൯. ദ്വേധാവിതക്കസുത്തവണ്ണനാ

൨൦൬. ദ്വേ ദ്വേ ഭാഗേതി ദ്വേ ദ്വേ കോട്ഠാസേ കത്വാ. കാമഞ്ചേത്ഥ ‘‘ഇമം ഏകം ഭാഗമകാസിം, ഇമം ദുതിയഭാഗമകാസി’’ന്തി വചനതോ സബ്ബേപി വിതക്കാ സംകിലേസവോദാനവിഭാഗേന ദ്വേവ ഭാഗാ കതാ, അപരാപരുപ്പത്തിയാ പനേതേസം അഭിണ്ഹാചാരം ഉപാദായ പാളിയം ‘‘ദ്വിധാ കത്വാ’’തി ആമേഡിതവചനന്തി ‘‘ദ്വേ ദ്വേ ഭാഗേ കത്വാ’’തി ആമേഡിതവചനവസേനേവ വുത്തോ. അഥ വാ ഭാഗദ്വയസ്സ സപ്പടിഭാഗതായ തത്ഥ യം യം ദ്വയമ്പി ഖോ ഉജുവിപച്ചനീകം, തം തം വിസും വിസും ഗഹേതുകാമോ ഭഗവാ ആഹ ‘‘ദ്വിധാ കത്വാ വിതക്കേ വിഹരേയ്യ’’ന്തി. ഏവം പന ചിന്തേത്വാ തത്ഥ മിച്ഛാവിതക്കാനം സമ്മാവിതക്കാനഞ്ച അനവസേസം അസങ്കരതോ ച ഗഹിതഭാവം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഇമം ഏകം ഭാഗമകാസിം, ഇമം ദുതിയഭാഗമകാസി’’ന്തി അവോച. കാമപടിസംയുത്തോതി കാമരാഗസങ്ഖാതേന കാമേന സമ്പയുത്തോ, കാമേന പടിബദ്ധോ വാ. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. അയം പന വിസേസോ – ബ്യാപജ്ജതി ചിത്തം ഏതേനാതി ബ്യാപാദോ, ദോസോ. വിഹിംസതി ഏതായ സത്തേ, വിഹിംസനം വാ തേസം ഏതന്തി വിഹിംസാ, പരേസം വിഹേഠനാകാരേന പവത്തസ്സ കരുണാപടിപക്ഖസ്സ പാപധമ്മസ്സേതം അധിവചനം. അജ്ഝത്തന്തി അജ്ഝത്തധമ്മാരമ്മണമാഹ. ബഹിദ്ധാതി ബാഹിരധമ്മാരമ്മണം. ഓളാരികോതി ബഹലകാമരാഗാദിപടിസംയുത്തോ. തബ്ബിപരിയായേന സുഖുമോ. വിതക്കോഅകുസലപക്ഖികോയേവാതി ഇമിനാ വിതക്കഭാവസാമഞ്ഞേന തത്ഥാപി അകുസലഭാവസാമഞ്ഞേന ഏകഭാഗകരണം, ന ഏകചിത്തുപ്പാദപരിയാപന്നതാദിവസേനാതി ദസ്സേതി.

നേക്ഖമ്മം വുച്ചതി ലോഭാതിക്കന്തത്താ പഠമജ്ഝാനം, സബ്ബാകുസലേഹി നിക്ഖന്തത്താ സബ്ബം കുസലം. ഇധ പന കാമവിതക്കപടിപക്ഖസ്സ അധിപ്പേതത്താ ആഹ ‘‘കാമേഹി നിസ്സടോ നേക്ഖമ്മപടിസംയുത്തോ വിതക്കോ’’തി. സോതി നേക്ഖമ്മവിതക്കോ. യാവ പഠമജ്ഝാനാതി പഠമസമന്നാഹാരതോ പട്ഠായ യാവ പഠമജ്ഝാനം ഏത്ഥുപ്പന്നോ വിതക്കോ നേക്ഖമ്മവിതക്കോയേവ. പഠമജ്ഝാനന്തി ച ഇദം തതോ പരം വിതക്കാഭാവതോ വുത്തം. ന ബ്യാപജ്ജതി ചിത്തം ഏതേന, ബ്യാപാദസ്സ വാ പടിപക്ഖോതി അബ്യാപാദോ, മേത്താപുബ്ബഭാഗോ മേത്താഭാവനാരമ്ഭോ. ന വിഹിംസന്തി ഏതായ, വിഹിംസായ വാ പടിപക്ഖോതി അവിഹിംസാ, കരുണാപുബ്ബഭാഗോ കരുണാഭാവനാരമ്ഭോ.

മഹാബോധിസത്താനം മഹാഭിനിക്ഖമനം നിക്ഖന്തകാലതോ പട്ഠായ ലദ്ധാവസരാ സമ്മാസങ്കപ്പാ ഉപരൂപരി സവിസേസം പവത്തന്തീതി ആഹ ‘‘ഛബ്ബസ്സാനി…പേ… പവത്തിംസൂ’’തി. ഞാണസ്സ അപരിപക്കത്താ പുബ്ബവാസനാവസേന സതിസമ്മോസതോ കദാചി മിച്ഛാവിതക്കലേസോപി ഹോതിയേവാതി തം ദസ്സേതും ‘‘സതിസമ്മോസേന…പേ… തിട്ഠന്തീ’’തി ആഹ. യഥാ നിച്ചപിഹിതേപി ഗേഹേ കദാചി വാതപാനേ വിവടമത്തേ ലദ്ധാവസരോ വാതോ അന്തോ പവിസേയ്യ, ഏവം ഗുത്തിന്ദ്രിയേപി ബോധിസത്തസന്താനേ സതിസമ്മോസവസേന ലദ്ധാവസരോ അകുസലവിതക്കോ ഉപ്പജ്ജി, ഉപ്പന്നോ ച കുസലവാരം പച്ഛിന്ദിത്വാ അട്ഠാസി, അഥ മഹാസത്തോ തംമുഹുത്തുപ്പന്നമേവ പടിവിനോദേത്വാ തേസം ആയതിം അനുപ്പാദായ ‘‘ഇമേ മിച്ഛാവിതക്കാ, ഇമേ സമ്മാവിതക്കാ’’തി യാഥാവതോ തേ പരിച്ഛിന്ദിത്വാ മിച്ഛാവിതക്കാനം അവസരം അദേന്തോ സമ്മാവിതക്കേ പരിവഡ്ഢേസി. തേന വുത്തം ‘‘മയ്ഹം ഇമേ’’തിആദി.

൨൦൭. പമാദോ നാമ സതിവിപ്പവാസോതി ആഹ ‘‘അപ്പമത്തസ്സാതി സതിയാ അവിപ്പവാസേ ഠിതസ്സാ’’തി. ആതാപവീരിയവന്തസ്സാതി കിലേസാനം നിഗ്ഗണ്ഹനവീരിയവതോ. പേസിതചിത്തസ്സാതി ഭവവിമോക്ഖായ വിസ്സട്ഠചിത്തസ്സ കായേ ച ജീവിതേ ച നിരപേക്ഖസ്സ. ‘‘ഏവം പടിപാകതികോ ജാതോ’’തി അത്തനോ അത്തഭാവം നിസ്സായ പവത്തം സോമനസ്സാകാരം ഗേഹസ്സിതസോമനസ്സപക്ഖികം അകാസി, പഞ്ഞാമഹന്തതായ സുഖുമദസ്സിതാ.

അപരിഞ്ഞായം ഠിതസ്സാതി ന പരിഞ്ഞായം ഠിതസ്സ, അപരിഗ്ഗഹിതപരിഞ്ഞസ്സാതി അത്ഥോ. വിതക്കോ…പേ… ഏതാനി തീണി നാമാനി ലഭതീതി താദിസസ്സ ഉപ്പന്നോ മിച്ഛാവിതക്കോ യഥാരഹം അത്തബ്യാബാധകോ ഉഭയബ്യാബാധകോ ച ന ഹോതീതി ന വത്തബ്ബോ തം സഭാവാനതിവത്തനതോതി അധിപ്പായോ. അനുപ്പന്നാനുപ്പാദഉപ്പന്നപരിഹാനിനിമിത്തതായ പഞ്ഞം നിരോധേതീതി പഞ്ഞാനിരോധികോ. തേനാഹ ‘‘അനുപ്പന്നായാ’’തിആദി. നത്ഥിഭാവം ഗച്ഛതീതി പടിസങ്ഖാനബലേന വിക്ഖമ്ഭനപ്പഹാനമാഹ. നിരുജ്ഝതീതിആദീഹിപി തദേവ വദതി. വിഗതന്തന്തിആദീഹി പന സമൂലം ഉദ്ധടം വിയ തദാ അപ്പവത്തനകം അകാസിന്തി വദതി.

൨൦൮. ചിത്തവിപരിണാമഭാവോ ചിത്തസ്സ അഞ്ഞഥത്തം പകതിചിത്തവിഗമോ. അനേകഗ്ഗതാകാരോ വിക്ഖേപോ. തത്ഥ വിതക്കേന ചിത്തം വിഹഞ്ഞമാനം വിയ ഹോതീതി ആഹ ‘‘തം ഗഹേത്വാ വിഹിംസാവിതക്കം അകാസീ’’തി. കാരുഞ്ഞന്തി പരദുക്ഖനിമിത്തം ചിത്തഖേദം വദതി. തേനേവാഹ – ‘‘പരദുക്ഖേ സതി സാധൂനം മനം കമ്പേതീതി കരുണാ’’തി (മ. നി. ടീ. ൧.൧; സം. നി. ടീ. ൧.൧.൧). ന്തി കരുണായനവസേന പവത്തചിത്തപകമ്പനം സന്ധായ ‘‘ഉപ്പജ്ജതി വിഹിംസാവിതക്കോ’’തി ആഹ, ന സത്തേസു വിഹിംസാ പവത്തതീതി അധിപ്പായോ.

തേന തേന ചസ്സാകാരേനാതി യേന യേന ആകാരേന ഭിക്ഖുനാ അനുവിതക്കിതം അനുവിചാരിതം, തേന തേന ആകാരേനസ്സ ചേതസോ നതി ഹോതി. തേനേവാഹ ‘‘കാമവിതക്കാദീസൂ’’തിആദി. പഹാസീതി കാലവിപല്ലാസേന വുത്തന്തി ആഹ ‘‘പജഹതീ’’തി. പഹാനം പനസ്സ സിദ്ധമേവ പടിപക്ഖസ്സ സിദ്ധത്താതി ദസ്സേതും ‘‘പഹാസീ’’തി വുത്തം യഥാ ‘‘അസാമിഭോഗേ ഗാമികാആദീയിംസൂ’’തി. ബഹുലമകാസീതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. ഏവമേവം നമതീതി കാമവിതക്കസമ്പയോഗാകാരമേവ ഹോതി, കാമവിതക്കസമ്പയുത്താകാരേന വാ പരിണമതി. കസനം കിട്ഠം, കസീതി അത്ഥോ, തന്നിബ്ബത്തത്താ പന കാരണൂപചാരേന സസ്സം ‘‘കിട്ഠ’’ന്തി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘സസ്സസമ്ബാധേ’’തി. ചത്താരി ഭയാനീതി വധബന്ധജാനിഗരഹാനി. ഉപദ്ദവന്തി അനത്ഥുപ്പാദഭാവം. ലാമകന്തി നിഹീനഭാവം. ധന്ധേസൂതി അത്തനോ ഖന്ധേസു. ഓതാരന്തി അനുപ്പവേസം കിലേസാനം. സംകിലേസതോ വിസുജ്ഝനം വിസുദ്ധി, സാ ഏവ വോദാനന്തി ആഹ ‘‘വോദാനപക്ഖന്തി ഇദം തസ്സേവ വേവചന’’ന്തി.

൨൦൯. സബ്ബകുസലം നേക്ഖമ്മം സബ്ബാകുസലപടിപക്ഖതായ തതോ നിസ്സടത്താ. നിബ്ബാനമേവ നേക്ഖമ്മം സബ്ബകിലേസതോ സബ്ബസങ്ഖതതോ ച നിസ്സടത്താ. കിട്ഠസമ്ബാധം വിയ രൂപാദിആരമ്മണം പമാദേ സതി അനത്ഥുപ്പത്തിട്ഠാനഭാവതോ. കൂടഗാവോ വിയ കൂടചിത്തം ദുദ്ദമഭാവതോ. പണ്ഡിതഗോപാലകോ വിയ ബോധിസത്തോ ഉപായകോസല്ലയോഗതോ. ചതുബ്ബിധഭയം വിയ മിച്ഛാവിതക്കാ സപ്പടിഭയഭാവതോ. പഞ്ഞായ വുദ്ധി ഏതസ്സ അത്ഥീതി പഞ്ഞാവുദ്ധികോ. വിഹഞ്ഞതി ചിത്തം ഏതേനാതി വിഘാതോ, ചേതോദുക്ഖം, തപ്പക്ഖികോ വിഘാതപക്ഖികോ, ന വിഘാതപക്ഖികോതി അവിഘാതപക്ഖികോ. നിബ്ബാനസംവത്തനികോ നിബ്ബാനവഹോ. ഉഗ്ഘാതീയേയ്യാതി ഉദ്ധതം സിയാ വിക്ഖിത്തഞ്ച ഭവേയ്യാതി അത്ഥോ. സണ്ഠപേമീതി സമ്മദേവ പട്ഠപേമി. യഥാ പന ഠപിതം സണ്ഠപിതം നാമ ഹോതി, തം ദസ്സേതും ‘‘സന്നിസീദാപേമീ’’തിആദി വുത്തം. സന്നിസീദാപേമീതി സമാധിപടിപക്ഖേ കിലേസേ സന്നിസീദാപേന്തോ ചിത്തം ഗോചരജ്ഝത്തേ സന്നിസീദാപേമി. അബ്യഗ്ഗഭാവാപാദകേന ഏകഗ്ഗം കരോമി, യഥാ ആരമ്മണേ സുട്ഠു അപ്പിതം ഹോതി, ഏവം സമ്മാ സമ്മദേവ ആദഹാമി സമാഹിതം കരോമി, യസ്മാ തഥാസമാഹിതം ചിത്തം സുട്ഠു ആരമ്മണേ ആരോപിതം നാമ ഹോതി, ന തതോ പരിപതതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘സുട്ഠു ആരോപേമീതി അത്ഥോ’’തി. മാ ഉഗ്ഘാതീയിത്താതി മാ ഹഞ്ഞിത്ഥ, മാ ഊഹതം അത്ഥാതി അത്ഥോ.

൨൧൦. സോയേവ…പേ… വുത്തോതി ഇമിനാ കിഞ്ചാപി ഏകംയേവ കുസലവിതക്കം മഗ്ഗക്ഖണേ വിയ തിവിധത്തസമ്ഭവതോ തിവിധനാമികം കത്വാ ദസ്സിതം വിയ ഹോതി, ന ഖോ പനേതം ഏവം ദട്ഠബ്ബം. പബന്ധപവത്തഞ്ഹി ഉപാദായ ഏകത്തനയേന ‘‘സോയേവ ബ്യാപാദപച്ചനീകട്ഠേനാ’’തിആദി വുത്തം. ഏകജാതിയേസു ഹി കുസലചിത്തേസു ഉപ്പന്നോ വിതക്കോ സമാനാകാരതായ സോ ഏവാതി വത്തബ്ബതം ലഭതി യഥാ ‘‘സാ ഏവ തിത്തിരീ, താനി ഏവ ഓസധാനീ’’തി (സം. നി. ടീ. ൨.൨.൧൯). ന ഹി തദാ മഹാപുരിസസ്സ അസുഭമേത്താകരുണാസന്നിസ്സയാ തേ വിതക്കാ ഏവം വുത്താതി.

സമാപത്തിം നിസ്സായാതി സമാപത്തിം സമാപജ്ജിത്വാ, തതോ വുട്ഠഹിത്വാതി അത്ഥോ. വിപസ്സനാപി തരുണാതി യോജനാ. കായോ കിലമതി സമഥവിപസ്സനാനം തരുണതായ ഭാവനായ പുബ്ബേനാപരം വിസേസസ്സ അലബ്ഭമാനത്താ. തേനാഹ ‘‘ചിത്തം ഹഞ്ഞതി വിഹഞ്ഞതീ’’തി. വിപസ്സനായബഹൂപകാരാ സമാപത്തി, തഥാ ഹി വുത്തം – ‘‘സമാധിം, ഭിക്ഖവേ, ഭാവേഥ, സമാഹിതോ യഥാഭൂതം ജാനാതി പസ്സതീ’’തി (സം. നി. ൩.൫; ൪.൯൯; ൫.൧൦൭൧).

യഥാ വിസ്സമട്ഠാനം യോധാനം പരിസ്സമം വിനോദേതി, തഥാ പരിസ്സമവിനോദനത്ഥം ഫലകേഹി കാതബ്ബം വിസ്സമട്ഠാനം ഫലകകോട്ഠകോ, സമാപത്തിയാ പന വിപസ്സനാ ബഹുകാരതരാ സമാധിപരിപന്ഥകാനം, സബ്ബേസമ്പി വാ കിലേസാനം വിമഥനേന ദുബ്ബലഭാവാപജ്ജനതോ. തേനാഹ ‘‘വിപസ്സനാ ഥാമജാതാ സമാപത്തിമ്പി രക്ഖതി,ഥാമജാതം കരോതീ’’തി. നനു ചേവം ഇതരീതരസന്നിസ്സയദോസോ ആപജ്ജതീതി? നയിദമേകന്തികം, ഇതരീതരസന്നിസ്സയാപി കിച്ചസിദ്ധി ലോകേ ലബ്ഭതീതി ദസ്സേതും ‘‘യഥാ ഹീ’’തിആദി വുത്തം.

ഗാമന്തം ആഹടേസൂതി ഗാമസമീപം ഉപനീതേസു. ഏതാഗാവോതി സതി ഉപ്പാദനമത്തമേവ കാതബ്ബം യഥാ ഗാവോ രക്ഖിതബ്ബാ, തദഭാവതോ. തദാതി സമഥവിപസ്സനാനം ഥാമജാതകാലേ. അനുപസ്സനാനം ലഹും ലഹും ഉപ്പത്തിം സന്ധായ ‘‘ഏകപ്പഹാരേനേവ ആരുള്ഹോവ ഹോതീ’’തി വുത്തം, കമേനേവ പന അനുപസ്സനാപടിപാടിം ആരോഹതി.

൨൧൫. ഏവം ഭഗവാ അത്തനോ അപ്പമാദപടിപദം, തായ ച ലദ്ധം അനഞ്ഞസാധാരണം വിസേസം ദസ്സേന്തോ ഹേതുസമ്പത്തിയാ സദ്ധിം ഫലസമ്പത്തിം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി സത്തൂപകാരസമ്പത്തിം ദസ്സേതും ‘‘സേയ്യഥാപീ’’തിആദിമാഹാതി ഏവം ഏത്ഥ അനുസന്ധി വേദിതബ്ബാ. അരഞ്ഞലക്ഖണയോഗ്ഗമത്തേന അരഞ്ഞം. മഹാവനതായ പവനം. പവദ്ധഞ്ഹി വനം പവനം. ചതൂഹി യോഗേഹീതി ജിഘച്ഛാപിപാസാഭയപടിപത്തിസങ്ഖാതയോഗേഹി. ഖേമം അനുപദ്ദവതം. സുവത്ഥിം അനുപദ്ദവം ആവഹതീതി സോവത്ഥികോ. പീതിം കുട്ഠിം ഗമേതി ഉപനേതീതി പീതിഗമനീയോ. പീതം പാനതിത്ഥം ഗച്ഛതീതി പീതഗമനീയോ. സാഖാദീഹീതി കണ്ടകസാഖാകണ്ടകലതാവനേഹി. അനാസയഗാമിതായ ഉദകസന്നിരുദ്ധോപി അമഗ്ഗോ വുത്തോ, ഇതരാനി അപീതിഗമനീയതായപി. ആദി-സദ്ദേന ഗഹനം പരിഗ്ഗണ്ഹാതി. ഓകേമിഗലുദ്ദകസ്സ ഗോചരേ ചരതീതി ഓകചരോ, ദീപകമിഗോ. അരഞ്ഞേ മിഗേ ദിസ്വാ തേഹി സദ്ധിം പലായേയ്യാതി ദീഘരജ്ജുബന്ധനം.

ഇധ വസന്തീതി മിഗാനം ആസയം വദതി, തതോ ആസയതോ ഇമിനാ മഗ്ഗേന നിക്ഖമന്തി. ഏത്ഥ ചരന്തീതി ഏതസ്മിം ഠാനേ ഗോചരം ഗണ്ഹന്തി. ഏത്ഥപിവന്തീതി ഏതസ്മിം നിപാനതിത്ഥേ ഉദകം പിവന്തി. ഇമിനാ മഗ്ഗേന പവിസന്തീതി ഇമിനാ മഗ്ഗേന നിപാനതിത്ഥം പവിസന്തി. മഗ്ഗം പിധായാതി പകതിമഗ്ഗം പിദഹിത്വാ. ന താവ കിഞ്ചി കരോതി അനവസേസേ വനമിഗേ ഘാതേതുകാമോ.

അവിജ്ജായ അഞ്ഞാണാ ഹുത്വാതി അവിജ്ജായ നിവുതത്താ ഞാണരഹിതാ ഹുത്വാ, നന്ദീരാഗേന ഉപനീതാ രൂപാരമ്മണാദീനി ആബന്ധിത്വാ. പലോഭനതോ ഓകചരം നന്ദീരാഗോതി. ബ്യാമോഹനതോ ഓകചാരികം അവിജ്ജാതി കത്വാ ദസ്സേതി. തേസന്തി ഓകചരോകചാരികാനം. സാഖാഭങ്ഗേനാതി താദിസേന ലൂഖതരഗന്ധേന സാഖാഭങ്ഗേന. മനുസ്സഗന്ധം അപനേത്വാ തസ്സ സാഖാഭങ്ഗസ്സ ഗന്ധേന. സമ്മത്തോതി സമ്മജ്ജിതോ ബ്യാമുഞ്ഛോ.

ബുദ്ധാനം ഖേമമഗ്ഗവിചരണം കുമ്മഗ്ഗപിധാനഞ്ച സബ്ബലോകസാധാരണമ്പി അത്ഥതോ വേനേയ്യപുഗ്ഗലാപേക്ഖമേവാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘അഞ്ഞാതകോണ്ഡഞ്ഞാദീനം ഭബ്ബപുഗ്ഗലാന’’ന്തി ആഹ. ഊഹതോതി സമൂഹതോ നീഹതോതി ആഹ ‘‘ദ്വേധാ ഛേത്വാ പാതിതോ’’തി. നാസിതാതി അദസ്സനം ഗമിതാതി ആഹ ‘‘സബ്ബേന സബ്ബം സമുഗ്ഘാടിതാ’’തി. ഹിതൂപചാരന്തി സത്താനം ഹിതചരിയം.

ദ്വേധാവിതക്കസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.