൩. മഹാദുക്ഖക്ഖന്ധസുത്തവണ്ണനാ

൧൬൩. തതോ പരന്തി തിണ്ണം ജനാനം ഉപരി സങ്ഘോ ചതുവഗ്ഗകരണീയാദികമ്മേഹി പടികമ്മപ്പത്തത്താ. ഗാമം ഗതോതി വുച്ചതി ഗാമം ഉദ്ദിസ്സ ഗതത്താ, ഏവം സാവത്ഥിം പവിസിതും വിഹാരതോ നിക്ഖന്താ ‘‘പവിസിംസൂ’’തി വുത്താ. പരിഞ്ഞന്തി പഹാനപരിഞ്ഞം. സാ ഹി സമതിക്കമോ, ന ഇതരാ. രൂപവേദനാസുപീതി ‘‘രൂപാനം പരിഞ്ഞം, വേദനാനം പരിഞ്ഞ’’ന്തി ഏത്ഥാപി. കാമം സബ്ബേസം തിത്ഥിയാനം കാമാദിപരിഞ്ഞാപഞ്ഞാപനഹേതുഭൂതോ സമയോ നത്ഥി, യേസം പന അത്ഥി, തേ ഉപാദായ ‘‘സകസമയം ജാനന്താ’’തി വുത്തം. ‘‘യതോ യതോ ഖോ ഭോ അയം ഭിക്ഖു വിവിച്ചേവ കാമേഹി…പേ… പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി, ഏത്താവതാ ഖോ ഭോ കാമാനം പരിഞ്ഞാ ഹോതീ’’തി ഏവം സരൂപതോ പഠമജ്ഝാനം വിഭാവേതും അസക്കോന്താപി കേവലം അച്ചന്തപ്പഹാനസഞ്ഞായ കാമാനം പരിഞ്ഞം പഞ്ഞപേയ്യും പഠമജ്ഝാനം വദമാനാ. തം കിസ്സ ഹേതു? താദിസസ്സ ആഗമാധിഗമസ്സാഭാവതോ. രൂപവേദനാപരിഞ്ഞാസുപി ഏസേവ നയോ. വുച്ചേഥാതി വുച്ചേയ്യ. ദുതിയപദേപീതി ‘‘അനുസാസനിയാ വാ അനുസാസനി’’ന്തി ഏവം വുത്തവാക്യേപി. തേ കിര ഭിക്ഖൂ.

൧൬൫. ന ചേവ സമ്പായിസ്സന്തീതി ന ചേവ സമ്മദേവ പകാരേഹി ഗമേസ്സന്തി ഞാപേസ്സന്തി. തേനാഹ ‘‘സമ്പാദേത്വാ കഥേതും ന സക്ഖിസ്സന്തീ’’തി. യസ്മാ അവിസയേ പഞ്ഹോ പുച്ഛിതോ ഹോതി, തസ്മാ ആപജ്ജിസ്സന്തീതി യോജനാ. സദേവകേതി അരൂപദേവഗ്ഗഹണം. തേ ഹി ലോകിയദേവേഹി ദീഘായുകതാദിനാ ഉക്കട്ഠാ. സമാരകേതി കാമാവചരദേവഗ്ഗഹണം. സബ്രഹ്മകേതി രൂപാവചരബ്രഹ്മഗ്ഗഹണം. സസ്സമണബ്രാഹ്മണിയാതി ഏത്ഥ സമണഗ്ഗഹണേന പബ്ബജിതേ, ബ്രാഹ്മണഗ്ഗഹണേന ജാതിബ്രാഹ്മണേ, പുന ദേവഗ്ഗഹണേന സമ്മുതിദേവേ, മനുസ്സഗ്ഗഹണേന അവസിട്ഠമനുസ്സകായം പരിയാദിയതി. ലോകപജാഗ്ഗഹണേന പന പയോജനം അട്ഠകഥായം ദസ്സിതമേവ. അഞ്ഞഥാ ആരാധനം നാമ നത്ഥീതി ഇമിനാ കാമരൂപവേദനാസു അസ്സാദാദീനം യാഥാവതോ അവബോധോ ഏവ ഇതോ ബാഹിരകാനം നത്ഥി, കുതോ പവേദനാതി ദസ്സേതി.

൧൬൬. ചിത്താരാധനന്തി യാഥാവപവേദനേന പരേസം ചിത്തസ്സ പരിതോസനം. ബന്ധനട്ഠേന ഗുണാതി കാമരാഗസംയോജനസ്സ പച്ചയഭാവേന വത്ഥുകാമേസുപി ബന്ധനട്ഠോ വുത്തോ, കോട്ഠാസട്ഠോ വാ ഗുണട്ഠോ ദട്ഠബ്ബോ. തരയന്തീതി തരമാനാ യന്തി ഗച്ഛന്തി. അതീതാദിഭിന്നപഠമാദിവയാ ഏവ ചിത്തതാ രാസിഭാവേന വയോഗുണാതി ഗഹിതാതി ആഹ ‘‘രാസട്ഠോ ഗുണട്ഠോ’’തി. ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാതി വാ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണതംദ്വാരികവിഞ്ഞാണേഹി വിജാനിതബ്ബാ. സോതവിഞ്ഞേയ്യാതിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഇട്ഠാരമ്മണഭൂതാതി സഭാവേനേവ ഇട്ഠാരമ്മണജാതികാ, ഇട്ഠാരമ്മണഭാവം വാ പത്താ. കമനീയാതി കാമേതബ്ബാ. മനവഡ്ഢനകാതി മനോഹരാ. ഏതേന പരികപ്പനതോപി ഇട്ഠഭാവം ഗണ്ഹാതി. പിയജാതികാതി പിയായിതബ്ബസഭാവാ. കാമൂപസംഹിതാതി കാമരാഗേന ഉപേച്ച സന്ധാനിയാ സമ്ബദ്ധാ (അ. നി. ടീ. ൩.൬.൬൩) കാതബ്ബാതി ആഹ ‘‘ആരമ്മണം കത്വാ’’തി.

൧൬൭. സഞ്ഞം ഠപേത്വാതി ‘‘ഇമസ്മിം അങ്ഗുലികാദിപബ്ബേ ഗഹിതേ സതം ഹോതി, ഇമസ്മിം സഹസ്സ’’ന്തിആദിനാ സഞ്ഞാണം കത്വാ ഗണനാ. അച്ഛിദ്ദഗണനാതി ‘‘ഏകം ദ്വേ’’തിആദിനാ നവന്തവിധിനാ നിരന്തരഗണനാ. പിണ്ഡഗണനാതി സങ്കലനപടുപ്പാദനാദിനാ പിണ്ഡിത്വാ ഗണനാ. തേനാഹ ‘‘ഖേത്തം ഓലോകേത്വാ’’തിആദി. കസനം കസീതി കസിഗ്ഗഹണേന സബ്ബോ കസിപടിബദ്ധോ ജീവികൂപായോ ഗഹിതോതി ആഹ ‘‘കസീതി കസികമ്മ’’ന്തി. ജങ്ഘവണിജ്ജാതി ജങ്ഘസത്ഥവസേന വണിജ്ജം ആഹ, ഥലവണിജ്ജാതി സകടസത്ഥവസേന. ആദി-സദ്ദേന നാവാപണാദിവസേന വോഹാരം. വണിപ്പഥോതി വണിജമഗ്ഗോ, ദാനഗ്ഗഹണവസേന സംവോഹാരോതി അത്ഥോ. ഉസൂനം അസനകമ്മം ഇസ്സത്തം, ധനുസിപ്പേന ജീവികാ, ഇധ പന ഇസ്സത്തം വിയാതി ഇസ്സത്തം, സബ്ബആവുധജീവികാതി ആഹ ‘‘ആവുധം ഗഹേത്വാ ഉപട്ഠാനകമ്മ’’ന്തി. പോരോഹിച്ചാമച്ചകമ്മാദി രാജകമ്മം.ആദി-സദ്ദേന രഥസിപ്പഖത്തവിജ്ജാസിപ്പാദി-വുത്താവസേസം മഹാസിപ്പം ഖുദ്ദകസിപ്പഞ്ച സങ്ഗണ്ഹാതി. സീതസ്സ പുരക്ഖതോതി സീതസ്സ പുരതോ കതോ. യോ ഹി സീതകാലേ ജീവികാഹേതു സീതലപദേസം പക്ഖന്ദതി, സോ വാളമിഗാദീഹി വിയ സീതേന പരിപാതിയമാനോ തേന പുരതോ കതോ വിയ ഹോതി. തേനാഹ ‘‘സീതേന ബാധിയമാനോ’’തി. ഉണ്ഹസ്സ പുരക്ഖതോതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. സരിത്വാതി സംസപ്പിത്വാ. ഘട്ടിയമാനോതി ഹിംസിയമാനോ ബാധിയമാനോ. ആബാധനം ആബാധോ, പീളാതി അത്ഥോ. കാമഹേതുന്തി വാ ഭാവനപുംസകനിദ്ദേസോ യഥാ ‘‘വിസമം ചന്ദിമസൂരിയാ പരിവത്തന്തീ’’തി (അ. നി. ൪.൭൦). തഥാ സേസപദദ്വയേപി. തേനേവാഹ ‘‘കാമാനമേവ ഹേതൂ’’തി. കാമാനം ഹേതൂതി ഏത്ഥ പുരിമപദാവധാരണമയുത്തം തദഞ്ഞപച്ചയപടിക്ഖേപാപത്തിതോ, തഥാ ഉത്തരപദാവധാരണം കാമാനം കദാചി അഹേതുഭാവസ്സപി സമ്ഭവതോ, തസ്മാ ‘‘ഉപ്പജ്ജതിയേവാ’’തി വുത്തം.

ഉട്ഠഹതോതി ഇമിനാ ഉട്ഠാനവീരിയം വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ആജീവസമുട്ഠാപകവീരിയേനാ’’തി. തം വീരിയന്തി ആജീവികസമുട്ഠാപകവീരിയം. പുബ്ബേനാപരം ഘടേന്തസ്സാതി ആരമ്ഭതോ പട്ഠായ നിരന്തരം പവത്തേന്തസ്സ. ചിത്തേ ഉപ്പന്നബലവസോകേന സോചതീതി ചിത്തസന്താപേന അന്തോ നിജ്ഝായതി. കായേ ഉപ്പന്നദുക്ഖേനാതി തസ്സേവ സോകസ്സ വസേന കായേ ഉപ്പന്നദുക്ഖേന. സോകുദ്ദേസേന തം തം വിപ്പലപേന്തോ വാ പരിദേവതി. ഉരം താളേത്വാതി വക്ഖപ്പദേസം പഹരിത്വാ. ‘‘മോഘ’’ന്തിആദി പരിദേവനാകാരദസ്സനഞ്ചേവ സമ്മോഹാപജ്ജനാകാരദസ്സനഞ്ച. മേതി വത്വാ പുന നോതി പുഥുവചനം അത്തനോ ഉഭയഥാപി വോഹരിതബ്ബതോ, ബ്യാമൂള്ഹവചനം വാ സോകവസേന.

൧൬൮. ഇധ കാമഗ്ഗഹണേന വിസേസതോ വത്ഥുകാമാ ഗഹിതാതി കാമാദിഗ്ഗഹണം കതം, നാനന്തരിയതായ പന കിലേസകാമോപി ഗഹിതോ ഏവ. അസിചമ്മന്തി ഏത്ഥ ചമ്മഗ്ഗഹണേന ന കേവലം ചമ്മമയസ്സ, ചമ്മപരിസിബ്ബിതസ്സേവ വാ ഗഹണം, അഥ ഖോ സബ്ബസ്സപി ആവുധബാധകസ്സ ഗഹണന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഖേടകഫലകാദീനീ’’തി ആഹ. ആദി-സദ്ദേന സരാദിസങ്ഗഹോ. ധനുകലാപം സന്നയ്ഹിത്വാതി ധനുഞ്ചേവ ഖുരപ്പതൂണിഞ്ച സന്നയ്ഹിത്വാ, ധനുദണ്ഡസ്സ ജിയായ തഥാഭാവകരണാദിപി (അ. നി. ടീ. ൩.൫.൭൬) ധനുനോ സന്നയ്ഹനന്തി. ദ്വിന്നം സേനാനം ബ്യൂഹസംവിധാനേന വാ ഉഭതോബ്യൂള്ഹം. വിജ്ജോതലന്തേസൂതി നിസിതപീതഫലതായ വിജ്ജോതനവസേന പരിവത്തമാനേസു.

പാകാരസമീപാതിസങ്ഖാരതായ പാകാരപാദാ ഉപകാരിയോ, യാ ‘‘ഉദ്ദാപാ’’തി വുച്ചന്തി. സതദന്തേനാതി അനേകസതദന്തകേന, യസ്സ തിഖിണദന്താനി അനേകസതാനി മൂലാനി ഹോന്തി. അതിഭാരതായ ദസവീസമത്താപി ജനാ ഉക്ഖിപിതും ന സക്കോന്തി, യന്തവസേന പന ഉക്ഖിപിത്വാ ബന്ധിത്വാ ഠപേന്തി. തേനാഹ ‘‘അട്ഠദന്താകാരേനാ’’തിആദി. ഓമദ്ദന്തീതി ഓട്ഠപേന്തി.

൧൬൯. സന്ധിമ്പി ഛിന്ദന്തി ചോരികായ ജീവിതുകാമാ. നില്ലോപന്തി നിസ്സേസവിലോപം, ഏകം പരിത്തം ഗാമം പരിവാരേത്വാ തത്ഥ കിഞ്ചിപി ഗയ്ഹൂപഗം അസേസേത്വാ കരമരഗ്ഗഹണം. തേനാഹ ‘‘മഹാവിലോപ’’ന്തി. പന്ഥദുഹനകമ്മം അടവിമഗ്ഗേ ഠത്വാ അദ്ധികാനം വിലുമ്പനം. പഹാരസാധനത്ഥം (അ. നി. ടീ. ൨.൨.൧) ദണ്ഡപ്പഹാരസ്സ സുഖസിദ്ധിഅത്ഥം. കഞ്ജിതോ നിബ്ബത്തം കഞ്ജിയം, ആരനാലം. യം ‘‘ബിലങ്ഗ’’ന്തിപി വുച്ചതി, തം യത്ഥ സിഞ്ചതി, സാ കഞ്ജിയഉക്ഖലികാ. ബിലങ്ഗഥാലികസദിസകരണം ബിലങ്ഗഥാലിയം. സീസകപാലം ഉപ്പാടേത്വാതി അയോഗുളപവേസനപ്പമാണം ഛിദ്ദം കത്വാ. സങ്ഖമുണ്ഡകമ്മകാരണന്തി സങ്ഖം വിയ മുണ്ഡകമ്മകാരണം.

രാഹുമുഖകമ്മകാരണന്തി രാഹുമുഖഗത-സൂരിയസദിസ-കമ്മകാരണം. ജോതിമാലികന്തി ജോതിമാലവന്തം കമ്മകാരണം. ഹത്ഥപജ്ജോതികന്തി ഹത്ഥപജ്ജോതനകമ്മകാരണം. ഏരകവത്തകമ്മകാരണന്തി ഏരകവത്തസദിസേ സരീരതോ ബദ്ധേ ഉപ്പാടനകമ്മകാരണം. ചീരകവാസികകമ്മകാരണന്തി സരീരതോ ഉപ്പാടിതബദ്ധചീരകാഹി നിവാസാപനകമ്മകാരണം. തം കരോന്താ യഥാ ഗീവതോ പട്ഠായ ബദ്ധേ കന്തിത്വാ കടിയമേവ ഠപേന്തി, ഏവം ഗോപ്ഫകതോ പട്ഠായ കന്തിത്വാ കടിയമേവ ഠപേന്തി. അട്ഠകഥായം പന ‘‘കടിതോ പട്ഠായ കന്തിത്വാ ഗോപ്ഫകേസു ഠപേന്തീ’’തി വുത്തം. ഏണേയ്യകകമ്മകാരണന്തി ഏണീമിഗസദിസകമ്മകാരണം. അയവലയാനി ദത്വാതി അയവലയാനി പടിമുഞ്ചിത്വാ. അയസൂലാനി കോട്ടേന്തീതി കപ്പരജണ്ണുകകോടീസു അയസൂലാനി പവേസേന്തി. ന്തി തം തഥാകതകമ്മകാരണം സത്തം.

ബളിസമംസികന്തി ബളിസേഹി മംസുപ്പാടനകമ്മകാരണം. കഹാപണികന്തി കഹാപണമത്തസോ ഛിന്ദനകമ്മകാരണം. കോട്ടേന്തീതി ഛിന്ദന്തി. ഖാരാപതച്ഛികന്തി തച്ഛേത്വാ ഖാരാവസിഞ്ചനകമ്മകാരണം. പലിഘപരിവത്തികന്തി പലിഘസ്സ വിയ പരിവത്തനകമ്മകാരണം. ഏകാബദ്ധം കരോന്തി അയസൂലസ്സ കോട്ടനേന. പലാലപീഠകന്തി പലാലപീഠസ്സ വിയ സരീരസ്സ സംവേല്ലനകമ്മകാരണം. കാരണികാതി ഘാതനകാരകാ. പലാലവട്ടിം വിയ കത്വാതി യഥാ പലാലപീഠം കരോന്താ പലാലവട്ടിം കത്വാ സംവേല്ലനവസേന നം (അ. നി. ടീ. ൨.൨.൧) വേഠേന്തി, ഏവം കരോന്തീതി അത്ഥോ. ഛാതകേഹീതി ബുഭുക്ഖിതേഹി കോലേയ്യകസുനഖേഹി. ബലവന്തോ ഹി തേ ജവയോഗ്ഗാ സൂരാ ച ഹോന്തി. കമ്മവസേന സമ്പരേതി ഏത്ഥാതി സമ്പരായോ, പരലോകോ. തത്ഥ ഭവോതി സമ്പരായികോ.

൧൭൦. ഛന്ദരാഗോ വിനീയതി ചേവ പഹീയതി ച ഏത്ഥാതി നിബ്ബാനം ഛന്ദരാഗവിനയോ ഛന്ദരാഗപ്പഹാനഞ്ചാതി. തേനാഹ ‘‘നിബ്ബാനഞ്ഹീ’’തി. തത്ഥ ആഗമ്മാതി ഇദം യോ ഛന്ദരാഗം വിനേതി പജഹതി, തസ്സ ആരമ്മണം സന്ധായ വുത്തം. തീഹി പരിഞ്ഞാഹീതി ഇമിനാ ഞാതതീരണപരിഞ്ഞാഹി പരിജാനിസ്സന്തീതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. കോ പന വാദോ പഹാനപരിഞ്ഞായാതി ദസ്സേതി? തഥഭാവായാതി പരിജാനനകഭാവായ.

൧൭൧. അപരിത്തേനാതി അഹീനേന. വിപുലേനാതി മഹതാ. യദി വണ്ണസമ്പത്തിദസ്സനത്ഥം, വണ്ണദസകം കസ്മാ ന ഗഹിതന്തി ആഹ ‘‘മാതുഗാമസ്സ ഹീ’’തിആദി. ഭോജനസമ്പദാദീനം അലാഭേപീതി ദസ്സനത്ഥം ‘‘ദുഗ്ഗതകുലേ നിബ്ബത്തസ്സപീ’’തി വുത്തം. ഥോകം ഥോകം വണ്ണായതനം പസീദതി മംസസ്സ പരിബ്രൂഹനതോ ഥനമംസാനി വഡ്ഢന്തി ജായന്തി. വണ്ണേതി ഹദയങ്ഗതഭാവം പകാസേന്തോ വിയ ഹോതീതി വണ്ണോ. സോ ഏവ സാമഗ്ഗോപഭോഗാദിനാ നിഭാതീതി നിഭാ. തേനാഹ ‘‘വണ്ണനിഭാതി വണ്ണോയേവാ’’തി.

ഭോഗ്ഗന്തി അതിവിയ വങ്കതായ ഭോഗ്ഗം. താദിസം പന സരീരം ഭഗ്ഗം വിയ ഹോതീതി ആഹ ‘‘ഭഗ്ഗ’’ന്തി. തേനാഹ ‘‘ഇമിനാപിസ്സ വങ്കഭാവമേവ ദീപേതീ’’തി. ദന്താനം ഛിന്നഭിന്നതായ ഏകച്ചാനം പതനേന ച ഖണ്ഡിതദന്തം. കേസാനം സേതവണ്ണതായ പലിതന്തി ആഹ ‘‘പണ്ഡരകേസ’’ന്തി. കേസാനം മത്തസോ സിയനേ ഖല്ലാടവോഹാരോതി ബഹുസോ സിയനം സന്ധായാഹ ‘‘മഹാഖല്ലാടസീസ’’ന്തി. വസ്സസതികകാലേ ഉപ്പജ്ജനതിലകാനി സന്ധായാഹ ‘‘തിലകാഹതഗത്ത’’ന്തി. താനി പന കാനിചി സേതാനി ഹോന്തി കാനിചി കാളാനീതി ആഹ ‘‘സേതകാളതിലകേഹീ’’തി. ബ്യാധികന്തി സഞ്ചാതബ്യാധിം. ബാള്ഹഗിലാനന്തി മാരണന്തി കഗേലഞ്ഞേന ഗിലാനം.

൧൭൩. തസ്മിം സമയേതി തസ്മിം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരണസമയേ. ന ചേതേതീതി ന അഭിസന്ദഹതി. ബ്യാബാധനട്ഠേന ബ്യാബാധോ, ബ്യാബാധോവ ബ്യാബജ്ഝം, നത്ഥി ഏത്ഥ ബ്യാബജ്ഝന്തി അബ്യാബജ്ഝം, ദുക്ഖരഹിതം. തേനാഹ ‘‘നിദ്ദുക്ഖമേവാ’’തി.

൧൭൪. അനിച്ചാദിആകാരോതി അനിച്ചാകാരോ ദുക്ഖാകാരോ വിപരിണാമാകാരോ ചലാദിആകാരോ ച.

മഹാദുക്ഖക്ഖന്ധസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.