൨. മഹാസീഹനാദസുത്തവണ്ണനാ

വേസാലീനഗരവണ്ണനാ

൧൪൬. അപരാപരന്തി പുനപ്പുനം. വിസാലീഭൂതതായാതി ഗാവുതന്തരം ഗാവുതന്തരം പുഥുഭൂതതായ. തത്രാതി തസ്സം വിസാലീഭൂതതായം. ഛഡ്ഡിതമത്തേതി വിസ്സട്ഠമത്തേ. ഊമിഭയാദീഹീതി ഊമികുമ്ഭീലആവട്ടസംസുകാഭയേഹി. ഉദകപ്പവാഹേനാഗതസ്സപി ച ഉസ്മാ ന വിഗച്ഛതി, ഉസ്മാ ച നാമ ഈദിസസ്സ സവിഞ്ഞാണകതായ ഭവേയ്യാതി ‘‘സിയാ ഗബ്ഭോ’’തി ചിന്തേസി. തഥാ ഹീതിആദി തത്ഥ കാരണചിന്താ. പുഞ്ഞവന്തതായ ദുഗ്ഗന്ധം നാഹോസി, സഉസുമതായ പൂതികഭാവോ. ദാരകാനം പുഞ്ഞൂപനിസ്സയതോ അങ്ഗുട്ഠകതോ ചസ്സ ഖീരം നിബ്ബത്തി, ഖീരഭത്തഞ്ച ലഭി. ചരിമകഭവേ ബോധിസത്തേ കുച്ഛിഗതേ ബോധിസത്തമാതു വിയ ഉദരച്ഛവിയാ അച്ഛവിപ്പസന്നതായ നിച്ഛവി വിയാതി കത്വാ ആഹ ‘‘നിച്ഛവീ അഹേസു’’ന്തി. തേസന്തി ദ്വിന്നം ദാരകാനം. മാതാപിതരോതി പോസകമാതാപിതരോ. അഭിസിഞ്ചിത്വാ രാജാനം അകംസു രജ്ജസമ്പത്തിയാ ദായകസ്സ കമ്മസ്സ കതത്താ, അസമ്ഭിന്നേ ഏവ രാജകുലേ ഉപ്പന്നത്താ ച. കുമാരസ്സ പുഞ്ഞാനുഭാവസഞ്ചോദിതാ ദേവതാധിഗ്ഗഹിതാതി കേചി.

പുരസ്സ അപരേതി പുരസ്സ അപരദിസായ ഗാവുതമത്തേ ഠാനേ ജീവകമ്ബവനം വിയ സപാകാരമന്ദിരകേ. അചിരപക്കന്തോതി ഏത്ഥ ന ദേസന്തരപക്കമനം അധിപ്പേതം, അഥ ഖോ സാസനതോ അപക്കമനന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘വിബ്ഭമിത്വാ’’തിആദിമാഹ. തേനേവാഹ ‘‘ഇമസ്മാ ധമ്മവിനയാ’’തി. പരിസതീതി പരിസായം, ജനസമൂഹേതി അത്ഥോ. ജനസമൂഹഗതോ പന ‘‘പരിസമജ്ഝേ’’തി വുത്തോ. ഭാവനാമനസികാരേന വിനാ പകതിയാവ മനുസ്സേഹി നിബ്ബത്തേതബ്ബോ ധമ്മോതി മനുസ്സധമ്മോ, മനുസ്സത്തഭാവാവഹോ വാ ധമ്മോ മനുസ്സധമ്മോ, അനുളാരം പരിത്തകുസലം. യം അസതിപി ബുദ്ധുപ്പാദേ വത്തതി, യഞ്ച സന്ധായാഹ ‘‘ഹീനേന ബ്രഹ്മചരിയേന, ഖത്തിയേ ഉപപജ്ജതീ’’തി. ‘‘അമ്ഹാകം ബുദ്ധോ’’തി ബുദ്ധേ മമത്തകാരിനോ ബുദ്ധമാമകാ. സേസപദദ്വയേപി ഏസേവ നയോ.

ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാദിവണ്ണനാ

അലം അരിയായ അരിയഭാവായാതി അലമരിയോ, രൂപായതനം ജാനാതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം വിയ പസ്സതി ചാതി ഞാണദസ്സനം, ദിബ്ബചക്ഖു. സമ്മസനുപഗേ ച പന ധമ്മേ ലക്ഖണത്തയഞ്ച തഥാ ജാനാതി പസ്സതി ചാതി ഞാണദസ്സനം, വിപസ്സനാ. നിബ്ബാനം, ചത്താരി വാ സച്ചാനി അസമ്മോഹപടിവേധതോ ജാനാതി പസ്സതി ചാതി ഞാണദസ്സനം, മഗ്ഗോ. ഫലം പന നിബ്ബാനവസേനേവ യോജേതബ്ബം. പച്ചവേക്ഖണാ മഗ്ഗാധിഗതസ്സ അത്ഥസ്സ പച്ചക്ഖതോ ജാനനട്ഠേന ഞാണദസ്സനം, സബ്ബഞ്ഞുതാ അനാവരണതായ സമന്തചക്ഖുതായ ച ഞാണദസ്സനം. ലോകുത്തരമഗ്ഗോ അധിപ്പേതോ, തസ്മിഞ്ഹി പടിസിദ്ധേ സബ്ബേസമ്പി ബുദ്ധഗുണാനം അസമ്ഭവോതി അധിപ്പായോ. തേനാഹ ‘‘തഞ്ഹി സോ ഭഗവതോ പടിസേധേതീ’’തി.

സുഖുമം ധമ്മന്തരം നാമ ഝാനവിപസ്സനാദികം ആചരിയാനുഗ്ഗഹേന ഗഹിതം നാമ നത്ഥി. തക്കപരിയാഹതന്തി ‘‘ഇതി ഭവിസ്സതി, ഏവം ഭവിസ്സതീ’’തി തംതംദസ്സേതബ്ബമത്ഥതക്കനേന വിതക്കനമത്തേന പരിതോ ആഹതം പരിവത്തിതം കത്വാ. തേനാഹ ‘‘തക്കേത്വാ’’തിആദി. ലോകിയപഞ്ഞം അനുജാനാതി ഉപനിസിന്നപരിസായ അനുകൂലധമ്മകഥനതോതി അധിപ്പായോ. തേനാഹ ‘‘സമണോ ഗോതമോ’’തിആദി. പടിഭാതീതി പടിഭാനം, ‘‘ഇതി വക്ഖാമീ’’തി ഏവംപവത്തം കഥനചിത്തം, തതോ പടിഭാനതോ ജാനനം പടിഭാനം, ആഗമാഭാവതോ സയമേവ ഉപട്ഠിതത്താ സയംപടിഭാനം. തേനാഹ ‘‘ഇമിനാസ്സ ധമ്മേസു പച്ചക്ഖഭാവം പടിബാഹതീ’’തി. സുഫുസിതന്തി നിബ്ബിവരം. അഫുസിതത്തേ ഹി സുഖേന വചീഘോസോ ന നിച്ഛരതി. ദന്താവരണന്തി ഓട്ഠദ്വയം. ജിവ്ഹാപി ഥദ്ധതായ സുഖേന വചീഘോസോ ന നിച്ഛരതീതി ആഹ ‘‘മുദുകാ ജിവ്ഹാ’’തി. കരവീകരുതമഞ്ജുതായ മധുരോ സരോ. ഏലം വുച്ചതി ദോസോ, ഏലം ഗളതീതി ഏലഗളാ, ന ഏലഗളാ അനേലഗളാ, നിദ്ദോസാ, ന രുജ്ഝതീതി അത്ഥോ. സബ്ബമേതം രഞ്ജനസ്സേവ കാരണം ദസ്സേന്തോ വദതി.

പഞ്ച ധമ്മാതി ഗമ്ഭീരഞാണചരിയഭൂതാനം ഖന്ധാദീനം ഉഗ്ഗഹണ-സവന-ധാരണ-പരിചയ-യോനിസോമനസികാരേ സന്ധായാഹ. തക്കരസ്സ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയായാതി ഏത്ഥ സമ്മാ-സദ്ദോ ഉഭയത്ഥാപി യോജേതബ്ബോ ‘‘സമ്മാ തക്കരസ്സ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയായാ’’തി. യോ ഹി സമ്മാ ധമ്മം പടിപജ്ജതി, തസ്സേവ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയോ ഹോതി. യോ പന വുത്തനയേന തക്കരോ, തസ്സ നിയ്യാനം അത്ഥതോ ധമ്മസ്സേവ നിയ്യാനന്തി ആഹ ‘‘സോ ധമ്മോ…പേ… നിയ്യാതി ഗച്ഛതീ’’തി.

൧൪൭. കോധനോതി കുജ്ഝനസീലോ. യസ്മാ പന സുനക്ഖത്തോ കോധവസേന കുരൂരോ ഫരുസവചനോ ച, തസ്മാ ആഹ ‘‘കോധനോതി ചണ്ഡോ ഫരുസോ ചാ’’തി. തസ്മിം അത്തഭാവേ മഗ്ഗഫലാനം ഉപനിസ്സയോ നത്ഥീതി തസ്മിം അത്തഭാവേ ഉപ്പജ്ജനാരഹാനം മഗ്ഗഫലാനം ഉപനിസ്സയോ നത്ഥി. തം ബുദ്ധാ ‘‘മോഘപുരിസോ’’തി വദന്തി യഥാ തം സുദിന്നലാളുദായിആദികേ. ഉപനിസ്സയേ സതിപി തസ്മിം ഖണേ മഗ്ഗേ വാ ഫലേ വാ അസതി ‘‘മോഘപുരിസോ’’തി വദന്തി യഥാ തം ധനിയൂപസേനത്ഥേരാദികേ. സമുച്ഛിന്നോപനിസ്സയേ പന വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി. യഥാ ‘‘മക്ഖലി മോഘപുരിസോ മനുസ്സഖിപ്പം മഞ്ഞേ’’തി (അ. നി. ൧.൩൧൧) തഥാ സുനക്ഖത്തോപീതി ആഹ ‘‘ഇമസ്സ പനാ’’തിആദി. അസ്സാതി ഏതേന. കത്തരി ഹിദം സാമിവചനം. കോധേനാതി കോധഹേതുനാ.

ഭഗവതോതി സമ്പദാനവചനം കുദ്ധപദാപേക്ഖായ. പുബ്ബേതി ഭിക്ഖുകാലേ. സദ്ദം സോതുകാമോതി സോ കിര ദിബ്ബചക്ഖുനാ താവതിംസഭവനേ ദേവതാനം രൂപം പസ്സന്തോ ഓട്ഠചലനം പസ്സതി, ന പന സദ്ദം സുണാതി, തസ്മാ താസം സദ്ദം സോതുകാമോ അഹോസി. തേന വുത്തം ‘‘സദ്ദം സോതുകാമോ…പേ… പുച്ഛീ’’തി. സോ ച അതീതേ ഏകം സീലവന്തം ഭിക്ഖും കണ്ണസക്ഖലിയം പഹരിത്വാ ബധിരമകാസി, തസ്മാ പരികമ്മം കരോന്തോപി അഭബ്ബോവ ദിബ്ബസോതാധിഗമായ. തം സന്ധായ വുത്തം ‘‘ഉപനിസ്സയോ നത്ഥീതി ഞത്വാ പരികമ്മം ന കഥേസീ’’തി. ചിന്തേസീതി അത്തനോ മിച്ഛാപരിവിതക്കിതേന അയോനിസോ ഉമ്മുജ്ജന്തോ ചിന്തേസി.

നിയ്യാനികത്താവബോധനതോ അഭേദോപചാരേന ‘‘ദേസനാധമ്മോ നിയ്യാനികോ’’തി വുത്തോ. നിയ്യാനോ വാ അരിയമഗ്ഗോ ബോധേതബ്ബോ ഏതസ്സ അത്ഥീതി നിയ്യാനികോ ദേസനാധമ്മോ. അത്തനി അത്ഥിതം ദസ്സേതി കിച്ചസിദ്ധിദസ്സനേന തത്ഥ തത്ഥ പാകടീകതത്താ, ന പടിഞ്ഞാമത്തേന. തഥാ ഹി യഥാപരാധം തംതംസിക്ഖാപദപഞ്ഞത്തിയാ യഥാധമ്മം വേനേയ്യജ്ഝാസയാനുരൂപഞ്ച അവിപരീതധമ്മദേസനായ ദേവമനുസ്സേഹി യഥാഭിസങ്ഖതപഞ്ഹാനം തദജ്ഝാസയാനുകൂലം ഠാനസോ വിസ്സജ്ജനേന ച ഭഗവതോ സബ്ബത്ഥ അപ്പടിഹതഞാണചാരഭാവേന സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം വിഞ്ഞൂനം പാകടം, തഥാ തത്ഥ തത്ഥ യമകപാടിഹാരിയകരണാദീസു ഇദ്ധിവിധഞാണാദീനീതി. തേനാഹ ‘‘മയ്ഹഞ്ചാ’’തിആദി. അന്വേതി യഥാഗഹിതസങ്കേതസ്സ അനുഗമനവസേന ഏതി ജാനാതീതി അന്വയോ. തേനാഹ ‘‘അനുബുജ്ഝതീതി അത്ഥോ’’തി. സങ്കേതാനുഗമനഞ്ചേത്ഥ ‘‘യഥാപരാധം തംതംസിക്ഖാപദപഞ്ഞത്തിയാ’’തിആദിനാ വുത്തനയമേവ. ഏവം യോജനാ വേദിതബ്ബാതി യഥാ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേന യോജനാ കതാ, ഏവം ‘‘ഏവരൂപമ്പി നാമ മയ്ഹം ഇദ്ധിവിധഞാണസങ്ഖാതം ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മ’’ന്തിആദിനാ തത്ഥ തത്ഥ യോജനാ വേദിതബ്ബാ.

ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ദസബലഞാണവണ്ണനാ

൧൪൮. യദിപി ആദിതോ അഭിഞ്ഞാത്തയവസേന ദേസനായ ആഗതത്താ ചേതോപരിയഞാണാനന്തരം ഉപരി തിസ്സോ അഭിഞ്ഞാ വത്തബ്ബാ സിയുന്തി വത്തബ്ബം സിയാ, അത്ഥതോ പന വിജ്ജാത്തയം യഥാവുത്തഅഭിഞ്ഞാത്തയമേവാതി കത്വാ ‘‘തിസ്സോ വിജ്ജാ വത്തബ്ബാ സിയു’’ന്തി വുത്തം. കസ്മാ പനേത്ഥ ‘‘താസു വുത്താസു ഉപരി ദസബലഞാണം ന പരിപൂരതീ’’തി വുത്തം, നനു ഇമാനി ഞാണാനി സേസാഭിഞ്ഞാ വിയ അത്തനോ വിസയസ്സ അഭിജാനനട്ഠം ഉപാദായ അഭിഞ്ഞാസു വത്തബ്ബാനി, അകമ്പിയട്ഠം പന ഉപത്ഥമ്ഭനട്ഠഞ്ച ഉപാദായ ബലഞാണേസു യഥാ സമ്മാസതിആദയോ ഇന്ദ്രിയബലബോജ്ഝങ്ഗമഗ്ഗങ്ഗേസൂതി? നയിദമേവം. തത്ഥ ഹി ധമ്മാനം ധമ്മകിച്ചവിസേസവിഭാവനപരായ ദേസനായ വുത്തം, ഇധ പന സത്ഥു ഗുണവിസേസവിഭാവനപരായ ദേസനായ തഥാ വത്തും ന സക്കാ അത്ഥതോ അനഞ്ഞത്താ, ഏകച്ചാനം പുഥുജ്ജനാനം ഏവം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജേയ്യ ‘‘കിമിദം ഭഗവാ ഹേട്ഠാ വുത്തഗുണേ പുനപി ഗണ്ഹന്തോ ഗുണാധികദസ്സനം കരോതീ’’തി. തസ്മാ സുവുത്തമേതം ‘‘ഉപരി ദസബലഞാണം ന പരിപൂരതീ’’തി.

അഞ്ഞേഹി അസാധാരണാനീതി കസ്മാ വുത്തം (അ. നി. ടീ. ൩.൧൦.൨൧), നനു ചേതാനി സാവകാനമ്പി ഏകച്ചാനം ഉപ്പജ്ജന്തീതി? കാമം ഉപ്പജ്ജന്തി, യാദിസാനി പന ബുദ്ധാനം ഠാനാട്ഠാനഞാണാദീനി, ന താദിസാനി തദഞ്ഞേസം കദാചിപി ഉപ്പജ്ജന്തീതി അഞ്ഞേഹി അസാധാരണാനീതി. തേനാഹ ‘‘തഥാഗതസ്സേവ ബലാനീ’’തി. ഇമമേവ ഹി യഥാവുത്തലേസം അപേക്ഖിത്വാ തദഭാവതോ ആസയാനുസയഞാണാദീസു ഏവ അസാധാരണഗുണസമഞ്ഞാ നിരുള്ഹാ. കാമം ഞാണബലാനം ഞാണസമ്ഭാരോ വിസേസപച്ചയോ, പുഞ്ഞസമ്ഭാരോപി പന നേസം പച്ചയോ ഏവ, ഞാണസമ്ഭാരസ്സപി വാ പുഞ്ഞസമ്ഭാരഭാവതോ ‘‘പുഞ്ഞുസ്സയസമ്പത്തിയാ ആഗതാനീ’’തി വുത്തം.

പകതിഹത്ഥികുലന്തി (സം. നി. ൨.൨൨) ഗിരിചരനദീചരവനചരാദിപ്പഭേദാ ഗോചരിയകാലാവകനാമാ സബ്ബാപി ബലേന പാകതികാ ഹത്ഥിജാതി. ദസന്നം പുരിസാനന്തി ഥാമമജ്ഝിമാനം ദസന്നം പുരിസാനം. ഏകസ്സ തഥാഗതസ്സ കായബലന്തി ആനേത്വാ സമ്ബന്ധോ. ഏകസ്സാതി ച തഥാ ഹേട്ഠാകഥായം ആഗതത്താ ദേസനാസോതേന വുത്തം. നാരായനസങ്ഘാതബലന്തി ഏത്ഥ നാരാ വുച്ചന്തി രസ്മിയോ, താ ബഹൂ നാനാവിധാ ഇതോ ഉപ്പജ്ജന്തീതി നാരായനം, വജിരം, തസ്മാ നാരായനസങ്ഘാതബലന്തി വജിരസങ്ഘാതബലന്തി അത്ഥോ. ഞാണബലം പന പാളിയം ആഗതമേവ, ന കായബലം വിയ അട്ഠകഥാരുള്ഹമേവാതി അധിപ്പായോ. ‘‘സംയുത്തകേ ആഗതാനി തേസത്തതി ഞാണാനി സത്തസത്തതി ഞാണാനീ’’തി വുത്തം (വിഭ. മൂലടീ. ൭൬൦), തത്ഥ പന നിദാനവഗ്ഗേ സത്തസത്തതി ആഗതാനി ചതുചത്താരീസഞ്ച, തേസത്തതി പന പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗേ (പടി. മ. ൧.൭൩ മാതികാ) സുതമയാദീനി ആഗതാനി ദിസ്സന്തി, ന സംയുത്തകേ. അഞ്ഞാനിപീതി ഏതേന ഞാണവത്ഥുവിഭങ്ഗേ ഏകകാദിവസേന വുത്താനി, അഞ്ഞത്ഥ ച ‘‘പുബ്ബന്തേ ഞാണ’’ന്തിആദിനാ (ധ. സ. ൧൦൭൬) ബ്രഹ്മജാലാദീസു (ദീ. നി. ൧.൩൬) ച ‘‘തയിദം തഥാഗതോ പജാനാതി, ഇമാനി ദിട്ഠിട്ഠാനാനി ഏവം ഗഹിതാനീ’’തിആദിനാ വുത്താനി അനേകാനി ഞാണപ്പഭേദാനി സങ്ഗണ്ഹാതി. യാഥാവപടിവേധതോ സയഞ്ച അകമ്പിയം പുഗ്ഗലഞ്ച തംസമങ്ഗിം നേയ്യേസു അധിബലം കരോതീതി ആഹ ‘‘അകമ്പിയട്ഠേന ഉപത്ഥമ്ഭനട്ഠേന ചാ’’തി.

ഉസഭസ്സ ഇദന്തി ആസഭം, (അ. നി. ടീ. ൨.൪.൮) സേട്ഠം ഠാനം. സബ്ബഞ്ഞുതപടിജാനനവസേന അഭിമുഖം ഗച്ഛന്തി, അട്ഠ വാ പരിസാ ഉപസങ്കമന്തീതി ആസഭാ, പുബ്ബബുദ്ധാ. ഇദം പനാതി ബുദ്ധാനം ഠാനം സബ്ബഞ്ഞുതമേവ വദതി. തിട്ഠമാനോവാതി അവദന്തോപി (സം. നി. ടീ. ൨.൨.൨൨) തിട്ഠമാനോവ പടിജാനാതി നാമാതി അത്ഥോ. ഉപഗച്ഛതീതി അനുജാനാതി.

അട്ഠസു പരിസാസൂതി ‘‘അഭിജാനാമി ഖോ പനാഹം, സാരിപുത്ത, അനേകസതം ഖത്തിയപരിസം…പേ… തത്ര വത മം ഭയം വാ സാരജ്ജം വാ ഓക്കമിസ്സതീതി നിമിത്തമേതം, സാരിപുത്ത, ന സമനുപസ്സാമീ’’തി (മ. നി. ൧.൧൫൧) വുത്താസു അട്ഠസു പരിസാസു. അഭീതനാദം നദതീതി പരതോ ദസ്സിതഞാണയോഗേന ദസബലോഹന്തി അഭീതനാദം നദതി. സീഹനാദസുത്തേന ഖന്ധവഗ്ഗേ (സം. നി. ൩.൭൮) ആഗതേന.

‘‘ദേവമനുസ്സാനം ചതുചക്കം വത്തതീ’’തി (അ. നി. ൪.൩൧) സുത്തസേസേന സപ്പുരിസൂപസ്സയാദീനം ഫലസമ്പത്തിപവത്തി, പുരിമസപ്പുരിസൂപസ്സയാദിം ഉപനിസ്സായ പച്ഛിമസപ്പുരിസൂപസ്സയാദീനം സമ്പത്തിപവത്തി വാ വുത്താതി ആദി-സദ്ദേന തത്ഥ ച ചക്ക-സദ്ദസ്സ ഗഹണം വേദിതബ്ബം. വിചക്കസണ്ഠാനാ അസനി ഏവ അസനിവിചക്കം. ഉരചക്കാദീസൂതി ആദി-സദ്ദേന ആണാസമൂഹാദീസുപി ചക്ക-സദ്ദസ്സ പവത്തി വേദിതബ്ബാ. ‘‘സങ്ഘഭേദം കരിസ്സാമ ചക്കഭേദ’’ന്തിആദീസു (പാരാ. ൪൦൯; ചൂളവ. ൩൪൩) ഹി ആണാ ‘‘ചക്ക’’ന്തി വുത്താ, ‘‘ദേവചക്കം അസുരചക്ക’’ന്തിആദീസു (അ. നി. ടീ. ൨.൪.൮) സമൂഹോതി. പടിവേധനിട്ഠത്താ അരഹത്തമഗ്ഗഞാണം പടിവേധോതി ‘‘ഫലക്ഖണേ ഉപ്പന്നം നാമാ’’തി വുത്തം. തേന പടിലദ്ധസ്സപി ദേസനാഞാണസ്സ കിച്ചനിപ്ഫത്തി പരസ്സ ബുജ്ഝനമത്തേന ഹോതീതി ‘‘അഞ്ഞാതകോണ്ഡഞ്ഞസ്സ സോതാപത്തി…പേ… ഫലക്ഖണേ പവത്തം നാമാ’’തി വുത്തം. തതോ പരം പന യാവ പരിനിബ്ബാനാ ദേസനാഞാണപ്പവത്തി തസ്സേവ പവത്തിതസ്സ ധമ്മചക്കസ്സ ഠാനന്തി വേദിതബ്ബം പവത്തിതചക്കസ്സ ചക്കവത്തിനോ ചക്കരതനസ്സ ഠാനം വിയ.

‘‘തിട്ഠതീ’’തി വുത്തം, കിം ഭൂമിയം പുരിസോ വിയ? നോതി ആഹ ‘‘തദായത്തവുത്തിതായാ’’തി. ഠാനന്തി ചേത്ഥ അത്തലാഭോ ധരമാനതാ ച, ന ഗതിനിവത്തീതി ആഹ ‘‘ഉപ്പജ്ജതി ചേവ പവത്തതി ചാ’’തി. യത്ഥ പനേതം ദസബലഞാണം വിത്ഥാരിതം, തം ദസ്സേന്തോ ‘‘അഭിധമ്മേ പനാ’’തിആദിമാഹ. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ.

സമാദിയന്തീതി സമാദാനാനി, താനി പന സമാദിയിത്വാ കതാനി ഹോന്തീതി ആഹ ‘‘സമാദിയിത്വാ കതാന’’ന്തി. കമ്മമേവ വാ കമ്മസമാദാനന്തി ഏതേന സമാദാനസദ്ദസ്സ അപുബ്ബത്ഥാഭാവം ദസ്സേതി മുത്തഗതസദ്ദേ ഗതസദ്ദസ്സ വിയ. ഗതീതി നിരയാദിഗതിയോ. ഉപധീതി അത്തഭാവോ. കാലോതി കമ്മസ്സ വിപച്ചനാരഹകാലോ. പയോഗോതി വിപാകുപ്പത്തിയാ പച്ചയഭൂതാ കിരിയാ.

അഗതിഗാമിനിന്തി നിബ്ബാനഗാമിനിം. വക്ഖതി ഹി ‘‘നിബ്ബാനഞ്ചാഹം, സാരിപുത്ത, പജാനാമി നിബ്ബാനഗാമിഞ്ച മഗ്ഗം നിബ്ബാനഗാമിനിഞ്ച പടിപദ’’ന്തി (മ. നി. ൧.൧൫൩). ബഹൂസുപി മനുസ്സേസു ഏകമേവ പാണം ഘാതേന്തേസു കാമം സബ്ബേസം ചേതനാ തസ്സേവേകസ്സ ജീവിതിന്ദ്രിയാരമ്മണാ, തം പന കമ്മം തേസം നാനാകാരം. തേസു (വിഭ. അട്ഠ. ൮൧൧) ഹി ഏകോ ആദരേന ഛന്ദജാതോ കരോതി, ഏകോ ‘‘ഏഹി ത്വമ്പി കരോഹീ’’തി പരേഹി നിപ്പീളിതോ കരോതി, ഏകോ സമാനച്ഛന്ദോ വിയ ഹുത്വാ അപ്പടിബാഹമാനോ വിചരതി. തേസു ഏകോ തേനേവ കമ്മേന നിരയേ നിബ്ബത്തതി, ഏകോ തിരച്ഛാനയോനിയം, ഏകോ പേത്തിവിസയേ. തം തഥാഗതോ ആയൂഹനക്ഖണേ ഏവ – ‘‘ഇമിനാ നീഹാരേന ആയൂഹിതത്താ ഏസ നിരയേ നിബ്ബത്തിസ്സതി, ഏസ തിരച്ഛാനയോനിയം, ഏസ പേത്തിവിസയേ’’തി ജാനാതി. നിരയേ നിബ്ബത്തമാനമ്പി – ‘‘ഏസ മഹാനിരയേ നിബ്ബത്തിസ്സതി, ഏസ ഉസ്സദനിരയേ’’തി ജാനാതി. തിരച്ഛാനയോനിയം നിബ്ബത്തമാനമ്പി – ‘‘ഏസ അപാദകോ ഭവിസ്സതി, ഏസ ദ്വിപാദകോ, ഏസ ചതുപ്പദോ, ഏസ ബഹുപ്പദോ’’തി ജാനാതി. പേത്തിവിസയേ നിബ്ബത്തമാനമ്പി – ‘‘ഏസ നിജ്ഝാമതണ്ഹികോ ഭവിസ്സതി, ഏസ ഖുപ്പിപാസികോ, ഏസ പരദത്തൂപജീവീ’’തി ജാനാതി. തേസു ച കമ്മേസു – ‘‘ഇദം കമ്മം പടിസന്ധിമാകഡ്ഢിസ്സതി, ഇദം അഞ്ഞേന ദിന്നായ പടിസന്ധിയാ ഉപധിവേപക്കം ഭവിസ്സതീ’’തി ജാനാതി.

തഥാ സകലഗാമവാസികേസു ഏകതോ പിണ്ഡപാതം ദദമാനേസു കാമം സബ്ബേസമ്പി ചേതനാ പിണ്ഡപാതാരമ്മണാവ, തം പന കമ്മം തേസം നാനാകാരം. തേസു ഹി ഏകോ ആദരേന കരോതീതി സേസം പുരിമസദിസം, തസ്മാ തേസു കേചി ദേവലോകേ നിബ്ബത്തന്തി, കേചി മനുസ്സലോകേ, തം തഥാഗതോ ആയൂഹനക്ഖണേയേവ ജാനാതി – ‘‘ഇമിനാ നീഹാരേന ആയൂഹിതത്താ ഏസ മനുസ്സലോകേ നിബ്ബത്തിസ്സതി, ഏസ ദേവലോകേ, തത്ഥാപി ഏസ ഖത്തിയകുലേ, ഏസ ബ്രാഹ്മണകുലേ, ഏസ വേസ്സകുലേ, ഏസ സുദ്ദകുലേ, ഏസ പരനിമ്മിതവസവത്തീസു, ഏസ നിമ്മാനരതീസു, ഏസ തുസിതേസു, ഏസ യാമേസു, ഏസ താവതിംസേസു, ഏസ ചാതുമഹാരാജികേസു, ഏസ ഭുമ്മദേവേസൂ’’തിആദിനാ തത്ഥ തത്ഥ ഹീനപണീതസുവണ്ണദുബ്ബണ്ണഅപ്പപരിവാരമഹാപരിവാരതാദിഭേദം തം തം വിസേസം ആയൂഹനക്ഖണേയേവ ജാനാതി.

തഥാ വിപസ്സനം പട്ഠപേന്തേസുയേവ – ‘‘ഇമിനാ നീഹാരേന ഏസ കിഞ്ചി സല്ലക്ഖേതും ന സക്ഖിസ്സതി, ഏസ മഹാഭൂതമത്തമേവ വവത്ഥപേസ്സതി, ഏസ രൂപപരിഗ്ഗഹേയേവ ഠസ്സതി, ഏസ അരൂപപരിഗ്ഗഹേയേവ, ഏസ നാമരൂപപരിഗ്ഗഹേയേവ, ഏസ പച്ചയപരിഗ്ഗഹേ ഏവ, ഏസ ലക്ഖണാരമ്മണികവിപസ്സനായ ഏവ, ഏസ പഠമഫലേയേവ, ഏസ ദുതിയഫലേ ഏവ, ഏസ തതിയഫലേ ഏവ, ഏസ അരഹത്തം പാപുണിസ്സതീ’’തി ജാനാതി. കസിണപരികമ്മം കരോന്തേസുപി – ‘‘ഇമസ്സ പരികമ്മമത്തമേവ ഭവിസ്സതി, ഏസ നിമിത്തം ഉപ്പാദേസ്സതി, ഏസ അപ്പനം ഏവ പാപുണിസ്സതി, ഏസ ഝാനം പാദകം കത്വാ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ അരഹത്തം ഗണ്ഹിസ്സതീ’’തി ജാനാതി. തേനാഹ ‘‘ഇമസ്സ ചേതനാ’’തിആദി.

കാമനതോ, കാമേതബ്ബതോ, കാമപടിസംയുത്തതോ ച കാമോ ധാതു കാമധാതു. ആദി-സദ്ദേന ബ്യാപാദധാതു-രൂപധാതു-ആദീനം സങ്ഗഹോ. വിലക്ഖണതായാതി വിസദിസസഭാവതായ. ഖന്ധായതനധാതുലോകന്തി അനേകധാതും നാനാധാതും ഖന്ധലോകം ആയതനലോകം ധാതുലോകം യഥാഭൂതം പജാനാതീതി യോജനാ. ‘‘അയം രൂപക്ഖന്ധോ നാമ…പേ… അയം വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ നാമ. തേസുപി ഏകവിധേന രൂപക്ഖന്ധോ, ഏകാദസവിധേന രൂപക്ഖന്ധോ (വിഭ. ൩൩). ഏകവിധേന വേദനാക്ഖന്ധോ, ബഹുവിധേന വേദനാക്ഖന്ധോ (വിഭ. ൩൪-൬൧). ഏകവിധേന സഞ്ഞാക്ഖന്ധോ, ബഹുവിധേന സഞ്ഞാക്ഖന്ധോ (വിഭ. ൬൨-൯൧). ഏകവിധേന സങ്ഖാരക്ഖന്ധോ, ബഹുവിധേന സങ്ഖാരക്ഖന്ധോ (വിഭ. ൯൨-൧൨൦). ഏകവിധേന വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ, ബഹുവിധേന വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ’’തി (വിഭ. ൧൨൧-൧൪൯) ഏവം താവ ഖന്ധലോകസ്സ, ‘‘ഇദം ചക്ഖായതനം നാമ…പേ… ഇദം ധമ്മായതനം നാമ. തത്ഥ ദസായതനാ കാമാവചരാ, ദ്വേ ചാതുഭൂമകാ’’തിആദിനാ (വിഭ. ൧൫൬-൧൭൧) ആയതനലോകസ്സ, ‘‘അയം ചക്ഖുധാതു നാമ…പേ… അയം മനോവിഞ്ഞാണധാതു നാമ, തത്ഥ സോളസ ധാതുയോ കാമാവചരാ, ദ്വേ ചാതുഭൂമകാ’’തിആദിനാ (വിഭ. ൧൭൨-൧൮൮) ധാതുലോകസ്സ അനേകസഭാവം നാനാസഭാവഞ്ച പജാനാതി. ന കേവലം ഉപാദിന്നകസങ്ഖാരലോകസ്സേവ, അഥ ഖോ അനുപാദിന്നകസങ്ഖാരലോകസ്സപി – ‘‘ഇമായ നാമ ധാതുയാ ഉസ്സന്നത്താ ഇമസ്സ രുക്ഖസ്സ ഖന്ധോ സേതോ, ഇമസ്സ കാളോ, ഇമസ്സ മട്ഠോ, ഇമസ്സ സകണ്ടകോ, ഇമസ്സ ബഹലത്തചോ, ഇമസ്സ തനുത്തചോ, ഇമസ്സ പത്തം വണ്ണസണ്ഠാനാദിവസേന ഏവരൂപം, ഇമസ്സ പുപ്ഫം നീലം പീതം ലോഹിതം ഓദാതം സുഗന്ധം ദുഗ്ഗന്ധം, ഇമസ്സ ഫലം ഖുദ്ദകം മഹന്തം ദീഘം രസ്സം വട്ടം സുസണ്ഠാനം ദുസ്സണ്ഠാനം മുദുകം ഫരുസം സുഗന്ധം ദുഗ്ഗന്ധം മധുരം തിത്തകം കടുകം അമ്ബിലം കസാവം, ഇമസ്സ കണ്ടകോ തിഖിണോ കുണ്ഠോ ഉജുകോ കുടിലോ തമ്ബോ കാളോ ഓദാതോ ഹോതീ’’തിആദിനാ പജാനാതി. സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധാദീനം ഏവ ഹി ഏതം ബലം, ന അഞ്ഞേസം.

നാനാധിമുത്തികതന്തി നാനാഅജ്ഝാസയതം. അധിമുത്തി നാമ അജ്ഝാസയധാതു അജ്ഝാസയസഭാവോ. സോ പന ഹീനപണീതതാസാമഞ്ഞേന പാളിയം ദ്വിധാവ വുത്തോപി ഹീനപണീതാദിഭേദേന അനേകവിധോതി ആഹ ‘‘ഹീനാദീഹി അധിമുത്തീഹി നാനാധിമുത്തികഭാവ’’ന്തി. തത്ഥ തത്ഥ യേ യേ സത്താ യംയംഅധിമുത്തികാ, തേ തേ തംതദധിമുത്തികേ ഏവ സേവന്തി ഭജന്തി പയിരുപാസന്തി ധാതുസഭാഗതോ. യഥാ ഗൂഥാദീനം ധാതുസഭാവോ ഏസോ, യം ഗൂഥാദീഹി ഏവ സംസന്ദന്തി സമേന്തി, ഏവം (പുഗ്ഗലാനം അജ്ഝാസയസ്സേവേസ സഭാവോ, യം) (വിഭ. മൂലടീ. ൮൧൩) ഹീനജ്ഝാസയാ ദുസ്സീലാദീഹി ഏവ സംസന്ദന്തി സമേന്തി, സമ്പന്നസീലാദയോ ച സമ്പന്നസീലാദീഹേവ. തം നേസം നാനാധിമുത്തികതം ഭഗവാ യഥാഭൂതം പജാനാതീതി.

വുദ്ധിഞ്ച ഹാനിഞ്ചാതി പച്ചയവിസേസേന സാമത്ഥിയതോ അധികതം അനധികതഞ്ച. ഇന്ദ്രിയപരോപരിയത്തഞാണനിദ്ദേസേ (വിഭ. ൮൧൪; പടി. മ. ൧.൧൧൩) ‘‘ആസയം ജാനാതി അനുസയം ജാനാതീ’’തി ആസയാദിജാനനം കസ്മാ നിദ്ദിട്ഠന്തി? ആസയജാനനാദിനാ യേഹി ഇന്ദ്രിയേഹി പരോപരേഹി സത്താ കല്യാണപാപാസയാദികാ ഹോന്തി, തേസം ജാനനസ്സ വിഭാവനതോ. ഏവഞ്ച കത്വാ ഇന്ദ്രിയപരോപരിയത്തആസയാനുസയഞാണാനം വിസും അസാധാരണതാ, ഇന്ദ്രിയപരോപരിയത്തനാനാധിമുത്തികതാഞാണാനം വിസും ബലതാ ച സിദ്ധാ ഹോതി. തത്ഥ ആസയന്തി യത്ഥ സത്താ നിവസന്തി, തം തേസം നിവാസട്ഠാനം ദിട്ഠിഗതം വാ യഥാഭൂതഞാണം വാ ആസയോ.അനുസയോ അപ്പഹീനഭാവേന ഥാമഗതോ കിലേസോ. തം പന ഭഗവാ സത്താനം ആസയം ജാനന്തോ തേസം തേസം ദിട്ഠിഗതാനം, വിപസ്സനാമഗ്ഗഞാണാനഞ്ച അപ്പവത്തിക്ഖണേപി ജാനാതി. വുത്തം ഹേതം –

‘‘കാമം സേവന്തംയേവ ഭഗവാ ജാനാതി ‘അയം പുഗ്ഗലോ കാമഗരുകോ കാമാസയോ കാമാധിമുത്തോ’തി. കാമം സേവന്തഞ്ഞേവ ജാനാതി ‘അയം പുഗ്ഗലോ നേക്ഖമ്മഗരുകോ നേക്ഖമ്മാസയോ നേക്ഖമ്മാധിമുത്തോ’തി. നേക്ഖമ്മം സേവന്തഞ്ഞേവ ജാനാതി. ബ്യാപാദം, അബ്യാപാദം, ഥിനമിദ്ധം, ആലോകസഞ്ഞം സേവന്തംയേവ ജാനാതി ‘അയം പുഗ്ഗലോ ഥിനമിദ്ധഗരുകോ ഥിനമിദ്ധാസയോ ഥിനമിദ്ധാധിമുത്തോ’തി’’ (പടി. മ. ൧.൧൧൩).

പഠമാദീനം ചതുന്നം ഝാനാനന്തി രൂപാവചരാനം പഠമാദീനം പച്ചനീകഝാപനട്ഠേന ആരമ്മണൂപനിജ്ഝാനട്ഠേന ച ഝാനാനം. ചതുക്കനയേന ഹേതം വുത്തം. അട്ഠന്നം വിമോക്ഖാനന്തി ഏത്ഥ പടിപാടിയാ സത്ത അപ്പിതപ്പിതക്ഖണേ പച്ചനീകധമ്മേഹി വിമുച്ചനതോ ആരമ്മണേ ച അധിമുച്ചനതോ വിമോക്ഖാ നാമ, അട്ഠമോ പന സബ്ബസോ സഞ്ഞാവേദയിതേഹി വിമുത്തത്താ അപഗമവിമോക്ഖോ നാമ. ചതുക്കനയപഞ്ചകനയേസു പഠമഝാനസമാധി സവിതക്കസവിചാരോ നാമ, പഞ്ചകനയേ ദുതിയജ്ഝാനസമാധി അവിതക്കവിചാരമത്തോ, നയദ്വയേപി ഉപരി തീസു ഝാനേസു സമാധി അവിതക്കഅവിചാരോ, സമാപത്തീസു പടിപാടിയാ അട്ഠന്നം സമാധീതിപി നാമം, സമാപത്തീതിപി ചിത്തേകഗ്ഗതാസബ്ഭാവതോ, നിരോധസമാപത്തിയാ തദഭാവതോ ന സമാധീതി നാമം. ഹാനഭാഗിയധമ്മന്തി അപ്പഗുണേഹി പഠമജ്ഝാനാദീഹി വുട്ഠിതസ്സ സഞ്ഞാമനസികാരാനം കാമാദിഅനുപക്ഖന്ദനം. വിസേസഭാഗിയധമ്മന്തി പഗുണേഹി പഠമജ്ഝാനാദീഹി വുട്ഠിതസ്സ സഞ്ഞാമനസികാരാനം ദുതിയജ്ഝാനാദിപക്ഖന്ദനം. ഇതി സഞ്ഞാമനസികാരാനം കാമാദിദുതിയജ്ഝാനാദിപക്ഖന്ദനാനി ഹാനഭാഗിയവിസേസഭാഗിയധമ്മാതി ദസ്സിതാനി, തേഹി പന ഝാനാനം തംസഭാവതാ ധമ്മ-സദ്ദേന വുത്താ. തസ്മാതി വുത്തമേവത്ഥം ഹേതുഭാവേന പച്ചാമസതി. വോദാനന്തി പഗുണതാസങ്ഖാതം വോദാനം. തഞ്ഹി പഠമജ്ഝാനാദീഹി വുട്ഠഹിത്വാ ദുതിയജ്ഝാനാദിഅധിഗമസ്സ പച്ചയത്താ ‘‘വുട്ഠാന’’ന്തി വുത്തം. യേ (അ. നി. ടീ. ൩.൧൦.൨൧) പന ‘‘നിരോധതോ ഫലസമാപത്തിയാ വുട്ഠാനന്തി പാളി നത്ഥീ’’തി വദന്തി, തേ ‘‘നിരോധാ വുട്ഠഹന്തസ്സ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം ഫലസമാപത്തിയാ അനന്തരപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി ഇമായ പാളിയാ (പട്ഠാ. ൧.൧.൪൧൭) പടിസേധേതബ്ബാ. യോ സമാപത്തിലാഭീ സമാനോ ഏവ ‘‘ന ലഭാമഹ’’ന്തി, കമ്മട്ഠാനം സമാനം ഏവ ‘‘ന കമ്മട്ഠാന’’ന്തി സഞ്ഞീ ഹോതി, സോ സമ്പത്തിംയേവ സമാനം ‘‘വിപത്തീ’’തി പച്ചേതീതി വേദിതബ്ബോ.

൧൪൯. അപ്പനന്തി നിഗമനം. ന തഥാ ദട്ഠബ്ബന്തി യഥാ പരവാദിനാ വുത്തം, തഥാ ന ദട്ഠബ്ബം. സകസകകിച്ചമേവ ജാനാതീതി ഠാനാട്ഠാനജാനനാദിം സകം സകംയേവ കിച്ചം കാതും ജാനാതി, യഥാസകമേവ വിസയം പടിവിജ്ഝതീതി അത്ഥോ. തമ്പീതി തേഹി ദസബലഞാണേഹി ജാനിതബ്ബമ്പി. കമ്മന്തരവിപാകന്തരമേവാതി കമ്മന്തരസ്സവിപാകന്തരമേവ ജാനാതി, ചേതനാചേതനാസമ്പയുത്തധമ്മേ നിരയാദിനിബ്ബാനഗാമിനിപടിപദാഭൂതേ കമ്മന്തി ഗഹേത്വാ ആഹ ‘‘കമ്മപരിച്ഛേദമേവാ’’തി. ധാതുനാനത്തഞ്ച ധാതുനാനത്തകാരണഞ്ച ധാതുനാനത്തകാരണന്തി ഏകദേസസരൂപേകസേസോ ദട്ഠബ്ബോ. തഞ്ഹി ഞാണം തദുഭയമ്പി ജാനാതി, ‘‘ഇമായ നാമ ധാതുയാ ഉസ്സന്നത്താ’’തിആദിനാ (വിഭ. അട്ഠ. ൮൧൨) തഥാ ചേവ സംവണ്ണിതം. സച്ചപരിച്ഛേദമേവാതി പരിഞ്ഞാഭിസമയാദിവസേന സച്ചാനം പരിച്ഛിന്ദനമേവ. അപ്പേതും ന സക്കോതി അട്ഠമനവമബലാനി വിയ തംസദിസം ഇദ്ധിവിധഞാണം വിയ വികുബ്ബിതും. ഏതേനസ്സ ബലസദിസതഞ്ച നിവാരേതി. ഝാനാദിഞാണം വിയ വാ അപ്പേതും വികുബ്ബിതുഞ്ച. യദിപി ഹി ‘‘ഝാനാദിപച്ചവേക്ഖണാഞാണം സത്തമബല’’ന്തി തസ്സ സവിതക്കസവിചാരതാ വുത്താ, തഥാപി ‘‘ഝാനാദീഹി വിനാ പച്ചവേക്ഖണാ നത്ഥീ’’തി ഝാനാദിസഹഗതം ഞാണം തദന്തോഗധം കത്വാ ഏവം വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. അഥ വാ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം ഝാനാദികിച്ചം വിയ ന സബ്ബം ബലകിച്ചം കാതും സക്കോതീതി ദസ്സേതും ‘‘ഝാനം ഹുത്വാ അപ്പേതും ന സക്കോതി ഇദ്ധി ഹുത്വാ വികുബ്ബിതും ന സക്കോതീ’’തി വുത്തം, ന പന കസ്സചി ബലസ്സ ഝാനഇദ്ധിഭാവതോതി ദട്ഠബ്ബം. ഏവം കിച്ചവിസേസവസേനപി ദസബലഞാണസബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണാനം വിസേസം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി വിതക്കത്തികഭൂമന്തരവസേനപി തം ദസ്സേതും ‘‘അപിചാ’’തിആദി വുത്തം. പടിപാടിയാതിആദിതോ പട്ഠായ പടിപാടിയാ.

അനുപദവണ്ണനം കത്വാ വേദിതബ്ബാനീതി സമ്ബന്ധോ. കിലേസാവരണം നിയതമിച്ഛാദിട്ഠി, കിലേസാവരണസ്സ അഭാവോ ആസവക്ഖയാധിഗമസ്സ ഠാനം, തബ്ഭാവോ അട്ഠാനം, അനധിഗമസ്സ പന തദുഭയം യഥാക്കമം അട്ഠാനഞ്ച ഠാനഞ്ചാതി തത്ഥ കാരണം ദസ്സേന്തോ ‘‘ലോകിയ…പേ… ദസ്സനതോ ചാ’’തി ആഹ. തത്ഥ ലോകിയസമ്മാദിട്ഠിയാ ഠിതി ആസവക്ഖയാധിഗമസ്സ ഠാനം കിലേസാവരണാഭാവസ്സ കാരണത്താ. സാ ഹി തസ്മിം സതി ന ഹോതി, അസതി ച ഹോതി. ഏതേന തസ്സാ അട്ഠിതിയാ തസ്സ അട്ഠാനതാ വുത്താ ഏവ. നേസം വേനേയ്യസത്താനം. ധാതുവേമത്തദസ്സനതോതി കാമധാതുആദീനം പവത്തിഭേദദസ്സനതോ. യദഗ്ഗേന ധാതുവേമത്തം ജാനാതി, തദഗ്ഗേന ചരിയാവിസേസമ്പി ജാനാതി. ധാതുവേമത്തദസ്സനതോതി വാ ധമ്മധാതുവേമത്തദസ്സനതോ. സബ്ബാപി ഹി ചരിയാ ധമ്മധാതുപരിയാപന്നാ ഏവാതി. പയോഗം അനാദിയിത്വാപി സന്തതിമഹാമത്താദീനം (ധ. പ. ൧൪൨) വിയ. ദിബ്ബചക്ഖുഞാണാനുഭാവതോ പത്തബ്ബേനാതി ഏത്ഥ ദിബ്ബചക്ഖുനാ പരസ്സ ഹദയവത്ഥുസന്നിസ്സയലോഹിതവണ്ണദസ്സനമുഖേന തദാ പവത്തമാനചിത്തജാനനത്ഥം പരികമ്മകരണം നാമ സാവകാനം, തഞ്ച ഖോ ആദികമ്മികാനം, യതോ ദിബ്ബചക്ഖുആനുഭാവതോ ചേതോപരിയഞാണസ്സ പത്തബ്ബതാ സിയാ, ബുദ്ധാനം പന യദിപി ആസവക്ഖയഞാണാധിഗമതോ പഗേവ ദിബ്ബചക്ഖുഞാണാധിഗമോ, തഥാപി തഥാ പരികമ്മകരണം നത്ഥി വിജ്ജാത്തയസിദ്ധിയാ സിജ്ഝനതോ. സേസാഭിഞ്ഞാത്തയേ ചേതോപരിയഞാണം ദിബ്ബചക്ഖുഞാണാധിഗമേന പത്തന്തി ച വത്തബ്ബതം ലഭതീതി തഥാ വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം.

പുന ഏവരൂപിം വാചം ന വക്ഖാമീതി ചിത്തം ഉപ്പാദേന്തോ തം വാചം പജഹതി നാമ. വാചായ പന സോ അത്ഥോ പാകടോ ഹോതീതി ‘‘വദന്തോ’’തി വുത്തം. ദിട്ഠിം ന ഗണ്ഹിസ്സാമീതി ദിട്ഠിഗ്ഗാഹപടിക്ഖേപോ. ദിട്ഠിയാ അനുപ്പാദനം പജഹനമേവാതി ആഹ ‘‘പജഹന്തോ’’തി. സോ അരിയൂപവാദീ നിരയേ ഠപിതോയേവ, നാസ്സ നിരയൂപപത്തിയാ കോചി വിബന്ധോ ഏകംസികോ അയമത്ഥോതി അധിപ്പായോ.

അസ്സാതി ഏകംസികഭാവസ്സ. സിക്ഖാഹി സീലസമാധിപഞ്ഞാഹി, തദത്ഥായ വിപസ്സനായ ച വിനാ അഞ്ഞാരാധനസ്സ അസമ്ഭവതോ ‘‘ലോകിയലോകുത്തരാ സീലസമാധിപഞ്ഞാ വേദിതബ്ബാ’’തി വത്വാ പുന ആസന്നതരേ സീലാദികേ ദസ്സേന്തോ ‘‘ലോകുത്തരവസേനേവ വിനിവത്തേതുമ്പി വട്ടതീ’’തി ആഹ, തസ്മാ അഗ്ഗമഗ്ഗപരിയാപന്നാ സീലാദയോ വേദിതബ്ബാ. അഗ്ഗമഗ്ഗട്ഠസ്സ ഹി ദിട്ഠേവ ധമ്മേ ഏകംസികാ അഞ്ഞാരാധനാ, ഇതരേസം അനേകംസികാതി. സമ്പജ്ജനം സമ്പദാ, നിപ്ഫത്തീതി അത്ഥോ, തസ്മാ ഏവംസമ്പദന്തി ഏവംഅവിരജ്ഝനകനിപ്ഫത്തികന്തി വുത്തം ഹോതി. തേനാഹ ‘‘ഇമമ്പി കാരണ’’ന്തിആദി. തത്ഥ കാരണന്തി യുത്തി. തത്രായം യുത്തിനിദ്ധാരണാ ‘‘നിരയൂപഗോ അരിയൂപവാദീ തദാദായസ്സ അവിജ്ജമാനതോ സേയ്യഥാപി മിച്ഛാദിട്ഠീ’’തി. ഏത്ഥ ച ‘‘തം വാചം അപ്പഹായാ’’തിആദിവചനേന തദാദായസ്സ അപ്പഹാനേന ച അരിയൂപവാദോ അന്തരായികോ അനത്ഥാവഹോ ച, പഹാനേന പന അച്ചയം ദേസേത്വാ ഖമാപനേന അനന്തരായികോ അത്ഥാവഹോ ച യഥാ തം വുട്ഠിതാ ദേസിതാ ച ആപത്തീതി ദസ്സേതി.

ദസബലഞാണവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ചതുവേസാരജ്ജഞാണവണ്ണനാ

൧൫൦. ബ്യാമോഹഭയവസേന (അ. നി. ടീ. ൨.൪.൮) സരണപരിയേസനം സാരജ്ജനം സാരദോ, ബ്യാമോഹഭയം, വിഗതോ സാരദോ ഏതസ്സാതി വിസാരദോ, തസ്സ ഭാവോ വേസാരജ്ജം. തം പന ഞാണസമ്പദം പഹാനസമ്പദം ദേസനാവിസേസസമ്പദം ഖേമം നിസ്സായ പവത്തം ചതുബ്ബിധം പച്ചവേക്ഖണഞാണം. തേനാഹ ‘‘ചതൂസു ഠാനേസൂ’’തിആദി. ദസ്സിതധമ്മേസൂതി വുത്തധമ്മേസു. വചനമത്തമേവ ഹി തേസം, ന പന ദസ്സനം താദിസസ്സേവ ധമ്മസ്സ അഭാവതോ. ഭഗവതാ ഏവ വാ ‘‘ഇമേ ധമ്മാ അനഭിസമ്ബുദ്ധാ’’തി പരസ്സ വചനവസേന ദസ്സിതധമ്മേസു. ‘‘ധമ്മപടിസമ്ഭിദാ’’തിആദീസു (വിഭ. ൭൧൮) വിയ ധമ്മ-സദ്ദോ ഹേതുപരിയായോതി ആഹ ‘‘സഹധമ്മേനാതി സഹേതുനാ’’തി. ഹേതൂതി ച ഉപപത്തിസാധനഹേതു വേദിതബ്ബോ, ന കാരകോ സമ്പാപകോ ച. അപ്പമാണന്തി അനിദസ്സനം. നിദസ്സനഞ്ഹി അന്വയതോ ബ്യതിരേകതോ പമാണങ്ഗതായ ‘‘പമാണ’’ന്തി വുച്ചതി. നിമിത്തന്തി ചോദനായ കാരണം. തത്ഥ ചോദകോ ചോദനം കരോതീതി കാരണം, ധമ്മോ ചോദനം കരോതി ഏതേനാതി കാരണം. തേനാഹ ‘‘പുഗ്ഗലോപീ’’തിആദി. ഖേമന്തി കേനചി അപ്പടിബന്ധിയഭാവേന അനുപദ്ദുതതം.

അന്തരായോ ഏതേസം അത്ഥി, അന്തരായേവാ യുത്താതി അന്തരായികാ. ഏവംഭൂതാ പന തേ യസ്മാ അന്തരായകരാ നാമ ഹോന്തി, തസ്മാ ആഹ ‘‘അന്തരായം കരോന്തീതി അന്തരായികാ’’തി. അസഞ്ചിച്ച വീതിക്കമോ ന തഥാ സാവജ്ജോതി കത്വാ വുത്തം ‘‘സഞ്ചിച്ച വീതിക്കന്താ’’തി. സത്ത ആപത്തിക്ഖന്ധാതിആദി നിദസ്സനമത്തം ഇതരേസമ്പി ചതുന്നം ‘‘അന്തരായികാ’’തി വുത്തധമ്മാനം തബ്ഭാവേ ബ്യഭിചാരാഭാവതോ. ഇധ പന മേഥുനധമ്മോ അധിപ്പേതോതി ഇദം അട്ഠുപ്പത്തിവസേന വുത്തം അരിട്ഠസിക്ഖാപദം (പാചി. ൪൧൭-൪൨൨) വിയ. യസ്മാ തങ്ഖണമ്പി കാമേസു (അ. നി. ടീ. ൨.൪.൮) ആദീനവം ദിസ്വാ വിരത്തോ (അ. നി. ടീ. ൨.൪.൮) ഹോതി ചേ, വിസേസം അധിഗച്ഛതി, ന കാമേസു ആസത്തോ, തസ്മാ വുത്തം ‘‘മേഥുനം…പേ… അന്തരായോ ഹോതീ’’തി. തത്ഥ യസ്സ കസ്സചീതി ന കേവലം പബ്ബജിതസ്സേവ, അഥ ഖോ യസ്സ കസ്സചി. തഥാ ഹി വുത്തം ‘‘മേഥുനമനുയുത്തസ്സ, മുസ്സതേവാപി സാസന’’ന്തി. തസ്മിം അനിയ്യാനികധമ്മേതി തസ്മിം പരേന പരികപ്പിതഅനിയ്യാനികധമ്മനിമിത്തം. നിമിത്തത്ഥേ ഹി ഇദം കമ്മസംയോഗേ ഭുമ്മം.

ചതുവേസാരജ്ജഞാണവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

അട്ഠപരിസവണ്ണനാ

൧൫൧. പുരിസസ്സ സൂരതരഭാവോ നാമ സങ്ഗാമേ പാകടോ ഹോതി, ന ഗേഹേ നിസിന്നകാലേ, ഏവം വേസാരജ്ജഞാണസ്സ ആനുഭാവോ പണ്ഡിതപരിസാസു യത്ഥ കത്ഥചീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘വേസാരജ്ജഞാണസ്സ ബലദസ്സനത്ഥ’’ന്തി ആഹ. സന്നിപതിത്വാ നിസിന്നട്ഠാനന്തി ഠാനസീസേന സന്നിപതിതഖത്തിയപരിസമേവ ദസ്സേതി. ഏസേവ നയോ സബ്ബത്ഥാതി അതിദേസേന ആവിഭാവിതമത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘മാരകായികാന’’ന്തിആദി വുത്തം സദിസത്ഥവിസയത്താ അതിദേസസ്സ. യഥാ ഹി ഖത്തിയാനം സമൂഹോ ഖത്തിയപരിസാതി അയമത്ഥോ ലബ്ഭതി, ന ഏവം ‘‘മാരപരിസാ’’തി ഏത്ഥ, മാരസ്സ പരിസാതി പന മാരപരിസാതി അയമത്ഥോ അധിപ്പേതോ. തേനാഹ ‘‘മാരകായികാനം…പേ… ന മാരാന’’ന്തി. മാരകായികാനന്തി മാരപക്ഖിയാനം. ഉഗ്ഗട്ഠാനദസ്സനവസേനാതി സാരജ്ജിതബ്ബട്ഠാനദസ്സനവസേന, ഏവം ഉഗ്ഗാ ഖത്തിയാ അത്തനോ പുഞ്ഞതേജേനാതി അധിപ്പായോ. ബ്രാഹ്മണാ തീസു വേദേസൂതി ഇദം ഇതരേസം അവിസയദസ്സനവസേന വുത്തം. വേദേ സജ്ഝായന്താപി ഹി ഖത്തിയാ വേസ്സാ ച തദത്ഥവിചാരണായ യേഭുയ്യേന അസമത്ഥാ ഏവാതി. കസ്മാ പനേത്ഥ യാമാദിപരിസാ ന ഗഹിതാതി? ഭുസം കാമാഭിഗിദ്ധതായ യോനിസോമനസികാരവിരഹതോ. യാമാദയോ ഹി ഉളാരുളാരേ കാമേ പടിസേവന്താ തത്ഥാഭിഗിദ്ധതായ ധമ്മസ്സവനായ സഭാവേന ചിത്തമ്പി ന ഉപ്പാദേന്തി, മഹാബോധിസത്താനം പന ബുദ്ധാനഞ്ച ആനുഭാവേന ആകഡ്ഢിയമാനാ കദാചി തേസം പയിരുപാസനാദീനി കരോന്തി താദിസേ മഹാസമയേ. തേനേവ ഹി വിമാനവത്ഥുദേസനാപി തന്നിമിത്താ ബഹുലാ നാഹോസി. മനുസ്സാനം വസേനായം കതാ.

പരചക്കവാളേസു ച മനുസ്സാനം വിസേസാധിഗമോ നത്ഥീതി പുച്ഛതി ‘‘കിം പന ഭഗവാ അഞ്ഞാനി ചക്കവാളാനിപി ഗച്ഛതീ’’തി. ഇതരോ യദിപി തേസം അരിയധമ്മാധിഗമോ നത്ഥി, വാസനായ പന തത്ഥ ഗന്ത്വാ ധമ്മം ദേസേതീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ആമഗച്ഛതീ’’തി ആഹ. കേയൂരം നാനാവിധരതനപരിസിബ്ബിതസുവണ്ണജാലവിനദ്ധം ഭുജാഭരണം. അങ്ഗദം നാനാഗന്ധഗന്ധിതം, കേവലം വാ സുവണ്ണമയം ബാഹുവലയം. ഛിന്നസ്സരാതി ദ്വിധാഭൂതസ്സരാ (ദീ. നി. ടീ. ൨.൧൭൨) ഗഗ്ഗരസ്സരാതി ഗഗ്ഗരികായ വിയ ഗഗ്ഗരായമാനഖരസ്സരാ (ദീ. നി. ടീ. ൨.൧൭൨; അ. നി. ടീ. ൩.൮.൬൯). ഭാസന്തരന്തി തേസം ഭാസം (ദീ. നി. ടീ. ൨.൧൭൨; അ. നി. ടീ. ൩.൮.൬൯) സന്ധായാഹ. ‘‘വീമംസാ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി സങ്ഖേപതോ വുത്തം വിവരിതും ‘‘ഇദം വുത്തം ഹോതീ’’തിആദി വുത്തം.

സങ്ഗമ്മാതി സമാഗന്ത്വാ. ആദിതോ ലാപോ ആലാപോ, വചനപടിവചനവസേന സമം ലാപോ സല്ലാപോ. സമ്മാ, സമഞ്ഞാ വാ കഥാ സംകഥാ, സംകഥാവ സാകച്ഛാ.

അട്ഠപരിസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ചതുയോനിവണ്ണനാ

൧൫൨. യവന്തി തായ സത്താ അമിസ്സിതാപി സമാനജാതിതായ മിസ്സിതാ വിയ ഹോന്തീതി യോനി. സാ പന അത്ഥതോ അണ്ഡാദിഉപ്പത്തിട്ഠാനവിസിട്ഠോ ഖന്ധാനം ഭാഗസോ പവത്തിവിസേസോതി ആഹ ‘‘ഖന്ധകോട്ഠാസോ യോനി നാമാ’’തി. അണ്ഡേ ജാതാതി പഠമായ ജാതിയാ വസേന വുത്തം, ദുതിയായ പന അണ്ഡതോ, അണ്ഡേ വാ ഭിജ്ജമാനേ ജാതാതി ഏവമത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. തേനാഹ ‘‘അഭിനിബ്ഭിജ്ജ ജായന്തീ’’തി. വിനാതി ഏതേഹി അണ്ഡാദീഹി ബാഹിരപച്ചയേഹി വിനാ. ഉപ്പതിത്വാ വിയാതി ഉപ്പജ്ജനവസേന പതിത്വാ വിയ. ബാഹിരപച്ചയനിരപേക്ഖത്തായേവ വാ ഉപപതനേ സാധുകാരിനോ ഉപപാതികാ, തേ ഏവ ഇധ ഓപപാതികാതി വുത്താ. ആദി-സദ്ദേന ഗബ്ഭമലേ നിബ്ബത്തമഹാപദുമകുമാരാദീനം സങ്ഗഹോ. നിജ്ഝാമതണ്ഹികപേതാനം നിച്ചം ദുക്ഖാതുരതായ കാമസേവനാ നത്ഥി, തസ്മാ തേ ഗബ്ഭസേയ്യകാ ന ഹോന്തി, ജാലവന്തതായ ന താസം കുച്ഛിയം ഗബ്ഭോ സണ്ഠാതി, തസ്മാ തേ ഓപപാതികായേവ സംസേദജത്തായപി അസമ്ഭവതോ. നേരയികാ വിയാതി നിദസ്സനാപദേസേന തേസമ്പി ഓപപാതികത്തം ദീപേതി. അവസേസാതി നിജ്ഝാമതണ്ഹികനേരയികേ ഠപേത്വാ അവസേസാ വിനിപാതികാ. യക്ഖാനം ചാതുമഹാരാജികതായ ഓപപാതികഭാവേ ഏവ ആപന്നേ തം നിവത്തേതും ‘‘ഏവം യക്ഖാപീ’’തി വുത്തം. തഥാ ഹി തേ ന ഭുമ്മദേവാ ന ച വിനിപാതികാതി.

ചതുയോനിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പഞ്ചഗതിവണ്ണനാ

൧൫൩. ഗന്തബ്ബാതി ഉപപജ്ജിതബ്ബാ. യഥാ ഹി കമ്മഭവോ പരമത്ഥതോ അസതിപി കാരകേ പച്ചയസാമഗ്ഗിയാ സിദ്ധോ തംസമങ്ഗിനാ സന്താനലക്ഖണേന സത്തേന കതോതി വോഹരീയതി, തഥാ ഉപപത്തിഭവലക്ഖണാ ഗതിയോ പരമത്ഥതോ അസതിപി ഗമകേ തംതംകമ്മവസേന യേസം താനി കമ്മാനി, തേഹി ഗന്തബ്ബാതി വോഹരീയന്തീതി. ഏവം സദ്ദത്ഥതോ ഗതിം ദസ്സേത്വാ അത്ഥുദ്ധാരനയേനപി തം ദസ്സേതും ‘‘അപിചാ’’തിആദി വുത്തം. യേസു നിരയാദിഭേദേസു ഉപപത്തിഭവേസു ഗതി-സദ്ദോ നിരൂള്ഹോ, തതോ അഞ്ഞത്ഥാപി ഗതിസദ്ദപ്പവത്തി അത്ഥി, തം ഏകേന ഗതി-സദ്ദേന വിസേസേത്വാ ആഹ ‘‘ഗതിഗതീ’’തി യഥാ ‘‘ദുക്ഖദുക്ഖം, (സം. നി. ൪.൩൨൭) രൂപരൂപ’’ന്തി (വിസുദ്ധി. ൨.൪൪൯) ച. ഉപ്പാദാവത്ഥായ ഗമനം ഉപഗമനന്തി ‘‘നിബ്ബത്തിഗതീ’’തി വുത്താ. ഗതിന്തി ചിത്തഗതിം. തേനാഹ ‘‘അജ്ഝാസയഗതി നാമാ’’തി, അജ്ഝാസയപ്പവത്തീതി അത്ഥോ. തദട്ഠകഥായം (മ. നി. അട്ഠ. ൨.൫൦൩) പന ‘‘ഗതിന്തി നിപ്ഫത്തി’’ന്തി അത്ഥോ വുത്തോ. ബ്രഹ്മനിമന്തനസുത്തേ (മ. നി. ൧.൫൦൩) ഹി അയം പാളീതി. ജുതിന്തി ആനുഭാവം. വിഭവോതി വിനാസോ. സോ ഹി വിഗമോതി അത്ഥേന ഗതി. തേനേവ നിബ്ബാനം അരഹതോ ഗതീതി (പരി. ൩൩൯) അനുപാദിസേസനിബ്ബാനം അരഹതോ ഗതി വിഗമോ വിഭവോതി അനേകത്ഥത്താ ധാതൂനം. ദ്വേയേവ ഗതിയോതി ദ്വേവ നിപ്ഫത്തിയോതി അത്ഥോതി ആഹ ‘‘അയം നിപ്ഫത്തിഗതി നാമാ’’തി.

യസ്സ ഉപ്പജ്ജതി, തം ബ്രൂഹേന്തോ ഏവ ഉപ്പജ്ജതീതി അയോ, സുഖം. നത്ഥി ഏത്ഥ അയോതി നിരയോ. തതോ ഏവ രമിതബ്ബം അസ്സാദേതബ്ബം തത്ഥ നത്ഥീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘നിരതിഅത്ഥേന നിരസ്സാദട്ഠേന നിരയോ’’തി. തിരിയം അഞ്ചിതാതി ദേവമനുസ്സാദയോ വിയ ഉദ്ധം ദീഘാ അഹുത്വാ തിരിയം ദീഘാഭി അത്ഥോ. പകട്ഠതോ സുഖതോ അയനം അപഗമോ പേച്ചഭാവോ, തം പേച്ചഭാവം പത്താനം വിസയോതി പേതയോനിമേവ വദതി. മനസോ ഉസ്സന്നത്താതി സതിസൂരഭാവബ്രഹ്മചരിയയോഗ്യതാദിഗുണവസേന ഉപചിതമാനസതായ ഉക്കട്ഠഗുണചിത്തതായാതി അത്തോ. അയം പനത്ഥോ നിപ്പരിയായതോ ജമ്ബുദീപവാസീവസേന വേദിതബ്ബോ. യഥാഹ – ‘‘തീഹി, ഭിക്ഖവേ, ഠാനേഹി ജമ്ബുദീപികാ മനുസ്സാ ഉത്തരകുരുകേ മനുസ്സേ അധിഗ്ഗണ്ഹന്തി ദേവേ ച താവതിംസേ. കതമേഹി തീഹി? സൂരാ സതിമന്തോ ഇധ ബ്രഹ്മചരിയവാസോ’’തി (അ. നി. ൯.൨൧). തേഹി പന സമാനരൂപാദിതായ സദ്ധിം പരിത്തദീപവാസീഹി ഇതരമഹാദീപവാസിനോപി മനുസ്സാതേവ പഞ്ഞായിംസു. ലോകിയാ പന ‘‘മനുനോ അപച്ചഭാവേന മനുസ്സാ’’തി വദന്തി. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരോ പന പരമത്ഥദീപനിയം വിമാനവത്ഥുസംവണ്ണനായം (വി. വ. അട്ഠ. ൩) വുത്തനയേന ഗഹേതബ്ബോ. ആനുഭാവേഹീതി ദേവാനുഭാവസങ്ഖാതേഹി ഇദ്ധിവിസേസേഹി. തത്ഥ കാമാ ദേവാ കാമഗുണേഹി ചേവ ഇദ്ധിവിസേസേഹി ച ഇതരേ ഇദ്ധിവിസേസേഹേവ ദിബ്ബന്തി കീളന്തി ജോതന്തി, സരണന്തി വാ ഗമ്മന്തി, അഭിത്ഥവിയന്തീതി വാ ദേവാതി.

തിരച്ഛാനയോനിഞ്ചാതിആദീസൂതി ഏത്ഥ തിരച്ഛാനയോനിപേത്തിവിസയഗ്ഗഹണേന ഖന്ധാനം ഏവ ഗഹണം തേസം താദിസസ്സ പരിച്ഛിന്നസ്സ ഓകാസസ്സ അഭാവതോ. യത്ഥ വാ തേ അരഞ്ഞസമുദ്ദപബ്ബതാദികേ നിബദ്ധവാസം വസന്തി, താദിസസ്സ ഠാനസ്സ വസേന ഓകാസോപി ഗഹേതബ്ബോ. നിരയൂപഗാദീഹി സത്തേഹി മഗ്ഗിതബ്ബതോ മഗ്ഗോ പടിപജ്ജിതബ്ബാ പടിപദാ ചാതി തം തം കമ്മമേവ വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ഉഭയേനപീ’’തിആദി. യഥാ ച പടിപന്നോതി ഇമിനാ തസ്സ കമ്മസ്സ കതൂപചിതാകാരമാഹ. ഏത്ഥ ച നിരയഗാമിഞ്ച മഗ്ഗം നിരയഗാമിനിഞ്ച പടിപദന്തി ഇമിനാ സാധാരണതോ നിരയസംവത്തനിയം കമ്മം വത്വാ പുന തം തം സന്താനപതിതതായ അസാധാരണതം ദസ്സേതും ‘‘യഥാപടിപന്നോ’’തിആദി വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. വിനിപതന്തീതി വിവസാ, വിരൂപം വാ നിപതന്തി. കസ്മാ പനേത്ഥ പഞ്ചഗതിപരിച്ഛേദകഞാണം ദസ്സേന്തോ ഭഗവാ ‘‘നിബ്ബാനഞ്ചാഹ’’ന്തിആദിമാഹാതി അനുയോഗം സന്ധായാഹ ‘‘ഇദം പനാ’’തിആദി. ന ഹി ഭഗവാ അത്തനോ ബുദ്ധസുബുദ്ധതം വിഭാവേന്തോ സാവസേസം കത്വാ ദേസനം ദേസേതി.

പഞ്ചഗതിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഞാണപവത്താകാരവണ്ണനാ

൧൫൪. ഞാണപ്പവത്താകാരന്തി ഞാണസ്സ പവത്തിആകാരം, ഞാണസ്സ വാ പവത്തിപകാരം. ഏകന്തദുക്ഖാതി ഏകന്തേന ദുക്ഖാ അച്ചന്തദുക്ഖാ. താ പന സബ്ബകാലം ദുക്ഖാ സുഖാലയേനപി അസമ്മിസ്സാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘നിച്ചദുക്ഖാ നിരന്തരദുക്ഖാ’’തി. ബഹലാതി അതനുകാ, മഹന്താതി അത്ഥോ. തിബ്ബാതി വാ തിഖിണാ. ഖരാതി കക്ഖളാ. കടുകാതി വാ അനിട്ഠാ. കസ്സതി ഖണീയതീതി കാസു, ആവാടോ. കസീയതി ചീയതീതി കാസു, രാസി. ഫുനന്തീതി ദ്വീഹി ഹത്ഥേഹി അങ്ഗാരാനി ഉക്ഖിപിത്വാ പടിവാതം ഓഫുനന്തി, തേന തേസം സകലസരീരം ഡയ്ഹതി. തേനാഹ ‘‘പരിദഡ്ഢഗത്താ’’തി. പുരിസപ്പമാണം പോരിസം. ഏകപഥേനേവാതി ഏകമഗ്ഗഭൂതേനേവ. അനുക്കമനീയേനാതി ഉക്കമിതും അപക്കമിതും അസക്കുണേയ്യേന.

നനു ച ദിബ്ബചക്ഖുഞാണം പച്ചുപ്പന്നവണ്ണാരമ്മണം, തേന കഥം രൂപന്തരസമങ്ഗിം നിരയേ നിബ്ബത്തസത്തം ‘‘അയം സോ’’തി ജാനാതീതി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘തത്ഥ കിഞ്ചാപീ’’തിആദി. യഥാകമ്മൂപഗഞാണേന ‘‘അയം സോ’’തി സല്ലക്ഖേതി, തസ്സ പന ദിബ്ബചക്ഖുആനുഭാവേന പത്തബ്ബത്താ ‘‘ദിബ്ബചക്ഖുബലം നാമ ഏതന്തി വുത്തം.

പുരിമനയേനേവാതി ‘‘ഗൂഥകൂപോ വിയ തിരച്ഛാനയോനി ദട്ഠബ്ബാ’’തിആദിനാ അങ്ഗാരകാസുപമായം വുത്തനയേനേവ. ദുക്ഖാ വേദനാ ബഹുലാ ഏതാസൂതി ദുക്ഖബഹുലാ. ബഹലപത്തപലാസോതി അവിരളതനുവിപുലപണ്ണോ. സുഖപരിഭോഗം മഹാപാസാദം ദസ്സേതും ‘‘ദീഘപാസാദോ’’തി വുത്തം ചതുരസ്സപാസാദാദീനം ഖുദ്ദകത്താ. ഉണ്ണാമയഅത്ഥരണേനാതി ഉണ്ണാമയലോഹിതഅത്ഥരണേന. ഉത്തരം ഉപരിഭാഗം ഛാദേതീതി ഉത്തരച്ഛദോ, വിതാനം. തം പന ലോഹിതവിതാനം ഇധാധിപ്പേതന്തി ‘‘രത്തവിതാനേനാ’’തി വുത്തം.

അപരഭാഗയോജനാതി പാളിയം ‘‘അപരേന സമയേനാ’’തി വുത്തസ്സ അപരഭാഗസ്സ യോജനാ. സാ പന ഏകദേസേന പുരിമഭാഗേ വുത്തേ ഏവ സുവിഞ്ഞേയ്യാ ഹോതീതി ‘‘യഥാ സോ’’തിആദിമാഹ. മഗ്ഗാരുള്ഹമേവാതി മഗ്ഗം ഉപഗതമത്തമേവ.

നിയമാഭാവാതി ‘‘ദിബ്ബചക്ഖുനാവ പസ്സതീ’’തി നിയമസ്സ അഭാവാ. ‘‘ദിബ്ബചക്ഖുനാപി പസ്സിസ്സതീ’’തി ഇദം ന അനുത്തരസുഖാനുഭവനസ്സ ദിബ്ബചക്ഖുഗോചരത്താ വുത്തം, അനാഗതസ്സ പന തസ്സ ദിബ്ബചക്ഖുപരിഭണ്ഡഭൂതേന അനാഗതംസഞാണേന ദസ്സനമേവാതി കാരണൂപചാരേന വുത്തം. പാളിയം പന ‘‘ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച പജാനാമി’’ച്ചേവ വുത്തം. ‘‘അത്ഥതോ പന നാനാ ഹോതീ’’തി സങ്ഖേപതോ വുത്തമത്ഥം വിവരിതും ‘‘ദേവലോകസുഖം ഹീ’’തിആദിം വത്വാ യഥാദസ്സിതഉപമാഹിപി അയമത്ഥോ പാകടോ ഏവാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഉപമായമ്പീ’’തിആദിമാഹ. ഗോത്രഭുഞാണുപ്പാദതോ പട്ഠായ നിരോധം പസ്സിത്വാ ഉപ്പന്നമഗ്ഗഫലപച്ചവേക്ഖണവസേന ചേവ പരതോ ഫലസമാപത്തിസമാപജ്ജനവസേന ച അരിയസാവകോ നിരോധേ സയിതോ വിയ ഹോതി തദപസ്സയേനേവ പവത്തനതോതി ആഹ ‘‘നിരോധസയനവരഗത’’ന്തി. തേനാഹ ‘‘നിബ്ബാനാ…പേ… പസ്സതീ’’തി.

ഞാണപവത്താകാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ദുക്കരകാരികാദിസുദ്ധിവണ്ണനാ

൧൫൫. പുച്ഛാനുസന്ധിആദിഅനുസന്ധിത്തയതോ അഞ്ഞത്താ ‘‘പാടിയേക്കം അനുസന്ധിവസേനാ’’തി വുത്തം. ന കേവലം ‘‘ദുക്കരകാരികായ സുദ്ധി ഹോതീ’’തി ഏവംലദ്ധികോ ഏവ, അഥ ഖോ ദുക്കരചാരീസു അഭിപ്പസന്നോതി ദസ്സേതും ‘‘അപിചാ’’തിആദി വുത്തം. ചതുകുണ്ഡികോതി ദ്വീഹി പാദേഹി ഹത്ഥേഹീതി ചതൂഹി അങ്ഗേഹി കുണ്ഡനകോ ആഹിണ്ഡനകോ. ഛമാനികിണ്ണന്തി ഭൂമിയം ഖിത്തം. ഭക്ഖസന്തി ആഹാരം.

മച്ഛരിയമലാദിപാപധമ്മവിഗമനതോ മേത്താദിഗുണാനുബ്രൂഹനതോ ച ബ്രഹ്മം സേട്ഠം ചരിയന്തി ബ്രഹ്മചരിയം, ദാനം. തഥാ ഹി തം ഭഗവതാ പണ്ഡിതപഞ്ഞത്തം വുത്തം. ഏവം സേസേസുപി യഥാരഹം ബ്രഹ്മചരിയപരിയായോ നിദ്ധാരേത്വാ വത്തബ്ബോ. കിന്തി കീദിസം. വതന്തി സമാദിന്നവതം. സുചിണ്ണസ്സാതി സുട്ഠു ചിണ്ണസ്സ പുഞ്ഞസ്സ. ഇദ്ധീതി ആനുഭാവോ. ജുതീതി വത്ഥാഭരണോഭാസസമുജ്ജലാ സരീരപ്പഭാ. ബലവീരിയൂപപത്തീതി കായബലേന ചേവ ഉസ്സാഹേന ച സമന്നാഗമോ.

തേന പാണി കാമദദോതി തേന അദ്ധികാനം ഉപഗച്ഛന്താനം ഹത്ഥം പസാരേത്വാ അസയ്ഹസേട്ഠിനോ ദാനട്ഠാനദസ്സനമയേന പുഞ്ഞേന ഇദാനി മയ്ഹം ഹത്ഥോ കപ്പരുക്ഖോ വിയ കാമദദോ ഇച്ഛിതിച്ഛിതദായീ, കാമദദോ ഹോന്തോ ച മധുസ്സവോ ഇട്ഠവത്ഥുവിസ്സജ്ജനകോ ജാതോ. തേന മേ ബ്രഹ്മചരിയേനാതി തേന മമ യഥാവുത്തകായവേയ്യാവടിയകമ്മസങ്ഖാതേന സേട്ഠചരിയേന. പുഞ്ഞന്തി പുഞ്ഞഫലം. തമ്പി ഹി പുജ്ജസഭാവതോ, ഉത്തരപദലോപേന വാ ‘‘ഏവമിദം പുഞ്ഞം പവഡ്ഢതീ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൩.൮൦) ‘‘പുഞ്ഞ’’ന്തി വുച്ചതി.

പഞ്ച സിക്ഖാപദാനി സമാഹടാനി പഞ്ചസിക്ഖാപദം യഥാ ‘‘തിഭവം, തിസകട’’ന്തി ച. ബ്രഹ്മചരിയസ്മിന്തി ധമ്മദേസനായ. സാ ഹി വിനേയ്യാനം ബ്രഹ്മഭാവാവഹനതോ ബ്രഹ്മം സേട്ഠം ചരിയം, ബ്രഹ്മുനോ വാ ഭഗവതോ വാചസികം ചരിയന്തി ‘‘ബ്രഹ്മചരിയ’’ന്തി വുച്ചതി.

സഹസ്സം മച്ചുഹായിനന്തി സഹസ്സമത്താ അരഹത്തസമധിഗമേന മച്ചുവിസയാതിക്കമേന മച്ചുപഹായിനോ ജാതാ. ബ്രഹ്മചാരീ ഭവിസ്സാമാതി ഏത്ഥ യേന ബ്രഹ്മചരിയേന തേ ബ്രഹ്മചാരിനോതി വുച്ചന്തി, തം ബ്രഹ്മചരിയം നിദ്ധാരേത്വാ ആഹ ‘‘മേഥുനവിരതി ബ്രഹ്മചരിയന്തി വുത്താ’’തി.

നാതിക്കമാമാതി ന അതിചരാമ അഗമനീയട്ഠാനേപി ഇതരത്ഥാപി ന വീതിക്കമാമ. തേനാഹ ‘‘അഞ്ഞത്ര താഹി ബ്രഹ്മചരിയം ചരാമാ’’തി. അമ്ഹന്തി അമ്ഹാകം.

അത്തദമനവസേനാതി യഥാപടിഞ്ഞം അരഹന്താനം അനുകരണാകാരേന പവത്തചിത്തദമനവസേന, മനച്ഛട്ഠാനം ഇന്ദ്രിയാനം ദമനേനാതി അത്ഥോ. സിഖാപ്പത്തസേട്ഠചരിയതായ അരിയമഗ്ഗോ ബ്രഹ്മചരിയം. ബ്രഹ്മം സേട്ഠം ചരതി ഏതേനാതി ബ്രഹ്മചരിയം, സത്ഥുസാസനം.

അതരമാനാനന്തി ന തരമാനാനം ദേസകാലം ഉദിക്ഖന്താനം. ഫലാസാവ സമിജ്ഝതീതി സുദുല്ലഭഫലേപി ആസാ സമ്മാപയോഗമന്വായ സമിജ്ഝതി ഏവ. വിപക്കബ്രഹ്മചരിയോസ്മീതി വിസേസേന നിപ്ഫന്നപണീതജ്ഝാസയോ പരിപുണ്ണഉളാരമനോരഥോ. സോ ഹി സേട്ഠമനോസമാചാരതായ ബ്രഹ്മചരിയപരിയായേന വുത്തോ.

ഇദമേവ സുത്തം ആഗതട്ഠാനന്തി അധിപ്പായോ തേപിടകേ ബുദ്ധവചനേ ഇദമേവ സുത്തപദം ‘‘വീരിയം ബ്രഹ്മചരിയ’’ന്തി ആഗതട്ഠാനന്തി അത്ഥോ. വീരിയഞ്ഹി തസ്മിം വിസയേ ഉത്തമം പരമുക്കംസഗതം താദിസചരിയാഹേതു ചാതി ബ്രഹ്മചരിയന്തി ഇധ വുത്തം. ചതുരങ്ഗസമന്നാഗതന്തി ചതുബ്ബിധദുക്കരകിരിയായ സാധകസ്സ ചതുബ്ബിധസ്സ അത്തനോ പവത്തിആകാരസ്സ വസേന ചതുരങ്ഗസമന്നാഗതം.

കോചി ഛിന്നഭിന്നപടപിലോതികധരോ ദസന്തയുത്തസ്സ വത്ഥസ്സ അഭാവതോ നിച്ചേലോതി വത്തബ്ബതം ലഭേയ്യാതി തം നിവത്തേന്തോ ആഹ ‘‘നഗ്ഗോ’’തി. ഏവം അകാസിം, ഏവമ്പി സത്തപീളാ മാ അഹോസീതി അധിപ്പായോ. യഥാ ‘‘അഭിഹടം ന സാദിയാമീ’’തിആദി (മ. നി. ൧.൧൫൫) ഭിക്ഖാപരിയേസനേ ഉക്കട്ഠചാരിതാദസ്സനം, ഏവം ‘‘നഏഹി ഭദ്ദന്തികാദിഭാവോപീ’’തി ഗഹേതബ്ബം. പുരിസന്തരഗതായാതി പുരിസസമീപഗതായ. സംകിത്തീയന്തി ഏതായാതി സംകിത്തി, ഗാമവാസിആദീഹി സമുദായവസേന കരിയമാനകിരിയാ. ഇധ പന ഭത്തസംകിത്തി അധിപ്പേതാതി ആഹ ‘‘സംകിത്തേത്വാ കതഭത്തേസൂ’’തി. ദദന്തി തായാതി ദത്തി. ഏകാഹം അന്തരഭൂതം ഏതസ്സ അത്ഥീതി ഏകാഹികം. ഏസ നയോ സേസപദേസുപി. ഏകാഹവാരേനാതി ഏകാഹികവാരേന. ‘‘ഏകാഹിക’’ന്തിആദിനാ വുത്തവിധിമേവ പടിപാടിയാ പവത്തഭാവം ദസ്സേതും പുന വുത്തം. തേനാഹ ‘‘ഇതി ഏവരൂപ’’ന്തിആദി.

ഏരകതിണാദീനി വാതി ഏരകതിണാദീനി ഗന്ഥിത്വാ കതനിവാസനാനി ഛവദുസ്സാനി, നിഹീനദുസ്സാനീതി അത്ഥോ. തന്താവുതാനന്തി തന്തം പസാരേത്വാ വീതാനം. പകതികണ്ടകേതി സലാകകണ്ടകേ.

൧൫൬. നേകവസ്സഗണസഞ്ജാതന്തി അനേകവസ്സസമൂഹസഞ്ജാതം. നനു ച ഇദാനേവ ‘‘സായതതിയകമ്പി ഉദകോരോഹനാനുയോഗമനുയുത്തോ’’തി വുത്തം, ‘‘നേകവസ്സഗണികം രജോജല്ലം കായേ സന്നിചിത’’ന്തി ച, തദുഭയം ഏകസ്മിം കഥം സമ്ഭവതീതി ആഹ ‘‘ഇദം അത്തനോ രജോജല്ലകവതസമാദാനകാലം സന്ധായ വദതീ’’തി. ഏതേനേവ ‘‘അചേലകോ ഹോമീ’’തി വുത്തഅചേലകപടിഞ്ഞാ, ‘‘സാണാനിപി ധാരേമീ’’തിആദിനാ വുത്തഛന്നകപടിഞ്ഞാ, തത്ഥാപി സാണ-മസാണ-ഛവദുസ്സാദി-നിവത്ഥ-പടിഞ്ഞാ ച അവിരുദ്ധാതി ദട്ഠബ്ബാ തസ്മിം തസ്മിം കാലേ തഥാ തഥാ പടിപന്നത്താ. തേതി അചേലകാ. സങ്ഘാതന്തി സബ്ബസോ ഘാതം. തേനാഹ ‘‘വധ’’ന്തി. സീലവാ നാമ നത്ഥി ‘‘അനഭിസന്ധികമ്പി പാപം ഹോതീ’’തി ഏവം ലദ്ധികത്താ. സീലം അധിട്ഠായാതി ഇദം പടിക്കമനകിരിയം സന്ധായ വുത്തം.

പാസണ്ഡപരിഗ്ഗഹണത്ഥായാതി പാസണ്ഡേസു അസാരസാരഭാവവീമംസനത്ഥായ. തം പബ്ബജ്ജന്തി ആജീവകപബ്ബജ്ജം. വികടഭോജനേതി വികതഭോജനേ വിരൂപഭോജനേ. തേനാഹ ‘‘അപകതിഭോജനേ’’തി.

൧൫൭. ഭിംസനകതസ്മിന്തി ഭാവസാധനഭാവീ ഇദം പദന്തി ആഹ ‘‘ഭിംസനകതസ്മിം ഭിംസനകകിരിയായാ’’തി. ‘‘ഭിംസനകത്തസ്മി’’ന്തി വത്തബ്ബേ ഏകസ്സ ത-കാരസ്സ ലോപോ ദട്ഠബ്ബോ. യേഭുയ്യഗ്ഗഹണം ലോമവന്തവസേനപി യോജേതബ്ബം, ന ലോമവസേനാതി ആഹ ‘‘ബഹുതരാനം വാ’’തിആദി.

സു-സദ്ദേ ഉ-കാരസ്സ ഓ-കാരം കത്വാ പാളിയം ‘‘സോതത്തോ’’തി വുത്തന്തി തദത്ഥം വിവരന്തോ ‘‘സുതത്തോ’’തി ആഹ. സുട്ഠു അവതത്തോതി വാ സോതത്തോ. സോസിന്നോതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. സുദ്ധിവസനത്ഥായാതി സംസാരസുദ്ധിഗവേസനത്ഥായ.

വിഹാരസ്മിന്തി പച്ചത്തേ ഭുമ്മവചനന്തി ആഹ ‘‘വിഹാരോ ഏവ ഹി ‘വിഹാരസ്മി’ന്തി വുത്തോ’’തി. തേനേവ ചാതി തേനേവ വിഭത്തിവിപല്ലാസവസേന. ഏവം അത്ഥോതി അയം ഏവം ലിങ്ഗവിപല്ലാസവസേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ദുക്ഖപ്പത്തോതി ആനേത്വാ സമ്ബന്ധോ. സബ്ബത്ഥാതി സുഖദുക്ഖേ ലാഭാലാഭാദികേ ച. തുലിതോതി തുലാസദിസോ.

ദുക്കരകാരികാദിസുദ്ധിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ആഹാരസുദ്ധിവണ്ണനാ

൧൫൮. സുജ്ഝിതുന്തി സംസാരതോ സുജ്ഝിതും.

൧൫൯. ആസീതികപബ്ബാനീതി ആസീതികപിട്ഠിപബ്ബാനി, ‘‘കാളപബ്ബാനീ’’തി വദന്തി. പബ്ബാനം മജ്ഝേ. ഉന്നതുന്നതാനീതി മംസേ മിലാതേ ദ്വിന്നം സന്ധീനം അന്തരേ വാതേനുദ്ധുമാതധമനീജാലതായ ഉന്നതാനി ഉന്നതാനീതി. ആനിസദന്തി ആനിസദട്ഠാനം. നിസിന്നട്ഠാനന്തി പംസൂഹി, വാലികാഹി വാ നിചിതം നിസിന്നട്ഠാനം. സരപോങ്ഖേനാതി സരസ്സ പോങ്ഖപ്പദേസേന, സരപോങ്ഖസഞ്ഞിതേന വാ മഗ്ഗേന. അക്കന്തന്തി അക്കന്തട്ഠാനം. തക്കഗോളികസദിസാനം, സരീരഘംസനത്ഥം കത കുരുവിന്ദഗോളകാനം വാ ആവളി വട്ടനാഹാരോ. വംസതോതി പിട്ഠിവംസതോ. മണ്ഡലേതി ഭിത്തിപാദാനം മത്ഥകേ ഠപിതമണ്ഡലകേ സീസഗ്ഗേന പതിട്ഠഹന്തി. ന ഏവം ഫാസുളിയോതി യഥാ യഥാ വുത്തഗോപാനസിയോ പപതാ തിട്ഠന്തി, ന ഏവം ബോധിസത്തസ്സ ഫാസുകാപി പപതാ ഠിതാ.

ഓക്ഖായികാതി അവക്ഖായികാ, ഹേട്ഠാ ഹുത്വാ നിന്നഭാവേന പഞ്ഞായമാനാ. ഏവരൂപാതി യഥാവുത്തരൂപാ, നിന്നതരാതി അത്ഥോ. യാവ പിട്ഠികണ്ടകംഅല്ലീനാ ഹോതീതി മയ്ഹം ഉദരച്ഛവി യാവ പിട്ഠികണ്ടകം, താവ തം ആഹച്ച ഠിതത്താ അല്ലീനാ ഹോതി ഉദരിയസ്സ പരിക്ഖയേന അന്താനഞ്ച സുട്ഠുമിലാതതായ. ഭാരിയഭാരിയാതി ഗരുതരാ. സഹഉദരച്ഛവിം പിട്ഠികണ്ടകം, സഹപിട്ഠികണ്ടകം ഉദരച്ഛവിന്തി യോജനാ. നേവ നിക്ഖമതി ആഹാരസന്നിസ്സയആപോധാതുയാ സബ്ബസോ വിസുക്ഖത്താ. പൂതിമൂലാനീതി ലോമമൂലാനം പരിബ്രൂഹനകേ മംസേ ലോഹിതേ ച പരിക്ഖീണേ താനി സുക്ഖാനി ഠാനതോ ഭട്ഠാനി അഭാവേനേവ ‘‘പൂതിമൂലാനീ’’തി വുത്താനി. തേനാഹ ‘‘തസ്സ പനാ’’തിആദി.

അധിഗതാതി ഇദാനി അധിഗതാ. യഥാ ഏതരഹി വിപസ്സനാപഞ്ഞായ അധിഗതത്താതി ഇമിനാ കിഞ്ചാപി മഹാബോധിസത്താ പരിപാകഗതഞാണാ വസീഭൂതജ്ഝാനാഭിഞ്ഞാ വിപസ്സനായ പരികമ്മം കരോന്തി, യഥാ ച നേസം ചരിമഭവേ വിപസ്സനാചാരോ, ന തഥാ തദാതി ദസ്സേതി. ഏതദേവാതി യം യേന വുത്തം അത്ഥജാതം, ഏതദേവ ഏത്ഥ ഏതസ്മിം പാഠപദേസേ യുത്തം പുബ്ബേനാപരം അവിരുജ്ഝനതോ. ഇതരഥാതി ഭിക്ഖൂഹി വുത്തപ്പകാരേന അനനുരൂപോ സിയാ ‘‘ഇമിസ്സാ’’തി വുത്തായ അഞ്ഞത്തേ.

ആഹാരസുദ്ധിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സംസാരസുദ്ധിആദിവണ്ണനാ

൧൬൦. സംസാരേനാതി അപരാപരം ചവനുപപജ്ജനവസേന ഭവേസു സംസരണേന. യം സന്ധായ വുത്തം –

‘‘ഖന്ധാനഞ്ച പടിപാടി, ധാതുആയതനാന ച;

അബ്ബോച്ഛിന്നം വത്തമാനാ, സംസാരോതി പവുച്ചതീ’’തി. (വിസുദ്ധി. ൨.൬൧൯; ദീ. നി. അട്ഠ. ൨.൯൫; സം. നി. അട്ഠ. ൨.൨.൬൦; അ. നി. അട്ഠ. ൨.൪.൧൯൯; ധ. സ. അട്ഠ. നിദാനകഥാ; വിഭ. അട്ഠ. ൨൨൬; സു. നി. അട്ഠ. ൨.൫൨൩; ഉദാ. അട്ഠ. ൩൯; ഇതിവു. അട്ഠ. ൧൪, ൫൮; ഥേരഗാ. അട്ഠ. ൧.൬൭, ൯൯; ബു. വം. അട്ഠ. ൫൮; ചൂളനി. അട്ഠ. ൬; പടി. മ. അട്ഠ. ൨.൧.൧൧൭; വിസുദ്ധി. മഹാടീ. ൧.൧൨൭; അ. നി. ടീ. ൨.൪.൯; സാരത്ഥ. ടീ. ൧.൧);

ബഹുകന്തി ബഹുകാലം ബഹുക്ഖത്തും. ഉപപജ്ജിത്വാതി തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ നിബ്ബത്തിത്വാ. ആവാസേനാതി തസ്മിം തസ്മിം സത്താവാസേ ആവസനേന നിബ്ബത്തിത്വാ ജീവനേന. ഖന്ധായേവ വുത്താ തേസംയേവ പവത്തിവിസേസസ്സ തേന തേന പരിയായേന വുത്തത്താ. ബഹുയാഗേതി അജസൂകരഗോമായ്വാദികേ ബഹുവിധേ മഹായഞ്ഞേ. ബഹുഅഗ്ഗീതി വാചാപേയ്യാദിവസേന അന്തമസോ പാകയഞ്ഞാദിവസേന ച ബഹുകേപി അഗ്ഗീ പരിചരണേന.

൧൬൧. ബാലദാരകോപി ‘‘ദഹരോ’’തി വുച്ചതീതി തതോ വിസേസനത്ഥം ‘‘യുവാ’’തി വുത്തം. അതിക്കന്തപഠമവയാ സത്താ സഭാവേന പലിതസിരാ ഹോന്തീതി പഠമവയേ ഠിതഭാവം ദസ്സേതും ‘‘സുസുകാളകേസോ’’തി വുത്തം. ജരാജിണ്ണോതി ജരായ ജിണ്ണോ, ന അകാലികേന ജരായ അഭിഭൂതോ. ഉക്കംസഗതബുദ്ധതായ വുദ്ധോ. തേനാഹ ‘‘വഡ്ഢിത്വാ ഠിതഅങ്ഗപച്ചങ്ഗോ’’തി, ആരോഹപരിണാഹവസേന വുദ്ധിരഹിതോതി അത്ഥോ. ജാതിമഹല്ലകോതി ജാതിയാ മഹല്ലകോ, ന ഭോഗപരിവാരാദീഹീതി അത്ഥോ. അദ്ധഗതോതി ഏത്ഥ അദ്ധ-സദ്ദോ ദീഘകാലവാചീതി ആഹ ‘‘ബഹുഅദ്ധാനം ഗതോ’’തി. വയോതിആദിപദലോപേനായം നിദ്ദേസോതി ആഹ ‘‘പച്ഛിമവയ’’ന്തി. പദസതമ്പി…പേ… സമത്ഥതാതി പദസതമ്പി പദസഹസ്സമ്പി സോതപഥമാഗച്ഛന്തമേവ ഉഗ്ഗഹണസമത്ഥതാ പരിഗ്ഗഹേതും സമത്ഥതാ. അയഞ്ച ഗതിയാ ബ്യാപാരോതി സക്കാ വിഞ്ഞാതും ഗഹണമത്തഭാവതോ. തദേവാതി പദസതമ്പി പദസഹസ്സമ്പി. ആധാരണം അപിലാപനവസേന ഹദയേ ധാരണം. ഉപനിബന്ധനം യഥാ ന പമുട്ഠം ഹോതി, തഥാ ഉപേച്ച അപരാപരം നിബന്ധനം. അയം പന സതിയാ ബ്യാപാരോതി സക്കാ വിഞ്ഞാതും. പാളിയഞ്ച ‘‘പരമായ ഗതിയാ ച സതിയാ ച ധിതിയാ ചാ’’തി വുത്തം, പരതോ ച ‘‘ഏവം അധിമത്തഗതിമന്തോ’’തി വുത്തം. സമത്ഥവീരിയം ധിതി നാമാതി വിസിട്ഠവിസയം ദസ്സേന്തോ യഥാവുത്തസതിസമായോഗം തസ്സ ദീപേതി. തസ്സാതി യഥാവുത്തഗതിസതിധിതീഹി സുഭധാതവചീപരിചിതസ്സ പരിയത്തിധമ്മസ്സ ആഗമവസേന അത്ഥദസ്സനസമത്ഥതാ യുത്തിവസേന കാരണദസ്സനസമത്ഥതാ.

ദള്ഹം (അ. നി. ടീ. ൩.൯.൩൮) ഥിരം ധനു ഏതസ്സാതി ദള്ഹധന്വാ, സോ ഏവ ഇധ ‘‘ദള്ഹധമ്മാ’’തി വുത്തോ. പടിസത്തുവിധമനത്ഥം ധനും ഗണ്ഹാതീതി ധനുഗ്ഗഹോ, സോ ഏവ ഉസും സരം അസതി ഖിപതീതി ഇസ്സാസോതി ആഹ ‘‘ധനും ഗഹേത്വാ ഠിതോ ഇസ്സാസോ’’തി. ദ്വിസഹസ്സപലം ലോഹാദിഭാരം വഹിതും സമത്ഥം ദ്വിസഹസ്സഥാമം. തേനാഹ ‘‘ദ്വിസഹസ്സഥാമം നാമാ’’തിആദി. ദണ്ഡേതി ധനുദണ്ഡേ. യാവ കണ്ഡപ്പമാണാതി ദീഘതോ യത്തകം കണ്ഡസ്സ പമാണം, തത്തകേ ധനുദണ്ഡേ ഉക്ഖിത്തമത്തേ ആരോപിതോ ചേവ ഹോതി ജിയാദണ്ഡോ, സോ ച ഭാരോ പഥവിതോ മുച്ചതി, ഏവം ഇദം ‘‘ദ്വിസഹസ്സഥാമം നാമ ധനൂതി ദട്ഠബ്ബം. ഉഗ്ഗഹിതസിപ്പോതി ഉഗ്ഗഹിതധനുസിപ്പോ. കതഹത്ഥോതി ഥിരതരം ലക്ഖേസു അവിരജ്ഝനസരക്ഖേപോ. ഈദിസോ പന തത്ഥ വസീഭൂതോ കതഹത്ഥോ നാമ ഹോതീതി ആഹ ‘‘ചിണ്ണവസീഭാവോ’’തി. കതം രാജകുലാദീസു ഉപേച്ച അസനം ഏതേന സോ കതൂപാസനോതി ആഹ ‘‘രാജകുലാദീസു ദസ്സിതസിപ്പോ’’തി. ഏവം കതന്തി ഏവം അന്തോസുസിരകരണാദിനാ സല്ലഹുകം കതം.

ഓലോകേതീതി ഉദിക്ഖതി. ഏവം സന്തേപി തേസം വാരോ പഞ്ഞായതീതി തേസം ഭിക്ഖൂനം ‘‘അയം പഠമം പുച്ഛതി, അയം ദുതിയ’’ന്തിആദിനാ പുച്ഛനവാരോ താദിസസ്സ പഞ്ഞവതോ പഞ്ഞായതി സുഖുമസ്സ അന്തരസ്സ ലബ്ഭനതോ. ബുദ്ധാനം പന വാരോതി ഈദിസേ ഠാനേ ബുദ്ധാനം ദേസനാവാരോ അഞ്ഞേസം നപഞ്ഞായനതോ ബുദ്ധാനംയേവ പഞ്ഞായതി. ഇദാനി തമേവ പഞ്ഞായനതം യുത്തിതോ ദസ്സേന്തോ ‘‘വിദത്ഥിചതുരങ്ഗുലഛായ’’ന്തിആദിമാഹ. അച്ഛരാസങ്ഘാടമത്തേ ഖണേ അനേക-കോടിസഹസ്സ-ചിത്തപവത്തിസമ്ഭവതോ ‘‘വിദത്ഥിചതുരങ്ഗുലഛായം അതിക്കമനതോ പുരേതരംയേവ ഭഗവാ…പേ… കഥേതീ’’തി വത്വാ തതോ ലഹുതരാപി സത്ഥു ദേസനാപവത്തി അത്ഥേവാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘തിട്ഠന്തു വാ താവ ഏതേ’’തിആദിമാഹ. ഇദാനി തത്ഥ കാരണം ദസ്സേതും ‘‘കസ്മാ’’തിആദി വുത്തം. സോളസ പദാനി കഥേതീതി ഏതേന ലോകിയജനസ്സ ഏകപദുച്ചാരണക്ഖണേ ഭഗവാ അട്ഠവീസസതപദാനി കഥേതീതി ദസ്സേതി. ഇദാനി തസ്സപി കാരണം ദസ്സേതും ‘‘കസ്മാ’’തിആദി വുത്തം.

ധമ്മോതി പാളി. പജ്ജതി അത്ഥോ ഏതേനാതി പദം, തദത്ഥോ. അത്ഥം ബ്യഞ്ജേതീതി ബ്യഞ്ജനം, അക്ഖരം. തഞ്ഹി പദവാക്യക്ഖരഭാവേഹി പരിച്ഛിജ്ജമാനം തം തം അത്ഥം ബ്യഞ്ജേതി പകാസേതി. തേനാഹ ‘‘ധമ്മപദബ്യഞ്ജനന്തി പാളിയാ പദബ്യഞ്ജനം, തസ്സ തസ്സ അത്ഥസ്സ ബ്യഞ്ജനകം അക്ഖര’’ന്തി. ഏതേന അപരാപരേഹി പദബ്യഞ്ജനേഹി സുചിരമ്പി കാലം കഥേന്തസ്സ തഥാഗതസ്സ ന കദാചി തേസം പരിയാദാനം അത്ഥീതി ദസ്സേതി. പഞ്ഹം ബ്യാകരോന്തി ഏതേനാതി പഞ്ഹബ്യാകരണം, തഥാപവത്തപടിഭാനം. അപരിക്ഖയപടിഭാനാ ഹി ബുദ്ധാ ഭഗവന്തോ, യതോ വുത്തം ‘‘നത്ഥി ധമ്മദേസനായ ഹാനീ’’തി (ദീ. നി. ടീ. ൩.൧൪൧, ൩൦൫; വിഭ. മൂലടീ. ൧.സുത്തന്തഭാജനീയവണ്ണനാ). തേനാഹ ‘‘ഇമിനാ കിം ദസ്സേതീ’’തിആദി. തഥാ ആസന്നപരിനിബ്ബാനസ്സപി ഭഗവതോ ദേസനായ ഇതരായ ച വിസേസാതാവോതി പഠമബുദ്ധവചനമ്പി മജ്ഝിമബുദ്ധവചനമ്പി പച്ഛിമബുദ്ധവചനമ്പി സദിസമേവ. ആസീതികവസ്സതോ പരം പഞ്ചമോ ആയുകോട്ഠാസോ.

൧൬൨. കാമഞ്ചേത്ഥ ഭഗവതാ നാഗസമാലത്ഥേരസ്സ അച്ഛരിയഅബ്ഭുതപവേദനമുഖേന അത്തനോ ലോമാനം ഹട്ഠഭാവസ്സ പവേദിതത്താ ‘‘ലോമഹംസനപരിയായോ’’തി നാമം ഗഹിതം, തഥാപി സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണാദി-അനഞ്ഞസാധാരണഞാണാനുഭാവ-വിഭാവനാദിവസേന സോളസസമൂഹതോ സീഹനാദസ്സ നദനേന ദേസനായ പവത്തിതത്താ ‘‘മഹാസീഹനാദോ’’ത്വേവ സങ്ഗീതികാരമഹാഥേരേഹി നാമം ഠപിതന്തി ദട്ഠബ്ബം.

മഹാസീഹനാദസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.