൧൦. സതിപട്ഠാനസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൫. ജാനപദിനോതി (ദീ. നി. ടീ. ൨.൯൫) ജനപദവന്തോ, ജനപദസ്സ വാ ഇസ്സരാ രാജകുമാരാ. ഗോത്തവസേന കുരൂ നാമ. തേസം നിവാസോ യദി ഏകോ ജനപദോ, കഥം ബഹുവചനന്തി ആഹ ‘‘രുള്ഹീസദ്ദേനാ’’തി. അക്ഖരചിന്തകാ ഹി ഈദിസേസു ഠാനേസു യുത്തേ വിയ സലിങ്ഗവചനാനി (പാണിനി ൧.൨൫൧) ഇച്ഛന്തി, അയമേത്ഥ രുള്ഹീ യഥാ അഞ്ഞത്ഥാപി ‘‘അങ്ഗേസു വിഹരതി, മല്ലേസു വിഹരതീ’’തി ച. തബ്ബിസേസനേ പന ജനപദ-സദ്ദേ ജാതി-സദ്ദേ ഏകവചനമേവ. അട്ഠകഥാചരിയാ പനാതി പന-സദ്ദോ വിസേസത്ഥജോതനോ. തേന പുഥുഅത്ഥവിസയതായ ഏവം തം ബഹുവചനന്തി ‘‘ബഹുകേ പനാ’’തിആദിനാ വക്ഖമാനം വിസേസം ദീപേതി. സുത്വാതി മന്ധാതുമഹാരാജസ്സ ആനുഭാവദസ്സനാനുസാരേന പരമ്പരാഗതം കഥം സുത്വാ. അനുസംയായന്തേനാതി അനുവിചരന്തേന. ഏതേസം ഠാനന്തി ചന്ദിമസൂരിയമുഖേന ചാതുമഹാരാജികഭവനമാഹ. തേനാഹ ‘‘തത്ഥ അഗമാസീ’’തിആദി. സോതി മന്ധാതുമഹാരാജാ. തന്തി ചാതുമഹാരാജികരജ്ജം. ഗഹേത്വാതി സമ്പടിച്ഛിത്വാ. പുന പുച്ഛി പരിണായകരതനം. ദോവാരികഭൂമിയം തിട്ഠന്തി സുധമ്മായ ദേവസഭായ ദേവപുരസ്സ ച ചതൂസു ദ്വാരേസു ആരക്ഖായ അധികതത്താ. ദിബ്ബരുക്ഖസഹസ്സപടിമണ്ഡിതന്തി ഇദം ‘‘ചിത്തലതാവന’’ന്തിആദീസുപി യോജേതബ്ബം.

പഥവിയം പതിട്ഠാസീതി ഭസ്സിത്വാ പഥവിയാ ആസന്നേ ഠാനേ അട്ഠാസി, ഠത്വാ ച നചിരസ്സേവ അന്തരധായി തേനത്തഭാവേന രഞ്ഞോ ചക്കവത്തിസ്സരിയസ്സ അഭാവതോ. ‘‘ചിരതരം കാലം ഠത്വാ’’തി അപരേ. ദേവഭാവോ പാതുരഹോസി ദേവലോകേ പവത്തിവിപാകദായിനോ അപരാപരിയായവേദനീയസ്സ കമ്മസ്സ കതോകാസത്താ. അവയവേ സിദ്ധോ വിസേസോ സമുദായസ്സ വിസേസകോ ഹോതീതി ഏകമ്പി രട്ഠം ബഹുവചനേന വോഹരീയതി.

ദ-കാരേന അത്ഥം വണ്ണയന്തി നിരുത്തിനയേന. കമ്മാസോതി കമ്മാസപാദോ വുച്ചതി ഉത്തരപദലോപേന യഥാ ‘‘രൂപഭവോ രൂപ’’ന്തി. കഥം പന സോ കമ്മാസപാദോതി ആഹ ‘‘തസ്സ കിരാ’’തിആദി. ദമിതോതി ഏത്ഥ കീദിസം ദമനം അധിപ്പേതന്തി ആഹ ‘‘പോരിസാദഭാവതോ പടിസേധിതോ’’തി. ഇമേ പന ഥേരാതി മജ്ഝിമഭാണകേ വദതി, തേ പന ചൂളകമ്മാസദമ്മം സന്ധായ തഥാ വദന്തി. യക്ഖിനിപുത്തോ ഹി കമ്മാസപാദോ അലീനസത്തുകുമാരകാലേ ബോധിസത്തേന തത്ഥ ദമിതോ, സുതസോമകാലേ പന ബാരാണസിരാജാ പോരിസാദഭാവപടിസേധനേന യത്ഥ ദമിതോ, തം മഹാകമ്മാസദമ്മം നാമ. പുത്തോതി വത്വാ അത്രജോതി വചനം ഓരസപുത്തഭാവദസ്സനത്ഥം.

യേഹി ആവസിതപദേസോ കുരുരട്ഠന്തി നാമം ലഭി, തേ ഉത്തരകുരുതോ ആഗതാ മനുസ്സാ തത്ഥ രക്ഖിതനിയാമേനേവ പഞ്ച സീലാനി രക്ഖിംസു, തേസം ദിട്ഠാനുഗതിയാ പച്ഛിമാ ജനതാതി, സോ ദേസധമ്മവസേന അവിച്ഛേദതോ വത്തമാനോ കുരുവത്തധമ്മോതി പഞ്ഞായിത്ഥ, അയഞ്ച അത്ഥോ കുരുധമ്മജാതകേന (ജാ. ൧.൩.൭൬-൭൮) ദീപേതബ്ബോ. സോ അപരഭാഗേ യത്ഥ പഠമം സംകിലിട്ഠോ ജാതോ, തം ദസ്സേതും ‘‘കുരുരട്ഠവാസീന’’ന്തിആദി വുത്തം. യത്ഥ ഭഗവതോ വസനോകാസോ കോചി വിഹാരോ ന ഹോതി, തത്ഥ കേവലം ഗോചരഗാമകിത്തനം നിദാനകഥായ പകതി, യഥാ തംസക്കേസു വിഹരതി ദേവദഹം നാമ സക്കാനം നിഗമോതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘അവസനോകാസതോ’’തിആദിമാഹ.

ഉദ്ദേസവാരകഥാവണ്ണനാ

൧൦൬. കസ്മാ ഭഗവാ ഇമം സുത്തമഭാസീതി അസാധാരണസമുട്ഠാനം പുച്ഛതി, സാധാരണം പന പാകടന്തി അനാമട്ഠം, തേന സുത്തനിക്ഖേപോ പുച്ഛിതോതി കത്വാ ഇതരോ ‘‘കുരുരട്ഠവാസീന’’ന്തിആദിനാ അപരജ്ഝാസയോയം സുത്തനിക്ഖേപോതി ദസ്സേതി. ഏതേന ബാഹിരസമുട്ഠാനം വിഭാവിതന്തി ദട്ഠബ്ബം. അജ്ഝത്തികം പന അസാധാരണഞ്ച മൂലപരിയായസുത്താദിടീകായം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. കുരുരട്ഠം കിര (ദീ. നി. ടീ. ൨.൩൭൩) തദാ തന്നിവാസീനം സത്താനം യേഭുയ്യേന യോനിസോമനസികാരവന്തതായ പുബ്ബേ ച കതപുഞ്ഞതാബലേന ഉതുആദിസമ്പന്നമേവ അഹോസി. തേന വുത്തം ‘‘ഉതുപച്ചയാദിസമ്പന്നത്താ’’തി. ആദി-സദ്ദേന ഭോജനാദിസമ്പത്തിം സങ്ഗണ്ഹാതി. കേചി പന ‘‘പുബ്ബേ കുരുവത്തധമ്മാനുട്ഠാനവാസനായ ഉത്തരകുരു വിയ യേഭുയ്യേന ഉതുആദിസമ്പന്നമേവ ഹോന്തം ഭഗവതോ കാലേ സാതിസയം ഉതുസപ്പായാദിയുത്തം തം രട്ഠം അഹോസീ’’തി വദന്തി. ചിത്തസരീരകല്ലതായാതി ചിത്തസ്സ സരീരസ്സ ച അരോഗതായ. അനുഗ്ഗഹിതപഞ്ഞാബലാതി ലദ്ധുപകാരഞാണാനുഭാവാ, അനു അനു വാ ആചിണ്ണപഞ്ഞാതേജാ. ഏകവീസതിയാ ഠാനേസൂതി കായാനുപസ്സനാവസേന ചുദ്ദസസുഠാനേസു, വേദനാനുപസ്സനാവസേന ഏകസ്മിം ഠാനേ, തഥാ ചിത്താനുപസ്സനാവസേന, ധമ്മാനുപസ്സനാവസേന പഞ്ചസു ഠാനേസൂതി ഏവം ഏകവീസതിയാ ഠാനേസു. കമ്മട്ഠാനം അരഹത്തേ പക്ഖിപിത്വാതി ചതുസച്ചകമ്മട്ഠാനം യഥാ അരഹത്തം പാപേതി, ഏവം ദേസനാവസേന അരഹത്തേ പക്ഖിപിത്വാ. സുവണ്ണചങ്കോടകസുവണ്ണമഞ്ജൂസാസു പക്ഖിത്താനി സുമനചമ്പകാദിനാനാപുപ്ഫാനി മണിപുത്താദിസത്തരതനാനി ച യഥാ ഭാജനസമ്പത്തിയാ സവിസേസം സോഭന്തി, കിച്ചകരാനി ച ഹോന്തി മനുഞ്ഞാഭാവതോ, ഏവം സീലദസ്സനാദിസമ്പത്തിയാ ഭാജനവിസേസഭൂതായ കുരുരട്ഠവാസിപരിസായ ദേസിതാ ച ഭഗവതോ അയം ദേസനാ ഭിയ്യോസോമത്തായ സോഭതി, കിച്ചകാരീ ച ഹോതീതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതി ‘‘യഥാ ഹി പുരിസോ’’തിആദിനാ. ഏത്ഥാതി കുരുരട്ഠേ.

പകതിയാതി സരസതോ, ഇമിസ്സാ സതിപട്ഠാനസുത്തദേസനായ പുബ്ബേപീതി അധിപ്പായോ. അനുയുത്താ വിഹരന്തി സത്ഥു ദേസനാനുസാരതോതി അധിപ്പായോ. വിസ്സട്ഠഅത്തഭാവനാതി അനിച്ചാദിവസേന കിസ്മിഞ്ചി യോനിസോമനസികാരേ ചിത്തം അനിയോജേത്വാ രൂപാദിആരമ്മണേ അഭിരതിവസേന വിസ്സട്ഠചിത്തേന ഭവിതും ന വട്ടതി, പമാദവിഹാരം പഹായ അപ്പമത്തേന ഭവിതബ്ബന്തി അധിപ്പായോ.

ഏകായനോതി ഏത്ഥ അയന-സദ്ദോ മഗ്ഗപരിയായോ. ന കേവലമയനമേവ, അഥ ഖോ അഞ്ഞേപി ബഹൂ മഗ്ഗപരിയായാതി പദുദ്ധാരം കരോന്തോ ‘‘മഗ്ഗസ്സ ഹീ’’തിആദി വത്വാ യദി മഗ്ഗപരിയായോ അയന-സദ്ദോ, കസ്മാ പുന മഗ്ഗോതി വുത്തന്തി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘തസ്മാ’’തിആദി. തത്ഥ ഏകമഗ്ഗോതി ഏകോ ഏവ മഗ്ഗോ. ന ഹി നിബ്ബാനഗാമീ മഗ്ഗോ അഞ്ഞോ അത്ഥീതി. നനു സതിപട്ഠാനം ഇധ ‘‘മഗ്ഗോ’’തി അധിപ്പേതം, തദഞ്ഞേ ച ബഹൂ മഗ്ഗധമ്മാ അത്ഥീതി? സച്ചം അത്ഥി, തേ പന സതിപട്ഠാനഗ്ഗഹണേനേവ ഗഹിതാ തദവിനാഭാവതോ. തഥാ ഹി ഞാണവീരിയാദയോ നിദ്ദേസേ ഗഹിതാ. ഉദ്ദേസേ പന സതിയാ ഏവ ഗഹണം വേനേയ്യജ്ഝാസയവസേനാതി ദട്ഠബ്ബം. ന ദ്വേധാപഥഭൂതോതി ഇമിനാ ഇമസ്സ മഗ്ഗസ്സ അനേകമഗ്ഗതാഭാവം വിയ അനിബ്ബാനഗാമിഭാവാഭാവഞ്ച ദസ്സേതി. ഏകേനാതി അസഹായേന. അസഹായതാ ച ദുവിധാ അത്തദുതിയതാഭാവേന വാ, യാ ‘‘വൂപകട്ഠകായതാ’’തി വുച്ചതി, തണ്ഹാദുതിയതാഭാവേന വാ, യാ ‘‘പവിവിത്തചിത്തതാ’’തി വുച്ചതി. തേനാഹ ‘‘വൂപകട്ഠേന പവിവിത്തചിത്തേനാ’’തി. സേട്ഠോപി ലോകേ ‘‘ഏകോ’’തി വുച്ചതി ‘‘യാവ പരേ ഏകതോ കരോസീ’’തിആദീസൂതി ആഹ ‘‘ഏകസ്സാതി സേട്ഠസ്സാ’’തി. യദി സംസാരതോ നിസ്സരണട്ഠോ അയനട്ഠോ അഞ്ഞേസമ്പി ഉപനിസ്സയസമ്പന്നാനം സാധാരണോ കഥം ഭഗവതോതി ആഹ ‘‘കിഞ്ചാപീ’’തിആദി. ഇമസ്മിം ഖോതി ഏത്ഥ ഖോ-സദ്ദോ അവധാരണേ, തസ്മാ ഇമസ്മിം യേവാതി അത്ഥോ. ദേസനാഭേദോയേവ ഹേസോ, യദിദം മഗ്ഗോതി വാ അയനോതി വാ. തേനാഹ ‘‘അത്ഥോ പനേകോ’’തി.

നാനാമുഖഭാവനാനയപ്പവത്തോതി കായാനുപസ്സനാദിമുഖേന തത്ഥാപി ആനാപാനാദിമുഖേന ഭാവനാനയേന പവത്തോ. ഏകായനന്തി ഏകഗാമിനം, നിബ്ബാനഗാമിനന്തി അത്ഥോ. നിബ്ബാനഞ്ഹി അദുതിയത്താ സേട്ഠത്താ ച ‘‘ഏക’’ന്തി വുച്ചതി. യഥാഹ ‘‘ഏകഞ്ഹി സച്ചം ന ദുതീയമത്ഥീ’’തി (സു. നി. ൮൯൦) ‘‘യാവതാ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ സങ്ഖതാ വാ അസങ്ഖതാ വാ, വിരാഗോ തേസം അഗ്ഗമക്ഖായതീ’’തി (അ. നി. ൪.൩൪; ഇതിവു. ൯൦) ച. ഖയോ ഏവ അന്തോതി ഖയന്തോ, ജാതിയാ ഖയന്തം ദിട്ഠവാതി ജാതിഖയന്തദസ്സീ. അവിഭാഗേന സബ്ബേപി സത്തേ ഹിതേന അനുകമ്പതീതി ഹിതാനുകമ്പീ. അതരിംസൂതി തരിംസു. പുബ്ബേതി പുരിമകാ ബുദ്ധാ, പുബ്ബേ വാ അതീതകാലേ.

തന്തി തം തേസം വചനം, തം വാ കിരിയാവുത്തിവാചകത്തം ന യുജ്ജതി. ന ഹി സങ്ഖേയ്യപ്പധാനതായ സത്തവാചിനോ ഏക-സദ്ദസ്സ കിരിയാവുത്തിവാചകതാ അത്ഥി. ‘‘സകിമ്പി ഉദ്ധം ഗച്ഛേയ്യാ’’തിആദീസു (അ. നി. ൭.൭൨) വിയ ‘‘സകിം അയനോ’’തി ഇമിനാ ബ്യഞ്ജനേന ഭവിതബ്ബം. ഏവം അത്ഥം യോജേത്വാതി ഏവം പദത്ഥം യോജേത്വാ. ഉഭയഥാപീതി പുരിമനയേന പച്ഛിമനയേന ച. ന യുജ്ജതി ഇധാധിപ്പേതമഗ്ഗസ്സ അനേകവാരം പവത്തിസബ്ഭാവതോ. തേനാഹ ‘‘കസ്മാ’’തിആദി. അനേകവാരമ്പി അയതീതി പുരിമനയസ്സ, അനേകഞ്ചസ്സ അയനം ഹോതീതി പച്ഛിമനയസ്സ ച പടിക്ഖേപോ.

ഇമസ്മിം പദേതി ‘‘ഏകായനോ അയം ഭിക്ഖവേ മഗ്ഗോ’’തി ഇമസ്മിം വാക്യേ, ഇമസ്മിം വാ ‘‘പുബ്ബഭാഗമഗ്ഗോ ലോകുത്തരമഗ്ഗോ’’തി സംസയട്ഠാനേ. മിസ്സകമഗ്ഗോതി ലോകിയേന മിസ്സകോ ലോകുത്തരമഗ്ഗോ. വിസുദ്ധിആദീനം നിപ്പരിയായഹേതും സങ്ഗണ്ഹന്തോ ആചരിയത്ഥേരോ ‘‘മിസ്സകമഗ്ഗോ’’തി ആഹ, ഇതരോ പരിയായഹേതു ഇധാധിപ്പേതോതി ‘‘പുബ്ബഭാഗമഗ്ഗോ’’തി.

സദ്ദം സുത്വാവാതി ‘‘കാലോ, ഭന്തേ, ധമ്മസ്സവനായാ’’തി കാലാരോചനസദ്ദം സുത്വാ. ഏവം ഉക്ഖിപിത്വാതി. ഏവം ‘‘മധുരം ഇമം കുഹിം ഛഡ്ഡേമാ’’തി അഛഡ്ഡേന്താ ഉച്ഛുഭാരം വിയ പഗ്ഗഹേത്വാ ന വിചരന്തി. ആലുളേതീതി വിലുളിതോ ആകുലോ ഹോതീതി അത്ഥോ. ഏകായനമഗ്ഗോ വുച്ചതി പുബ്ബഭാഗസതിപട്ഠാനമഗ്ഗോതി. ഏത്താവതാ ഇധാധിപ്പേതത്ഥേ സിദ്ധേ തസ്സേവ അലങ്കാരത്ഥം സോ പന യസ്സ പുബ്ബഭാഗമഗ്ഗോ, തം ദസ്സേതും ‘‘മഗ്ഗാനട്ഠങ്ഗികോ’’തിആദികാ ഗാഥാപി പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗതോവ ആനേത്വാ ഠപിതാ.

നിബ്ബാനഗമനട്ഠേനാതി നിബ്ബാനം ഗച്ഛതി അധിഗച്ഛതി ഏതേനാതി നിബ്ബാനഗമനം, സോ ഏവ അവിപരീതസഭാവതായ അത്ഥോ, തേന നിബ്ബാനഗമനട്ഠേന, നിബ്ബാനാധിഗമുപായതായാതി അത്ഥോ. മഗ്ഗനീയട്ഠേനാതി ഗവേസിതബ്ബതായ, ‘‘ഗമനീയട്ഠേനാ’’തി വാ പാഠോ, ഉപഗന്തബ്ബത്താതി അത്ഥോ. രാഗാദീഹീതി. ഇമിനാ രാഗദോസമോഹാനംയേവ ഗഹണം ‘‘രാഗോ മലം, ദോസോ മലം, മോഹോ മല’’ന്തി (വിഭ. ൯൨൪) വചനതോ. ‘‘അഭിജ്ഝാവിസമലോഭാദീഹീ’’തി പന ഇമിനാ സബ്ബേസമ്പി ഉപക്കിലേസാനം സങ്ഗണ്ഹനത്ഥം തേ വിസും ഉദ്ധടാ. സത്താനം വിസുദ്ധിയാതി വുത്തസ്സ അത്ഥസ്സ ഏകന്തികതം ദസ്സേന്തോ ‘‘തഥാ ഹീ’’തിആദിമാഹ. കാമം ‘‘വിസുദ്ധിയാ’’തി സാമഞ്ഞജോതനാ, ചിത്തവിസുദ്ധി ഏവ പനേത്ഥ അധിപ്പേതാതി ദസ്സേതും ‘‘രൂപമലവസേന പനാ’’തിആദി വുത്തം. ന കേവലം അട്ഠകഥാവചനമേവ, അഥ ഖോ ഇദമേത്ഥ ആഹച്ചഭാസിതന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘തഥാ ഹീ’’തിആദിമാഹ.

സാ പനായം ചിത്തവിസുദ്ധി സിജ്ഝമാനാ യസ്മാ സോകാദീനം അനുപ്പാദായ സംവത്തതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘സോകപരിദേവാനം സമതിക്കമായാ’’തിആദി. തത്ഥ സോചനം ഞാതിബ്യസനാദിനിമിത്തം ചേതസോ സന്താപോ അന്തോനിജ്ഝാനം സോകോ. ഞാതിബ്യസനാദിനിമിത്തമേവ സോകാധികതായ ‘‘കഹം, ഏകപുത്തക, കഹം, ഏകപുത്തകാ’’തി പരിദേവവസേന ലപനം പരിദേവോ, ആയതിം അനുപ്പജ്ജനം ഇധ സമതിക്കമോതി ആഹ ‘‘പഹാനായാ’’തി. തം പനസ്സ സമതിക്കമാവഹതം നിദസ്സനവസേന ദസ്സേന്തോ ‘‘അയം ഹീ’’തിആദിമാഹ.

തത്ഥ യം പുബ്ബേ തം വിസോധേഹീതി അതീതേസു ഖന്ധേസു തണ്ഹാസംകിലേസവിസോധനം വുത്തം. പച്ഛാതി പരതോ. തേതി തുയ്ഹം. മാഹൂതി മാ അഹു. കിഞ്ചനന്തി രാഗാദികിഞ്ചനം. ഏതേന അനാഗതേസു ഖന്ധേസു സംകിലേസവിസോധനം വുത്തം. മജ്ഝേതി തദുഭയവേമജ്ഝേ. നോ ചേ ഗഹേസ്സസീതി ന ഉപാദിയിസ്സസി ചേ. ഏതേന പച്ചുപ്പന്നേ ഖന്ധപബന്ധേ ഉപാദാനപ്പവത്തി വുത്താ. ഉപസന്തോ ചരിസ്സസീതി ഏവം അദ്ധത്തയഗതസംകിലേസവിസോധനേ സതി നിബ്ബുതസബ്ബപരിളാഹതായ ഉപസന്തോ ഹുത്വാ വിഹരിസ്സസീതി അരഹത്തനികൂടേന ഗാഥം നിട്ഠപേസി. തേനാഹ ‘‘ഇമം ഗാഥ’’ന്തിആദി.

പുത്താതി ഓരസാ, അഞ്ഞേപി വാ യേ കേചി. പിതാതി ജനകോ. ബന്ധവാതി ഞാതകാ. അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ – പുത്താ വാ പിതാ വാ ബന്ധവാ വാ അന്തകേന മച്ചുനാ അധിപന്നസ്സ അഭിഭൂതസ്സ മരണതോ താണായ ന ഹോന്തി, തസ്മാ നത്ഥി ഞാതീസു താണതാതി. ന ഹി ഞാതീനം വസേന മരണതോ ആരക്ഖാ അത്ഥി, തസ്മാ പടാചാരേ ‘‘ഉഭോ പുത്താ കാലകതാ’’തിആദിനാ (അപ. ഥേരീ ൨.൨.൪൯൮) മാ നിരത്ഥകം പരിദേവി, ധമ്മംയേവ പന യാഥാവതോ പസ്സാതി അധിപ്പായോ.

സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠിതാതി യഥാനുലോമം പവത്തിതായ സാമുക്കംസികായ ധമ്മദേസനായ പരിയോസാനേ സഹസ്സനയപടിമണ്ഡിതേ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹി. കഥം പനായം സതിപട്ഠാനമഗ്ഗവസേന സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠാസീതി ആഹ ‘‘യസ്മാ പനാ’’തിആദി. ന ഹി ചതുസച്ചകമ്മട്ഠാനകഥായ വിനാ സാവകാനം അരിയമഗ്ഗാധിഗമോ അത്ഥി. ‘‘ഇമം ഗാഥം സുത്വാ’’തി പന ഇദം സോകവിനോദനവസേന പവത്തിതായ ഗാഥായ പഠമം സുതത്താ വുത്തം. ഏസ നയോ ഇതരഗാഥായപി. ഭാവനാതി പഞ്ഞാഭാവനാ. സാ ഹി ഇധാധിപ്പേതാ. തസ്മാതി യസ്മാ രൂപാദീനം അനിച്ചാദിതോ അനുപസ്സനാപി സതിപട്ഠാനഭാവനാ, തസ്മാ. തേപീതി സന്തതിമഹാമത്തപടാചാരാ.

പഞ്ചസതേ ചോരേതി സതസതചോരപരിവാരേ പഞ്ച ചോരേ പടിപാടിയാ പേസേസി. തേ അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ ഥേരം പരിയേസന്താ അനുക്കമേന ഥേരസ്സ സമീപേ സമാഗച്ഛിംസു. തേനാഹ ‘‘തേ ഗന്ത്വാ ഥേരം പരിവാരേത്വാ നിസീദിംസൂ’’തി. വേദനം വിക്ഖമ്ഭേത്വാ പീതിപാമോജ്ജം ഉപ്പജ്ജീതി സമ്ബന്ധോ. ഥേരസ്സ ഹി സീലം പച്ചവേക്ഖതോ സുപരിസുദ്ധം സീലം നിസ്സായ ഉളാരം പീതിപാമോജ്ജം ഉപ്പജ്ജമാനം ഊരുട്ഠിഭേദജനിതം ദുക്ഖവേദനം വിക്ഖമ്ഭേസി. പാദാനീതി പാദേ. സഞ്ഞപേസ്സാമീതി സഞ്ഞത്തിം കരിസ്സാമി. അഡ്ഡിയാമീതി ജിഗുച്ഛാമി. ഹരായാമീതി ലജ്ജാമി. വിപസ്സിസന്തി സമ്മസിം.

പചലായന്താനന്തി പചലായനം നിദ്ദം ഉപഗതാനം. വതസമ്പന്നോതി ധുതചരണസമ്പന്നോ. പമാദന്തി പചലായനം സന്ധായാഹ. ഓരുദ്ധമാനസോതി ഉപരുദ്ധഅധിചിത്തോ. പഞ്ജരസ്മിന്തി സരീരേ. സരീരഞ്ഹി ന്ഹാരുസമ്ബന്ധഅട്ഠിസങ്ഘാതതായ ഇധ ‘‘പഞ്ജര’’ന്തി വുത്തം.

പീതവണ്ണായ പടാകായ പരിഹരണതോ മല്ലയുദ്ധചിത്തകതായ ച പീതമല്ലോ. തീസു രജ്ജേസൂതി പണ്ഡുചോളഗോളരജ്ജേസു. മല്ലാ സീഹളദീപേ സക്കാരസമ്മാനം ലഭന്തീതി തമ്ബപണ്ണിദീപം ആഗമ്മ. തംയേവ അങ്കുസം കത്വാതി ‘‘രൂപാദയോ ‘മമാ’തി ന ഗഹേതബ്ബാ’’തി ന തുമ്ഹാകവഗ്ഗേന (സം. നി. ൩.൩൩-൩൪) പകാസിതമത്ഥം അത്തനോ ചിത്തമത്തഹത്ഥിനോ അങ്കുസം കത്വാ. ജണ്ണുകേഹി ചങ്കമതി ‘‘നിസിന്നേ നിദ്ദായ അവസരോ ഹോതീ’’തി. ബ്യാകരിത്വാതി അത്തനോ വീരിയാരമ്ഭസ്സ സഫലതാപവേദനമുഖേന സബ്രഹ്മചാരീനം ഉസ്സാഹം ജനേന്തോ അഞ്ഞം ബ്യാകരിത്വാ. ഭാസിതന്തി വചനം. കസ്സ പന തന്തി ആഹ ‘‘ബുദ്ധസേട്ഠസ്സ,സബ്ബലോകഗ്ഗവാദിനോ’’തി. ന തുമ്ഹാകന്തിആദി തസ്സ പവത്തിആകാരദസ്സനം. തയിദം മേ സങ്ഖാരാനം അച്ചന്തവൂപസമകാരണന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘അനിച്ചാ വതാ’’തി ഗാഥം ആഹരി. തേന ഇദാനാഹം സങ്ഖാരാനം ഖണേ ഖണേ ഭങ്ഗസങ്ഖാതസ്സ രോഗസ്സ അഭാവേന അരോഗോ പരിനിബ്ബുതോതി ദസ്സേതി.

അസ്സാതി സക്കസ്സ. ഉപപത്തീതി ദേവൂപപത്തി. പുനപാകതികാവ അഹോസി സക്കഭാവേനേവ ഉപപന്നത്താ. സുബ്രഹ്മാതി ഏവം നാമോ. അച്ഛരാനം നിരയൂപപത്തിം ദിസ്വാ തതോ പഭുതി സതതം പവത്തമാനം അത്തനോ ചിത്തുത്രാസം സന്ധായാഹ ‘‘നിച്ചം ഉത്രസ്തമിദം ചിത്ത’’ന്തിആദി. തത്ഥ ഉത്രസ്തന്തി സന്തസ്തം ഭീതം. ഉബ്ബിഗ്ഗന്തി സംവിഗ്ഗം. ഉത്രസ്തന്തി വാ സംവിഗ്ഗം. ഉബ്ബിഗ്ഗന്തി ഭയവസേന സഹ കായേന സഞ്ചലിതം. അനുപ്പന്നേസൂതി അനാഗതേസു. കിച്ഛേസൂതി ദുക്ഖേസു. നിമിത്തത്ഥേ ഭുമ്മവചനം, ഭാവീദുക്ഖപവത്തിനിമിത്തന്തി അത്ഥോ. ഉപ്പതിതേസൂതി ഉപ്പന്നേസു കിച്ഛേസൂതി യോജനാ, തദാ അത്തനോ പരിവാരസ്സ ഉപ്പന്നദുക്ഖനിമിത്തന്തി അധിപ്പായോ.

ബോജ്ഝാതി ബോധിതോ, അരിയമഗ്ഗതോതി അത്ഥോ. അഞ്ഞത്രാതി ച പദം അപേക്ഖിത്വാ നിസ്സക്കവചനം, തസ്മാ ബോധിം ഠപേത്വാതി അത്ഥോ. ഏസ നയോ സേസേസുപി. തപസാതി തപോകമ്മതോ. തേന മഗ്ഗാധിഗമസ്സ ഉപായഭൂതം ധുതങ്ഗസേവനാദിസല്ലേഖപടിപദം ദസ്സേതി. ഇന്ദ്രിയസംവരാതി മനച്ഛട്ഠാനം ഇന്ദ്രിയാനം സംവരണതോ. ഏതേന സതിസംവരസീസേന സബ്ബമ്പി സംവരസീലം, ലക്ഖണഹാരനയേന വാ സബ്ബമ്പി ചതുപാരിസുദ്ധിസീലം ദസ്സേതി. സബ്ബനിസ്സഗ്ഗാതി സബ്ബുപധിനിസ്സജ്ജനതോ സബ്ബകിലേസപ്പഹാനതോ. കിലേസേസു ഹി നിസ്സട്ഠേസു കമ്മവട്ടം വിപാകവട്ടഞ്ച നിസ്സട്ഠമേവ ഹോതീതി. സോത്ഥിന്തി ഖേമം അനുപദ്ദവതം.

ഞായതി നിച്ഛയേന കമതി നിബ്ബാനം, തം വാ ഞായതി പടിവിജ്ഝീയതി ഏതേനാതി ഞായോ, അരിയമഗ്ഗോതി ആഹ ‘‘ഞായോ വുച്ചതി അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ’’തി. തണ്ഹാവാനവിരഹിതത്താതി തണ്ഹാസങ്ഖാതവാനവിവിത്തത്താ. തണ്ഹാ ഹി ഖന്ധേഹി ഖന്ധം, കമ്മുനാ വാ ഫലം, സത്തേഹി വാ ദുക്ഖം വിനതി സംസിബ്ബതീതി വാനന്തി വുച്ചതി. തയിദം നത്ഥി ഏത്ഥ വാനം, ന വാ ഏതസ്മിം അധിഗതേ പുഗ്ഗലസ്സ വാനന്തി നിബ്ബാനം, അസങ്ഖതാ ധാതു. പരപച്ചയേന വിനാ പച്ചക്ഖകരണം സച്ഛികിരിയാതി ആഹ ‘‘അത്തപച്ചക്ഖതായാ’’തി.

നനു ‘‘വിസുദ്ധിയാ’’തി ചിത്തവിസുദ്ധിയാ അധിപ്പേതത്താ വിസുദ്ധിഗ്ഗഹണേനേവേത്ഥ സോകസമതിക്കമാദയോപി ഗഹിതാ ഏവ ഹോന്തി, തേ പുന കസ്മാ ഗഹിതാതി അനുയോഗം സന്ധായ ‘‘തത്ഥ കിഞ്ചാപീ’’തിആദി വുത്തം. സാസനയുത്തികോവിദേതി സച്ചപടിച്ചസമുപ്പാദാദിലക്ഖണായം ധമ്മനീതിയം ഛേകേ. തം തം അത്ഥം ഞാപേതീതി യേ യേ ബോധനേയ്യപുഗ്ഗലാ സങ്ഖേപവിത്ഥാരാദിവസേന യഥാ യഥാ ബോധേതബ്ബാ, അത്തനോ ദേസനാവിലാസേന ഭഗവാ തേ തേ തഥാ തഥാ ബോധേന്തോ തം തമത്ഥം ഞാപേതി. തം തം പാകടം കത്വാ ദസ്സേന്തോതി അത്ഥാപത്തിം അഗണേന്തോ തം തം അത്ഥം പാകടം കത്വാ ദസ്സേന്തോ. ന ഹി സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ അത്ഥാപത്തിഞാപകാദിസാധനീയവചനാതി. സംവത്തതീതി ജായതി, ഹോതീതി അത്ഥോ. യസ്മാ അനതിക്കന്തസോകപരിദേവസ്സ ന കദാചി ചിത്തവിസുദ്ധി അത്ഥി സോകപരിദേവസമതിക്കമമുഖേനേവ ചിത്തവിസുദ്ധിയാ ഇജ്ഝനതോ, തസ്മാ ആഹ ‘‘സോകപരിദേവാനം സമതിക്കമേന ഹോതീ’’തി. യസ്മാ പന ദോമനസ്സപച്ചയേഹി ദുക്ഖധമ്മേഹി പുട്ഠം പുഥുജ്ജനം സോകാദയോ അഭിഭവന്തി, പരിഞ്ഞാതേസു ച തേസു തേ ന ഹോന്തി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘സോകപരിദേവാനം സമതിക്കമോ ദുക്ഖദോമനസ്സാനം അത്ഥങ്ഗമേനാ’’തി. ഞായസ്സാതി അഗ്ഗമഗ്ഗസ്സ തതിയമഗ്ഗസ്സ ച. തദധിഗമേന ഹി യഥാക്കമം ദുക്ഖദോമനസ്സാനം അത്ഥങ്ഗമോ. സച്ഛികിരിയാഭിസമയസഹഭാവീപി ഇതരാഭിസമയോ തദവിനാഭാവതോ സച്ഛികിരിയാഭിസമയഹേതുകോ വിയ വുത്തോ ‘‘ഞായസ്സാധിഗമോ നിബ്ബാനസ്സ സച്ഛികിരിയായാ’’തി. ഫലഞാണേന വാ പച്ചക്ഖകരണം സന്ധായ വുത്തം ‘‘നിബ്ബാനസ്സ സച്ഛികിരിയായാ’’തി. സമ്പദാനവചനഞ്ചേതം ദട്ഠബ്ബം.

വണ്ണഭണനന്തി പസംസാവചനം. തയിദം ന ഇധേവ, അഥ ഖോ അഞ്ഞത്ഥാപി സത്ഥാ അകാസിയേവാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘യഥേവ ഹീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥആദിമ്ഹി കല്യാണം, ആദി വാ കല്യാണം ഏതസ്സാതി ആദികല്യാണം. സേസപദദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. അത്ഥസമ്പത്തിയാ സാത്ഥം. ബ്യഞ്ജനസമ്പത്തിയാ സബ്യഞ്ജനം. സീലാദിപഞ്ചധമ്മക്ഖന്ധപാരിപൂരിതോ ഉപനേതബ്ബസ്സ അഭാവാ ച കേവലപരിപുണ്ണം. നിരുപക്കിലേസതോ അപനേതബ്ബസ്സ അഭാവാ ച പരിസുദ്ധം. സേട്ഠചരിയഭാവതോ സാസന ബ്രഹ്മചരിയം മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയഞ്ച വോ പകാസേസ്സാമീതി അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരോ പന വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൧.൧൪൭) വുത്തനയേന വേദിതബ്ബോ. അരിയവംസാതി അരിയാനം ബുദ്ധാദീനം വംസാ പവേണിയോ. അഗ്ഗഞ്ഞാതി ‘‘അഗ്ഗാ’’തി ജാനിതബ്ബാ സബ്ബവംസേഹി സേട്ഠഭാവതോ. രത്തഞ്ഞാതി ‘‘ചിരരത്താ’’തി ജാനിതബ്ബാ. വംസഞ്ഞാതി ‘‘ബുദ്ധാദീനം വംസാ’’തി ജാനിതബ്ബാ. പോരാണാതി പുരാതനാ അനധുനാതനത്താ. അസംകിണ്ണാതി അവികിണ്ണാ അനപനീതാ. അസംകിണ്ണപുബ്ബാതി ‘‘കിം ഇമേഹീ’’തി അരിയേഹി ന അപനീതപുബ്ബാ. ന സംകീയന്തീതി ഇദാനിപി തേഹി ന അപനീയന്തി. ന സംകീയിസ്സന്തീതി അനാഗതേപി തേഹി ന അപനീയിസ്സന്തി. അപ്പടികുട്ഠാ…പേ… വിഞ്ഞൂഹീതി യേ ലോകേ വിഞ്ഞൂ സമണബ്രാഹ്മണാ, തേഹി അപച്ചക്ഖതാ അനിന്ദിതാ, അഗരഹിതാതി അത്ഥോ. വിസുദ്ധിയാതിആദീഹീതി വിസുദ്ധിആദിദീപനേഹി. പദേഹീതി വാക്യേഹി, വിസുദ്ധിഅത്ഥതാദിഭേദഭിന്നേഹി വാ ധമ്മകോട്ഠാസേഹി.

ഉപദ്ദവേതി അനത്ഥേ. വിസുദ്ധിന്തി വിസുജ്ഝനം സംകിലേസപ്പഹാനം. വാചുഗ്ഗതകരണം ഉഗ്ഗഹോ. പരിയാപുണനം പരിചയോ. അത്ഥസ്സ ഹദയേ ഠപനം ധാരണം. പരിവത്തനം വാചനം. ഗന്ധാരകോതി ഗന്ധാരദേസേ ഉപ്പന്നോ. പഹോന്തീതി സക്കോന്തി അനിയ്യാനമഗ്ഗാതി മിച്ഛാമഗ്ഗാ, മിച്ഛത്തനിയതാനിയതമഗ്ഗാപി വാ. സുവണ്ണന്തി കൂടസുവണ്ണമ്പി വുച്ചതി. പണീതി കാചമണിപി. മുത്താതി വേളുജാപി. പവാളന്തി പല്ലവോപി വുച്ചതീതി രത്തജമ്ബുനദാദിപദേഹി തേ വിസേസിതാ.

ന തതോ ഹേട്ഠാതി (സം. നി. ടീ. ൨.൫.൩൬൭; ദീ. നി. ടീ. ൨.൩൭൩) ഇധാധിപ്പേതകായാദീനം വേദനാദിസഭാവത്താഭാവാ, കായവേദനാചിത്തവിമുത്തസ്സ തേഭൂമകധമ്മസ്സ വിസും വിപല്ലാസവത്ഥന്തരഭാവേന ഗഹിതത്താ ച ഹേട്ഠാഗഹണേസു വിപല്ലാസവത്ഥൂനം അനിട്ഠാനം സന്ധായ വുത്തം, പഞ്ചമസ്സ പന വിപല്ലാസവത്ഥുനോ അഭാവാ ‘‘ന ഉദ്ധ’’ന്തി ആഹ. ആരമ്മണവിഭാഗേന ഹേത്ഥ സതിപട്ഠാനവിഭാഗോതി. തയോ സതിപട്ഠാനാതി സതിപട്ഠാനസദ്ദസ്സ അത്ഥുദ്ധാരദസ്സനം, ന ഇധ പാളിയം വുത്തസ്സ സതിപട്ഠാനസദ്ദസ്സ അത്ഥദസ്സനന്തി. ആദീസു ഹി സതിഗോചരോതി ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദേന ‘‘ഫസ്സസമുദയാ വേദനാനം സമുദയോ, നാമരൂപസമുദയാ ചിത്തസ്സ സമുദയോ, മനസികാരസമുദയാ ധമ്മാനം സമുദയോ’’തി സതിപട്ഠാനാതി വുത്താനം സതിഗോചരാനം പകാസകേ സുത്തപദേസേ സങ്ഗണ്ഹാതി. ഏവം പടിസമ്ഭിദാപാളിയമ്പി (പടി. മ. ൩.൩൪) അവസേസപാളിപ്പദേസദസ്സനത്ഥോ ആദി-സദ്ദോ ദട്ഠബ്ബോ. സതിയാ പട്ഠാനന്തി സതിയാ പതിട്ഠാതബ്ബട്ഠാനം. ദാനാദീനി സതിയാ കരോന്തസ്സ രൂപാദീനി കസിണാദീനി ച സതിയാ ഠാനം ഹോന്തീതി തംനിവാരണത്ഥമാഹ ‘‘പധാനം ഠാന’’ന്തി. പ-സദ്ദോ ഹി ഇധ ‘‘പണീതാ ധമ്മാ’’തിആദീസു (ധ. സ. ൧൪ തികമാതികാ) വിയ പധാനത്ഥദീപകോതി അധിപ്പായോ.

അരിയോതി അരിയം സബ്ബസത്തസേട്ഠം സമ്മാസമ്ബുദ്ധമാഹ. ഏത്ഥാതി ഏതസ്മിം സളായതനവിഭങ്ഗസുത്തേ (മ. നി. ൩.൩൧൧). സുത്തേകദേസേന ഹി സുത്തം ദസ്സേതി. തത്ഥ ഹി –

‘‘തയോ സതിപട്ഠാനാ യദരിയോ…പേ… മരഹതീതി ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം, കിഞ്ചേതം പടിച്ച വുത്തം. ഇധ, ഭിക്ഖവേ, സത്ഥാ സാവകാനം ധമ്മം ദേസേതി അനുകമ്പകോ ഹിതേസീ അനുകമ്പം ഉപാദായ ‘‘ഇദം വോ ഹിതായ ഇദം വോ സുഖായാ’തി. തസ്സ സാവകാ ന സുസ്സൂസന്തി, ന സോതം ഓദഹന്തി, ന അഞ്ഞാ ചിത്തം ഉപട്ഠപേന്തി, വോക്കമ്മ ച സത്ഥുസാസനാ വത്തന്തി. തത്ര, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതോ ന ചേവ അനത്തമനോ ഹോതി, ന ച അനത്തമനതം പടിസംവേദേതി, അനവസ്സുതോ ച വിഹരതി സതോ സമ്പജാനോ. ഇദം, ഭിക്ഖവേ, പഠമം സതിപട്ഠാനം, യദരിയോ…പേ… അരഹതി.

പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, സത്ഥാ…പേ… ഇദം വോ സുഖായാതി. തസ്സ ഏകച്ചേ സാവകാ ന സുസ്സൂസന്തി…പേ… വത്തന്തി. ഏകച്ചേ സാവകാ സുസ്സൂസന്തി…പേ… ന ച വോക്കമ്മ സത്ഥുസാസനാ വത്തന്തി. തത്ര, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതോ ന ചേവ അനത്തമനോ ഹോതി, ന ച അനത്തമനതം പടിസംവേദേതി, ന ചേവ അത്തമനോ ഹോതി, ന ച അത്തമനതം പടിസംവേദേതി. അനത്തമനതഞ്ച അത്തമനതഞ്ച തദുഭയം അഭിനിവജ്ജേത്വാ ഉപേക്ഖതോ വിഹരതി സതോ സമ്പജാനോ. ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ദുതിയം സതിപട്ഠാനം…പേ… അരഹതി.

പുന ചപരം…പേ… സുഖായാതി. തസ്സ സാവകാ സുസ്സൂസന്തി…പേ… വത്തന്തി. തത്ര, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതോ അത്തമനോ ചേവ ഹോതി, അത്തമനതഞ്ച പടിസംവേദേതി, അനവസ്സുതോ ച വിഹരതി സതോ സമ്പജാനോ. ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, തതിയം സതിപട്ഠാനം…പേ… അരഹതീ’’തി (മ. നി. ൩.൩൧൧) –

ഏവം പടിഘാനുനയേഹി അനവസ്സുതതാ, നിച്ചം ഉപട്ഠിതസ്സതിതായ തദുഭയവീതിവത്തതാ ‘‘സതിപട്ഠാന’’ന്തി വുത്താ. ബുദ്ധാനംയേവ ഹി നിച്ചം ഉപട്ഠിതസ്സതിതാ ഹോതി ആവേണികധമ്മഭാവതോ, ന പച്ചേകബുദ്ധാദീനം. പ-സദ്ദോ ആരമ്ഭം ജോതേതി, ആരമ്ഭോ ച പവത്തീതി കത്വാ ആഹ ‘‘പവത്തയിതബ്ബതോതി അത്ഥോ’’തി. സതിയാ കരണഭൂതായ പട്ഠാനം പട്ഠപേതബ്ബം സതിപട്ഠാനം. അന-സദ്ദോ ഹി ബഹുലവചനേന കമ്മത്ഥോപി ഹോതീതി.

തഥാസ്സ കത്തുഅത്ഥോപി ലബ്ഭതീതി ‘‘പതിട്ഠാതീതി പട്ഠാന’’ന്തി വുത്തം. തത്ഥ പ-സദ്ദോ ഭൂസത്ഥവിസിട്ഠം പക്ഖന്ധനം ദീപേതീതി ‘‘ഓക്കന്തിത്വാ പക്ഖന്ദിത്വാ പവത്തതീതി അത്ഥോ’’തി ആഹ. പുന ഭാവത്ഥം സതി-സദ്ദം പട്ഠാന-സദ്ദഞ്ച വണ്ണേന്തോ ‘‘അഥ വാ’’തിആദിമാഹ. തേന പുരിമവികപ്പേ സതി-സദ്ദോ പട്ഠാന-സദ്ദോ ച കത്ഥുഅത്ഥോതി വിഞ്ഞായതി. സരണട്ഠേനാതി ചിരകതസ്സ ചിരഭാസിതസ്സ ച അനുസ്സരണട്ഠേന. ഇദന്തി യം ‘‘സതിയേവ സതിപട്ഠാന’’ന്തി വുത്തം, ഇദം ഇധ ഇമസ്മിം സുത്തപദേസേ അധിപ്പേതം.

യദി ഏവന്തി യദി സതി ഏവ സതിപട്ഠാനം, സതി നാമ ഏകോ ധമ്മോ, ഏവം സന്തേ കസ്മാ ‘‘സതിപട്ഠാനാ’’തി ബഹുവചനന്തി ആഹ ‘‘സതിബഹുത്താ’’തിആദി. യദി ബഹുകാ ഏതാ സതിയോ, അഥ കസ്മാ ‘‘മഗ്ഗോ’’തി ഏകവചനന്തി യോജനാ. മഗ്ഗട്ഠേനാതി നിയ്യാനട്ഠേന. നിയ്യാനികോ ഹി മഗ്ഗധമ്മോ, തേനേവ നിയ്യാനികഭാവേന ഏകത്തുപഗതോ ഏകന്തതോ നിബ്ബാനം ഗച്ഛതി, അത്ഥികേഹി ച തദത്ഥം മഗ്ഗീയതീതി അത്തനാവ പുബ്ബേ വുത്തം പച്ചാഹരതി ‘‘വുത്തഞ്ചേത’’ന്തി. തത്ഥ ചതസ്സോപി ചേതാതി കായാനുപസ്സനാദിവസേന ചതുബ്ബിധാപി ച ഏതാ സതിയോ. അപരഭാഗേതി അരിയമഗ്ഗക്ഖണേ. കിച്ചം സാധയമാനാതി പുബ്ബഭാഗേ കായാദീസു ആരമ്മണേസു സുഭസഞ്ഞാദിവിധമനേന വിസും വിസും പവത്തിത്വാ മഗ്ഗക്ഖണേ സകിംയേവ തത്ഥ ചതുബ്ബിധസ്സപി വിപല്ലാസസ്സ സമുച്ഛേദവസേന പഹാനകിച്ചം സാധയമാനാ ആരമ്മണകരണവസേന നിബ്ബാനം ഗച്ഛന്തി. ചതുബ്ബിധകിച്ചസാധനേനേവ ഹേത്ഥ ബഹുവചനനിദ്ദേസോ. ഏവഞ്ച സതീതി മഗ്ഗട്ഠേന ഏകത്തം ഉപാദായ ‘‘മഗ്ഗോ’’തി ഏകവചനേന ആരമ്മണഭേദേന ചതുബ്ബിധതം ഉപാദായ ‘‘ചത്താരോ’’തി ച വത്തബ്ബതായ സതിവിജ്ജമാനത്താ. വചനാനുസന്ധിനാ ‘‘ഏകായനോ അയ’’ന്തിആദികാ ദേസനാ സാനുസന്ധികാവ, ന അനനുസന്ധികാതി അധിപ്പായോ. വുത്തമേവത്ഥം നിദസ്സനേന പടിപാദേതും ‘‘മാരസേനപ്പമദ്ദന’’ന്തി സുത്തപദം (സം. നി. ൫.൨൨൪) ആനേത്വാ ‘‘യഥാ’’തിആദിനാ നിദസ്സനം സംസന്ദേതി. തസ്മാതിആദി നിഗമനം.

വിസേസതോ കായോ ച വേദനാ ച അസ്സാദസ്സകാരണന്തി തപ്പഹാനത്ഥം തേസു തണ്ഹാവത്ഥൂസു ഓളാരികസുഖുമേസു അസുഭദുക്ഖഭാവദസ്സനാനി മന്ദതിക്ഖപഞ്ഞേഹി തണ്ഹാചരിതേഹി സുകരാനീതി താനി തേസം ‘‘വിസുദ്ധിമഗ്ഗോ’’തി വുത്താനി തഥാ ‘‘നിച്ചം അത്താ’’തി അഭിനിവേസവത്ഥുതായ ദിട്ഠിയാ വിസേസകാരണേസു ചിത്തധമ്മേസു അനിച്ചാനത്തതാദസ്സനാനി സരാഗാദിവസേന സഞ്ഞാഫസ്സാദിവസേന നീവരണാദിവസേന ച നാതിപ്പഭേദഅതിപ്പഭേദഗതേസു തേസു തപ്പഹാനത്ഥം മന്ദതിക്ഖപഞ്ഞാനം ദിട്ഠിചരിതാനം സുകരാനീതി തേസം താനി ‘‘വിസുദ്ധിമഗ്ഗോ’’തി വുത്താനി. ഏത്ഥ ച യഥാ ചിത്തധമ്മാനമ്പി തണ്ഹായ വത്ഥുഭാവോ സമ്ഭവതി, തഥാ കായവേദനാനമ്പി ദിട്ഠിയാതി സതിപി നേസം ചതുന്നമ്പി തണ്ഹാദിട്ഠിയാ വത്ഥുഭാവേ യോ യസ്സ സാതിസയപച്ചയോ, തംദസ്സനത്ഥം വിസേസഗ്ഗഹണം കതന്തി ദട്ഠബ്ബം. തിക്ഖപഞ്ഞസമഥയാനികോ ഓളാരികാരമ്മണം പരിഗ്ഗണ്ഹന്തോ തത്ഥ അട്ഠത്വാ ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ വേദനം പരിഗ്ഗണ്ഹാതീതി വുത്തം. ‘‘ഓളാരികാരമ്മണേ അസണ്ഠഹനതോ’’തി. വിപസ്സനായാനികസ്സ പന സുഖുമേ ചിത്തേ ധമ്മേസു ച ചിത്തം പക്ഖന്ദതീതി ചിത്തധമ്മാനുപസ്സനാനം മന്ദതിക്ഖപഞ്ഞാവിപസ്സനായാനികാനം വിസുദ്ധിമഗ്ഗതാ വുത്താ.

തേസം തത്ഥാതി ഏത്ഥ തത്ഥ-സദ്ദസ്സ ‘‘പഹാനത്ഥ’’ന്തി ഏതേന യോജനാ. പരതോ തേസം തത്ഥാതി ഏത്ഥാപി ഏസേവനയോ. പഞ്ച കാമഗുണാ സവിസേസാ കായേ ലബ്ഭന്തീതി വിസേസേന കായോ കാമോഘസ്സ വത്ഥു, ഭവേസു സുഖഗ്ഗഹണവസേന ഭവസ്സാദോ ഹോതി ഭവോഘസ്സ വേദനാ വത്ഥു, സന്തതിഘനഗഹണവസേന വിസേസതോ ചിത്തേ അത്താഭിനിവേസോ ഹോതീതി ദിട്ഠോഘസ്സ ചിത്തം വത്ഥു, ധമ്മേസു വിനിബ്ഭോഗസ്സ ദുക്കരത്താ ധമ്മാനം ധമ്മമത്തതായ ദുപ്പടിവിജ്ഝത്താ സമ്മോഹോ ഹോതീതി അവിജ്ജോഘസ്സ ധമ്മാ വത്ഥു, തസ്മാ തേസം പഹാനത്ഥം ചത്താരോവ വുത്താ.

യദഗ്ഗേന ച കായോ കാമോഘസ്സ വത്ഥു, തദഗ്ഗേന അഭിജ്ഝാകായഗന്ഥസ്സ വത്ഥു, ദുക്ഖായ വേദനായ പടിഘാനുസയോ അനുസേതീതി ദുക്ഖദുക്ഖവിപരിണാമദുക്ഖസങ്ഖാരദുക്ഖഭൂതാ വേദനാ വിസേസേന ബ്യാപാദകായഗന്ഥസ്സ വത്ഥു, ചിത്തേ നിച്ചഗ്ഗഹണവസേന സസ്സതസ്സ അത്തനോ സീലേന സുദ്ധീതിആദി പരാമസനം ഹോതീതി സീലബ്ബതപരാമാസസ്സ ചിത്തം വത്ഥു, നാമരൂപപരിച്ഛേദേന ഭൂതം ഭൂതതോ അപസ്സന്തസ്സ ഭവവിഭവദിട്ഠിസങ്ഖാതോ ഇദംസച്ചാഭിനിവേസോ ഹോതീതി തസ്സ ധമ്മാ വത്ഥു, സുഖവേദനാസ്സാദവസേന പരലോകനിരപേക്ഖോ ‘‘നത്ഥി ദിന്ന’’ന്തിആദികം പരാമാസം ഉപ്പാദേതീതി ദിട്ഠുപാദാനസ്സ വേദനാ വത്ഥു സന്തതിഘനഗഹണവസേന സരാഗാദിചിത്തേ സമ്മോഹോ ഹോതീതി മോഹാഗതിയാ ചിത്തം വത്ഥു, ധമ്മസഭാവാനവബോധേന ഭയം ഹോതീതി ഭയാഗതിയാ ധമ്മാ വത്ഥു. യേ പനേത്ഥ അവുത്താ, തേസം വുത്തനയേന വത്ഥുഭാവോ യോജേതബ്ബോ. തഥാ ഹി ഓഘേസു വുത്തനയാ ഏവ യോഗാസവേസുപി യോജനാ അത്ഥതോ അഭിന്നത്താ. തഥാ പഠമോഘതതിയചതുത്ഥഗന്ഥയോജനായ വുത്തനയാ ഏവ കായചിത്തധമ്മാനം ഇതരൂപാദാനവത്ഥുതാ യോജനാ, തഥാ കാമോഘബ്യാപാദകായഗന്ഥയോജനായ വുത്തനയാ ഏവ കായവേദനാനം ഛന്ദദോസാഗതി വത്ഥുതാ യോജനാ വാ.

‘‘ആഹാരസമുദയാ കായസമുദയോ, ഫസ്സസമുദയാ വേദനാസമുദയോ, (സം. നി. ൫.൪൦൮) സങ്ഖാരപച്ചയാ വിഞ്ഞാണം, വിഞ്ഞാണപച്ചയാ നാമരൂപ’’ന്തി (മ. നി. ൩.൧൨൬; ഉദാ. ൧; വിഭ. ൨൨൫) വചനതോ കായാദീനം സമുദയഭൂതാ കബളീകാരാഹാരഫസ്സമനോസഞ്ചേതനാവിഞ്ഞാണാഹാരാ കായാദിപരിജാനനേന പരിഞ്ഞാതാ ഹോന്തീതി ആഹ ‘‘ചതുബ്ബിധാഹാരപരിഞ്ഞത്ഥ’’ന്തി പകരണനയോതി നേത്തിപകരണവസേന സുത്തന്തസംവണ്ണനാനയോ.

സരണവസേനാതി കായാദീനം കുസലാദിധമ്മാനഞ്ച ഉപധാരണവസേന. സരന്തി ഗച്ഛന്തി നിബ്ബാനം ഏതായാതി സതീതി ഇമസ്മിം അത്ഥേ ഏകത്തേ ഏകസഭാവേ നിബ്ബാനേ സമോസരണം സമാഗമോ ഏകത്തസമോസരണം. ഏതദേവ ഹി ദസ്സേതും ‘‘യഥാ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. ഏകനിബ്ബാനപവേസഹേതുഭൂതാ വാ സമാനതാ ഏകോ സതിപട്ഠാനസ്സ ഭാവോ ഏകത്തം, തത്ഥ സമോസരണം തംസഭാഗതാ ഏകത്തസമോസരണം. ഏകനിബ്ബാനപവേസഹേതുഭാവം പന ദസ്സേതും ‘‘യഥാ ഹീ’’തിആദിമാഹ. ഏതസ്മിം അത്ഥേ സരണേകത്തസമോസരണാനി സഹേവ സതിപട്ഠാനേകഭാവസ്സ കാരണത്ഥേന വുത്താനീതി ദട്ഠബ്ബാനി, പുരിമസ്മിം വിസും. സരണവസേനാതി വാ ‘‘ഗമനവസേനാ’’തി അത്ഥേ സതി തദേവ ഗമനം സമോസരണന്തി, സമോസരണേ വാ സതിസദ്ദത്ഥവസേന അവുച്ചമാനേ ധാരണതാവ സതീതി സതിസദ്ദത്ഥന്തരാഭാവാ പുരിമം സതിഭാവസ്സ കാരണം, പച്ഛിമം ഏകഭാവസ്സാതി നിബ്ബാനസമോസരണേപി സഹിതാനേവ താനി സതിപട്ഠാനേകഭാവസ്സ കാരണാനി വുത്താനി ഹോന്തി. ചുദ്ദസവിധേന,നവവിധേന, സോളസവിധേന, പഞ്ചവിധേനാതി ഇദം ഉപരി പാളിയം (മ. നി. ൧.൧൦൭) ആഗതാനം ആനാപാനപബ്ബാദീനം വസേന വുത്തം, തേസം പന അന്തരഭേദവസേന തദനുഗതഭേദവസേന ച ഭാവനായ അനേകവിധതാ ലബ്ഭതിയേവ. ചതൂസു ദിസാസു ഉട്ഠാനകഭണ്ഡസദിസതാ കായാനുപസ്സനാദിതംതംസതിപട്ഠാനഭാവനാനുഭാവസ്സ ദട്ഠബ്ബാ.

‘‘ഗോചരേ, ഭിക്ഖവേ, ചരഥ സകേ പേത്തികേ വിസയേ’’തിആദിവചനതോ (ദീ. നി. ൩.൮൦; സം. നി. ൫.൩൭൨) ഭിക്ഖുഗോചരാ ഏതേ ധമ്മാ, യദിദം കായാനുപസ്സനാദയോ. തത്ഥ യസ്മാ കായാനുപസ്സനാദിപടിപത്തിയാ ഭിക്ഖു ഹോതി, തസ്മാ ‘‘കായാനുപസ്സീ വിഹരതീ’’തിആദിനാ ഭിക്ഖും ദസ്സേതി, ഭിക്ഖുമ്ഹി തം നിയമതോതി ആഹ ‘‘പടിപത്തിയാ ഭിക്ഖുഭാവദസ്സനതോ’’തി. സത്ഥു ചരിയാനുവിധായകത്താ സകലസാസനസമ്പടിഗ്ഗാഹകത്താ ച സബ്ബപ്പകാരായ അനുസാസനിയാ ഭാജനഭാവോ.

സമം ചരേയ്യാതി കായാദിവിസമചരിയം പഹായ കായാദീഹി സമം ചരേയ്യ. രാഗാദിവൂപസമേന സന്തോ. ഇന്ദ്രിയദമേന ദന്തോ. ചതുമഗ്ഗനിയാമേന നിയതോ. സേട്ഠചരിതായ ബ്രഹ്മചാരീ. കായദണ്ഡാദിഓരോപനേന നിധായ ദണ്ഡം. അരിയഭാവേ ഠിതോ സോ ഏവരൂപോ ബാഹിതപാപസമിതപാപഭിന്നകിലേസതാഹി ബ്രാഹ്മണോ സമണോ ഭിക്ഖൂതി വേദിതബ്ബോ.

‘‘അയഞ്ചേവ കായോ ബഹിദ്ധോ ച നാമരൂപ’’ന്തിആദീസു (ദീ. നി. ടീ. ൨.൩൭൩) ഖന്ധപഞ്ചകം, ‘‘സുഖഞ്ച കായേന പടിസംവേദേതീ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൨൭൧, ൨൮൭; പാരാ. ൧൧) നാമകായോ കായോതി വുച്ചതീതി തതോ വിസേസനത്ഥം ‘‘കായേതി രൂപകായേ’’തി ആഹ.

അസമ്മിസ്സതോതി ‘‘വേദനാദയോപി ഏത്ഥ സിതാ ഏത്ഥ പടിബദ്ധാ’’തി കായേ വേദനാദിഅനുപസ്സനാപസങ്ഗേപി ആപന്നേ തതോ അസമ്മിസ്സതോതി അത്ഥോ. സമൂഹവിസയതായ ചസ്സ കായ-സദ്ദസ്സ സമുദായുപാദാനതായ ച അസുഭാകാരസ്സ ‘‘കായേ’’തി ഏകവചനം, തഥാ ആരമ്മണാദിവിഭാഗേന അനേകഭേദഭിന്നമ്പി ചിത്തം ചിത്തഭാവസാമഞ്ഞേന ഏകജ്ഝം ഗഹേത്വാ ‘‘ചിത്തേ’’തി ഏകവചനം, വേദനാ പന സുഖാദിഭേദഭിന്നാ വിസും വിസും അനുപസ്സിതബ്ബാതി ദസ്സേന്തേന ‘‘വേദനാസൂ’’തി ബഹുവചനേന വുത്താ, തഥേവ ച നിദ്ദേസോ പവത്തിതോ, ധമ്മാ ച പരോപണ്ണാസഭേദാ അനുപസ്സിതബ്ബാകാരേന ച അനേകഭേദാ ഏവാതി തേപി ബഹുവചനവസേനേവ വുത്താ. അവയവീഗാഹ-സമഞ്ഞാതിധാവന-സാരാദാനാഭിനിവേസനിസേധനത്ഥം കായം അങ്ഗപച്ചങ്ഗേഹി, താനി ച കേസാദീഹി, കേസാദികേ ച ഭൂതുപാദായരൂപേഹി വിനിബ്ഭുജ്ജന്തോ ‘‘തഥാ ന കായേ’’തിആദിമാഹ. പാസാദാദിനഗരാവയവസമൂഹേ അവയവീവാദിനോപി അവയവീഗാഹം ന കരോന്തി, നഗരം നാമ കോചി അത്ഥോ അത്ഥീതി പന കേസഞ്ചി സമഞ്ഞാതിധാവനം സിയാതി ഇത്ഥിപുരിസാദിസമഞ്ഞാതിധാവനേ നഗരനിദസ്സനം വുത്തം. അങ്ഗപച്ചങ്ഗസമൂഹോ, കേസലോമാദിസമൂഹോ ഭൂതുപാദായസമൂഹോ ച യഥാവുത്തസമൂഹേ തബ്ബിനിമുത്തോ കായോപി നാമ കോചി നത്ഥി, പഗേവ ഇത്ഥിആദയോതി ആഹ ‘‘കായോ വാ…പേ… ദിസ്സതീ’’തി. കോചി ധമ്മോതി ഇമിനാ സത്തജീവാദിം പടിക്ഖിപതി, അവയവീ പന കായപടിക്ഖേപേനേവ പടിക്ഖിത്തോതി. യദി ഏവം കഥം കായാദിസഞ്ഞാഭിധാനാനീതിആഹ ‘‘യഥാവുത്ത…പേ… കരോന്തീ’’തി.

യം പസ്സതി ഇത്ഥിം പുരിസം വാ. നനു ചക്ഖുനാ ഇത്ഥിപുരിസദസ്സനം നത്ഥീതി? സച്ചമേതം, ‘‘ഇത്ഥിം പസ്സാമി, പുരിസം പസ്സാമീ’’തി പന പവത്തസഞ്ഞായ വസേന ‘‘യം പസ്സതീ’’തി വുത്തം. മിച്ഛാദസ്സനേന വാ ദിട്ഠിയാ യം പസ്സതി, ന തം ദിട്ഠം, തം രൂപായതനം ന ഹോതീതി അത്ഥോ വിപരീതഗ്ഗാഹവസേന മിച്ഛാപരികപ്പിതരൂപത്താ. അഥ വാ തം കേസാദിഭൂതുപാദായസമൂഹസങ്ഖാതം ദിട്ഠം ന ഹോതി അചക്ഖുവിഞ്ഞാണവിഞ്ഞേയ്യത്താ, ദിട്ഠം വാ തം ന ഹോതി. യം ദിട്ഠം തം ന പസ്സതീതി യം രൂപായതനം കേസാദിഭൂതുപാദായസമൂഹസങ്ഖാതം ദിട്ഠം, തം പഞ്ഞാചക്ഖുനാ ഭൂതതോ ന പസ്സതീതി അത്ഥോ. അപസ്സം ബജ്ഝതേതി ഇമം അത്തഭാവം യഥാഭൂതം പഞ്ഞാചക്ഖുനാ അപസ്സന്തോ ‘‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്തോ’’തി കിലേസബന്ധനേന ബജ്ഝതി.

ന അഞ്ഞധമ്മാനുപസ്സീതി ന അഞ്ഞസഭാവാനുപസ്സീ, അസുഭാദിതോ അഞ്ഞാകാരാനുപസ്സീ ന ഹോതീതി അത്ഥോ. കിം വുത്തം ഹോതീതിആദിനാ തമേവത്ഥം പാകടം കരോതി. പഥവീകായന്തി കേസാദികോട്ഠാസപഥവിം ധമ്മസമൂഹത്താ ‘‘കായോ’’തി വദതി, ലക്ഖണപഥവിമേവ വാ അനേകപ്പഭേദം സകലസരീരഗതം പുബ്ബാപരിയഭാവേന ച പവത്തമാനം സമൂഹവസേന ഗഹേത്വാ ‘‘കായോ’’തി വദതി. ആപോകായന്തിആദീസുപി ഏസേവ നയോ.

ഏവം ഗഹേതബ്ബസ്സാതി ‘‘അഹം മമ’’ന്തി ഏവം അത്തത്തനിയഭാവേന അന്ധബാലേഹി ഗഹേതബ്ബസ്സ. ഇദാനി സത്തന്നം അനുപസ്സനാകാരാനമ്പി വസേന കായാനുപസ്സനം ദസ്സേതും ‘‘അപിചാ’’തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ അനിച്ചതോ അനുപസ്സതീതി ചതുസമുട്ഠാനികകായം ‘‘അനിച്ച’’ന്തി അനുപസ്സതി, ഏവം പസ്സന്തോ ഏവം ചസ്സ അനിച്ചാകാരമ്പി അനുപസ്സതീതി വുച്ചതി. തഥാഭൂതസ്സ ചസ്സ നിച്ചഗ്ഗാഹസ്സ ലേസോപി ന ഹോതീതി വുത്തം ‘‘നോ നിച്ചതോ’’തി തഥാഹേസ ‘‘നിച്ചസഞ്ഞം പജഹതീ’’തി (പടി. മ. ൩.൩൫) വുത്തോ. ഏത്ഥ ച ‘‘അനിച്ചതോ ഏവ അനുപസ്സതീ’’തി ഏവ-കാരോ ലുത്തനിദ്ദിട്ഠോതി തേന നിവത്തിതമത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘നോ നിച്ചതോ’’തി വുത്തം. ന ചേത്ഥ ദുക്ഖതോ അനുപസ്സനാദിനിവത്തനമാസങ്കിതബ്ബം പടിയോഗീനിവത്തനപരത്താ ഏവ-കാരസ്സ, ഉപരിദേസനാരുള്ഹത്താ ച താസം.

ദുക്ഖതോ അനുപസ്സതീതിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. അയം പന വിസേസോ – അനിച്ചസ്സ ദുക്ഖത്താ തമേവ കായം ദുക്ഖതോ അനുപസ്സതി, ദുക്ഖസ്സ അനത്തത്താ അനത്തതോ അനുപസ്സതി. യസ്മാ പന യം അനിച്ചം ദുക്ഖം അനത്താ, തം അനഭിനന്ദിതബ്ബം, ന തത്ഥ രജ്ജിതബ്ബം, തസ്മാ വുത്തം ‘‘നിബ്ബിന്ദതി നോ നന്ദതി,വിരജ്ജതി നോ രജ്ജതീ’’തി. സോ ഏവം അരജ്ജന്തോ രാഗം നിരോധേതി നോ സമുദേതി, സമുദയം ന കരോതീതി അത്ഥോ. ഏവം പടിപന്നോ ച പടിനിസ്സജ്ജതി നോ ആദിയതി. അയഞ്ഹി അനിച്ചാദിഅനുപസ്സനാ തദങ്ഗവസേന സദ്ധിം കായതന്നിസ്സയഖന്ധാഭിസങ്ഖാരേഹി കിലേസാനം പരിച്ചജനതോ, സങ്ഖതദോസദസ്സനേന തബ്ബിപരീതേ നിബ്ബാനേ തന്നിന്നതായ പക്ഖന്ദനതോ ‘‘പരിച്ചാഗപടിനിസ്സഗ്ഗോ ചേവ പക്ഖന്ദനപടിനിസ്സഗ്ഗോ ചാ’’തി വുച്ചതി, തസ്മാ തായ സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു വുത്തനയേന കിലേസേ ച പരിച്ചജതി, നിബ്ബാനേ ച പക്ഖന്ദതി, തഥാഭൂതോ ച നിബ്ബത്തനവസേന കിലേസേ ന ആദിയതി, നാപി അദോസദസ്സിതാവസേന സങ്ഖതാരമ്മണം. തേന വുത്തം ‘‘പടിനിസ്സജ്ജതി നോ ആദിയതീ’’തി. ഇദാനിസ്സ താഹി അനുപസ്സനാഹി യേസം ധമ്മാനം പഹാനം ഹോതി, തം ദസ്സേതും ‘‘സോ തം അനിച്ചതോ അനുപസ്സന്തോ നിച്ചസഞ്ഞം പജഹതീ’’തി. തത്ഥ നിച്ചസഞ്ഞന്തി ‘‘സങ്ഖാരാ നിച്ചാ’’തി ഏവം പവത്തവിപരീതസഞ്ഞം. ദിട്ഠിചിത്തവിപല്ലാസപഹാനമുഖേനേവ സഞ്ഞാവിപല്ലാസപ്പഹാനന്തി സഞ്ഞാഗഹണം, സഞ്ഞാസീസേന വാ തേസമ്പി ഗഹണം ദട്ഠബ്ബം. നന്ദിന്തി സപ്പീതികതണ്ഹം. സേസം വുത്തനയേമേവ.

വിഹരതീതി ഇമിനാ കായാനുപസ്സനാസമങ്ഗിനോ ഇരിയാപഥവിഹാരോ വുത്തോതി ആഹ ‘‘ഇരിയതീ’’തി ഇരിയാപഥം പവത്തേതീതി അത്ഥോ. ആരമ്മണകരണവസേന അഭിബ്യാപനതോ ‘‘തീസു ഭവേസൂ’’തി വുത്തം, ഉപ്പജ്ജനവസേന പന കിലേസാ പരിത്തഭൂമകാ ഏവാതി. യദിപി കിലേസാനം പഹാനം ആതാപനന്തി തം സമ്മാദിട്ഠിആദീനമ്പി അത്ഥേവ, ആതാപ-സദ്ദോ പന വീരിയേയേവ നിരുള്ഹോതി വുത്തം ‘‘വീരിയസ്സേതം നാമ’’ന്തി. അഥ വാ പടിപക്ഖപഹാനേ സമ്പയുത്തധമ്മാനം അബ്ഭുസ്സഹനവസേന പവത്തമാനസ്സ വീരിയസ്സ സാതിസയം തദാതാപനന്തി വീരിയമേവ തഥാ വുച്ചതി, ന അഞ്ഞേ ധമ്മാ. ആതാപീതി ചായമീകാരോ പസംസായ, അതിസയസ്സ വാ ദീപകോതി ആതാപീഗഹണേന സമ്മപ്പധാനസമങ്ഗിതം ദസ്സേതി. സമ്മാ, സമന്തതോ, സാമഞ്ച പജാനന്തോ സമ്പജാനോ, അസമ്മിസ്സതോ വവത്ഥാനേ അഞ്ഞധമ്മാനുപസ്സിതാഭാവേന സമ്മാ അവിപരീതം, സബ്ബാകാരപജാനനേന സമന്തതോ, ഉപരൂപരി വിസേസാവഹഭാവേന പവത്തിയാ സയം പജാനന്തോതി അത്ഥോ. യദി പഞ്ഞായ അനുപസ്സതി, കഥം സതിപട്ഠാനതാതി ആഹ ‘‘ന ഹീ’’തിആദി. സബ്ബത്ഥികന്തി സബ്ബത്ഥ ഭവം സബ്ബത്ഥ ലീനേ ഉദ്ധതേ ച ചിത്തേ ഇച്ഛിതബ്ബത്താ, സബ്ബേ വാ ലീനേ ഉദ്ധതേ ച ഭാവേതബ്ബാ ബോജ്ഝങ്ഗാ അത്ഥികാ ഏതായാതി സബ്ബത്ഥികാ. സതിയാ ലദ്ധൂപകാരായ ഏവ പഞ്ഞായ ഏത്ഥ യഥാവുത്തേ കായേ കമ്മട്ഠാനികോ ഭിക്ഖു കായാനുപസ്സീ വിഹരതി. അന്തോസങ്ഖേപോ അന്തോ ഓലീയനോ, കോസജ്ജന്തി അത്ഥോ. ഉപായപരിഗ്ഗഹേതി ഏത്ഥ സീലവിസോധനാദി ഗണനാദി ഉഗ്ഗഹകോസല്ലാദി ച ഉപായോ, തബ്ബിപരിയായതോ അനുപായോ വേദിതബ്ബോ. യസ്മാ ച ഉപട്ഠിതസ്സതി യഥാവുത്തഉപായം ന പരിച്ചജതി, അനുപായഞ്ച ന ഉപാദിയതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘മുട്ഠസ്സതി…പേ… അസമത്ഥോ ഹോതീ’’തി. തേനാതി ഉപായാനുപായാനം പരിഗ്ഗഹപരിവജ്ജനേസു അപരിച്ചാഗാപരിഗ്ഗഹേസു ച അസമത്ഥഭാവേന അസ്സ യോഗിനോ.

യസ്മാ സതിയേവേത്ഥ സതിപട്ഠാനം വുത്താ, തസ്മാസ്സ സമ്പയുത്താ ധമ്മാ വീരിയാദയോ അങ്ഗന്തി ആഹ ‘‘സമ്പയോഗങ്ഗഞ്ചസ്സ ദസ്സേത്വാ’’തി. അങ്ഗ-സദ്ദോ ചേത്ഥ കാരണപരിയായോ ദട്ഠബ്ബോ, സതിഗ്ഗഹണേനേവ ചേത്ഥ സമാധിസ്സതി ഗഹണം ദട്ഠബ്ബം തസ്സാ സമാധിക്ഖന്ധേ സങ്ഗഹിതത്താ. യസ്മാ വാ സതിസീസേനായം ദേസനാ. ന ഹി കേവലായ സതിയാ കിലേസപ്പഹാനം ഹോതി, നിബ്ബാനാധിഗമോ വാ, ന ച കേവലാ സതി പവത്തതി, തസ്മാസ്സ ഝാനദേസനായം സവിതക്കാദിവചനസ്സ വിയ സമ്പയോഗങ്ഗദസ്സനതാതി അങ്ഗ-സദ്ദസ്സ അവയവപരിയായതാ ദട്ഠബ്ബാ. പഹാനങ്ഗന്തി ‘‘വിവിച്ചേവ കാമേഹീ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൧.൨൨൬; മ. നി. ൧.൨൭൧, ൨൮൭; സം. നി. ൨.൧൫൨; അ. നി. ൪.൧൨൩; പാരാ. ൧൧) വിയ പഹാതബ്ബങ്ഗം ദസ്സേതും. യസ്മാ ഏത്ഥ ലോകിയമഗ്ഗോ അധിപ്പേതോ, ന ലോകുത്തരമഗ്ഗോ, തസ്മാ പുബ്ബഭാഗിയമേവ വിനയം ദസ്സേന്തോ ‘‘തദങ്ഗവിനയേന വാ വിക്ഖമ്ഭനവിനയേന വാ’’തി ആഹ. തേസം ധമ്മാനന്തി വേദനാദിധമ്മാനം. തേസഞ്ഹി തത്ഥ അനധിപ്പേതത്താ ‘‘അത്ഥുദ്ധാരനയേനേതം വുത്ത’’ന്തി വുത്തം.

അവിസേസേന ദ്വീഹിപി നീവരണപ്പഹാനം വുത്തന്തി കത്വാ പുന ഏകേകേന വുത്തം പഹാനവിസേസം ദസ്സേതും ‘‘വിസേസേനാ’’തി ആഹ. അഥ വാ ‘‘വിനേയ്യ നീവരണാനീ’’തി അവത്വാ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സവചനസ്സ പയോജനം ദസ്സേന്തോ ‘‘വിസേസേനാ’’തിആദിമാഹ. കായാനുപസ്സനാഭാവനായ ഹി ഉജുവിപച്ചനീകാനം അനുരോധാദീനം പഹാനം ദസ്സനം ഏതസ്സ പയോജനന്തി. കായസമ്പത്തിമൂലകസ്സാതി രൂപ-ബല-യോബ്ബനാരോഗ്യാദി-സരീരസമ്പദാ-നിമിത്തസ്സ. വുത്തവിപരിയായതോ കായവിപത്തിമൂലകോ വിരോധോ വേദിതബ്ബോ. കായഭാവനായാതി കായാനുപസ്സനാഭാവനായ. സാ ഹി ഇധ ‘‘കായഭാവനാ’’തി അധിപ്പേതാ. തേനാതി അനുരോധാദിപ്പഹാനവചനേന. യോഗാനുഭാവോ ഹീതിആദി വുത്തസ്സേവത്ഥസ്സ പാകടകരണം.

സതിസമ്പജഞ്ഞേനാതി അതിസമ്പജഞ്ഞഗ്ഗഹണേന. സബ്ബത്ഥികകമ്മട്ഠാനന്തി ബുദ്ധാനുസ്സതി മേത്താ മരണസ്സതി അസുഭഭാവനാ ച. ഇദഞ്ഹി ചതുക്കം യോഗിനാ പരിഹരിയമാനം ‘‘സബ്ബത്ഥികകമ്മട്ഠാന’’ന്തി വുച്ചതി അതിസമ്പജഞ്ഞബലേന അവിച്ഛിന്നസ്സ തസ്സ പരിഹരിതബ്ബത്താ, സതിയാ വാ സമഥോ വുത്തോ തസ്സാ സമാദ്ധിക്ഖന്ധേന സങ്ഗഹിതത്താ.

തേനാതി സദ്ദത്ഥം അനാദിയിത്വാ ഭാവത്ഥസ്സേവ വിഭജനവസേന പവത്തേന വിഭങ്ഗപാഠേന സഹ. അട്ഠകഥാനയോതി സദ്ദത്ഥസ്സപി വിവരണവസേന യഥാരഹം വുത്തോ അത്ഥസംവണ്ണനാനയോ. യഥാ സംസന്ദതീതി യഥാ അത്ഥതോ അധിപ്പായതോ ച അവിലോമേന്തോ അഞ്ഞദത്ഥു സംസന്ദതി സമേതി, ഏവം വേദിതബ്ബോ.

വേദനാദീനം പുന വചനേതി ഏത്ഥ നിസ്സയപച്ചയഭാവവസേന ചിത്തധമ്മാനം വേദനാസന്നിസ്സിതത്താ പഞ്ചവോകാരഭവേ അരൂപധമ്മാനം രൂപപടിബദ്ധവുത്തിതോ ച വേദനായ കായാദിഅനുപസ്സനാപസങ്ഗേപി ആപന്നേ തദസമ്മിസ്സതോ വവത്ഥാനദസ്സനത്ഥം ഘനവിനിബ്ഭോഗാദിദസ്സനത്ഥഞ്ച ദുതിയവേദനാഗഹണം. തേന ന വേദനായം കായാനുപസ്സീ, ചിത്തധമ്മാനുപസ്സീ വാ, അഥ ഖോ വേദനാനുപസ്സീയേവാതി വേദനാസങ്ഖാതേ വത്ഥുസ്മിം വേദനാനുപസ്സനാകാരസ്സേവ ദസ്സനേന അസമ്മിസ്സതോ വവത്ഥാനം ദസ്സിതം ഹോതി. തഥാ ‘‘യസ്മിം സമയേ സുഖാ വേദനാ, ന തസ്മിം സമയേ ദുക്ഖാ അദുക്ഖമസുഖാ വാ വേദനാ. യസ്മിം വാ പന സമയേ ദുക്ഖാ അദുക്ഖമസുഖാ വാ വേദനാ, ന തസ്മിം സമയേ ഇതരാ വേദനാ’’തി വേദനാഭാവസാമഞ്ഞേ അട്ഠത്വാ തം തം വേദനം വിനിബ്ഭുജിത്വാ ദസ്സനേന ഘനവിനിബ്ഭോഗോ ധുവഭാവവിവേകോ ദസ്സിതോ ഹോതി. തേന താസം ഖണമത്താവട്ഠാനദസ്സനേന അനിച്ചതായ തതോ ഏവ ദുക്ഖതായ അനത്തതായ ച ദസ്സനം വിഭാവിതം ഹോതി. ഘനവിനിബ്ഭോഗാദീതി ആദി-സദ്ദേന അയമ്പി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. അയഞ്ഹി വേദനായം വേദനാനുപസ്സീയേവ, ന അഞ്ഞധമ്മാനുപസ്സീ. കിം വുത്തം ഹോതി – യഥാ നാമ ബാലോ അമണിസഭാവേപി ഉദകബുബ്ബുളകേ മണിആകാരാനുപസ്സീ ഹോതി, ന ഏവമയം ഠിതിരമണീയേപി വേദയിതേ, പഗേവ ഇതരസ്മിം മനുഞ്ഞാകാരാനുപസ്സീ, അഥ ഖോ ഖണഭങ്ഗുരതായ അവസവത്തിതായ കിലേസാസുചിപഗ്ഘരണതായ ച അനിച്ചഅനത്തഅസുഭാകാരാനുപസ്സീ, വിപരിണാമദുക്ഖതായ സങ്ഖാരദുക്ഖതായ ച വിസേസതോ ദുക്ഖാനുപസ്സീയേവാതി വുത്തം ഹോതി. ഏവം ചിത്തധമ്മേസുപി യഥാരഹം പുന വചനേ പയോജനം വത്തബ്ബം. ‘‘കേവലം പനിധാ’’തിആദിനാ ഇധ ‘ഏത്തകം വേദിതബ്ബ’’ന്തി വേദിതബ്ബപരിച്ഛേദം ദസ്സേതി. ഏസ നയോതി ഇമിനാ യഥാ ചിത്തം ധമ്മാ ച അനുപസ്സിതബ്ബാ, തഥാ താനി അനുപസ്സന്തോ ‘‘ചിത്തേ ചിത്താനുപസ്സീ, ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ’’തി വേദിതബ്ബോതി ഇമമത്ഥം അതിദിസതി.

യോ സുഖം ദുക്ഖതോ അദ്ദാതി യോ ഭിക്ഖു സുഖവേദനം വിപരിണാമദുക്ഖതായ ‘‘ദുക്ഖ’’ന്തി പഞ്ഞാചക്ഖുനാ അദ്ദക്ഖി. ദുക്ഖമദ്ദക്ഖി സല്ലതോതി ദുക്ഖവേദനം പീളാജനനതോ അന്തോതുദനതോ ദുന്നീഹരണതോ ച സല്ലന്തി അദ്ദക്ഖി പസ്സി. അദുക്ഖമസുഖന്തി ഉപേക്ഖാവേദനം. സന്തന്തി സുഖദുക്ഖാനി വിയ അനോളാരികതായ പച്ചയവസേന വൂപസന്തസഭാവതായ ച സന്തം. അനിച്ചതോതി ഹുത്വാ അഭാവതോ ഉദയബ്ബയവന്തതോ താവകാലികതോനിച്ചപടിക്ഖേപതോ ച ‘‘അനിച്ച’’ന്തി യോ അദ്ദക്ഖി. സ വേ സമ്മദ്ദസോ ഭിക്ഖു ഏകംസേന പരിബ്യത്തം വാ വേദനായ സമ്മാ പസ്സനകോതി അത്ഥോ.

ദുക്ഖാതിപീതി സങ്ഖാരദുക്ഖതായ ദുക്ഖാ ഇതിപി. സബ്ബം തം ദുക്ഖസ്മിന്തി സബ്ബം തം വേദയിതം ദുക്ഖസ്മിം അന്തോഗധം പരിയാപന്നം വദാമി സങ്ഖാരദുക്ഖതാനതിവത്തനതോ. സുഖദുക്ഖതോപി ചാതി സുഖാദീനം ഠിതിവിപരിണാമഞ്ഞാണസുഖതായ വിപരിണാമഠിതിഅഞ്ഞാണദുക്ഖതായ ച വുത്തത്താ തിസ്സോപി സുഖതോ, തിസ്സോപി ച ദുക്ഖതോ അനുപസ്സിതബ്ബാതി അത്ഥോ. രൂപാദി-ആരമ്മണഛന്ദാദി-അധിപതി-ഞാണാദി-സഹജാത- കാമാവചരാദി-ഭൂമിനാനത്തഭേദാനം കുസലാകുസല-തംവിപാകകിരിയാ-നാനത്താദിഭേദാനഞ്ച, ആദി-സദ്ദേന സങ്ഖാരികാസങ്ഖാരികസ-വത്ഥുകാവത്ഥുകാദി-നാനത്തഭേദാനഞ്ച വസേനാതി യോജേതബ്ബം. സുഞ്ഞതധമ്മസ്സാതി ‘‘ധമ്മാ ഹോന്തീ’’തിആദിനാ (ധ. സ. ൧൨൧) സുഞ്ഞതവാരേ ആഗതസുഞ്ഞതസഭാവസ്സ വസേന. ‘‘കാമഞ്ചേത്ഥാ’’തിആദിനാ പുബ്ബേ പഹീനത്താ പുന പഹാനം ന വത്തബ്ബന്തി ചോദനം ദസ്സേതി, മഗ്ഗചിത്തക്ഖണേ വാ ഏകത്ഥ പഹീനം സബ്ബത്ഥ പഹീനമേവ ഹോതീതി വിസും വിസും ന വത്തബ്ബന്തി. തത്ഥ പുരിമായ ചോദനായ നാനാപുഗ്ഗലപരിഹാരോ, പച്ഛിമായ നാനാചിത്തക്ഖണികപരിഹാരോ. ലോകിയഭാവനായ ഹി കായേ പഹീനം ന വേദനാദീസു പഹീനം ഹോതി യദിപി ന പവത്തേയ്യ, ന പടിപക്ഖഭാവനായ തത്ഥ സാ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സസ്സ അപ്പവത്തി ഹോതീതി പുന തപ്പഹാനം വത്തബ്ബമേവാതി. ഏകത്ഥ പഹീനം സേസേസുപി പഹീനം ഹോതീതി മഗ്ഗസതിപട്ഠാനഭാവനം, ലോകിയഭാവനായ വാ സബ്ബത്ഥ അപ്പവത്തിമത്തം സന്ധായ വുത്തം. ‘‘പഞ്ചപി ഖന്ധാ ലോകോ’’തി ഹി വിഭങ്ഗേ (വിഭ. ൩൬൨, ൩൬൪, ൩൬൬, ൩൭൩) ചതൂസുപി ഠാനേസു വുത്തന്തി.

ഉദ്ദേസവാരവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.

കായാനുപസ്സനാവണ്ണനാ

ആനാപാനപബ്ബവണ്ണനാ

൧൦൭. ബാഹിരകേസുപി ഇതോ ഏകദേസസ്സ സമ്ഭവതോ സബ്ബപ്പകാരഗ്ഗഹണം കതം ‘‘സബ്ബപ്പകാരകായാനുപസ്സനാനിബ്ബത്തകസ്സാ’’തി. തേന യേ ഇമേ ആനാപാനപബ്ബാദിവസേന ആഗതാ ചുദ്ദസപ്പകാരാ, തദന്തോഗധാ ച അജ്ഝത്താദിഅനുപസ്സനാ പകാരാ, തഥാ കായഗതാസതിസുത്തേ (മ. നി. ൩.൧൫൪) വുത്താ കേസാദിവണ്ണസണ്ഠാനകസിണാരമ്മണചതുക്കജ്ഝാനപ്പകാരാ, ലോകിയാദിപ്പകാരാ ച, തേ സബ്ബേപി അനവസേസതോ സങ്ഗണ്ഹാതി. ഇമേ ച പകാരാ ഇമസ്മിംയേവ സാസനേ, ന ഇതോ ബഹിദ്ധാതി വുത്തം ‘‘സബ്ബപ്പകാര…പേ… പടിസേധനോ ചാ’’തി. തത്ഥ തഥാഭാവപടിസേധനോതി സബ്ബപ്പകാരകായാനുപസ്സനാനിബ്ബത്തകസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ അഞ്ഞസാസനസ്സ നിസ്സയഭാവപടിസേധനോ. ഏതേന ‘‘ഇധ, ഭിക്ഖവേ’’തി ഏത്ഥ ഇധ-സദ്ദോ അന്തോഗധഏവസദ്ദത്ഥോതി ദസ്സേതി. സന്തി ഹി ഏകപദാനിപി സാവധാരണാനി യഥാ ‘‘വായുഭക്ഖോ’’തി (ദീ. നി. ടീ. ൨.൩൭൪). തേനാഹ ‘‘ഇധേവ സമണോ’’തിആദി. പരിപുണ്ണസമണകരണധമ്മോ ഹി സോ, യോ സബ്ബപ്പകാരകായാനുപസ്സനാനിബ്ബത്തകോ. പരപ്പവാദാതി പരേസം അഞ്ഞതിത്ഥിയാനം നാനപ്പകാരാ വാദാ തിത്ഥായതനാനി.

അരഞ്ഞാദികസ്സേവ ഭാവനാനുരൂപസേനാസനതം ദസ്സേതും ‘‘ഇമസ്സ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. ദുദ്ദമോ ദമഥം അനുപഗതോ ഗോണോ കൂടഗോണോ. ദോഹനകാലേ യഥാ ഥനേഹി അനവസേസതോ ഖീരം ന പഗ്ഘരതി, ഏവം ദോഹപടിബന്ധിനീ കൂടധേനു. രൂപസദ്ദാദികേ പടിച്ച ഉപ്പജ്ജനകഅസ്സാദോ രൂപാരമ്മണാദിരസോ. പുബ്ബേ ആചിണ്ണാരമ്മണന്തി പബ്ബജ്ജാതോ പുബ്ബേ, അനാദിമതി വാ സംസാരേ പരിചിതാരമ്മണം.

നിബന്ധേയ്യാതി ബന്ധേയ്യ. സതിയാതി സമ്മദേവ കമ്മട്ഠാനസ്സ സല്ലക്ഖണവസേന പവത്തായ സതിയാ. ആരമ്മണേതി കമ്മട്ഠാനാരമ്മണേ. ദള്ഹന്തി ഥിരം, യഥാ സതോകാരിസ്സ ഉപചാരപ്പനാഭേദോ സമാധി ഇജ്ഝതി, തഥാ ഥാമഗതം കത്വാതി അത്ഥോ.

വിസേസാധിഗമദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരപദട്ഠാനന്തി സബ്ബേസം ബുദ്ധാനം, ഏകച്ചാനം പച്ചേകബുദ്ധാനം, ബുദ്ധസാവകാനഞ്ച വിസേസാധിഗമസ്സ, അഞ്ഞേന കമ്മട്ഠാനേന അധിഗതവിസേസാനം ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരസ്സ ച പദട്ഠാനഭൂതം. വത്ഥുവിജ്ജാചരിയോ വിയ ഭഗവാ യോഗീനം അനുരൂപനിവാസട്ഠാനുപദിസനതോ. ഭിക്ഖു ദീപിസദിസോ അരഞ്ഞേ ഏകാകീ വിഹരിത്വാ പടിപക്ഖനിമ്മഥനേന ഇച്ഛിതത്ഥസാധനതോ. ഫലമുത്തമന്തി സാമഞ്ഞഫലം സന്ധായാഹ. പരക്കമജവയോഗ്ഗഭൂമിന്തി ഭാവനുസ്സാഹജവസ്സ യോഗ്ഗകരണഭൂമിഭൂതം.

അസ്സാസപസ്സാസാനം വസേന സിക്ഖതോതി അസ്സാസപസ്സാസാനം ദീഘരസ്സതാപജാനന-സബ്ബകായപടിസംവേദന-ഓളാരികോളാരികപടിപ്പസ്സമ്ഭനവസേന ഭാവനാനുയോഗം സിക്ഖതോ, തഥാഭൂതോ വാ ഹുത്വാ തിസ്സോ സിക്ഖാ പവത്തയതോ. അസ്സാസപസ്സാസനിമിത്തേതി അസ്സാസപസ്സാസസന്നിസ്സയേന ഉപട്ഠിതപടിഭാഗനിമിത്തേ. അസ്സാസപസ്സാസേ പരിഗ്ഗണ്ഹാതി രൂപമുഖേന വിപസ്സനം അഭിനിവിസന്തോ, യോ ‘‘അസ്സാസപസ്സാസകമ്മികോ’’തി വുത്തോ. ഝാനങ്ഗാനി പരിഗ്ഗണ്ഹാതി അരൂപമുഖേന വിപസ്സനം അഭിനിവിസന്തോ. വത്ഥു നാമ കരജകായോ ചിത്തചേതസികാനം പവത്തിട്ഠാനഭാവതോ. അഞ്ഞോ സത്തോ വാ പുഗ്ഗലോ വാ നത്ഥീതി വിസുദ്ധദിട്ഠി ‘‘തയിദം ധമ്മമത്തം ന അഹേതുകം, നാപി ഇസ്സരാദിവിസമഹേതുകം, അഥ ഖോ അവിജ്ജാദീഹി ഏവ സഹേതുക’’ന്തി അദ്ധത്തയേപി കങ്ഖാവിതരണേന വിതിണ്ണകങ്ഖോ ‘‘യം കിഞ്ചി രൂപ’’ന്തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൩൬൧; മ. നി. ൨.൧൧൩; മ. നി. ൩.൮൬; അ. നി. ൪.൧൮൧; പടി. മ. ൧.൪൮) കലാപസമ്മസനവസേന തിലക്ഖണം ആരോപേത്വാ ഉദയബ്ബയാനുപസ്സനാദിവസേന വിപസ്സനം വഡ്ഢേന്തോ അനുക്കമേന മഗ്ഗപടിപാടിയാ.

പരസ്സ വാ അസ്സാസപസ്സാസകായേതി ഇദം സമ്മസനചാരവസേനായം പാളി പവത്താതി കത്വാ വുത്തം, സമഥവസേന പന പരസ്സ അസ്സാസപസ്സാസകായേ അപ്പനാനിമിത്തുപ്പത്തി ഏവ നത്ഥീതി. ഇദം ഉഭയം ന ലബ്ഭതീതി ‘‘അജ്ഝത്തം, ബഹിദ്ധാ’’തി ച വുത്തം ഇദം ധമ്മദ്വയഘടിതം ഏകതോ ആരമ്മണഭാവേന ന ലബ്ഭതി.

സമുദേതി ഏതസ്മാതി സമുദയോ, സോ ഏവ കാരണട്ഠേന ധമ്മോതി സമുദയധമ്മോ, അസ്സാസപസ്സാസാനം പവത്തിഹേതുകരജകായാദി. തസ്സ അനുപസ്സനസീലോ സമുദയധമ്മാനുപസ്സീ. തം പന സമുദയധമ്മം ഉപമാമുഖേന ദസ്സേന്തോ ‘‘യഥാ നാമാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഭസ്തന്തി രുത്തിം. ഗഗ്ഗരനാളിന്തി ഉക്കാപനാളിം. തേതി കരജകായാദികേ. യഥാ അസ്സാസപസ്സാസകായോ കരജകായാദിസമ്ബന്ധീ ഫലഭാവേന, ഏവം തേപി അസ്സാസപസ്സാസകായസമ്ബന്ധിനോ ഹേതുഭാവേനാതി ‘‘സമുദയധമ്മാ കായസ്മി’’ന്തി വത്തബ്ബതം ലഭന്തീതി വുത്തം ‘‘സമുദയ…പേ… വുച്ചതീ’’തി. പകതിവാചീ വാ ധമ്മ-സദ്ദോ ‘‘ജാതിധമ്മാന’’ന്തിആദീസു (മ. നി. ൧.൧൩൧; മ. നി. ൩.൩൭൩; പടി. മ. ൧.൩൩) വിയാതി കായസ്സ പച്ചയസമവായേ ഉപ്പജ്ജനപകതികാനുപസ്സീ ‘‘സമുദയധമ്മാനുപസ്സീ’’തി വുത്തോ. തേനാഹ – ‘‘കരജകായഞ്ചാ’’തിആദി. ഏവഞ്ച കത്വാ കായസ്മിന്തി ഭുമ്മവചനഞ്ച സമത്ഥിതം ഹോതി. വയധമ്മാനുപസ്സീതി ഏത്ഥ അഹേതുകത്തേപി വിനാസസ്സ യേസം ഹേതുധമ്മാനം അഭാവേ യം ന ഹോതി, തദഭാവോ തസ്സ അഭാവസ്സ ഹോതു വിയ വോഹരീയതീതി ഉപചാരതോ കരജകായാദിഅഭാവോ അസ്സാസപസ്സാസകായസ്സ വയകാരണം വുത്തോ. തേനാഹ ‘‘യഥാ ഭസ്തായാ’’തിആദി. അയം താവേത്ഥ പഠമവികപ്പവസേന അത്ഥവിഭാവനാ. ദുതിയവികപ്പവസേന പന ഉപചാരേന വിനായേവ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാനുപസ്സനാ വിയ ഭിന്നവത്ഥുവിസയതായ സമുദയവയധമ്മാനുപസ്സനാപി ഏകകാലേ ന ലബ്ഭതീതി ആഹ ‘‘കാലേന സമുദയം കാലേന വയം അനുപസ്സന്തോ’’തി.

അത്ഥി കായോതി ഏവ-സദ്ദോ ലുത്തനിദ്ദിട്ഠോതി ‘‘കായോവ അത്ഥീ’’തി വത്വാ അവധാരണേന നിവത്ഥിതം ദസ്സേന്തോ ‘‘ന സത്തോ’’തിആദിമാഹ. തസ്സത്ഥോ – യോ രൂപാദീസു സത്തവിസത്തതായ പരേസഞ്ച സജ്ജാപനട്ഠേന, സത്വഗുണയോഗതോ വാ ‘‘സത്തോ’’തി പരേഹി പരികപ്പിതോ. തസ്സ സത്തനികായസ്സ പൂരണതോ ച ചവനുപപജ്ജനധമ്മതായ ഗലനതോ ച ‘‘പുഗ്ഗലോ’’തി. ഥീയതി സംഹഞ്ഞതി ഏത്ഥ ഗബ്ഭോതി ‘‘ഇത്ഥീ’’തി. പുരി പുരേ ഭാഗേ സേതി പവത്തതീതി ‘‘പുരിസോ’’തി. ആഹിതോ അഹംമാനോ ഏത്ഥാതി ‘‘അത്താ’’തി, അത്തനോ സന്തകഭാവേന ‘‘അത്തനിയ’’ന്തി. പരോ ന ഹോതീതി കത്വാ ‘‘അഹ’’ന്തി, മമ സന്തകന്തി കത്വാ ‘‘മമ’’ന്തി. വുത്തപ്പകാരവിനിമുത്തോ അഞ്ഞോതി കത്വാ ‘‘കോചീ’’തി, തസ്സ സന്തകഭാവേന ‘‘കസ്സചീ’’തി പരികപ്പേതബ്ബോ കോചി നത്ഥി, കേവലം കായോ ഏവ അത്ഥീതി അത്തത്തനിയസുഞ്ഞതമേവ കായസ്സ വിഭാവേതി. ഏവന്തി ‘‘കായോവ അത്ഥീ’’തിആദിനാ വുത്തപ്പകാരേന. ഞാണപമാണത്ഥായാതി കായാനുപസ്സനാഞാണപരം പമാണം പാപനത്ഥായ. സതിപമാണത്ഥായാതി കായപരിഗ്ഗാഹികസതിപവത്തം സതിപരം പമാണം പാപനത്ഥായ. ഇമസ്സ ഹി വുത്തനയേന ‘‘അത്ഥി കായോ’’തി അപരാപരുപ്പത്തിവസേന പച്ചുപട്ഠിതാ സതി ഭിയ്യോസോ മത്തായ തത്ഥ ഞാണസ്സ സതിയാ ച പരിബ്രൂഹനായ ഹോതി. തേനാഹ ‘‘സതിസമ്പജഞ്ഞാനം വഡ്ഢത്ഥായാ’’തി.

ഇമിസ്സാ ഭാവനായ തണ്ഹാദിട്ഠിഗാഹാനം ഉജുപടിപക്ഖത്താ വുത്തം ‘‘തണ്ഹാ…പേ… വിഹരതീ’’തി. തഥാഭൂതോ ച ലോകേ കിഞ്ചി ‘‘അഹ’’ന്തി വാ ‘‘മമ’’ന്തി വാ ഗഹേതബ്ബം ന പസ്സതി, കുതോ ഗണ്ഹേയ്യ. തേനാഹ ‘‘ന ച കിഞ്ചീ’’തിആദി. ഏവമ്പീതി ഏത്ഥ പി-സദ്ദോ ഹേട്ഠാ നിദ്ദിട്ഠസ്സ താദിസസ്സ അത്ഥസ്സ അഭാവതോ അവുത്തസമുച്ചയത്ഥോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഉപരി അത്ഥം ഉപാദായാ’’തി ആഹ. ‘‘ഏവ’’ന്തി പന നിദ്ദിട്ഠാകാരസ്സ പച്ചാമസനം നിഗമനവസേന കതന്തി ആഹ ‘‘ഇമിനാ പന…പേ… ദസ്സേതീ’’തി. പുബ്ബഭാഗസതിപട്ഠാനസ്സ ഇധാധിപ്പേതത്താ വുത്തം ‘‘സതി ദുക്ഖസച്ച’’ന്തി. സാ പന സതി യസ്മിം അത്തഭാവേ, തസ്സ സമുട്ഠാപികാ തണ്ഹാ തസ്സാപി സമുട്ഠാപികാ ഏവ നാമ ഹോതി തദഭാവേ അഭാവതോതി ആഹ ‘‘തസ്സാ സമുട്ഠാപികാ പുരിമതണ്ഹാ’’തി. അപ്പവത്തീതി അപ്പവത്തിനിമിത്തം, ന പവത്തതി ഏത്ഥാതി വാ അപ്പവത്തി. ചതുസച്ചവസേനാതി ചതുസച്ചകമ്മട്ഠാനവസേന. ഉസ്സക്കിത്വാതി വിസുദ്ധിപരമ്പരായ ആരുഹിത്വാ, ഭാവനം ഉപരി നേത്വാതി അത്ഥോ. നിയ്യാനമുഖന്തി വട്ടദുക്ഖതോ നിസ്സരണൂപായോ.

ആനാപാനപബ്ബവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഇരിയാപഥപബ്ബവണ്ണനാ

൧൦൮. ഇരിയാപഥവസേനാതി ഇരിയനം ഇരിയാ, കിരിയാ, ഇധ പന കായികപയോഗോ വേദിതബ്ബോ. ഇരിയാനം പഥോ പവത്തിമഗ്ഗോതി ഇരിയാപഥോ, ഗമനാദിസരീരാവത്ഥാ. ഗച്ഛന്തോ വാ ഹി സത്തോ കായേന കത്തബ്ബകിരിയം കരേയ്യ ഠിതോ വാ നിസിന്നോ വാ നിപന്നോ വാതി. തേസം വസേന, ഇരിയാപഥവിഭാഗേനാതി അത്ഥോ. പുന ചപരന്തി പുന ച അപരം, യഥാവുത്തആനാപാനകമ്മട്ഠാനതോ ഭിയ്യോപി അഞ്ഞം കായാനുപസ്സനാകമ്മട്ഠാനം കഥേമി, സുണാഥാതി വാ അധിപ്പായോ. ഗച്ഛന്തോ വാതിആദി ഗമനാദിമത്തജാനനസ്സ ഗമനാദിഗതവിസേസജാനനസ്സ ച സാധാരണവചനം. തത്ഥ ഗമനാദിമത്തജാനനം ഇധ നാധിപ്പേതം, ഗമനാദിഗതവിസേസജാനനം പന അധിപ്പേതന്തി തം വിഭജിത്വാ ദസ്സേതും ‘‘തത്ഥ കാമ’’ന്തിആദി വുത്തം. സത്തൂപലദ്ധിന്തി സത്തോ അത്ഥീതി ഉപലദ്ധിം സത്തഗ്ഗാഹം ന ജഹതി ന പരിച്ചജതി ‘‘അഹം ഗച്ഛാമി, മമ ഗമന’’ന്തി ഗാഹസബ്ഭാവതോ. തതോ ഏവ അത്തസഞ്ഞം ‘‘അത്ഥി അത്താ കാരകോ വേദകോ’’തി ഏവം പവത്തം വിപരീതസഞ്ഞം ന ഉഗ്ഘാടേതി നാപനേതി അപടിപക്ഖഭാവതോ, അനനബ്രൂഹനതോ വാ. ഏവം ഭൂതസ്സ ചസ്സ കുതോ കമ്മട്ഠാനാദിഭാവോതി ആഹ ‘‘കമ്മട്ഠാനം വാ സതിപട്ഠാനഭാവനാ വാ ന ഹോതീ’’തി. ഇമസ്സ പനാതിആദിസുക്കപക്ഖസ്സ വുത്തവിപരിയായേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. തമേവ ഹി അത്ഥം വിവരിതും ‘‘ഇദം ഹീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ കോ ഗച്ഛതീതി ഗമനകിരിയായ കത്തുപുച്ഛാ, സാ കത്തുഭാവവിസിട്ഠഅത്തപടിക്ഖേപത്ഥാ ധമ്മമത്തസ്സേവ ഗമനസിദ്ധിദസ്സനതോ. കസ്സ ഗമനന്തി അകത്തുതാവിസിട്ഠഅത്തഗ്ഗാഹപടിക്ഖേപത്ഥാ. കിംകാരണാതി പന പടിക്ഖിത്തകത്തുകായ ഗമനകിരിയായ അവിപരീതകാരണപുച്ഛാ ‘‘ഗമനന്തി അത്താ മനസാ സംയുജ്ജതി, മനോ ഇന്ദ്രിയേഹി, ഇന്ദ്രിയാനി അത്തേഹീ’’തി ഏവമാദിഗമനകാരണപടിക്ഖേപനതോ. തേനാഹ ‘‘തത്ഥാ’’തിആദി.

ന കോചി സത്തോ വാ പുഗ്ഗലോ വാ ഗച്ഛതി ധമ്മമത്തസ്സേവ ഗമനസിദ്ധിതോ തബ്ബിനിമുത്തസ്സ ച കസ്സചി അഭാവതോ. ഇദാനി ധമ്മമത്തസ്സേവ ഗമനസിദ്ധിം ദസ്സേതും ‘‘ചിത്തകിരിയവായോധാതുവിപ്ഫാരേനാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ചിത്തകിരിയാ ച സാ വായോധാതുയാ വിപ്ഫാരോ വിപ്ഫന്ദനഞ്ചാതി ചിത്തകിരിയവായോധാതുവിപ്ഫാരോ, തേന. ഏത്ഥ ച ചിത്തകിരിയഗ്ഗഹണേന അനിന്ദ്രിയബദ്ധവായോധാതുവിപ്ഫാരം നിവത്തേതി, വായോധാതുവിപ്ഫാരഗ്ഗഹണേന ചേതനാവചീവിഞ്ഞത്തിഭേദം ചിത്തകിരിയം നിവത്തേതി, ഉഭയേന പന കായവിഞ്ഞത്തിം വിഭാവേതി. ‘‘ഗച്ഛതീ’’തി വത്വാ യഥാ പവത്തമാനേ കായേ ‘‘ഗച്ഛതീ’’തി വോഹാരോ ഹോതി, തം ദസ്സേതും ‘‘തസ്മാ’’തിആദി വുത്തം. തന്തി ഗന്തുകാമതാവസേന പവത്തചിത്തം. വായം ജനേതീതി വായോധാതുഅധികം രൂപകലാപം ജനേതി, അധികതാ ചേത്ഥ സാമത്ഥിയതോ, ന പമാണതോ. ഗമനചിത്തസമുട്ഠിതം സഹജാതരൂപകായസ്സ ഥമ്ഭനസന്ധാരണചലനാനം പച്ചയഭൂതേന ആകാരവിസേസേന പവത്തമാനം വായോധാതും സന്ധായാഹ ‘‘വായോ വിഞ്ഞത്തിം ജനേതീ’’തി. അധിപ്പായസഹഭാവീ ഹി വികാരോ വിഞ്ഞത്തി, യഥാവുത്തഅധികഭാവേനേവ ച വായോഗഹണം, ന വായോധാതുയാ ഏവ ജനകഭാവതോ, അഞ്ഞഥാ വിഞ്ഞത്തിയാ ഉപാദായരൂപഭാവോ ദുരുപപാദോ സിയാ. പുരതോ അഭിനീഹാരോ പുരതോഭാഗേന കായസ്സ പവത്തനം, യോ ‘‘അഭിക്കമോ’’തി വുച്ചതി.

‘‘ഏസേവ നയോ’’തി അതിദേസവസേന സങ്ഖേപതോ വത്വാ തമേവത്ഥം വിവരിതും ‘‘തത്രാപി ഹീ’’തിആദി വുത്തം. കോടിതോ പട്ഠായാതി ഹേട്ഠിമകോടിതോ പട്ഠായ. ഉസ്സിതഭാവോതി ഉബ്ബിദ്ധഭാവോ.

ഏവം പജാനതോതി ഏവം ചിത്തകിരിയവായോധാതുവിപ്ഫാരേനേവ ഗമനാദിഭാവോ ഹോതീതി പജാനതോ തസ്സ ഏവം പജാനനായ നിച്ഛയഗമനത്ഥം ‘‘ഏവം ഹോതീ’’തി വിചാരണാ വുച്ചതി ലോകേ യഥാഭൂതം അജാനന്തേഹി മിച്ഛാഭിനിവേസവസേന, ലോകവോഹാരവസേന വാ. അത്ഥി പനാതി അത്തനോ ഏവ വീമംസനവസേന പുച്ഛാവചനം. നത്ഥീതി നിച്ഛയവസേന സത്തസ്സ പടിക്ഖേപവചനം. യഥാ പനാതിആദി തസ്സേവത്ഥസ്സ ഉപമായ വിഭാവനം.

നാവാ മാലുതവേഗേനാതി യഥാ അചേതനാ നാവാ വാതവേഗേന ദേസന്തരം യാതി, യഥാ ച അചേതനോ തേജനം കണ്ഡോ ജിയാവേഗേന ദേസന്തരം യാതി, തഥാ അചേതനോ കായോ വാതാഹതോ യഥാവുത്തവായുനാ നീതോ ദേസന്തരം യാതീതി ഏവം ഉപമാസംസന്ദനം വേദിതബ്ബം. സചേ പന കോചി വദേയ്യ ‘‘യഥാ നാവായ തേജനസ്സ ച പേല്ലകസ്സ പുരിസസ്സ വസേന ദേസന്തരഗമനം, ഏവം കായസ്സാപീ’’തി, ഹോതു, ഏവം ഇച്ഛിതോവായമത്ഥോ. യഥാ ഹി നാവാ തേജനാനം സംഹതലക്ഖണസ്സേവ പുരിസസ്സ വസേന ഗമനം, ന അസംഹതലക്ഖണസ്സ, ഏവം കായസ്സാപീതി കാ നോ ഹാനി, ഭിയ്യോപി ധമ്മമത്തതാവ പതിട്ഠം ലഭതി, ന പുരിസവാദോ. തേനാഹ ‘‘യന്തം സുത്തവസേനാ’’തിആദി.

തത്ഥ പയുത്തന്തി ഹേട്ഠാ വുത്തനയേന ഗമനാദികിരിയാവസേന പയോജിതം. ഠാതീതി തിട്ഠതി. ഏത്ഥാതി ഇമസ്മിം ലോകേ. വിനാ ഹേതുപച്ചയേതി ഗന്തുകാമതാചിത്ത-തംസമുട്ഠാന-വായോധാതു-ആദിഹേതുപച്ചയേഹി വിനാ. തിട്ഠേതി തിട്ഠേയ്യ. വജേതി വജേയ്യ ഗച്ഛേയ്യ കോ നാമാതി സമ്ബന്ധോ. പടിക്ഖേപത്ഥോ ചേത്ഥ കിം-സദ്ദോതി ഹേതുപച്ചയവിരഹേന ഠാനഗമനപടിക്ഖേപമുഖേന സബ്ബായപി ധമ്മപ്പവത്തിയാ പച്ചയാധീനവുത്തിതാവിഭാവനേന അത്തസുഞ്ഞതാ വിയ അനിച്ചദുക്ഖതാപി വിഭാവിതാതി ദട്ഠബ്ബാ.

പണിഹിതോതി യഥാ യഥാ പച്ചയേഹി പകാരതോ നിഹിതോ ഠപിതോ. സബ്ബസങ്ഗാഹികവചനന്തി സബ്ബേസം ചതുന്നമ്പി ഇരിയാപഥാനം സങ്ഗണ്ഹനവചനം, പുബ്ബേ വിസും വിസും ഇരിയാപഥാനം വുത്തത്താ ഇദം തേസം ഏകജ്ഝം ഗഹേത്വാ വചനന്തി അത്ഥോ. പുരിമനയോ വാ ഇരിയാപഥപ്പധാനോ വുത്തോതി തത്ഥ കായോ അപ്പധാനോ അനുനിപ്ഫാദീതി ഇധ കായം പധാനം അപ്പധാനഞ്ച ഇരിയാപഥം അനുനിപ്ഫാദം കത്വാ ദസ്സേതും ദുതിയനയോ വുത്തോതി ഏവമ്പേത്ഥ ദ്വിന്നം നയാനം വിസേസോ വേദിതബ്ബോ. ഠിതോതി പവത്തോ.

ഇരിയാപഥപരിഗ്ഗണ്ഹനമ്പി ഇരിയാപഥവതോ കായസ്സേവ പരിഗ്ഗണ്ഹനം തസ്സ അവത്ഥാവിസേസഭാവതോതി വുത്തം ‘‘ഇരിയാപഥപരിഗ്ഗഹണേന കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരതീ’’തി. തേനേവേത്ഥ രൂപക്ഖന്ധവസേനേവ സമുദയാദയോ ഉദ്ധടാ. ഏസ നയോ സേസവാരേസുപി. ആദിനാതി ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദേന യഥാ ‘‘തണ്ഹാസമുദയാ കമ്മസമുദയാ ആഹാരസമുദയാ’’തി നിബ്ബത്തിലക്ഖണം പസ്സന്തോപി രുപക്ഖന്ധസ്സ ഉദയം പസ്സതീതി ഇമേ ചത്താരോ ആഹാരാ സങ്ഗയ്ഹന്തി, ഏവം ‘‘അവിജ്ജാനിരോധാ രൂപനിരോധാ’’തിആദയോപി പഞ്ച ആകാരാ സങ്ഗഹിതാതി ദട്ഠബ്ബോ. സേസം വുത്തനയമേവ.

ഇരിയാപഥപബ്ബവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ചതുസമ്പജഞ്ഞപബ്ബവണ്ണനാ

൧൦൯. ചതുസമ്പജഞ്ഞവസേനാതി (ദീ. നി. ടീ. ൧.൨൮൪; സം. നി. ൫.൩൬൮; ദീ. നി. അഭി. ടീ. ൨.൨൧൪) സമന്തതോ പകാരേഹി, പകട്ഠം വാ സവിസേസം ജാനാതീതി സമ്പജാനോ, സമ്പജാനസ്സ ഭാവോ സമ്പജഞ്ഞം, തഥാപവത്തം ഞാണം. ചത്താരി സമ്പജഞ്ഞാനി സമാഹടാനി ചതുസമ്പജഞ്ഞം, തസ്സ വസേന. അഭിക്കമനം അഭിക്കന്തന്തി ആഹ ‘‘അഭിക്കന്തം വുച്ചതി ഗമന’’ന്തി. തഥാ പടിക്കമനം പടിക്കന്തന്തി ആഹ ‘‘പടിക്കന്തം വുച്ചതി നിവത്തന’’ന്തി. നിവത്തനന്തി ച നിവത്തിമത്തം, നിവത്തിത്വാ പന ഗമനം ഗമനമേവ. അഭിഹരന്തോതി ഗമനവസേന കായം ഉപനേന്തോ.

സമ്മാ പജാനനം സമ്പജാനം, തേന അത്തനാ കാതബ്ബസ്സ കരണസീലോ സമ്പജാനകാരീതി ആഹ ‘‘സമ്പജഞ്ഞേന സബ്ബകിച്ചകാരീ’’തി. സമ്പജാനസദ്ദസ്സ സമ്പജഞ്ഞപരിയായതാ പുബ്ബേ വുത്തായേവ. സമ്പജഞ്ഞം കരോതേവാതി അഭിക്കന്താദീസു അസമ്മോഹം ഉപ്പാദേതി ഏവ. സമ്പജാനസ്സ വാ കാരോ ഏതസ്സ അത്ഥീതി സമ്പജാനകാരീ. ധമ്മതോ വഡ്ഢിസങ്ഖാതേന സഹ അത്ഥേന പവത്തതീതി സാത്ഥകം, അഭിക്കന്താദി. സാത്ഥകസ്സ സമ്പജാനനം സാത്ഥകസമ്പജഞ്ഞം. സപ്പായസ്സ അത്തനോ ഉപകാരാവഹസ്സ ഹിതസ്സ സമ്പജാനനം സപ്പായസമ്പജഞ്ഞം അഭിക്കമാദീസു ഭിക്ഖാചാരഗോചരേ, അഞ്ഞത്ഥാപി ച പവത്തേസു അവിജഹിതേ കമ്മട്ഠാനസങ്ഖാതേ ഗോചരേ സമ്പജഞ്ഞം ഗോചരസമ്പജഞ്ഞം. അഭിക്കമാദീസു അസമ്മുയ്ഹനമേവ സമ്പജഞ്ഞം അസമ്മോഹസമ്പജഞ്ഞം. പരിഗ്ഗണ്ഹിത്വാതി പടിസങ്ഖായ.

തസ്മിന്തി സാത്ഥകസമ്പജഞ്ഞവസേന പരിഗ്ഗഹിതഅത്ഥേ. അത്ഥോ നാമ ധമ്മതോ വഡ്ഢീതി യം സാത്ഥകന്തി അധിപ്പേതം ഗമനം, തം സപ്പായമേവാതി സിയാ കസ്സചി ആസങ്കാതി തന്നിവത്തനത്ഥം ‘‘ചേതിയദസ്സനം താവാ’’തിആദി ആരദ്ധം. ചിത്തകമ്മരൂപകാനി വിയാതി ചിത്തകമ്മകതപടിമായോ വിയ, യന്തപയോഗേന വാ വിചിത്തകമ്മപടിമായോ വിയ. അസമപേക്ഖനം ഗേഹസിതഅഞ്ഞാണുപേക്ഖാവസേന ആരമ്മണസ്സ അയോനിസോ ഗഹണം. യം സന്ധായ വുത്തം ‘‘ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ ഉപ്പജ്ജതി ഉപേക്ഖാ ബാലസ്സ മൂള്ഹസ്സ പുഥുജ്ജനസ്സാ’’തിആദി (മ. നി. ൩.൩൦൮). ഹത്ഥിആദിസമ്മദ്ദേന ജീവിതന്തരായോ, വിസഭാഗരൂപദസ്സനാദിനാ ബ്രഹ്മചരിയന്തരായോ.

പബ്ബജിതദിവസതോ പട്ഠായ ഭിക്ഖൂനം അനുവത്തനകഥാ ആചിണ്ണാ, അനനുവത്തനകഥാ പന തസ്സാ ദുതിയാ നാമ ഹോതീതി ആഹ ‘‘ദ്വേ കഥാ നാമ ന കഥിതപുബ്ബാ’’തി.

ഏവന്തി ‘‘സചേ പനാ’’തിആദികം സബ്ബമ്പി വുത്താകാരം പച്ചാമസതി, ന ‘‘പുരിസസ്സ മാതുഗാമാസുഭ’’ന്തിആദികം വുച്ചമാനം. യോഗകമ്മസ്സ പവത്തിട്ഠാനതായ ഭാവനായ ആരമ്മണം കമ്മട്ഠാനന്തി വുച്ചതീതി ആഹ ‘‘കമ്മട്ഠാനസങ്ഖാതം ഗോചര’’ന്തി. ഉഗ്ഗഹേത്വാതി യഥാ ഉഗ്ഗഹനിമിത്തം ഉപ്പജ്ജതി, ഏവം ഉഗ്ഗഹകോസല്ലസ്സ സമ്പാദനവസേന ഉഗ്ഗഹേത്വാ. ഹരതീതി കമ്മട്ഠാനം പവത്തേതി, യാവ പിണ്ഡപാതപടിക്കമാ അനുയുഞ്ജതീതി അത്ഥോ. നപച്ചാഹരതീതി ആഹാരൂപഭോഗതോ യാവ ദിവാട്ഠാനുപസങ്കമനാ കമ്മട്ഠാനം ന പടിനേതി.

സരീരപരികമ്മന്തി മുഖധോവനാദിസരീരപടിജഗ്ഗനം. ദ്വേ തയോ പല്ലങ്കേതി ദ്വേ തയോ നിസജ്ജാവാരേ, ദ്വേ തീണി ഉണ്ഹാസനാനി. തേനാഹ ‘‘ഉസുമം ഗാഹാപേന്തോ’’തി. കമ്മട്ഠാനസീസേനേവാതി കമ്മട്ഠാനഗ്ഗേനേവ, കമ്മട്ഠാനം പധാനം കത്വാ ഏവാതി അത്ഥോ. തേന ‘‘പത്തോപി അചേതനോ’’തിആദിനാ (മ. നി. അട്ഠ. ൧.൧൦൯) വക്ഖമാനം കമ്മട്ഠാനം, യഥാപരിഹരിയമാനം വാ അവിജഹിത്വാതി ദസ്സേതി. ‘‘പരിഭോഗചേതിയതോ സരീരചേതിയം ഗരുതര’’ന്തി കത്വാ ‘‘ചേതിയം വന്ദിത്വാ’’തി പുബ്ബകാലകിരിയാവസേന വുത്തം. തഥാ ഹി അട്ഠകഥായം (വിഭ. അട്ഠ. ൮൦൯; മ. നി. അട്ഠ. ൩.൧൨൮; അ. നി. അട്ഠ. ൧.൧.൨൭൫) ‘‘ചേതിയം ബാധയമാനാ ബോധിസാഖാ ഹരിതബ്ബാ’’തി വുത്താ.

ജനസങ്ഗഹത്ഥന്തി ‘‘മയി അകഥേന്തേ ഏതേസം കോ കഥേസ്സതീ’’തി ധമ്മാനുഗ്ഗഹേന ജനസങ്ഗഹത്ഥം. തസ്മാതി. യസ്മാ ‘‘ധമ്മകഥാ നാമ കഥേതബ്ബായേവാ’’തി അട്ഠകഥാചരിയാ വദന്തി, യസ്മാ ച ധമ്മകഥാ കമ്മട്ഠാനവിനിമുത്താ നാമ നത്ഥി, തസ്മാ. അനുമോദനം കത്വാതി ഏത്ഥാപി ‘‘കമ്മട്ഠാനസീസേനേവാ’’തി ആനേത്വാ സമ്ബന്ധോ. സമ്പത്തപരിച്ഛേദേനേവാതി ‘‘പരിചിതോ അപരിചിതോ’’തിആദിവിഭാഗം അകത്വാ സമ്പത്തകോടിയാവ. ഭയേതി പരചക്കാദിഭയേ.

കമ്മജതേജോതി ഗഹണിം സന്ധായാഹ. കമ്മട്ഠാനവീഥിം നാരോഹതി ഖുദാപരിസ്സമേന കിലന്തകായത്താ സമാധാനാഭാവതോ. അവസേസട്ഠാനേതി യാഗുയാ അഗ്ഗഹിതട്ഠാനേ. പോങ്ഖാനുപോങ്ഖന്തി കമ്മട്ഠാനുപട്ഠാനസ്സ അവിച്ഛേദദസ്സനവചനമേതം, യഥാ പോങ്ഖാനുപോങ്ഖപവത്തായ സരപടിപാടിയാ അവിച്ഛേദോ, ഏവമേതസ്സാപീതി.

നിക്ഖിത്തധുരോ ഭാവനാനുയോഗേ. വത്തപടിപത്തിയാ അപൂരണേന സബ്ബവത്ഥാനി ഭിന്ദിത്വാ. ‘‘കാമേ അവീതരാഗോ ഹോതി, കായേ അവീതരാഗോ, രൂപേ അവീതരാഗോ, യാവദത്ഥം ഉദരാവദേഹകം ഭുഞ്ജിത്വാ സേയ്യസുഖം പസ്സസുഖം മിദ്ധസുഖം അനുയുത്തോ വിഹരതി, അഞ്ഞതരം ദേവനികായം പണിധായ ബ്രഹ്മചരിയം ചരതീ’’തി (ദീ. നി. ൩.൩൨൦; മ. നി. ൧.൧൮൬) ഏവം വുത്ത പഞ്ചവിധചേതോഖിലവിനിബന്ധചിത്തോ. ചരിത്വാതി പവത്തിത്വാ.

അത്തകാമാതി അത്തനോ ഹിതസുഖം ഇച്ഛന്താ, ധമ്മച്ഛന്ദവന്തോതി അത്ഥോ. ധമ്മോതി ഹി ഹിതം, തന്നിമിത്തകഞ്ച സുഖന്തി. അഥ വാ വിഞ്ഞൂനം നിബ്ബിസേസത്താ അത്തഭാവപരിയാപന്നത്താ ച അത്താ നാമ ധമ്മോ, തം കാമേന്തി ഇച്ഛന്തീതി അത്തകാമാ. ഉസഭം നാമ വീസതി യട്ഠിയോ. തായ സഞ്ഞായാതി തായ പാസാണസഞ്ഞായ, ഏത്തകം ഠാനം ആഗതാതി ജാനന്താതി അധിപ്പായോ. സോയേവ നയോതി ‘‘അയം ഭിക്ഖൂ’’തിആദികോ യോ ഠാനേ വുത്തോ, സോ ഏവ നിസജ്ജായപി നയോ. പച്ഛതോ ആഗച്ഛന്താനം ഛിന്നഭത്തഭാവഭയേനപി യോനിസോമനസികാരം പരിബ്രൂഹേതി.

ബഹാപധാനം പൂജേസ്സാമീതി അമ്ഹാകം അത്ഥായ ലോകനാഥേന ഛ വസ്സാനി കതം ദുക്കരചരിയം ഏവാഹം യഥാസത്തി പൂജേസ്സാമീതി. പടിപത്തിപൂജാ ഹി സത്ഥുപൂജാ, ന ആമിസപൂജാ. ഠാനചങ്കമനമേവാതി അധിട്ഠാതബ്ബഇരിയാപഥവസേന വുത്തം, ന ഭോജനാദികാലേസു അവസ്സം കത്തബ്ബനിസജ്ജായ പടിക്ഖേപവസേന.

വീഥിം ഓതരിത്വാ ഇതോ ചിതോ ച അനോലോകേത്വാ പഠമമേവ വീഥിയോ സല്ലക്ഖേതബ്ബാതി ആഹ ‘‘വീഥിയോ സല്ലക്ഖേത്വാ’’തി. യം സന്ധായ വുച്ചതി ‘‘പാസാദികേന അഭിക്കന്തേനാ’’തി, തം ദസ്സേതും ‘‘തത്ഥ ചാ’’തിആദി വുത്തം.

പച്ചേകബോധിം സച്ഛികരോതി, യദി ഉപനിസ്സയസമ്പന്നോ ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. ഏവം സബ്ബത്ഥ ഇതോ പരേസുപി. തത്ഥ പച്ചേകബോധിയാ ഉപനിസ്സയസമ്പദാ കപ്പാനം ദ്വേ അസങ്ഖ്യേയ്യാനി സതസഹസ്സഞ്ച തജ്ജം പുഞ്ഞഞാണസമ്ഭരണം, സാവകബോധിയം അഗ്ഗസാവകാനം ഏകം അസങ്ഖ്യേയ്യം കപ്പസതസഹസ്സഞ്ച, മഹാസാവകാനം കപ്പസതസഹസ്സമേവ, ഇതരേസം അതീതാസു ജാതീസു വിവട്ടസന്നിസ്സയവസേന നിബ്ബത്തിതം നിബ്ബേധഭാഗിയം കുസലം. ബാഹിയോ ദാരുചീരിയോതി ബഹി വിസയേ സഞ്ജാതസംവഡ്ഢതായ ബാഹിയോ, ദാരുചീരപരിഹരണേന ദാരുചീരിയോതി ച സമഞ്ഞാതോ. സോ ഹി ആയസ്മാ –

‘‘തസ്മാ തിഹ തേ, ബാഹിയ, ഏവം സിക്ഖിതബ്ബം ‘ദിട്ഠേ ദിട്ഠമത്തം ഭവിസ്സതി, സുതേ… മുതേ… വിഞ്ഞാതേ വിഞ്ഞാതമത്തം ഭവിസ്സതീ’തി. യതോ ഖോ തേ, ബാഹിയ, ദിട്ഠേ ദിട്ഠമത്തം ഭവിസ്സതി, സുതേ… മുതേ… വിഞ്ഞാതേ വിഞ്ഞാതമത്തം ഭവിസ്സതി, തതോ ത്വം, ബാഹിയ, ന തേന. യതോ ത്വം, ബാഹിയ, ന തേന, തതോ ത്വം, ബാഹിയ, ന തത്ഥ. യതോ ത്വം, ബാഹിയ, ന തത്ഥ, തതോ ത്വം, ബാഹിയ, നേവിധ ന ഹുരം ന ഉഭയമന്തരേന, ഏസേവന്തോ ദുക്ഖസ്സാ’’തി (ഉദാ. ൧൦) – ഏത്തകായ ദേസനായ അരഹത്തം സച്ഛാകാസി.

തന്തി അസമ്മുയ്ഹനം. ഏവന്തി ഇദാനി വുച്ചമാനാകാരേന വേദിതബ്ബം. അത്താ അഭിക്കമതീതി ഇമിനാ അന്ധപുഥുജ്ജനസ്സ ദിട്ഠിഗ്ഗാഹവസേന അഭിക്കമേ സമ്മുയ്ഹനം ദസ്സേതി, അഹം അഭിക്കമാമീതി പന ഇമിനാ മാനഗ്ഗാഹവസേന, തദുഭയം പന തണ്ഹായ വിനാ ന ഹോതീതി തണ്ഹാഗ്ഗാഹവസേനപി സമ്മുയ്ഹനം ദസ്സിതമേവ ഹോതി. ‘‘തഥാ അസമ്മുയ്ഹന്തോ’’തി വത്വാ തം അസമ്മുയ്ഹനം യേന ഘനവിനിബ്ഭോഗേന ഹോതി, തം ദസ്സേന്തോ ‘‘അഭിക്കമാമീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ യസ്മാ വായോധാതുയാ അനുഗതാ തേജോധാതു ഉദ്ധരണസ്സ പച്ചയോ. ഉദ്ധരണഗതികാ ഹി തേജോധാതൂതി ഉദ്ധരണേ വായോധാതുയാ തസ്സാ അനുഗതഭാവോ, തസ്മാ ഇമാസം ദ്വിന്നമേത്ഥ സാമത്ഥിയതോ അധിമത്തതാ, ഇതരാസഞ്ച ഓമത്തതാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഏകേക…പേ… ബലവതിയോ’’തി ആഹ. യസ്മാ പന തേജോധാതുയാ അനുഗതാ വായോധാതു അതിഹരണവീതിഹരണാനം പച്ചയോ. തിരിയഗതികായ ഹി വായോധാതുയാ അതിഹരണവീതിഹരണേസു സാതിസയോ ബ്യാപാരോതി തേജോധാതുയാ തസ്സാ അനുഗതഭാവോ, തസ്മാ ഇമാസം ദ്വിന്നമേത്ഥ സാമത്ഥിയതോ അധിമത്തതാ, ഇതരാസഞ്ച ഓമത്തതാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘തഥാ അതിഹരണവീതിഹരണേസൂ’’തി ആഹ. സതിപി അനുഗമനാനുഗന്തബ്ബതാവിസേസേ തേജോധാതു-വായോധാതു-ഭാവമത്തം സന്ധായ തഥാ-സദ്ദഗ്ഗഹണം. തത്ഥ അക്കന്തട്ഠാനതോ പാദസ്സ ഉക്ഖിപനം ഉദ്ധരണം, ഠിതട്ഠാനം അതിക്കമിത്വാ പുരതോ ഹരണം അതിഹരണം ഖാണുആദിപരിഹരണത്ഥം, പതിട്ഠിതപാദഘട്ടനപരിഹരണത്ഥം വാ പസ്സേന ഹരണം വീതിഹരണം, യാവ പതിട്ഠിതപാദോ, താവ ആഹരണം അതിഹരണം, തതോ പരം ഹരണം വീതിഹരണന്തി അയം വാ ഏതേസം വിസേസോ.

യസ്മാ പഥവീധാതുയാ അനുഗതാ ആപോധാതു വോസ്സജ്ജനസ്സ പച്ചയോ. ഗരുതരസഭാവാ ഹി ആപോധാതൂതി വോസ്സജ്ജനേ പഥവീധാതുയാ തസ്സാ അനുഗതഭാവോ, തസ്മാ താസം ദ്വിന്നമേത്ഥ സാമത്ഥിയതോ അധിമത്തതാ, ഇതരാസഞ്ച ഓമത്തതാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘വോസ്സജ്ജനേ…പേ… ബലവതിയോ’’തി. യസ്മാ പന ആപോധാതുയാ അനുഗതാ പഥവീധാതു സന്നിക്ഖേപനസ്സ പച്ചയോ, പതിട്ഠാഭാവേ വിയ പതിട്ഠാപനേപി തസ്സാ സാതിസയകിച്ചത്താ ആപോധാതുയാ തസ്സാ അനുഗതഭാവോ, തഥാ ഘട്ടനകിരിയായ പഥവീധാതുയാ വസേന സന്നിരുമ്ഭനസ്സ സിജ്ഝനതോ തത്ഥാപി പഥവീധാതുയാ ആപോധാതുഅനുഗതഭാവോ, തസ്മാ വുത്തം ‘‘തഥാ സന്നിക്ഖേപനസന്നിരുമ്ഭനേസൂ’’തി. തത്ഥാതി തസ്മിം അഭിക്കമനേ, തേസു വാ വുത്തേസു ഉദ്ധരണാദീസു ഛസു കോട്ഠാസേസു. ഉദ്ധരണേതി ഉദ്ധരണക്ഖണേ. രൂപാരൂപധമ്മാതി ഉദ്ധരണാകാരേന പവത്താ രൂപധമ്മാ, തംസമുട്ഠാപകാ അരൂപധമ്മാ ച അതിഹരണം ന പാപുണന്തി ഖണമത്താവട്ഠാനതോ. തത്ഥ തത്ഥേവാതി യത്ഥ യത്ഥ ഉപ്പന്നാ, തത്ഥ തത്ഥേവ. ന ഹി ധമ്മാനം ദേസന്തരസങ്കമനം അത്ഥി. പബ്ബം പബ്ബന്തിആദി ഉദ്ധരണാദികോട്ഠാസേ സന്ധായ വുത്തം, തം സഭാഗസന്തതിവസേന വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. അതിഇത്തരോ ഹി രൂപധമ്മാനമ്പി പവത്തിക്ഖണോ ഗമനസ്സാദാനം ദേവപുത്താനം ഹേട്ഠുപരിയേന പടിമുഖം ധാവന്താനം സിരസി പാദേ ച ബദ്ധധുരധാരാസമാഗമതോപി സീഘതരോ. യഥാ തിലാനം ഭജ്ജിയമാനാനം പടപടായനേന ഭേദോ ലക്ഖീയതി, ഏവം സങ്ഖതധമ്മാനം ഉപ്പാദേനാതി ദസ്സനത്ഥം ‘‘പടപടായന്താ’’തി വുത്തം. ഉപ്പന്നാ ഹി ഏകന്തതോ ഭിജ്ജന്തീതി.

സദ്ധിം രൂപേനാതി ഇദം തസ്സ തസ്സ ചിത്തസ്സ നിരോധേന സദ്ധിം നിരുജ്ഝനകരൂപധമ്മാനം വസേന വുത്തം, യം തതോ സത്തരസമചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ ഉപ്പന്നം. അഞ്ഞഥാ യദി രൂപാരൂപധമ്മാ സമാനക്ഖണാ സിയും, ‘‘രൂപം ഗരുപരിണാമം ദന്ധനിരോധ’’ന്തിആദിവചനേഹി (വിഭ. അട്ഠ. ൨൬) വിരോധോ സിയാ, തഥാ ‘‘നാഹം, ഭിക്ഖവേ, അഞ്ഞം ഏകധമ്മമ്പി സമനുപസ്സാമി, യം ഏവം ലഹുപരിവത്തം, യഥയിദം ചിത്ത’’ന്തി ഏവമാദിപാളിയാ (അ. നി. ൧.൪൮). ചിത്തചേതസികാ ഹി സാരമ്മണസഭാവാ യഥാബലം അത്തനോ ആരമ്മണപച്ചയഭൂതമത്ഥം വിഭാവേന്തോ ഏവ ഉപ്പജ്ജന്തീതി തേസം തംസഭാവനിപ്ഫത്തിഅനന്തരം നിരോധോ, രൂപധമ്മാ പന അനാരമ്മണാ പകാസേതബ്ബാ, ഏവം തേസം പകാസേതബ്ബഭാവനിവത്തി സോളസഹി ചിത്തേഹി ഹോതീതി തങ്ഖണായുകതാ തേസം ഇച്ഛിതാ, ലഹുവിഞ്ഞാണവിസയസങ്ഗതിമത്തപച്ചയതായ തിണ്ണം ഖന്ധാനം, വിസയസങ്ഗതിമത്തതായ ച വിഞ്ഞാണസ്സ ലഹുപരിവത്തിതാ, ദന്ധമഹാഭൂതപച്ചയതായ രൂപധമ്മാനം ദന്ധപരിവത്തിതാ, നാനാധാതുയാ യഥാഭൂതഞാണം ഖോ പന തഥാഗതസ്സേവ, തേന ച പുരേജാതപച്ചയോ രൂപധമ്മോവ വുത്തോ, പച്ഛാജാതപച്ചയോ ച തസ്സേവാതി രൂപാരൂപധമ്മാനം സമാനക്ഖണതാ ന യുജ്ജതേവ, തസ്മാ വുത്തനയേനേവേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

അഞ്ഞം ഉപ്പജ്ജതേ ചിത്തം,അഞ്ഞം ചിത്തം നിരുജ്ഝതീതി യം പുരിമുപ്പന്നം ചിത്തം, തം അഞ്ഞം, തം പന നിരുജ്ഝന്തം അപരസ്സ അനന്തരാദിപച്ചയഭാവേനേവ നിരുജ്ഝതീതി തതോ ലദ്ധപച്ചയം അഞ്ഞം ഉപ്പജ്ജതേ ചിത്തം. യദി ഏവം തേസം അന്തരോ ലബ്ഭേയ്യാതി നോതി ആഹ ‘‘അവീചിമനുസമ്ബന്ധോ’’തി, യഥാ വീചി അന്തരോ ന ലബ്ഭതി, തദേവേതന്തി അവിസേസവിദു മഞ്ഞന്തി, ഏവം അനു അനു സമ്ബന്ധോ ചിത്തസന്താനോ രൂപസന്താനോ ച നദീസോതോവ നദിയം ഉദകപ്പവാഹോ വിയ വത്തതി.

അഭിമുഖം ലോകിതം ആലോകിതന്തി ആഹ ‘‘പുരതോപേക്ഖന’’ന്തി. യസ്മാ യംദിസാഭിമുഖോ ഗച്ഛതി തിട്ഠതി നിസീദതി വാ, തദഭിമുഖം പേക്ഖനം ആലോകിതം, തസ്മാ തദനുഗതം വിദിസാലോകനം വിലോകിതന്തി ആഹ ‘‘വിലോകിതം നാമ അനുദിസാപേക്ഖന’’ന്തി. സമ്മജ്ജനപരിഭണ്ഡാദികരണേ ഓലോകിതസ്സ, ഉല്ലോകഹരണാദീസു ഉല്ലോകിതസ്സ, പച്ഛതോ ആഗച്ഛന്തപരിസ്സയസ്സ പരിവജ്ജനാദീസു അപലോകിതസ്സ സിയാ സമ്ഭവോതി ആഹ ‘‘ഇമിനാ വാ മുഖേന സബ്ബാനിപി താനി ഗഹിതാനേവാ’’തി.

കായസക്ഖിന്തി കായേന സച്ഛികതവന്തം, പച്ചക്ഖകാരിനന്തി അത്ഥോ. സോ ഹി ആയസ്മാ വിപസ്സനാകാലേ ഏവ ‘‘യമേവാഹം ഇന്ദ്രിയേസു അഗുത്തദ്വാരതം നിസ്സായ സാസനേ അനഭിരതിആദിവിപ്പകാരം പത്തോ, തമേവ സുട്ഠു നിഗ്ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി ഉസ്സാഹജാതോ ബലവഹിരോത്തപ്പോ, തത്ഥ ച കതാധികാരത്താ ഇന്ദ്രിയസംവരേ ഉക്കംസപാരമിപ്പത്തോ, തേനേവ നം സത്ഥാ ‘‘ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, മമ സാവകാനം ഭിക്ഖൂനം ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരാനം യദിദം നന്ദോ’’തി (അ. നി. ൧.൨൩൫) ഏതദഗ്ഗേ ഠപേസി.

സാത്ഥകതാ ച സപ്പായതാ ച ആലോകിതവിലോകിതസ്സ വേദിതബ്ബാ. തസ്മാതി ‘‘കമ്മട്ഠാനാവിജഹനസ്സേവ ഗോചരസമ്പജഞ്ഞഭാവതോ’’തി വുത്തമേവത്ഥം ഹേതുഭാവേന പച്ചാമസതി. അത്തനോ കമ്മട്ഠാനവസേനേവ ആലോകനവിലോകനം കാതബ്ബം, ഖന്ധാദികമ്മട്ഠാനാ അഞ്ഞോ ഉപായോ ന ഗവേസിതബ്ബോതി അധിപ്പായോ. ആലോകിതാദിസമഞ്ഞാപി യസ്മാ ധമ്മമത്തസ്സേവ പവത്തിവിസേസോ, തസ്മാ തസ്സ യാഥാവതോ ജാനനം അസമ്മോഹസമ്പജഞ്ഞന്തി ദസ്സേതും ‘‘അബ്ഭന്തരേ’’തിആദി വുത്തം.

‘‘പഠമജവനേപി …പേ… ന ഹോതീ’’തി ഇദം പഞ്ചദ്വാരവിഞ്ഞാണവീഥിയം ‘‘ഇത്ഥീ പുരിസോ’’തി രജ്ജനാദീനം അഭാവം സന്ധായ വുത്തം. തത്ഥ ഹി ആവജ്ജനവോട്ഠബ്ബനാനം അയോനിസോ ആവജ്ജനവോട്ഠബ്ബനവസേന ഇട്ഠേ ഇത്ഥിരൂപാദിമ്ഹി ലോഭോ, അനിട്ഠേ ച പടിഘോ ഉപ്പജ്ജതി, മനോദ്വാരേ പന ‘‘ഇത്ഥീ പുരിസോ’’തി രജ്ജനാദി ഹോതി, തസ്സ പഞ്ചദ്വാരജവനം മൂലം, യഥാവുത്തം വാ സബ്ബം ഭവങ്ഗാദി, ഏവം മനോദ്വാരജവനസ്സ മൂലവസേന മൂലപരിഞ്ഞാ വുത്താ. ആഗന്തുകതാവകാലികതാ പന പഞ്ചദ്വാരജവനസ്സേവ അപുബ്ബഭാവവസേന ഇത്തരഭാവവസേന ച വുത്താ. ഹേട്ഠുപരിയവസേന ഭിജ്ജിത്വാ പതിതേസൂതി ഹേട്ഠിമസ്സ ഉപരിമസ്സ ച അപരാപരം ഭങ്ഗപ്പത്തിമാഹ. തന്തി ജവനം. തസ്സ ന യുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. ആഗന്തുകോ അബ്ഭാഗതോ. ഉദയബ്ബയപരിച്ഛിന്നോ താവതകോ കാലോ ഏതേസന്തി താവകാലികാനി.

ഏതം അസമ്മോഹസമ്പജഞ്ഞം. തത്ഥാതി പഞ്ചക്ഖന്ധവസേന ആലോകനവിലോകനേ പഞ്ഞായമാനേ തബ്ബിനിമുത്തോ കോ ഏകോ ആലോകേതി, കോ വിലോകേതി. ഉപനിസ്സയപച്ചയോതി ഇദം സുത്തന്തനയേന പരിയായതോ വുത്തം. സഹജാതപച്ചയോതി നിദസ്സനമത്തമേതം അഞ്ഞമഞ്ഞ-സമ്പയുത്ത-അത്ഥിഅവിഗതാദിപച്ചയാനമ്പി ലബ്ഭനതോ.

മണിസപ്പോ നാമ ഏകാ സപ്പജാതീതി വദന്തി. ലളനന്തി കമ്പനന്തി വദന്തി, ലീളാകരണം വാ ലളനം.

ഉണ്ഹപകതികോ പരിളാഹബഹുലോ. സീലസ്സ വിദൂസനേന അഹിതാവഹത്താ മിച്ഛാജീവവസേന ഉപ്പന്നം അസപ്പായം. ചീവരമ്പി അചേതനന്തിആദിനാ ചീവരസ്സ വിയ ‘‘കായോപി അചേതനോ’’തി കായസ്സ അത്തസുഞ്ഞതാവിഭാവനേന ‘‘അബ്ഭന്തരേ’’തിആദിനാ വുത്തമേവത്ഥം വിഭാവേന്തോ ഇതരീതരസന്തോസസ്സ കാരണം ദസ്സേതി. തേനാഹ ‘‘തസ്മാ’’തിആദി. ചതുപഞ്ചഗണ്ഠികാഹതോതി ആഹതചതുപഞ്ചഗണ്ഠികോ, ചതുപഞ്ചഗണ്ഠികാഹി വാ ഹതസോഭോ.

അട്ഠവിധോപി അത്ഥോതി അട്ഠവിധോപി പയോജനവിസേസോ. പഥവീസന്ധാരകജലസ്സ തംസന്ധാരകവായുനാ വിയ പരിഭുത്തസ്സ ആഹാരസ്സ വായോധാതുനാവ ആസയേ അവട്ഠാനന്തി ആഹ ‘‘വായോധാതുവസേനേവ തിട്ഠതീ’’തി. അതിഹരതീതി യാവ മുഖാ അഭിഹരതി. വീതിഹരതീതി തതോ യാവ കുച്ഛി, താവ ഹരതി. അതിഹരതീതി വാ മുഖദ്വാരം അതിക്കാമേന്തോ ഹരതി. വീതിഹരതീതി കുച്ഛിഗതം പസ്സതോ ഹരതി. പരിവത്തേതീതി അപരാപരം ചാരേതി. ഏത്ഥ ച ആഹാരസ്സ ധാരണപരിവത്തനസംചുണ്ണനവിസോസനാനി പഥവീധാതുസഹിതാ ഏവ വായോധാതു കരോതി, ന കേവലാതി താനി പഥവീധാതുയാപി കിച്ചഭാവേന വുത്താനി. അല്ലത്തഞ്ച അനുപാലേതീതി വായുആദീഹി അതിസോസനം യഥാ ന ഹോതി, തഥാ അനുപാലേതി അല്ലആദീഹി അതിസോസനം യഥാ ന ഹോതി, തഥാ അനുപാലേതി അല്ലഭാവം. തേജോധാതൂതി ഗഹണീസങ്ഖാതാ തേജോധാതു. സാ ഹി അന്തോ പവിട്ഠം ആഹാരം പരിപാചേതി. അഞ്ജസോ ഹോതീതി ആഹാരസ്സ പവേസനാദീനം മഗ്ഗോ ഹോതി. ആഭുജതീതി പരിയേസനജ്ഝോഹരണജിണ്ണാജിണ്ണതാദിം ആവജ്ജേതി, വിജാനാതീതി അത്ഥോ. തംതംവിജാനനനിപ്ഫാദകോയേവ ഹി പയോഗോ ‘‘സമ്മാപയോഗോ’’തി വുത്തോ. യേന ഹി പയോഗേന പരിയേസനാദി നിപ്ഫജ്ജതി, സോ തബ്ബിസയവിജാനനമ്പി നിപ്ഫാദേതി നാമ തദവിനാഭാവതോ. അഥ വാ സമ്മാപയോഗം സമ്മാപടിപത്തിം അന്വായ ആഗമ്മ ആഭുജതി സമന്നാഹരതി. ആഭോഗപുബ്ബകോ ഹി സബ്ബോപി വിഞ്ഞാണബ്യാപാരോതി തഥാ വുത്തം.

ഗമനതോതി ഭിക്ഖാചാരവസേന ഗോചരഗാമം ഉദ്ദിസ്സ ഗമനതോ. പരിയേസനതോതി ഗോചരഗാമേ ഭിക്ഖത്ഥം ആഹിണ്ഡനതോ. പരിഭോഗതോതി ആഹാരസ്സ പരിഭുഞ്ജനതോ. ആസയതോതി പിത്താദിആസയതോ. ആസയതി ഏത്ഥ ഏകജ്ഝം പവത്തമാനോപി കമ്മബലവത്ഥിതോ ഹുത്വാ മരിയാദവസേന അഞ്ഞമഞ്ഞം അസങ്കരതോ സയതി തിട്ഠതി പവത്തതീതി ആസയോ, ആമാസയസ്സ ഉപരി തിട്ഠനകോ പിത്താദികോ. മരിയാദത്ഥോ ഹി അയമാകാരോ. നിധേതി യഥാഭുത്തോ ആഹാരോ നിചിതോ ഹുത്വാ തിട്ഠതി ഏത്ഥാതി നിധാനം, ആമാസയോ. തതോ നിധാനതോ. അപരിപക്കതോതി ഗഹണീസങ്ഖാതേന കമ്മജതേജേന അവിപക്കതോ. പരിപക്കതോതി യഥാഭുത്തസ്സ ആഹാരസ്സ വിപക്കഭാവതോ. ഫലതോതി നിപ്ഫത്തിതോ. നിസ്സന്ദതോതി ഇതോ ചിതോ ച വിസ്സന്ദനതോ. സമ്മക്ഖനതോതി സബ്ബസോ മക്ഖനതോ. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരോ പന വിസുദ്ധിമഗ്ഗസംവണ്ണനായ (വിസുദ്ധി. മഹാടീ. ൧.൨൯൪) ഗഹേതബ്ബോ.

അഞ്ഞേ ച രോഗാ കണ്ണസൂലഭഗന്ദരാദയോ. അട്ഠാനേതി മനുസ്സാമനുസ്സപരിഗ്ഗഹിതേ അയുത്തേ ഠാനേ ഖേത്തദേവായതനാദികേ. നിസ്സട്ഠത്താ നേവ അത്തനോ കസ്സചി അനിസ്സജ്ജിതത്താ ജിഗുച്ഛനീയത്താ ച ന പരസ്സ. ഉദകതുമ്ബതോതി വേളുനാളിആദിഉദകഭാജനതോ. തന്തി ഛഡ്ഡിതഉദകം.

അദ്ധാനഇരിയാപഥാ ചിരപ്പവത്തികാ ദീഘകാലികാ ഇരിയാപഥാ. മജ്ഝിമാ ഭിക്ഖാചരണാദിവസേന പവത്താ. ചുണ്ണികഇരിയാപഥാ വിഹാരേ അഞ്ഞത്ഥാപി ഇതോ ചിതോ ച പരിവത്തനാദിവസേന പവത്താതി വദന്തി. ‘‘ഗതേതി ഗമനേ’’തി പുബ്ബേ അഭിക്കമപടിക്കമഗ്ഗഹണേന ഗമനേനപി പുരതോ പച്ഛതോ ച കായസ്സ അതിഹരണം വുത്തന്തി ഇധ ഗമനമേവ ഗഹിതന്തി കേചി.

യസ്മാ മഹാസീവത്ഥേരവാദേ അനന്തരേ അനന്തരേ ഇരിയാപഥേ പവത്തരൂപാരൂപധമ്മാനം തത്ഥ തത്ഥേവ നിരോധദസ്സനവസേന സമ്പജാനകാരിതാ ഗഹിതാ, ഇദഞ്ചേത്ഥ സമ്പജഞ്ഞവിപസ്സനാചാരവസേന ആഗതം, തസ്മാ വുത്തം ‘‘തയിദം മഹാസീവത്ഥേരേന വുത്തം അസമ്മോഹധുരം ഇമസ്മിം സതിപട്ഠാനഭുത്തേ അധിപ്പേത’’ന്തി. സാമഞ്ഞഫലേ (ദീ. നി. ൧.൨൧൪; ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.൨൧൪; ദീ. നി. ടീ. ൧.൨൧൪) പന സബ്ബമ്പി ചതുബ്ബിധം സമ്പജഞ്ഞം ലബ്ഭതി യാവദേവ സാമഞ്ഞഫലവിസേസദസ്സനപരത്താ തസ്സാ ദേസനായ. സതിസമ്പയുത്തസ്സേവാതി ഇദം യഥാ സമ്പജഞ്ഞകിച്ചസ്സ പധാനതാ, ഏവം സതികിച്ചസ്സാപീതി ദസ്സനത്ഥം, ന സതിയാ സബ്ഭാവമത്തദസ്സനത്ഥം. ന ഹി കദാചി സതിരഹിതാ ഞാണപ്പവത്തി അത്ഥി. ഏതാനി പദാനീതി സമ്പജഞ്ഞപദാനി. വിഭത്താനേവാതി വിസും വിഭത്താനേവ. ഇമിനാപി സമ്പജഞ്ഞസ്സ വിയ സതിയാപി പധാനതംയേവ വിഭാവേതി.

അപരോ നയോ – ഏകോ ഭിക്ഖു ഗച്ഛന്തോ അഞ്ഞം ചിന്തേന്തോ അഞ്ഞം വിതക്കേന്തോ ഗച്ഛതി, ഏകോ കമ്മട്ഠാനം അവിസ്സജ്ജേത്വാവ ഗച്ഛതി, തഥാ ഏകോ തിട്ഠന്തോ നിസീദന്തോ സയന്തോ അഞ്ഞം ചിന്തേന്തോ അഞ്ഞം വിതക്കേന്തോ സയതി, ഏകോ കമ്മട്ഠാനം അവിസ്സജ്ജേത്വാവ സയതി, ഏത്ഥകേന പന ന പാകടം ഹോതീതി ചങ്കമനേന ദീപേന്തി. യോ ഹി ഭിക്ഖു ചങ്കമനം ഓതരിത്വാ ചങ്കമനകോടിയം ഠിതോ പരിഗ്ഗണ്ഹാതി ‘‘പാചീനചങ്കമനകോടിയം പവത്താ രൂപാരൂപധമ്മാ പച്ഛിമചങ്കമനകോടിം അപ്പത്വാ ഏത്ഥേവ നിരുദ്ധാ, പച്ഛിമചങ്കമനകോടിയം പവത്താപി പാചീനചങ്കമനകോടിം അപ്പത്വാ ഏത്ഥേവ നിരുദ്ദാ, ചങ്കമനമജ്ഝേ പവത്താ ഉഭോ കോടിയോ അപ്പത്വാ ഏത്ഥേവ നിരുദ്ധാ, ചങ്കമേ പവത്താ രൂപാരൂപധമ്മാ ഠാനം അപ്പത്വാ ഏത്ഥേവ നിരുദ്ധാ, ഠാനേ പവത്താ നിസജ്ജം, നിസജ്ജായ പവത്താ സയനം അപ്പത്വാ ഏത്ഥേവനിരുദ്ധാ’’തി, ഏവം പരിഗ്ഗണ്ഹന്തോ പരിഗ്ഗണ്ഹന്തോയേവ ചിത്തം ഭവങ്ഗം ഓതാരേതി, ഉട്ഠഹന്തോ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാവ ഉട്ഠഹതി, അയം ഭിക്ഖു ഗതാദീസു സമ്പജാനകാരീ നാമ ഹോതി, ഏവമ്പി സുത്തേ കമ്മട്ഠാനം അവിഭൂതം ഹോതി, തസ്മാ യോ ഭിക്ഖു യാവ സക്കോതി, താവ ചങ്കമിത്വാ ഠത്വാ നിസീദിത്വാ സയമാനോ ഏവം പരിഗ്ഗഹേത്വാ സയതി ‘‘കായോ അചേതനോ, മഞ്ചോ അചേതനോ, കായോ ന ജാനാതി ‘‘അഹം മഞ്ചേ സയിതോ’തി, മഞ്ചോ ന ജാനാതി ‘‘മയി കായോ സയിതോ’’തി, അചേതനോ കായോ അചേതനേ മഞ്ചേ സയിതോ’’തി, ഏവം പരിഗ്ഗണ്ഹന്തോയേവ ചിത്തം ഭവങ്ഗം ഓതാരേതി, പബുജ്ഝന്തോ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാവ പബുജ്ഝതി, അയം സുത്തേ സമ്പജാനകാരീ നാമ ഹോതീതി.

കായാദികിരിയാനിബ്ബത്തനേന തമ്മയത്താ ആവജ്ജനകിരിയാസമുട്ഠിതത്താ ച ജവനം, സബ്ബമ്പി വാ ഛദ്വാരപ്പവത്തം കിരിയാമയപവത്തം നാമ, തസ്മിം സതി ജാഗരിതം നാമ ഹോതീതി പരിഗ്ഗണ്ഹന്തോ ജാഗരിതേ സമ്പജാനകാരീ നാമ. അപിച രത്തിന്ദിവം ഛ കോട്ഠാസേ കത്വാ പഞ്ച കോട്ഠാസേ ജഗ്ഗന്തോപി ജാഗരിതേ സമ്പജാനകാരീ നാമ ഹോതി. വിമുത്തായതനസീസേന ധമ്മം ദേസേന്തോപി ബാത്തിംസതിരച്ഛാനകഥം പഹായ ദസകഥാവത്ഥുനിസ്സിതം സപ്പായകഥം കഥേന്തോപി ഭാസിതേ സമ്പജാനകാരീ നാമ. അട്ഠതിംസായ ആരമ്മണേസു ചിത്തരുചിയം മനസികാരം പവത്തേന്തോപി ദുതിയം ഝാനം സമാപന്നോപി തുണ്ഹീഭാവേ സമ്പജാനകാരീ നാമ. ദുതിയഞ്ഹി ഝാനം വചീസങ്ഖാരവിരഹതോ വിസേസതോ തുണ്ഹീഭാവോ നാമ. രൂപധമ്മസ്സേവ പവത്തിആകാരവിസേസാ അഭിക്കമാദയോതി വുത്തം ‘‘രൂപക്ഖന്ധസ്സേവ സമുദയോ ച വയോ ച നീഹരിതബ്ബോ’’തി. സേസം വുത്തനയമേവ.

ചതുസമ്പജഞ്ഞപബ്ബവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പടികൂലമനസികാരപബ്ബവണ്ണനാ

൧൧൦. പടികൂലമനസികാരവസേനാതി (ദീ. നി. ടീ. ൨.൩൭൭) ജിഗുച്ഛനീയതായ. പടികൂലമേവ പടികൂലം യോ പടികൂലസഭാവോ പടികൂലാകാരോ, തസ്സ മനസികരണവസേന. അന്തരേനപി ഹി ഭാവവാചിനം സദ്ദം ഭാവത്ഥോ വിഞ്ഞായതി യഥാ ‘‘പടസ്സ സുക്ക’’ന്തി. യസ്മാ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൧.൧൮൨-൧൮൩) വുത്തം, തസ്മാ തത്ഥ തംസംവണ്ണനായഞ്ച വുത്തനയേന വേദിതബ്ബം. വത്ഥാദീഹി പസിബ്ബകാകാരേന ബന്ധിത്വാ കതം ആവടനം പുതോളി. വിഭൂതാകാരോതി പണ്ണത്തിം സമതിക്കമിത്വാ അസുഭഭാവസ്സ ഉപട്ഠിതാകാരോ. ഇതി-സദ്ദസ്സ ആകാരത്ഥതം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഏവ’’ന്തി വത്വാ തം കാരണം സരൂപതോ ദസ്സേന്തോ ‘‘കേസാദിപരിഗ്ഗഹണേനാ’’തി ആഹ.

പടികൂലമനസികാരപബ്ബവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ധാതുമനസികാരപബ്ബവണ്ണനാ

൧൧൧. ധാതുമനസികാരവസേനാതി പഥവീധാതുആദികാ ചതസ്സോ ധാതുയോ ആരബ്ഭ പവത്തഭാവനാമനസികാരവസേന, ചതുധാതുവവത്ഥാനവസേനാതി അത്ഥോ. ധാതുമനസികാരോ ധാതുകമ്മട്ഠാനം ചതുധാതുവവത്ഥാനന്തി ഹി അത്ഥതോ ഏകം. ഗോഘാതകോതി ജീവികത്ഥായ ഗുന്നം ഘാതകോ. അന്തേവാസികോതി കമ്മകരണവസേന തസ്സ സമീപവാസീ. ഠിത-സദ്ദോ ‘‘ഠിതോ വാ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൧.൨൬൩; അ. നി. ൫.൨൮) ഠാനസങ്ഖാതഇരിയാപഥസമങ്ഗിതായ, ഠാ-സദ്ദസ്സ വാ ഗതിവിനിവത്തിഅത്ഥതായ അഞ്ഞത്ഥ ഠപേത്വാ ഗമനം സേസഇരിയാപഥസമങ്ഗിതായ ബോധകോ, ഇധ പന യഥാ തഥാ രൂപകായസ്സ പവത്തിആകാരബോധകോ അധിപ്പേതോതി ആഹ ‘‘ചതുന്നം ഇരിയാപഥാനം യേന കേനചി ആകാരേന ഠിതത്താ യഥാഠിത’’ന്തി. തത്ഥ ആകാരേനാതി ഠാനാദിനാ രൂപകായസ്സ പവത്തിആകാരേന. ഠാനാദയോ ഹി ഇരിയാപഥസങ്ഖാതായ കായികകിരിയായ പഥോ പവത്തിമഗ്ഗോതി ‘‘ഇരിയാപഥോ’’തി വുച്ചന്തി. യഥാഠിതന്തി യഥാപവത്തം. യഥാവുത്തട്ഠാനമേവേത്ഥ ‘‘പണിധാന’’ന്തി അധിപ്പേതന്തി ആഹ ‘‘യഥാഠിതത്താ ച യഥാപണിഹിത’’ന്തി. ഠിതന്തി വാ കായസ്സ ഠാനസങ്ഖാതഇരിയാപഥസമായോഗപരിദീപനം. പണിഹിതന്തി തദഞ്ഞഇരിയാപഥസമായോഗപരിദീപനം. ഠിതന്തി വാ കായസങ്ഖാതാനം രൂപധമ്മാനം തസ്മിം തസ്മിം ഖണേ സകിച്ചവസേന അവട്ഠാനപരിദീപനം. പണിഹിതന്തി പച്ചയകിച്ചവസേന തേഹി തേഹി പച്ചയേഹി പകാരതോ നിഹിതം പണിഹിതന്തി ഏവമ്പേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. പച്ചവേക്ഖതീതി പതി പതി അവേക്ഖതി, ഞാണചക്ഖുനാ വിനിബ്ഭുജിത്വാ വിസും വിസും പസ്സതി.

ഇദാനി വുത്തമേവത്ഥം ഭാവത്ഥവിഭാവനവസേന ദസ്സേതും ‘‘യഥാ ഗോഘാതകസ്സാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ പോസേന്തസ്സാതി മംസൂപചയപരിബ്രൂഹനായ കുണ്ഡകഭത്തകപ്പാസട്ഠിആദീഹി സംവഡ്ഢേന്തസ്സ. വധിതം മതന്തി ഹിംസിതം ഹുത്വാ മതം. മതന്തി ച മതമത്തം. തേനേവാഹ ‘‘താവദേവാ’’തി. ഗാവീതി സഞ്ഞാ ന അന്തരധായതി യാനി അങ്ഗപച്ചങ്ഗാനി യഥാസന്നിവിട്ഠാനി ഉപാദായ ഗാവീസമഞ്ഞാ മതമത്തായപി ഗാവിയാ, തേസം തംസന്നിവേസസ്സ അവിനട്ഠത്താ. വിലീയന്തി ഭിജ്ജന്തി വിഭുജ്ജന്തീതി ബീലാ ഭാഗാ വ-കാരസ്സ ബ-കാരം, ഇ-കാരസ്സ ഈ-കാരം കത്വാ. ബീലസോതി ബീലം ബീലം കത്വാ. വിഭജിത്വാതി അട്ഠിസങ്ഘാടതോ മംസം വിവേചേത്വാ, തതോ വാ വിവേചിതമംസം ഭാഗസോ കത്വാ. തേനേവാഹ ‘‘മംസസഞ്ഞാ പവത്തതീ’’തി. പബ്ബജിതസ്സപി അപരിഗ്ഗഹിതകമ്മട്ഠാനസ്സ. ഘനവിനിബ്ഭോഗന്തി സന്തതിസമൂഹകിച്ചഘനാനം വിനിബ്ഭുജനം വിവേചനം. ധാതുസോ പച്ചവേക്ഖതോതി ഘനവിനിബ്ഭോഗകരണേന ധാതും ധാതും പഥവീആദിധാതും വിസും വിസും കത്വാ പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ. സത്തസഞ്ഞാതി അത്താനുദിട്ഠിവസേന പവത്താ സഞ്ഞാതി വദന്തി, വോഹാരവസേന പവത്തസത്തസഞ്ഞായപി തദാ അന്തരധാനം യുത്തമേവ യാഥാവതോ ഘനവിനിബ്ഭോഗസ്സ സമ്പാദനതോ. ഏവഞ്ഹി സതി യഥാവുത്തഓപമ്മത്ഥേന ഉപമേയ്യത്ഥോ അഞ്ഞദത്ഥു സംസന്ദതി സമേതി. തേനേവാഹ ‘‘ധാതുവസേനേവ ചിത്തം സന്തിട്ഠതീ’’തി. ദക്ഖോതി ഛേകോ തംതംസമഞ്ഞായ കുസലോ, യഥാജാതേ സൂനസ്മിം നങ്ഗുട്ഠഖുരവിസാണാദിവന്തേ അട്ഠിമംസാദിഅവയവസമുദായേ അവിഭത്തേ ഗാവീസമഞ്ഞാ, ന വിഭത്തേ, വിഭത്തേ പന അട്ടിംമംസാദിഅവയവസമഞ്ഞാതി ജാനനകോ. ചതുമഹാപഥോ വിയ ചതുഇരിയാപഥോതി ഗാവിയാ ഠിതചതുമഹാപഥോ വിയ കായസ്സ പവത്തിമഗ്ഗഭൂതോ ചതുബ്ബിധോ ഇരിയാപഥോ. യസ്മാ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൧.൩൦൬) വിത്ഥാരിതാ, തസ്മാ തത്ഥ തംസംവണ്ണനായഞ്ച (വിസുദ്ധി. മഹാടീ. ൧.൩൦൬) വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാ.

ധാതുമനസികാരപബ്ബവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നവസിവഥികപബ്ബവണ്ണനാ

൧൧൨. സിവഥികായ അപവിദ്ധഉദ്ധുമാതകാദിപടിസംയുത്താനം ഓധിസോ പവത്താനം കഥാനം തദഭിധേയ്യാനഞ്ച ഉദ്ധുമാതകാദിഅസുഭഭാഗാനം സിവഥികപബ്ബാനീതി സങ്ഗീതികാരേഹി ഗഹിതസമഞ്ഞാ. തേനാഹ ‘‘സിവഥികപബ്ബേഹി വിഭജിതു’’ന്തി. ഉദ്ധം ജീവിതപരിയാദാനാതി ജീവിതക്ഖയതോ ഉപരി മരണതോ പരം. സമുഗ്ഗതേനാതി ഉട്ഠിതേന. ഉദ്ധുമാതത്താതി ഉദ്ധം ഉദ്ധം ധുമാതത്താ സൂനത്താ. സേതരത്തേഹി വിപരിഭിന്നം വിമിസ്സിതം നീലം വിനീലം, പുരിമവണ്ണവിപരിണാമഭൂതം വാ നീലംവിനീലം, വിനീലമേവ വിനീലകന്തി ക-കാരേന പദവഡ്ഢനമാഹ അനത്ഥന്തരതോ യഥാ ‘‘പീതകം ലോഹിതക’’ന്തി (ധ. സ. ൬൧൬). പടികൂലകത്താതി ജിഗുച്ഛനീയത്താ. കുച്ഛിതം വിനീലം വിനീലകന്തി കുച്ഛനത്ഥോ വാ അയം ക-കാരോതി ദസ്സേതും വുത്തം യഥാ ‘‘പാപകോ കിത്തിസദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗച്ഛതീ’’തി (ദീ. നി. ൩.൩൧൬; അ. നി. ൫.൨൧൩; മഹാവ. ൨൮൫). പരിഭിന്നട്ഠാനേഹി കാകകങ്കാദീഹി. വിസ്സന്ദമാനം പുബ്ബന്തി വിസ്സവന്തം പുബ്ബം, തഹം തഹം പഗ്ഘരന്തപുബ്ബന്തി അത്ഥോ. തഥാഭാവന്തി വിസ്സന്ദമാനപുബ്ബഭാവം.

സോ ഭിക്ഖൂതി യോ ‘‘പസ്സേയ്യ സരീരം സിവഥികായ ഛഡ്ഡിത’’ന്തി വുത്തോ, സോ ഭിക്ഖു. ഉപസംഹരതി സദിസതം. അയമ്പി ഖോതിആദി ഉപസംഹരണാകാരദസ്സനം. ആയൂതി രൂപജീവിതിന്ദ്രിയം, അരൂപജീവിതിന്ദ്രിയം പനേത്ഥ വിഞ്ഞാണഗതികമേവ. ഉസ്മാതി കമ്മജതേജോ. ഏവംപൂതികസഭാവോതി ഏവം അതിവിയ പൂതികസഭാവോ, ന ആയുആദീനം അവിഗമേ വിയ മത്തസോതി അധിപ്പായോ. ഏദിസോ ഭവിസ്സതീതി ഏവംഭാവീതി ആഹ ‘‘ഏവംഉദ്ധുമാതാദിഭേദോ ഭവിസ്സതീ’’തി.

ലുഞ്ചിത്വാ ലുഞ്ചിത്വാതി ഉപ്പാടേത്വാ ഉപ്പാടേത്വാ. സേസാവസേസമംസലോഹിതയുത്തന്തി സബ്ബസോ അഖാദിതത്താ തഹം തഹം സേസേന അപ്പാവസേസേന മംസലോഹിതേന യുത്തം. അഞ്ഞേന ഹത്ഥട്ഠികന്തി അവിസേസേന ഹത്ഥട്ഠികാനം വിപ്പകിണ്ണതാ ജോതിതാതി അനവസേസതോ തേസം വിപ്പകിണ്ണതം ദസ്സേന്തോ ‘‘ചതുസട്ഠിഭേദമ്പീ’’തിആദിമാഹ. തേരോവസ്സികാനീതി തിരോവസ്സം ഗതാനി. താനി പന സംവച്ഛരം വീതിവത്താനി ഹോന്തീതി ആഹ ‘‘അതിക്കന്തസംവച്ഛരാനീ’’തി. പുരാണതായ ഘനഭാവവിഗമേന വിചുണ്ണതാ ഇധ പൂതിഭാവോതി സോ യഥാ ഹോതി, തം ദസ്സേന്തോ ‘‘അബ്ഭോകാസേ’’തിആദിമാഹ. ഖജ്ജമാനതാദിവസേന ദുതിയസിവഥികപബ്ബാദീനം വവത്ഥിതത്ഥാ വുത്തം ‘‘ഖജ്ജമാനാദീനം വസേന യോജനാ കാതബ്ബാ’’തി.

നവസിവഥികപബ്ബവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഇമാനേവ ദ്വേതി അവധാരണേന അപ്പനാകമ്മട്ഠാനം തത്ഥ നിയമേതി അഞ്ഞപബ്ബേസു തദഭാവതോ. യതോ ഹി ഏവ-കാരോ, തതോ അഞ്ഞത്ഥ നിയമേതി, തേന പബ്ബദ്വയസ്സ വിപസ്സനാകമ്മട്ഠാനതാപി അപ്പടിസിദ്ധാതി ദട്ഠബ്ബാ അനിച്ചാദിദസ്സനതോ. സങ്ഖാരേസു ആദീനവവിഭാവനാനി സിവഥികപബ്ബാനീതി ആഹ ‘‘സിവഥികാനം ആദീനവാനുപസ്സനാവസേന വുത്തത്താ’’തി. ഇരിയാപഥപബ്ബാദീനം അനപ്പനാവഹതാ പാകടാ ഏവാതി ‘‘സേസാനി ദ്വാദസാപീ’’തി വുത്തം. യം പനേത്ഥ അത്ഥതോ അവിഭത്തം, തം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവാതി.

കായാനുപസ്സനാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

വേദനാനുപസ്സനാവണ്ണനാ

൧൧൩. സുഖം വേദനന്തി ഏത്ഥ സുഖയതീതി സുഖാ, സമ്പയുത്തധമ്മേ കായഞ്ച ലദ്ധസ്സാദേ കരോതീതി അത്ഥോ. സുട്ഠു വാ ഖാദതി, ഖനതി വാ കായികം ചേതസികഞ്ച ആബാധന്തി സുഖാ. സുകരം ഓകാസദാനം ഏതിസ്സാതി സുഖാതി അപരേ. വേദയതി ആരമ്മണരസം അനുഭവതീതി വേദനാ. വേദയമാനോതി അനുഭവമാനോ. കാമന്തിആദീസു യം വത്തബ്ബം, തം ഇരിയാപഥപബ്ബേ വുത്തമേവ. സമ്പജാനസ്സ വേദിയനം സമ്പജാനവേദിയനം.

‘‘വോഹാരമത്തം ഹോതീ’’തി ഏതേന ‘‘സുഖം വേദനം വേദയമാനോ സുഖം വേദനം വേദയാമീ’’തി ഇദം വോഹാരമത്തന്തി ദസ്സേതി. വത്ഥുആരമ്മണാതി രൂപാദിആരമ്മണാ. രൂപാദിആരമ്മണഞ്ഹി വേദനായ പവത്തിട്ഠാനതായ ‘‘വത്ഥൂ’’തി അധിപ്പേതം. അസ്സാതി ഭവേയ്യ. ധമ്മവിനിമുത്തസ്സ അഞ്ഞസ്സ കത്തു അഭാവതോ ധമ്മസ്സേവ കത്തുഭാവം ദസ്സേന്തോ ‘‘വേദനാവ വേദയതീ’’തി ആഹ. നിത്ഥുനന്തോതി. ബലവതോ വേദനാവേഗസ്സ നിരോധനേ ആദീനവം ദിസ്വാ തസ്സ അവസരദാനവസേന നിത്ഥുനന്തോ. വീരിയസമതം യോജേത്വാതി അധിവാസനവീരിയസ്സ അധിമത്തത്താ തസ്സ ഹാപനവസേന സമാധിനാ സമരസതാപാദനേന വീരിയസമതം യോജേത്വാ. സഹ പടിസമ്ഭിദാഹീതി ലോകുത്തരപടിസമ്ഭിദാഹി സഹ. ലോകിയാനമ്പി വാ സതി ഉപ്പത്തികാലേ തത്ഥ സമത്ഥതം സന്ധായാഹ ‘‘സഹ പടിസമ്ഭിദാഹീ’’തി. സമസീസീതി വാരസമസീസീ ഹുത്വാ, പച്ചവേക്ഖണവാരസ്സ അനന്തരവാരേ പരിനിബ്ബായീതി അത്ഥോ.

യഥാ ച സുഖം, ഏവം ദുക്ഖന്തി യഥാ ‘‘സുഖം വേദയതീ’’തിആദിനാ സമ്പജാനവേദിയനം സന്ധായ വുത്തം, ഏവം ദുക്ഖമ്പി. തത്ഥ ദുക്ഖയതീതി ദുക്ഖാ, സമ്പയുത്തധമ്മേ കായഞ്ച പീളേതി വിബാധതീതി അത്ഥോ. ദുട്ഠും വാ ഖാദതി, ഖനതി വാ കായികം ചേതസികഞ്ച സാതന്തി ദുക്ഖാ. ദുക്കരം ഓകാസദാനം ഏതിസ്സാതി ദുക്ഖാതി അപരേ. അരൂപകമ്മട്ഠാനന്തി അരൂപപരിഗ്ഗഹം, അരൂപധമ്മമുഖേന വിപസ്സനാഭിനിവേസന്തി അത്ഥോ. രൂപകമ്മട്ഠാനേന പന സമഥാഭിനിവേസോപി സങ്ഗയ്ഹതി, വിപസ്സനാഭിനിവേസോ പന ഇധാധിപ്പേതോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ. ‘‘രൂപപരിഗ്ഗഹോ അരൂപപരിഗ്ഗഹോതിപി ഏതദേവ വുച്ചതീ’’തി. ചതുധാതുവവത്ഥാനം കഥേസീതി ഏത്ഥാപി ‘‘യേഭുയ്യേനാ’’തി പദം ആനേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം. തദുഭയന്തി ചതുധാതുവവത്ഥാനസ്സ സങ്ഖേപവിത്ഥാരദ്വയമാഹ. സങ്ഖേപമനസികാരവസേന മഹാസതിപട്ഠാനേ, വിത്ഥാരമനസികാരവസേന രാഹുലോവാദ- (മ. നി. ൨.൧൧൫-൧൧൭) ധാതുവിഭങ്ഗാദീസു (വിഭ. ൧൭൪-൧൭൫).

യേഭുയ്യഗ്ഗഹണേന തദഞ്ഞധമ്മവസേനപി അരൂപകമ്മട്ഠാനകഥായ അത്ഥിതാ ദീപിതാതി തം വിഭാഗേന ദസ്സേതും ‘‘തിവിധോ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ അഭിനിവേസോതി അനുപ്പവേസോ, ആരമ്ഭോതി അത്ഥോ. ആരമ്ഭേ ഏവ ഹി അയം വിഭാഗോ, സമ്മസനം പന അനവസേസതോവ ധമ്മേ പരിഗ്ഗഹേത്വാ വത്തതി. പരിഗ്ഗഹിതേ രൂപകമ്മട്ഠാനേതി ഇദം രൂപമുഖേന വിപസ്സനാഭിനിവേസം സന്ധായ വുത്തം, അരൂപമുഖേന പന വിപസ്സനാഭിനിവേസോ യേഭൂയ്യേന സമഥയാനികസ്സ ഇച്ഛിതബ്ബോ, സോ ച പഠമം ഝാനങ്ഗാനി പരിഗ്ഗഹേത്വാ തതോ പരം സേസധമ്മേ പരിഗ്ഗണ്ഹാതി. പഠമാഭിനിപാതോതി സബ്ബേ ചേതസികാ ചിത്തായത്താ ചിത്തകിരിയഭാവേന വുച്ചന്തീതി ഫസ്സോ ചിത്തസ്സ പഠമാഭിനിപാതോ വുത്തോ, ഉപ്പന്നഫസ്സോ പുഗ്ഗലോ, ചിത്തചേതസികരാസി വാ ആരമ്മണേന ഫുട്ഠോ ഫസ്സസഹജാതായ വേദനായ തംസമകാലമേവ വേദേതി, ഫസ്സോ പന ഓഭാസസ്സ വിയ പദീപോ വേദനാദീനം പച്ചയവിസേസോ ഹോതീതി പുരിമകാലോ വിയ വുച്ചതി, യാ തസ്സ ആരമ്മണാഭിനിരോപനലക്ഖണതാ വുച്ചതി. ഫുസന്തോതി ആരമ്മണസ്സ ഫുസനാകാരേന. അയഞ്ഹി അരൂപധമ്മതാ ഏകദേസേന അനല്ലീയമാനോപി രൂപം വിയ ചക്ഖു, സദ്ദോ വിയ ച സോതം ചിത്തം ആരമ്മണഞ്ച ഫുസന്തോ വിയ സങ്ഘട്ടേന്തോ വിയ ച പവത്തതി. തഥാഹേസ ‘‘സങ്ഘട്ടനരസോ’’തി വുച്ചതി.

ആരമ്മണം അനുഭവന്തീതി ഇസ്സരവതായ വിസവിതായ സാമിഭാവേന ആരമ്മണരസം അനുഭവന്തീ. ഫസ്സാദീനഞ്ഹി സമ്പയുത്തധമ്മാനം ആരമ്മണേ ഏകദേസേനേവ പവത്തി ഫുസനാദിമത്തഭാവതോ, വേദനായ പന ഇട്ഠാകാരസമ്ഭോഗാദിവസേന പവത്തനതോ ആരമ്മണേ നിപ്പദേസതോ പവത്തി. ഫുസനാദിഭാവേന ഹി ആരമ്മണഗ്ഗഹണം ഏകദേസാനുഭവനം, വേദയിതാഭാവേന ഗഹണം യഥാകാമം സബ്ബാനുഭവനം ഏവസഭാവാനേവ താനി ഗഹണാനീതി ന വേദനായ വിയ ഫസ്സാദീനമ്പി യഥാസകം കിച്ചകരണേന സാമിഭാവാനുഭവനം ചോദേതബ്ബം. വിജാനന്തന്തി പരിച്ഛിന്ദനവസേന വിസേസതോ ജാനന്തം. വിഞ്ഞാണഞ്ഹി മിനിതബ്ബവത്ഥും നാളിയാ മിനന്തോ പുരിസോ വിയ ആരമ്മണം പരിച്ഛിജ്ജ വിഭാവേന്തം പവത്തതി, ന സഞ്ഞാ വിയ സഞ്ജാനനമത്തം ഹുത്വാ. തഥാ ഹി അനേന കദാചി ലക്ഖണത്തയവിഭാവനാപി ഹോതി. ഇമേസം പന ഫസ്സാദീനം തസ്സ തസ്സ പാകടഭാവോ പച്ചയവിസേസസിദ്ധസ്സ പുബ്ബാഭോഗസ്സ വസേന വേദിതബ്ബാ.

ഏവം തസ്സ തസ്സേവ പാകടഭാവേപി ‘‘സബ്ബം, ഭിക്ഖവേ, അഭിഞ്ഞേയ്യ’’ന്തി (സം. നി. ൪.൪൬; പടി. മ. ൧.൩) ‘‘സബ്ബഞ്ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അഭിജാന’’ന്തി (സം. നി. ൪.൨൬) ച ഏവമാദിവചനതോ സബ്ബേ സമ്മസനുപഗാ ധമ്മാ പരിഗ്ഗഹേതബ്ബാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘തത്ഥ യസ്സാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഫസ്സപഞ്ചമകേയേവാതി അവധാരണം തദന്തോഗധത്താ തഗ്ഗഹണേനേവ ഗഹിതത്താ ചതുന്നം അരൂപക്ഖന്ധാനം. ഫസ്സപഞ്ചമകഗ്ഗഹണഞ്ഹി തസ്സ സബ്ബചിത്തുപ്പാദസാധാരണഭാവതോ, തത്ഥ ച ഫസ്സചേതനാഗ്ഗഹണേന സബ്ബസങ്ഖാരക്ഖന്ധധമ്മസങ്ഗഹോ ചേതനാപധാനത്താ തേസം. തഥാ ഹി സുത്തന്തഭാജനീയേ സങ്ഖാരക്ഖന്ധവിഭങ്ഗേ (വിഭ. ൧൨) ‘‘ചക്ഖുസമ്ഫസ്സജാ ചേതനാ’’തിആദിനാ ചേതനാവ വിഭത്താ, ഇതരേ പന ഖന്ധാ സരൂപേനേവ ഗഹിതാ.

വത്ഥും നിസ്സിതാതി ഏത്ഥ വത്ഥു-സദ്ദോ കരജകായവിസയോതി കഥമിദം വിഞ്ഞായതീതി ആഹ ‘‘യം സന്ധായ വുത്ത’’ന്തിആദി. കത്ഥ പന വുത്തം? സാമഞ്ഞഫലേ. സോതി കരജകായോ. പഞ്ചക്ഖന്ധവിനിമുത്തം നാമരൂപം നത്ഥീതി ഇദം അധികാരവസേന വുത്തം. അഞ്ഞഥാ ഹി ഖന്ധവിനിമുത്തമ്പി നാമം അത്ഥേവാതി. അവിജ്ജാദിഹേതുകാതി അവിജ്ജാതണ്ഹുപാദാനാദിഹേതുകാ. വിപസ്സനാപടിപാടിയാ…പേ… വിചരതീതി ഇമിനാ ബലവവിപസ്സനം വത്വാ പുന തസ്സ ഉസ്സുക്കാപനം വിസേസാധിഗമനഞ്ച ദസ്സേന്തോ ‘‘സോ’’തിആദിമാഹ.

ഇധാതി ഇമിസ്സം ദുതിയസതിപട്ഠാനദേസനായം, തസ്സാ പന വേദനാനുപസ്സനാവസേന കഥേതബ്ബത്താ ഭഗവാ വേദനാവസേന കഥേസി. യഥാവുത്തേസു ച തീസു കമ്മട്ഠാനാഭിനിവേസേസു വേദനാവസേന കമ്മട്ഠാനാഭിനിവേസോ സുകരോ വേദനാനം വിഭൂതഭാവതോതി ദസ്സേതും ‘‘ഫസ്സവസേന ഹീ’’തിആദി വുത്തം. ന പാകടം ഹോതീതി ഇദം താദിസേ പുഗ്ഗലേ സന്ധായ വുത്തം, യേസം ആദിതോ വേദനാവ വിഭൂതതരാ ഹുത്വാ ഉപട്ഠാതി. ഏവഞ്ഹി യം വുത്തം ‘‘ഫസ്സോ പാകടോ ഹോതി, വിഞ്ഞാണം പാകടം ഹോതീ’’തി, തം അവിരോധിതം ഹോതി. വേദനാനം ഉപ്പത്തിപാകടതായാതി ച ഇദം സുഖദുക്ഖവേദനാനം വസേന വുത്തം. താസഞ്ഹി പവത്തി ഓളാരികാ, ന ഇതരായ. തദുഭയഗ്ഗഹണമുഖേന വാ ഗഹേതബ്ബത്താ ഇതരായപി പവത്തി വിഞ്ഞൂനം പാകടാ ഏവാതി ‘‘വേദനാന’’ന്തി അവിസേസഗ്ഗഹണം ദട്ഠബ്ബം. യദാ സുഖം ഉപ്പജ്ജതീതിആദി സുഖവേദനായ പാകടഭാവവിഭാവനം. നേവ തസ്മിം സമയേ ദുക്ഖം വേദനം വേദേതീതി തസ്മിം സുഖവേദനാസമങ്ഗിസമയേ നേവ ദുക്ഖം വേദനം വേദേതി നിരുദ്ധത്താ, അനുപ്പന്നത്താ ച യഥാക്കമം അതീതാനാഗതാനം, പച്ചുപ്പന്നായ പന അസമ്ഭവോ വുത്തോയേവ. സകിച്ചക്ഖണമത്താവട്ഠാനതോ അനിച്ചാ. സമേച്ചസമ്ഭുയ്യ പച്ചയേഹി കതത്താ സങ്ഖതാ. വത്ഥാരമ്മണാദിപച്ചയം പടിച്ച ഉപ്പന്നത്താ പടിച്ചസമുപ്പന്നാ. ഖയവയപലുജ്ജനനിരുജ്ഝനപകതിതായ ഖയധമ്മാ…പേ… നിരോധധമ്മാതി ദട്ഠബ്ബാ.

കിലേസേഹി ആമസിതബ്ബതോ ആമിസം നാമ പഞ്ച കാമഗുണാ, ആരമ്മണകരണവസേന സഹ ആമിസേഹീതി ആമിസാ. തേനാഹ ‘‘പഞ്ചകാമഗുണാമിസനിസ്സിതാ’’തി. ഇതോ പരന്തി ‘‘അത്ഥി വേദനാ’’തി ഏവമാദിപാളിം സന്ധായാഹ ‘‘കായാനുപസ്സനായം വുത്തനയമേവാ’’തി.

വേദനാനുപസ്സനാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ചിത്താനുപസ്സനാവണ്ണനാ

൧൧൪. സമ്പയോഗവസേന (ദീ. നി. ടീ. ൨.൩൮൧) പവത്തമാനേന സഹ രാഗേനാതി സരാഗം. തേനാഹ ‘‘ലോഭസഹഗത’’ന്തി. വീതരാഗന്തി. ഏത്ഥ കാമം സരാഗപദപടിയോഗിനാ വീതരാഗവസേന ഭവിതബ്ബം, സമ്മസനചാരസ്സ പന ഇധാധിപ്പേതത്താ തേഭൂമകസ്സേവ ഗഹണന്തി ‘‘ലോകിയകുസലാബ്യാകത’’ന്തി വത്വാ ‘‘ഇദം പനാ’’തിആദിനാ തമേവ അധിപ്പായം വിവരതി. സേസാനി ദ്വേ ദോസമൂലാനി, ദ്വേ മോഹമൂലാനീതി ചത്താരി അകുസലചിത്താനി. തേസഞ്ഹി രാഗേന സമ്പയോഗാഭാവതോ നത്ഥേവ സരാഗതാ, തന്നിമിത്തകതായ പന സിയാ തംസഹിതതാലേസോതി നത്ഥേവ വീതരാഗതാപീതി ദുകവിനിമുത്തതാ ഏവേത്ഥ ലബ്ഭതീതി ആഹ ‘‘നേവ പുരിമപദം, ന പച്ഛിമപദം ഭജന്തീ’’തി. യദി ഏവം പദേസികം പജാനനം ആപജ്ജതീതി? നാപജ്ജതി ദുകന്തരപരിയാപന്നത്താ തേസം. അകുസലമൂലേസു സഹ മോഹേനേവ വത്തതീതി സമോഹന്തി ആഹ ‘‘വിചികിച്ഛാസഹഗതഞ്ചേവ ഉദ്ധച്ചസഹഗതഞ്ചാ’’തി. യസ്മാ ചേത്ഥ സഹേവ മോഹേനാതി സമോഹന്തി പുരിമപദാവധാരണമ്പി ലബ്ഭതിയേവ, തസ്മാ വുത്തം ‘‘യസ്മാ പനാ’’തിആദി. യഥാ പന അതിമൂള്ഹതായ പാടിപുഗ്ഗലികനയേന സവിസേസം മോഹവന്തതായ മോമൂഹചിത്തന്തി വത്തബ്ബതോ വിചികിച്ഛുദ്ധച്ചസഹഗതദ്വയം വിസേസതോ ‘‘സമോഹ’’ന്തി വുച്ചതി, ന തഥാ സേസാകുസലചിത്താനീതി ‘‘വട്ടന്തിയേവാ’’തി വുത്തം. സമ്പയോഗവസേന ഥിനമിദ്ധേന അനുപതിതം അനുഗതന്തി ഥിനമിദ്ധാനുപതിതം പഞ്ചവിധം സസങ്ഖാരികാകുസലചിത്തം സങ്കുടിതചിത്തം. സങ്കുടിതചിത്തം നാമ ആരമ്മണേ സങ്കോചനവസേന പവത്തനതോ. പച്ചയവിസേസവസേന ഥാമജാതേന ഉദ്ധച്ചേന സഹഗതം പവത്തം സംസട്ഠന്തി ഉദ്ധച്ചസഹഗതം, അഞ്ഞഥാ സബ്ബമ്പി അകുസലചിത്തം ഉദ്ധച്ചസഹഗതമേവാതി. പസടചിത്തം നാമ സാതിസയം വിക്ഖേപവസേന പവത്തനതോ.

കിലേസവിക്ഖമ്ഭനസമത്ഥതായ വിപുലഫലതായ ദീഘസന്താനതായ ച മഹന്തഭാവം ഗതം, മഹന്തേഹി വാ ഉളാരച്ഛന്ദാദീഹി ഗതം പടിപന്നന്തി മഹഗ്ഗതം. തം പന രൂപാരൂപഭൂമികം തതോ മഹന്തസ്സ ലോകേ അഭാവതോ. തേനാഹ ‘‘രൂപാരൂപാവചര’’ന്തി. തസ്സ ചേത്ഥ പടിയോഗീ പരിത്തമേവാതി ആഹ ‘‘അമഹഗ്ഗതന്തി കാമാവചര’’ന്തി. അത്താനം ഉത്തരിതും സമത്ഥേഹി സഹ ഉത്തരേഹീതി സഉത്തരം, തപ്പടിപക്ഖേന അനുത്തരം, തദുഭയം ഉപാദായ വേദിതബ്ബന്തി ആഹ ‘‘സഉത്തരന്തി കാമാവചര’’ന്തിആദി. പടിപക്ഖവിക്ഖമ്ഭനസമത്ഥേന സമാധിനാ സമ്മദേവ ആഹിതം സമാഹിതം. തേനാഹ ‘‘യസ്സാ’’തിആദി. യസ്സാതി യസ്സ ചിത്തസ്സ. യഥാവുത്തേന സമാധിനാ ന സമാഹിതന്തി അസമാഹിതം. തേനാഹ ‘‘ഉഭയസമാധിരഹിത’’ന്തി. തദങ്ഗവിമുത്തിയാ വിമുത്തം, കാമാവചരം കുസലം. വിക്ഖമ്ഭനവിമുത്തിയാ വിമുത്തം, മഹഗ്ഗതന്തി തദുഭയം സന്ധായാഹ ‘‘തദങ്ഗവിക്ഖമ്ഭനവിമുത്തീഹി വിമുത്ത’’ന്തി. യത്ഥ തദുഭയവിമുത്തി നത്ഥി, തം ഉഭയവിമുത്തിരഹിതന്തി ഗയ്ഹമാനേ ലോകുത്തരചിത്തേപി സിയാ ആസങ്കാതി തന്നിവത്തനത്ഥം ‘‘സമുച്ഛേദ…പേ… ഓകാസോവ നത്ഥീ’’തി ആഹ. ഓകാസാഭാവോ ച സമ്മസനചാരസ്സ അധിപ്പേതത്താ വേദിതബ്ബോ. യം പനേത്ഥ അത്ഥതോ അവിഭത്തം, തം ഹേട്ഠാ വുത്തനയമേവാതി.

ചിത്താനുപസ്സനാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ധമ്മാനുപസ്സനാവണ്ണനാ

നീവരണപബ്ബവണ്ണനാ

൧൧൫. പഹാതബ്ബാദിധമ്മവിഭാഗദസ്സനവസേന പഞ്ചധാ ധമ്മാനുപസ്സനാ നിദ്ദിട്ഠാതി അയമത്ഥോ പാളിതോ ഏവ വിഞ്ഞായതീതി തമത്ഥം ഉല്ലിങ്ഗേന്തോ ‘‘പഞ്ചവിധേന ധമ്മാനുപസ്സനം കഥേതു’’ന്തി വുത്തം. യദി ഏവം കസ്മാ നീവരണാദിവസേനേവ നിദ്ദിട്ഠന്തി? വേനേയ്യജ്ഝാസയതോ. യേസഞ്ഹി വേനേയ്യാനം പഹാതബ്ബധമ്മേസു പഠമം നീവരണാനി വിഭാഗേന വത്തബ്ബാനി, തേസം വസേനേത്ഥ ഭഗവതാ പഠമം നീവരണേസു ധമ്മാനുപസ്സനാ കഥിതാ. തഥാ ഹി കായാനുപസ്സനാപി സമഥപുബ്ബങ്ഗമാ ദേസിതാ, തതോ പരിഞ്ഞേയ്യേസു ഖന്ധേസു ആയതനേസു, ഭാവേതബ്ബേസു ബോജ്ഝങ്ഗേസു പരിഞ്ഞേയാദിവിഭാഗേസു സച്ചേസു ച ഉത്തരാ ദേസനാ ദേസിതാ, തസ്മാ ചേത്ഥ സമഥഭാവനാപി യാവദേവ വിപസ്സനത്ഥം ഇച്ഛിതാ, വിപസ്സനാപധാനാ വിപസ്സനാബഹുലാ ച സതിപട്ഠാനദേസനാതി തസ്സാ വിപസ്സനാഭിനിവേസവിഭാഗേന ദേസിതഭാവം വിഭാവേന്തോ ‘‘അപിചാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഖന്ധായതനദുക്ഖസച്ചവസേന മിസ്സകപരിഗ്ഗഹകഥനം ദട്ഠബ്ബം. സഞ്ഞാസങ്ഖാരക്ഖന്ധപരിഗ്ഗഹമ്പീതി പി-സദ്ദേന സകലപഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധപരിഗ്ഗഹം സമ്പിണ്ഡേതി ഇതരേസം തദന്തോഗധത്താ. ‘‘കണ്ഹസുക്കാനം യുഗന്ധതാ നത്ഥീ’’തി പജാനനകാലേ അഭാവാ ‘‘അഭിണ്ഹസമുദാചാരവസേനാ’’തി വുത്തം. യഥാതി യേനാകാരേന. സോ പന ‘‘കാമച്ഛന്ദസ്സ ഉപ്പാദോ ഹോതീ’’തി വുത്തത്താ കാമച്ഛന്ദസ്സ കാരണാകാരോവ, അത്ഥതോ കാരണമേവാതി ആഹ ‘‘യേന കാരണേനാ’’തി. ച-സദ്ദോ വക്ഖമാനത്ഥസമുച്ചയത്ഥോ.

തത്ഥാതി ‘‘യഥാ ചാ’’തിആദിനാ വുത്തപദേ. സുഭമ്പീതി കാമച്ഛന്ദോപി. സോ ഹി അത്തനോ ഗഹണാകാരേന ‘‘സുഭ’’ന്തി വുച്ചതി, തേനാകാരേന പവത്തനകസ്സ അഞ്ഞസ്സ കാമച്ഛന്ദസ്സ നിമിത്തത്താ ‘‘സുഭനിമിത്ത’’ന്തി ച. ഇട്ഠം, ഇട്ഠാകാരേന വാ ഗയ്ഹമാനം രൂപാദി സുഭാരമ്മണം. ആകങ്ഖിതസ്സ ഹിതസുഖസ്സ അനുപായഭൂതോ മനസികാരോ അനുപായമനസികാരോ. തന്തി അയോനിസോമനസികാരം. തത്ഥാതി നിപ്ഫാദേതബ്ബേ ആരമ്മണഭൂതേ ച ദുവിധേപി സുഭനിമിത്തേ. ആഹാരോതി പച്ചയോ.

അസുഭമ്പീതി അസുഭജ്ഝാനമ്പി ഉത്തരപദലോപേന. തം പന ദസസു അവിഞ്ഞാണകാസുഭേസു, കേസാദീസു ച പവത്തം ദട്ഠബ്ബം. കേസാദീസു ഹി സഞ്ഞാ അസുഭസഞ്ഞാതി ഗിരിമാനന്ദസുത്തേ (അ. നി. ൧൦.൬൦) വുത്താതി. ഏത്ഥ ച ചതുബ്ബിധസ്സ അയോനിസോമനസികാരസ്സ യോനിസോമനസികാരസ്സ ച ഗഹണം നിരവസേസദസ്സനത്ഥം കതന്തി ദട്ഠബ്ബം. തേസു പന അസുഭേ ‘‘സുഭ’’ന്തി, ‘‘അസുഭ’’ന്തി ച മനസികാരോ ഇധാധിപ്പേതോ, തദനുകൂലത്താ വാ ഇതരേപീതി.

ഏകാദസസു (അ. നി. ടീ. ൧.൧.൧൬) അസുഭേസു പടികൂലാകാരസ്സ ഉഗ്ഗണ്ഹനം, യഥാ വാ തത്ഥ ഉഗ്ഗഹനിമിത്തം ഉപ്പജ്ജതി, തഥാ പടിപത്തി അസുഭനിമിത്തസ്സ ഉഗ്ഗഹോ. ഉപചാരപ്പനാവഹായ അസുഭഭാവനായ അനുയുഞ്ജനം അസുഭഭാവനാനുയോഗോ. ഭോജനേ മത്തഞ്ഞുനോ ഥിനമിദ്ധാഭിഭവാഭാവാ ഓതാരം അലഭമാനോ കാമച്ഛന്ദോ പഹീയതീതി വദന്തി. ഭോജനനിസ്സിതം പന ആഹാരേ പടികൂലസഞ്ഞം, തബ്ബിപരിണാമസ്സ, തദാധാരസ്സ, തസ്സ ച ഉദരിയഭൂതസ്സ അസുഭതാദസ്സനം, കായസ്സ ആഹാരട്ഠിതികതാദസ്സനഞ്ച യോ സമ്മദേവ ജാനാതി, സോ വിസേസതോ ഭോജനേ മത്തഞ്ഞൂ നാമ, തസ്സ ച കാമച്ഛന്ദോ പഹീയതേവ. അസുഭകമ്മികതിസ്സത്ഥേരോ ദന്തട്ഠിദസ്സാവീ. അഭിധമ്മപരിയായേന (ധ. സ. ൧൧൫൯, ൧൫൦൩) സബ്ബോപി ലോഭോ കാമച്ഛന്ദനീവരണന്തി ആഹ ‘‘അരഹത്തമഗ്ഗേനാ’’തി.

പടിഘമ്പി പുരിമുപ്പന്നം പടിഘനിമിത്തം പരതോ ഉപ്പജ്ജനകപടിഘസ്സ കാരണന്തി കത്വാ. മേജ്ജതി ഹിതഫരണവസേന സിനിയ്ഹതീതി മിത്തോ, തസ്മിം മിത്തേ ഭവാ, മിത്തസ്സ വാ ഏസാതി മേത്താ, തസ്സാ മേത്തായ.

മേത്തായനസ്സ സത്തേസു ഹിതഫരണസ്സ ഉപ്പാദനം പവത്തനം മേത്താനിമിത്തസ്സ ഉഗ്ഗഹോ. ഓധിസകഅനോധിസകദിസാഫരണാനന്തി അത്തഅതിപിയസഹായമജ്ഝത്തവേരീവസേന ഓധിസകതാ, സീമാസമ്ഭേദേ കതേ അനോധിസകതാ, ഏകാദിദിസാഫരണവസേന ദിസാഫരണതാ മേത്തായ ഉഗ്ഗഹണേ വേദിതബ്ബാ. വിഹാരരച്ഛാഗാമാദിവസേന വാ ഓധിസകദിസാഫരണം, വിഹാരാദിഉദ്ദേസരഹിതം പുരത്ഥിമാദിദിസാവസേന അനോധിസകദിസാഫരണന്തി ഏവം വാ ദ്വിധാ ഉഗ്ഗഹണം സന്ധായ ‘‘ഓധിസകഅനോധിസകദിസാഫരണാന’’ന്തി വുത്തം. ഉഗ്ഗഹോ ച യാവ ഉപചാരാ ദട്ഠബ്ബോ, ഉഗ്ഗഹിതായ ആസേവനാ ഭാവനാ. തത്ഥ ‘‘സബ്ബേ സത്താ, പാണാ, ഭൂതാ, പുഗ്ഗലാ, അത്തഭാവപരിയാപന്നാ’’തി ഏതേസം വസേന പഞ്ചവിധാ, ഏകേകസ്മിം ‘‘അവേരാ ഹോന്തു, അബ്യാപജ്ജാ, അനീഘാ, സുഖീ അത്താനം പരിഹരന്തൂ’’തി ചതുധാ പവത്തിതോ വീസതിവിധാ അനോധിസകഫരണാ മേത്താ, ‘‘സബ്ബാ ഇത്ഥിയോ, പുരിസാ, അരിയാ, അനരിയാ, ദേവാ, മനുസ്സാ, വിനിപാതികാ’’തി സത്തോധികരണവസേന പവത്താ സത്തവിധാ അട്ഠവീസതിവിധാ വാ, ദസഹി ദിസാഹി ദിസോധികരണവസേന പവത്താ ദസവിധാ ച, ഏകേകായ വാ ദിസായ സത്താദിഇത്ഥാദിഅവേരാദിഭേദേന അസീതാധികചതുസതപ്പഭേദാ ച ഓധിഭോഫരണാ വേദിതബ്ബാ.