ലോകോ തഥാഗതേന വിവദതി. ധമ്മവാദീ യഥാഭൂതവാദീ ധമ്മവാദീഹി ന വിവദതി തേസം വിവദിതുകാമതായ ഏവ അഭാവതോ, അധമ്മവാദീ പന തിണായപി നമഞ്ഞമാനോ തേഹി കിഞ്ചി വിവദതി. തേനാഹ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മവാദീ കേനചി ലോകസ്മിം വിവദതീ’’തി (സം. നി. ൩.൯൪). അധമ്മവാദീ പന അസമുച്ഛിന്നവിവാദഹേതുകത്താ വിവദതേവ. തഥാ ചാഹ ‘‘അധമ്മവാദീവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിവദതീ’’തി.

യഥാ ച പനാതി ഏത്ഥ യഥാ-സദ്ദോ ‘‘യഥാ ച അനുപ്പന്നസ്സ കാമച്ഛന്ദസ്സ ഉപ്പാദോ ഹോതി, തഞ്ച പജാനാതീ’’തിആദീസു (അ. നി. ൩.൧൨൨) വിയ കാരണത്ഥോതി ആഹ ‘‘യേന കാരണേനാ’’തി. കാരണാകാരോ വാ ഇധ യഥാ-സദ്ദേന വുത്തോ, സോ പന അത്ഥതോ കാരണമേവാതി വുത്തം ‘‘യേന കാരണേനാ’’തി. ‘‘ഇദം കഥം ഇദം കഥം’’തി പവത്തനതോ കഥംകഥാ, വിചികിച്ഛാ. സാ യസ്സ നത്ഥി, സോ അകഥംകഥീ, തം അകഥംകഥിം. വിപ്പടിസാരകുക്കുച്ചം ഭഗവതാ അനാഗാമിമഗ്ഗേനേവ ഛിന്നം, ഹത്ഥപാദകുക്കുച്ചം അഗ്ഗമഗ്ഗേന ആവേണികധമ്മാധിഗമതോ. അപരാപരം ഉപ്പജ്ജനകഭവോ ‘‘ഭവാഭവോ’’തി ഇധാധിപ്പേതോതി ആഹ ‘‘പുനപ്പുനബ്ഭവേ’’തി. സംവരാസംവരോ ഫലാഫലം വിയ ഖുദ്ദകമഹന്തോ ഭവോ ‘‘ഭവാഭവോ’’തി വുത്തോതി ആഹ ‘‘ഹീനപണീതേ വാ ഭവേ’’തി. ഭവോ വുഡ്ഢിപ്പത്തോ ‘‘അഭവോ’’തി വുച്ചതി യഥാ ‘‘അസേക്ഖാ ധമ്മാ’’തി (ധ. സ. ൧൧.തികമാതികാ). കിലേസസഞ്ഞാതി കാമസഞ്ഞാദികേ വദതി. കിലേസാ ഏവ വാ സഞ്ഞാനാമേന വുത്താ ‘‘സഞ്ഞാ പഹായ അമതം ഏവ പാപുണാതീ’’തിആദീസു വിയ. അത്തനോ ഖീണാസവഭാവം ദീപേതീതി ഇമിനാവ പരേസഞ്ച തഥത്തായ ധമ്മം ദേസേതീതി അയമ്പി അത്ഥോ വിഭാവിതോതി ദട്ഠബ്ബം. നീഹരിത്വാ കീളാപേത്വാതി നീഹരിത്വാ ചേവ കീളാപേത്വാ ച, നീഹരണവസേന വാ കീളാപേത്വാ. തിവിസാഖന്തി തിഭങ്ഗഭാകുടി വിയ നലാടേ ജാതത്താ നലാടികം.

൨൦൧. കിന്തി നു ഖോതി കിം കാരണേനാതി അത്ഥോ. അനുസന്ധിം ഗഹേത്വാതി പുച്ഛാനുസന്ധിം ഉട്ഠപേത്വാ. യതോനിദാനന്തി യംനിദാനം, യംകാരണാതി വുത്തം ഹോതി. പുരിമപദേ ഹി വിഭത്തി അലോപം കത്വാ നിദ്ദേസോ, ഛഅജ്ഝത്തികബാഹിരായതനാദിനിദാനന്തി അയമേവ അത്ഥോ. സങ്ഖായന്തി സങ്ഖാഭാവേന ഞായന്തീതി സങ്ഖാതി ആഹ ‘‘സങ്ഖാതി കോട്ഠാസാ’’തി. കാമഞ്ചേത്ഥ മാനോപി പപഞ്ചോ, അഭിനന്ദനസഭാവേ ഏവ പന ഗണ്ഹന്തോ ‘‘തണ്ഹാമാനദിട്ഠിപപഞ്ചസമ്പയുത്താ’’തി ആഹ. തഥാ ഹി വക്ഖതി ‘‘അഭിനന്ദിതബ്ബ’’ന്തിആദി. സമുദാചരന്തീതി സബ്ബസോ ഉദ്ധം ഉദ്ധം പരിയാദായ പവത്തന്തി. മരിയാദത്ഥോ ഹി അയമാകാരോ, തേന ച യോഗേന പുരിസന്തി ഉപയോഗവചനം യഥാ ‘‘തഥാഗതം, ഭിക്ഖവേ, അരഹന്തം സമ്മാസമ്ബുദ്ധം ദ്വേ വിതക്കാ സമുദാചരന്തീ’’തി (ഇതിവു. ൩൮). തണ്ഹാദയോ ച യഥാസകം പവത്തിആകാരം അവിലങ്ഘന്തിയോ ആസേവനവസേന ഉപരൂപരി പവത്തന്തി. തഥാ ഹി താ ‘‘പപഞ്ചസങ്ഖാ’’തി വുത്താ.

കാരണേതി പവത്തിപച്ചയേ. ഏകായതനമ്പി …പേ… നത്ഥീതി ചക്ഖായതനാദി ഏകമ്പി ആയതനം അഭിനന്ദിതബ്ബം അഭിവദിതബ്ബം അജ്ഝോസിതബ്ബഞ്ച നത്ഥി ചേ, നനു നത്ഥി ഏവ, കസ്മാ ‘‘നത്ഥി ചേ’’തി വുത്തന്തി? സച്ചം നത്ഥി, അപ്പഹീനാഭിനന്ദനാഭിവദനഅജ്ഝോസാനാനം പന പുഥുജ്ജനാനം അഭിനന്ദിതബ്ബാദിപ്പകാരാനി ആയതനാനി ഹോന്തീതി തേസം ന സക്കാ നത്ഥീതി വത്തു, പഹീനാഭിനന്ദനാദീനം പന സബ്ബഥാ നത്ഥീതി ‘‘നത്ഥി ചേ’’തി വുത്തം. അഹം മമന്തി അഭിനന്ദിതബ്ബന്തി ദിട്ഠാഭിനന്ദനായ ‘‘അഹ’’ന്തി തണ്ഹാഭിനന്ദനായ ‘‘മമ’’ന്തി രോചേതബ്ബം. അഭിവദിതബ്ബന്തി അഭിനിവിസനസമുട്ഠാപനവസേന വത്തബ്ബം. തേനാഹ ‘‘അഹം മമന്തി വത്തബ്ബ’’ന്തി. അജ്ഝോസിത്വാതി ദിട്ഠി തണ്ഹാ വത്ഥും അനുപവിസിത്വാ ഗാഹദ്വയം അനഞ്ഞസാധാരണം വിയ കത്വാ. തേനാഹ ‘‘ഗിലിത്വാ പരിനിട്ഠപേത്വാ’’തി. ഏതേനാതി ‘‘ഏത്ഥ ചേ നത്ഥീ’’തിആദിവചനേന. ഏത്ഥാതി ആയതനേസു. തണ്ഹാദീനം അവത്ഥുഭാവദസ്സനമുഖേന തണ്ഹാദീനംയേവ അപ്പവത്തിം കിലേസപരിനിബ്ബാനം കഥിതന്തി. തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘ഏസേവന്തോ’’തിആദി, അയമേവ അഭിനന്ദനാദീനം നത്ഥിഭാവകരോ മഗ്ഗോ, തപ്പടിപ്പസ്സദ്ധിഭൂതം ഫലം, തംനിസ്സരണം വാ നിബ്ബാനം രാഗാനുസയാദീനം അന്തോ അവസാനം അപ്പവത്തീതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘അയം …പേ… അന്തോ’’തി. സബ്ബത്ഥാതി ‘‘ഏസേവന്തോ പടിഘാനുസയാനം’’തിആദീസു സബ്ബപദേസു.

ആദിയതീതി പഹാരദാനാദിവസേന ഗയ്ഹതി. മത്ഥകപ്പത്തം കലഹന്തി ഭണ്ഡനാദിമത്തേ അട്ഠത്വാ മുഖസത്തീഹി വിതുദനാദിവസേന മത്ഥകപ്പത്തം കലഹം. യായ കരോതീതി സമ്ബന്ധോ. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. വിരുദ്ധഗ്ഗാഹവസേന നാനാഗാഹമത്തം, തഥാ വിരുദ്ധവാദവസേന നാനാവാദമത്തം. ഏവം പവത്തന്തി ഗരുകാതബ്ബേസുപി ഗാരവം അകത്വാ ‘‘തുവം തുവ’’ന്തി ഏവം പവത്തം സാരമ്ഭകഥം, യായ ചേതനായ യം കരോതി, സാ തുവം തുവം. നിസ്സായാതി പടിച്ച, നിസ്സയാദിപച്ചയേ കത്വാതി അത്ഥോ. കിലേസാനം ഉപ്പത്തിനിമിത്തതാ താവ ആയതനാനം ഹോതു തബ്ഭാവേ ഭാവതോ, നിരോധനിമിത്തതാ പന കഥം. ന ഹേത്ഥ ലോകുത്തരധമ്മാനം സങ്ഗഹോ ലോകിയാനംയേവ അധിപ്പേതത്താതി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘നിരുജ്ഝമാനാപീ’’തിആദി. നാമമത്തേന നിമിത്തതം സന്ധായ വുത്തോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘യത്ഥുപ്പന്നാ, തത്ഥേവ നിരുദ്ധാ ഹോന്തീ’’തി വത്വാ തമത്ഥം സുത്തന്തരേന സാധേന്തോ ‘‘സ്വായമത്ഥോ’’തിആദിമാഹ.

തത്ഥ സമുദയസച്ചപഞ്ഹേനാതി മഹാസതിപട്ഠാനേ സമുദയസച്ചനിദ്ദേസേന. സോ ഹി ‘‘കത്ഥ ഉപ്പജ്ജമാനാ’’തിആദിനാ പുച്ഛാവസേന പവത്തത്താ പഞ്ഹോതി വുത്തോ. നനു തത്ഥ തണ്ഹായ ഉപ്പത്തിനിരോധാ വുത്താ, ന സബ്ബകിലേസാനന്തി ഈദിസീ ചോദനാ അനവകാസാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘യഥേവ ചാ’’തിആദിമാഹ. ലദ്ധവോഹാരേതി ഇമിനാ രാഗാദീനം അപ്പവത്തിനിമിത്തതായ അന്തോതി സമഞ്ഞാ നിബ്ബാനസ്സാതി ദസ്സേതി. ഏതേനേവ അഭിനന്ദനാദീനം അഭാവോതി ച ഇദം സംവണ്ണിതന്തി ദട്ഠബ്ബം. കഥം പന സബ്ബസങ്ഖതവിനിസ്സടേ നിബ്ബാനേ അകുസലധമ്മാനം നിരോധസമ്ഭവോതി ആഹ ‘‘യഞ്ഹി യത്ഥ നത്ഥി, തം തത്ഥ നിരുദ്ധം നാമ ഹോതീ’’തി. യ്വായം അപ്പവത്തിയം നിരോധവോഹാരോ വുത്തോ, സ്വായമത്ഥോ നിരോധപഞ്ഹേന ദീപേതബ്ബോ. ന ഹി തത്ഥ ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുദ്ധാ വിതക്കവിചാരാ പടിപ്പസ്സദ്ധാതി വുത്താ, അഥ ഖോ അപ്പവത്താ ഏവാതി.

൨൦൩. ഏവംസമ്പദന്തി ഏവംസമ്പജ്ജനകം ഏവം പസ്സിതബ്ബം ഇദം മമ അജ്ഝേസനം. തേനാഹ ‘‘ഈദിസന്തി അത്ഥോ’’തി. ജാനം ജാനാതീതി (അ. നി. ടീ. ൩.൧൦.൧൧൩-൧൧൬) സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേന ജാനിതബ്ബം സബ്ബം ജാനാതി. ഉക്കട്ഠനിദ്ദേസേന ഹി അവിസേസഗ്ഗഹണേന ച ‘‘ജാന’’ന്തി ഇമിനാ നിരവസേസം ഞേയ്യജാതം പരിഗ്ഗണ്ഹാതീതി തബ്ബിസയായ ജാനനകിരിയായ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണമേവ കരണം ഭവിതും യുത്തം. അഥ വാ പകരണവസേന ‘‘ഭഗവാ’’തി സദ്ദന്തരസന്നിധാനേന ചായമത്ഥോ വിഭാവേതബ്ബോ. പസ്സിതബ്ബമേവ പസ്സതീതി ദിബ്ബചക്ഖു-പഞ്ഞാചക്ഖു-ധമ്മചക്ഖു-ബുദ്ധചക്ഖു-സമന്തചക്ഖു-സങ്ഖാതേഹി ഞാണചക്ഖൂഹി പസ്സിതബ്ബം പസ്സതി ഏവ. അഥ വാ ജാനം ജാനാതീതി യഥാ അഞ്ഞേ സവിപല്ലാസാ കാമരൂപപരിഞ്ഞാവാദിനോ ജാനന്താപി വിപല്ലാസവസേന ജാനന്തി, ന ഏവം ഭഗവാ. ഭഗവാ പന പഹീനവിപല്ലാസത്താ ജാനന്തോ ജാനാതി ഏവ, ദിട്ഠിദസ്സനസ്സ ച അഭാവാ പസ്സന്തോ പസ്സതിയേവാതി അത്ഥോ. ദസ്സനപരിണായകട്ഠേനാതി യഥാ ചക്ഖു സത്താനം ദസ്സനത്ഥം പരിണേതി, ഏവം ലോകസ്സ യാഥാവദസ്സനസാധനതോ ദസ്സനകിച്ചപരിണായകട്ഠേന ചക്ഖുഭൂതോ, പഞ്ഞാചക്ഖുമയത്താ വാ സയമ്ഭുഞാണേന പഞ്ഞാചക്ഖും ഭൂതോ പത്തോതി വാ ചക്ഖുഭൂതോ. ഞാണഭൂതോതി ഏതസ്സ ച ഏവമേവ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ധമ്മാ വാ ബോധിപക്ഖിയാ തേഹി ഉപ്പന്നത്താ ലോകസ്സ ച തദുപ്പാദനതോ, അനഞ്ഞസാധാരണം വാ ധമ്മം പത്തോതി ധമ്മഭൂതോ. ബ്രഹ്മാ വുച്ചതി മഗ്ഗോ തേന ഉപ്പന്നത്താ ലോകസ്സ ച തദുപ്പാദനത്താ, തഞ്ച സയമ്ഭുഞാണേന പത്തോതി ബ്രഹ്മഭൂതോ. ചതുസച്ചധമ്മം വദതീതി വത്താ. ചിരം സച്ചപടിവേധം പവത്തേന്തോ വദതീതി പവത്താ. അത്ഥം നീഹരിത്വാതി ദുക്ഖാദിഅത്ഥം തത്ഥാപി പീളനാദിഅത്ഥം ഉദ്ധരിത്വാ. പരമത്ഥം വാ നിബ്ബാനം പാപയിതാ, അമതസച്ഛികിരിയം സത്തേസു ഉപ്പാദേന്തോ അമതം ദദാതീതി അമതസ്സ ദാതാ. ബോധിപക്ഖിയധമ്മാനം തദായത്തഭാവതോ ധമ്മസ്സാമീ.

൨൦൪. സോ വാ ഉദ്ദേസോ അത്തനോപി ഹോതീതി ഥേരോ ‘‘യം ഖോ നോ’’തി ആഹ. സബ്ബലോകസാധാരണാ ഹി ബുദ്ധാനം ദേസനാതി. ഇദാനി യേഹി ദ്വാരാരമ്മണേഹി പുരിസം പപഞ്ചസഞ്ഞാസങ്ഖാ സമുദാചരന്തി, താനി താവ ദസ്സേന്തോ പപഞ്ചസഞ്ഞാസങ്ഖാ ദസ്സേതും യേന സളായതനവിഭങ്ഗേന നിദ്ദേസോ കതോ, തസ്സ അത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘ചക്ഖുഞ്ചാ’’തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ നിസ്സയഭാവേനാതി നിസ്സയപച്ചയഭാവേന. നിസ്സയപച്ചയോ ച പസാദചക്ഖുയേവ ഹോതി, ന ചുദ്ദസസമ്ഭാരം, ചതുചത്താലീസസമ്ഭാരം വാ സസമ്ഭാരചക്ഖുന്തി ആഹ ‘‘ചക്ഖുപസാദഞ്ച പടിച്ചാ’’തി. ആരമ്മണഭാവേനാതി ആരമ്മണപച്ചയഭാവേന. ആരമ്മണപച്ചയോ ച ചതുസമുട്ഠാനികരൂപേസു യം കിഞ്ചി ഹോതീതി ആഹ ‘‘ചതുസമുട്ഠാനികരൂപേ ച പടിച്ചാ’’തി.

ഏത്ഥ ചക്ഖു ഏകമ്പി വിഞ്ഞാണസ്സ പച്ചയോ ഹോതി, രൂപായതനം പന അനേകമേവ സംഹതന്തി ഇമസ്സ വിസേസസ്സ ദസ്സനത്ഥം നിസ്സയഭാവേന ‘‘ചക്ഖുപസാദഞ്ച ആരമ്മണഭാവേന ചതുസമുട്ഠാനികരൂപേ ചാ’’തി വചനഭേദോ കതോ. കിം പന കാരണം ചക്ഖു ഏകമ്പി വിഞ്ഞാണസ്സ പച്ചയോ ഹോതി, രൂപം പന അനേകമേവാതി? പച്ചയഭാവവിസേസതോ. ചക്ഖു ഹി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ നിസ്സയപുരേജാതഇന്ദ്രിയവിപ്പയുത്തപച്ചയേഹി പച്ചയോ ഹോന്തം അത്ഥിഭാവേനേവ ഹോതി തസ്മിം സതി തസ്സ ഭാവതോ, അസതി അഭാവതോ, യതോ തം അത്ഥിഅവിഗതപച്ചയേഹിസ്സ പച്ചയോ ഹോതീതി വുച്ചതി, തന്നിസ്സിതതാ ചസ്സ ന ഏകദേസേന അല്ലീയനവസേന ഇച്ഛിതബ്ബാ അരൂപഭാവതോ. അഥ ഖോ ഗരുരാജാദീസു സിസ്സരാജപുരിസാദീനം വിയ തപ്പടിബദ്ധവുത്തിതായ, ഇതരേ പന പച്ചയാ തേന തേന വിസേസേന വേദിതബ്ബാ.

സചായം പച്ചയഭാവോ ന ഏകസ്മിം ന സമ്ഭവതീതി ഏകമ്പി ചക്ഖു ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ പച്ചയോ ഹോതീതി ദസ്സേതും പാളിയം ‘‘ചക്ഖുഞ്ചാവുസോ, പടിച്ചാ’’തി ഏകവചനവസേന വുത്തം. രൂപം പന യദിപി ചക്ഖു വിയ പുരേജാതഅത്ഥി-അവിഗതപച്ചയേഹി പച്ചയോ ഹോതി പുരേതരം ഉപ്പന്നം ഹുത്വാ വിജ്ജമാനക്ഖണേ ഏവ ഉപകാരകത്താ തഥാപി അനേകമേവ സംഹതം ഹുത്വാ പച്ചയോ ഹോതി ആരമ്മണഭാവതോ. യഞ്ഹി പച്ചയധമ്മം സഭാവഭൂതം, പരികപ്പിതാകാരമത്തം വാ വിഞ്ഞാണം വിഭാവേന്തം പവത്തതി, തദഞ്ഞേസഞ്ച സതിപി പച്ചയഭാവേ സോ തസ്സ സാരമ്മണസഭാവതായ യം കിഞ്ചി അനാലമ്ഭിത്വാ പവത്തിതും അസമത്ഥസ്സ ഓലുബ്ഭപവത്തികാരണഭാവേന ആലമ്ബനീയതോ ആരമ്മണം നാമ, തസ്സ യസ്മാ യഥാ തഥാ സഭാവൂപലദ്ധി വിഞ്ഞാണസ്സ ആരമ്മണപച്ചയലാഭോ, തസ്മാ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം രൂപം ആരബ്ഭ പവത്തമാനം തസ്സ സഭാവം വിഭാവേന്തമേവ പവത്തതി. സാ ചസ്സ ഇന്ദ്രിയാധീനവുത്തികസ്സ ആരമ്മണസഭാവൂപലദ്ധി ന ഏകദ്വികലാപഗതവണ്ണവസേന ഹോതി, നാപി കതിപയകലാപഗതവണ്ണവസേന, അഥ ഖോ ആഭോഗാനുരൂപം ആപാഥഗതവണ്ണവസേനാതി അനേകമേവ രൂപം സംഹച്ചകാരിതായ വിഞ്ഞാണസ്സ പച്ചയോ ഹോതീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘രൂപേ ച ഉപ്പജ്ജതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണ’’ന്തി ബഹുവചനവസേനാഹ.

യം പന പട്ഠാനേ (പട്ഠാ. ൧.൧.൨ പച്ചയനിദ്ദേസ) ‘‘രൂപായതനം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതുയാ തംസമ്പയുത്തകാനഞ്ച ധമ്മാനം ആരമ്മണപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി വുത്തം, തം യാദിസം രൂപായതനം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ ആരമ്മണപച്ചയോ, താദിസം സന്ധായ വുത്തം. കീദിസം പന തന്തി? സമുദിതന്തി പാകടോയമത്ഥോ. ഏവഞ്ച കത്വാ യദേകേ വദന്തി ‘‘ആയതനസല്ലക്ഖണവസേന ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദയോ സല്ലക്ഖണവിസയാ, ന ദ്രബ്യസല്ലക്ഖണവസേനാ’’തി, തമ്പി സുവുത്തമേവ ഹോതി. ന ചേത്ഥ സമുദായാരമ്മണതാ ആസങ്കിതബ്ബാ സമുദായാഭോഗസ്സേവ അഭാവതോ, സമുദിതാ പന വണ്ണധമ്മാ ആരമ്മണപച്ചയാ ഹോന്തി. കഥം പന പച്ചേകം അസമത്ഥാ സമുദിതാ ആരമ്മണപച്ചയാ ഹോന്തി. ന ഹി പച്ചേകം ദട്ഠും അസക്കോന്താ അന്ധാ സമുദിതാ പസ്സന്തീതി? നയിദമേകന്തികം വിസും വിസും അസമത്ഥാനമ്പി സിവികാവഹനാദീസു സമത്ഥതായ ദസ്സനതോ. കേസാദീനഞ്ച യസ്മിം ഠാനേ ഠിതാനം പച്ചേകം വണ്ണം ഗഹേതും ന സക്കാ, തസ്മിംയേവ ഠാനേ സമുദിതാനം തം ഗഹേതും സക്കാതി ഭിയ്യോപി തേസം സംഹച്ചകാരിതാ പരിബ്യത്താ. ഏതേന കിം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ പരമാണുരൂപം ആരമ്മണം, ഉദാഹു തംസമുദായോതിആദികാ ചോദനാ പടിക്ഖിത്താതി വേദിതബ്ബാ. ‘‘സോതഞ്ച, ആവുസോ, പടിച്ചാ’’തിആദീസുപി ഇമിനാ നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം നാമാതി ചക്ഖുനിസ്സിതരൂപവിജാനനലക്ഖണം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം നാമ ഉപ്പജ്ജതി.

തിണ്ണം സങ്ഗതിയാതി ചക്ഖു, രൂപം, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണന്തി ഇമേസം തിണ്ണം സങ്ഗതിയാ സമോധാനേന. ഫസ്സോ നാമാതി അരൂപധമ്മോപി സമാനോ ആരമ്മണേ ഫുസനാകാരേനേവ പവത്തനതോ ഫുസനലക്ഖണോ ഫസ്സോ നാമ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതി. സഹജാതാദിവസേനാതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസമ്പയുത്തായ സഹജാതഅഞ്ഞമഞ്ഞാദിവസേന, അനന്തരായ അനന്തരാദിവസേന, ഇതരായ ഉപനിസ്സയവസേന പച്ചയഭാവതോ ഫസ്സപച്ചയാ ഫസ്സകാരണാ വേദനാ ഉപ്പജ്ജതി. അനുഭവനസമകാലമേവ ആരമ്മണസ്സ സഞ്ജാനനം ഹോതീതി ‘‘തായ വേദനായ യം ആരമ്മണം വേദേതി, തദേവ സഞ്ഞാ സഞ്ജാനാതീ’’തി വുത്തം. ചക്ഖുദ്വാരികാ ധമ്മാ ഇധാധിപ്പേതാതി തദനുസാരേന പന അപരാപരുപ്പന്നാനം വേദനാദീനം ഗഹണേ സതി, യന്തി വാ കാരണവചനം, യസ്മാ ആരമ്മണം വേദേതി, തസ്മാ തം സഞ്ജാനാതീതി അത്ഥോ. ന ഹി അസതി വേദയിതേ കദാചി സഞ്ഞുപ്പത്തി അത്ഥി. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. സഞ്ഞായ ഹി യഥാസഞ്ഞാതം വിജ്ജമാനം, അവിജ്ജമാനം വാ ആരമ്മണം വിതക്കവസേന പരികപ്പേതി, യഥാപരികപ്പിതഞ്ച തം ദിട്ഠിതണ്ഹാമാനമഞ്ഞനാഹി മഞ്ഞമാനോ പപഞ്ചേതീതി വുത്തോ. തേനേവാഹ ‘‘പഥവിം പഥവിതോ സഞ്ജാനാ’’തി, ‘‘പഥവിം പഥവിതോ സഞ്ഞത്വാ പഥവിം മഞ്ഞതീ’’തിആദി (മ. നി. ൧.൨), ‘‘തക്കഞ്ച ദിട്ഠീസു പകപ്പയിത്വാ, സച്ചം മുസാതി ദ്വയധമ്മമാഹൂ’’തി (സു. നി. ൮൯൨; മഹാനി. ൧൨൧) ച. ബലപ്പത്തപപഞ്ചവസേനേവായമത്ഥവണ്ണനാ കതാ, അട്ഠകഥായം പന പരിദുബ്ബലവസേന.

ചക്ഖുരൂപാദീഹി കാരണേഹീതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണഫസ്സവേദനാസഞ്ഞാവിതക്കേഹി കാരണഭൂതേഹി. അകാരണഭൂതാനമ്പി തേസം അത്ഥിതായ കാരണഗ്ഗഹണം. പരിഞ്ഞാതാ ഹി തേ അകാരണം. തേനാഹ ‘‘അപരിഞ്ഞാതകാരണ’’ന്തി. തീഹിപി പരിഞ്ഞാഹി അപരിഞ്ഞാതവത്ഥുകം. അഭിഭവന്തീതി അജ്ഝോത്ഥരന്തി. സഹജാതാ ഹോന്തീതി ഏത്ഥ ‘‘ചക്ഖുസമ്ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാക്ഖന്ധോ അത്ഥി കുസലോ’തിആദിവചനതോ വേദനാസഞ്ഞാ അസഹജാതാപി ഗഹേതബ്ബാ. യദി ഏവന്തി ‘‘പപഞ്ചേതീ’’തി ഏത്ഥ യദി പഞ്ചദ്വാരജവനസഹജാതാ പപഞ്ചസങ്ഖാ അധിപ്പേതാ താസം പച്ചുപ്പന്നവിസയത്താ, കസ്മാ അതീതാനാഗതഗ്ഗഹണം കതന്തി ചോദേതി. ഇതരോ ‘‘തഥാ ഉപ്പജ്ജനതോ’’തിആദിനാ പരിഹരതി. തത്ഥ തഥാ ഉപ്പജ്ജനതോതി യഥാ വത്തമാനകാലേ, ഏവം അതീതകാലേ അനാഗതകാലേ ച ചക്ഖുദ്വാരേ പപഞ്ചസങ്ഖാനം ഉപ്പജ്ജനതോ അതീതാനാഗതഗ്ഗഹണം കതം, ന അതീതേസു, അനാഗതേസു വാ ചക്ഖുരൂപേസു ചക്ഖുദ്വാരികാനം താസം ഉപ്പജ്ജനതോ.

മനഞ്ജാവുസോ, പടിച്ചാതി ഏത്ഥ ദുവിധം മനം കേവലം ഭവങ്ഗം, സാവജ്ജനം വാ. ദുവിധാ ഹി കഥാ. ഉപ്പത്തിദ്വാരകഥായം ദ്വിക്ഖത്തും ചലിതം ഭവങ്ഗം മനോദ്വാരം നാമ, ചക്ഖാദി വിയ രൂപാദിനാ യേന തം ഘട്ടിതം തത്ഥ ഉപരി വിഞ്ഞാണുപ്പത്തിയാ ദ്വാരഭാവതോ. പച്ചയകഥായം സാവജ്ജനഭവങ്ഗം, ‘‘മനോസമ്ഫസ്സപച്ചയാ അത്ഥി കുസലോ’’തിആദീസു ഹി സാവജ്ജനമനോസമ്ഫസ്സോ ഇച്ഛിതോ, ന ഭവങ്ഗമനോസമ്ഫസ്സോ അസമ്ഭവതോ. തത്ഥ പഠമനയം സന്ധായാഹ ‘‘മനന്തി ഭവങ്ഗചിത്ത’’ന്തി. ധമ്മേതി തേഭൂമകധമ്മാരമ്മണന്തി ഇമിനാ സഭാവധമ്മേസു ഏവ കിലേസുപ്പത്തീതി കേചി, തദയുത്തം തദുപാദാനായപി പഞ്ഞത്തിയാ ധമ്മാരമ്മണതായ വുത്തത്താ. ഇധ പന തേഭൂമകാപി ധമ്മാ ലബ്ഭന്തീതി ദസ്സനത്ഥം ‘‘തേഭൂമകധമ്മാരമ്മണ’’ന്തി വുത്തം, ന പഞ്ഞത്തിയാ അനാരമ്മണത്താ. ഏവഞ്ചേതം സമ്പടിച്ഛിതബ്ബം, അഞ്ഞഥാ അകുസലചിത്തുപ്പാദാ അനാരമ്മണാ നാമ സിയും. ഉപ്പത്തിദ്വാരകഥായം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദി വിയ ആവജ്ജനമ്പി ദ്വാരപക്ഖികമേവാതി വുത്തം ‘‘മനോവിഞ്ഞാണന്തി ആവജ്ജനം വാ’’തി. പച്ചയകഥായം പന ആവജ്ജനം ഗഹിതന്തി ‘‘ജവനം വാ’’തി വുത്തം. നയദ്വയേ ധമ്മാനം സഹജാതവിഭാഗം ദസ്സേതും ‘‘ആവജ്ജനേ ഗഹിതേ’’തിആദി വുത്തം. യുത്തമേവാതി നിപ്പരിയായതോ യുത്തമേവ.

സോ യാവ ന പച്ചയപടിവേധോ സമ്ഭവതി, താവ പഞ്ഞത്തിമുഖേനേവ സഭാവധമ്മാ പഞ്ഞായന്തി പച്ചേകം അപഞ്ഞാപനേതി ആഹ ‘‘ഫസ്സോ നാമ ഏകോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി. ഏവം ഫസ്സപഞ്ഞത്തിം പഞ്ഞപേസ്സതീതി പഞ്ഞപേത്വാ തബ്ബിസയദസ്സനം ഞാണം ഉപ്പാദേസ്സതി. ഇമസ്മിം സതി ഇദം ഹോതീതി ഇമസ്മിം ചക്ഖുആദികേ പച്ചയേ സതി ഇദം ഫസ്സാദികം പച്ചയുപ്പന്നം ഹോതി. ദ്വാദസായതനവസേനാതി ദ്വാദസന്നം ആയതനാനം വസേന ആഗതേന പടിച്ചസമുപ്പാദനയവസേന. ദ്വാദസായതനപടിക്ഖേപവസേനാതി ‘‘ഇമസ്മിം അസതി ഇദം ന ഹോതീ’’തി പച്ചയാഭാവപച്ചയുപ്പന്നാഭാവദസ്സനക്കമേ ദ്വാദസന്നം ആയതനാനം പടിക്ഖേപവസേന.

സാവകേന പഞ്ഹോ കഥിതോതി അയം പഞ്ഹോ സാവകേന കഥിതോ, ഇതി ഇമിനാ കാരണേന മാ നിക്കങ്ഖാ അഹുവത്ഥ. അഥ വാ സംഖിത്തേന വുത്തമത്ഥം വിത്ഥാരേന വിഭജന്തേന ഏതദഗ്ഗേ ഠപിതേന മഹാസാവകേന പഞ്ഹോ കഥിതോതി ഇമിനാ കാരണേന ഏതസ്മിം പഞ്ഹേ മാ നിക്കങ്ഖാ അഹുവത്ഥ, ഹേരഞ്ഞികേ സതി കഹാപണം സയം നിച്ഛിനന്താ വിയ അഹുത്വാ ഭഗവതോ ഏവ സന്തികേ നിക്കങ്ഖാ ഹോഥ.

൨൦൫. ആകരോന്തി ഫലം തായ തായ മരിയാദായ നിബ്ബത്തേന്തീതി ആകാരാ, കാരണാനി. പാടിയേക്കകാരണേഹീതി ഛന്നം ദ്വാരാനം വസേന വിസും വിസും പപഞ്ചകാരണസ്സ നിദ്ദിട്ഠത്താ വുത്തം. അഥ വാ യദിപി യത്തകേഹി ധമ്മേഹി യം ഫലം നിബ്ബത്തതി, തേസം സമുദിതാനംയേവ കാരണഭാവോ സാമഗ്ഗിയാവ ഫലുപ്പത്തിതോ, തഥാപി പച്ചേകം തസ്സ കാരണമേവാതി കത്വാ വുത്തം ‘‘പാടിയേക്കകാരണേഹീ’’തി. പദേഹീതി നാമാദിപദേഹി ചേവ തംസമുദായഭൂതേഹി വാക്യേഹി ച. തേനാഹ ‘‘അക്ഖരസമ്പിണ്ഡനേഹീ’’തി. അക്ഖരാനിയേവ ഹി അത്ഥേസു യഥാവച്ചം പദവാക്യഭാവേന പരിച്ഛിജ്ജന്തി. ബ്യഞ്ജനേഹീതി അത്ഥസ്സ അഭിബ്യഞ്ജനതോ ബ്യഞ്ജനസഞ്ഞിതേഹി വണ്ണേഹി. താനി പന യസ്മാ പരിയായസ്സ അക്ഖരണതോ ‘‘അക്ഖരാനീ’’തി വുച്ചന്തി, തസ്മാ ആഹ ‘‘അക്ഖരേഹീ’’തി. ഏത്ഥ ച ഇമേഹി ആകാരേഹി ഇമേഹി പദബ്യഞ്ജനേഹി പപഞ്ചസമുദാചാരസ്സ വട്ടസ്സ ച വിവട്ടസ്സ ച ദസ്സനഅത്ഥോ വിഭത്തോതി യോജനാ. പണ്ഡിച്ചേനാതി പഞ്ഞായ. ‘‘കിത്താവതാ നു ഖോ, ഭന്തേ, പണ്ഡിതോ ഹോതി? യതോ ഖോ ഭിക്ഖു ധാതുകുസലോ ച ഹോതീ’’തി (മ. നി. ൩.൧൨൪) ആദിസുത്തപദവസേന പണ്ഡിതലക്ഖണം ദസ്സേന്തോ ‘‘ചതൂഹി വാ കാരണേഹീ’’തിആദിമാഹ. സച്ചപടിവേധവസേന പണ്ഡിച്ചം ദസ്സിതന്തി പടിസമ്ഭിദാവസേന മഹാപഞ്ഞതം ദസ്സേതും ‘‘മഹന്തേ അത്ഥേ’’തിആദി വുത്തം.

ഗുളപൂവന്തി ഗുളേ മിസ്സിത്വാ കതപൂവം. ബദ്ധസത്തുഗുളകന്തി മധുസക്ഖരാഹി പിണ്ഡീകതം സത്തുപിണ്ഡം. അസേചിതബ്ബകം മധുആദിനാ പഗേവ തേഹി സമയോജിതബ്ബത്താ. ചിന്തകജാതികോതി ധമ്മചിന്തായ ചിന്തകസഭാവോ. സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേനേവസ്സാതി സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേനേവ അസ്സ സുത്തസ്സ ഗുണം പരിച്ഛിന്ദാപേത്വാ നാമം ഗണ്ഹാപേസ്സാമി.

മധുപിണ്ഡികസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.