൧. മൂലപരിയായസുത്തവണ്ണനാ

അബ്ഭന്തരനിദാനവണ്ണനാ

൧. ഏവം ബാഹിരനിദാനേ വത്തബ്ബം അതിദിസിത്വാ ഇദാനി അഭന്തരനിദാനം ആദിതോ പട്ഠായ സംവണ്ണേതും ‘‘യം പനേത’’ന്തിആദി വുത്തം. തത്ഥ യസ്മാ സംവണ്ണനം കരോന്തേന സംവണ്ണേതബ്ബേ ധമ്മേ പദവിഭാഗം പദത്ഥഞ്ച ദസ്സേത്വാ തതോ പരം പിണ്ഡത്താദിദസ്സനവസേന സംവണ്ണനാ കാതബ്ബാ, തസ്മാ പദാനി താവ ദസ്സേന്തോ ‘‘ഏവന്തി നിപാതപദ’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ പദവിഭാഗോതി പദാനം വിസേസോ, ന പദവിഗ്ഗഹോ. അഥ വാ പദാനി ച പദവിഭാഗോ ച പദവിഭാഗോ, പദവിഗ്ഗഹോ ച പദവിഭാഗോ ച പദവിഭാഗോതി വാ ഏകസേസവസേന പദപദവിഗ്ഗഹാ പദവിഭാഗസദ്ദേന വുത്താതി വേദിതബ്ബം. തത്ഥ പദവിഗ്ഗഹോ ‘‘സുഭഗഞ്ച തം വനഞ്ചാതി സുഭഗവനം, സാലാനം രാജാ, സാലോ ച സോ രാജാ ച ഇതിപി സാലരാജാ’’തിആദിവസേന സമാസപദേസു ദട്ഠബ്ബോ.

അത്ഥതോതി പദത്ഥതോ. തം പന പദത്ഥം അത്ഥുദ്ധാരക്കമേന പഠമം ഏവംസദ്ദസ്സ ദസ്സേന്തോ ‘‘ഏവം-സദ്ദോ താവാ’’തിആദിമാഹ. അവധാരണാദീതി ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദേന ഇദമത്ഥപുച്ഛാപരിമാണാദിഅത്ഥാനം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. തഥാ ഹി ‘‘ഏവംഗതാനി പുഥുസിപ്പായതനാനി (ദീ. നി. ൧.൧൬൩), ഏവവിധോ ഏവമാകാരോ’’തി ച ആദീസു ഇദം-സദ്ദസ്സ അത്ഥേ ഏവം-സദ്ദോ. ഗത-സദ്ദോ ഹി പകാരപരിയായോ, തഥാ വിധാകാര-സദ്ദാ ച. തഥാ ഹി വിധയുത്തഗത-സദ്ദേ ലോകിയാ പകാരത്ഥേ വദന്തി. ‘‘ഏവം സു തേ സുന്ഹാതാ സുവിലിത്താ കപ്പിതകേസമസ്സൂ ആമുക്കമണികുണ്ഡലാഭരണാ ഓദാതവത്ഥവസനാ പഞ്ചഹി കാമഗുണേഹി സമപ്പിതാ സമങ്ഗീഭൂതാ പരിചാരേന്തി, സേയ്യഥാപി ത്വം ഏതരഹി സാചരിയകോതി. നോ ഹിദം, ഭോ ഗോതമാ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൧.൨൮൬) പുച്ഛായം. ‘‘ഏവംലഹുപരിവത്തം (അ. നി. ൧.൪൮) ഏവമായുപരിയന്തോ’’തി (പാരാ. ൧൨) ച ആദീസു പരിമാണേ.

നനു ച ‘‘ഏവം സു തേ സുന്ഹാതാ സുവിലിത്താ, ഏവമായുപരിയന്തോ’’തി ഏത്ഥ ഏവം-സദ്ദേന പുച്ഛനാകാരപരിമാണാകാരാനം വുത്തത്താ ആകാരത്ഥോ ഏവ ഏവം-സദ്ദോതി? ന, വിസേസസബ്ഭാവതോ. ആകാരമത്തവാചകോ ഹി ഏവം-സദ്ദോ ആകാരത്ഥോതി അധിപ്പേതോ യഥാ ‘‘ഏവം ബ്യാ ഖോ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൨൩൪, ൩൯൬), ന പന ആകാരവിസേസവാചകോ. ഏവഞ്ച കത്വാ ‘‘ഏവം ജാതേന മച്ചേനാ’’തിആദീനി ഉപമാദിഉദാഹരണാനി ഉപപന്നാനി ഹോന്തി. തഥാ ഹി ‘‘യഥാപി…പേ… ബഹു’’ന്തി (ധ. പ. ൫൩) ഏത്ഥ പുപ്ഫരാസിട്ഠാനിയതോ മനുസ്സൂപപത്തി-സപ്പുരിസൂപനിസ്സയ-സദ്ധമ്മസ്സവന-യോനിസോമനസികാര- ഭോഗസമ്പത്തി-ആദിദാനാദി-പുഞ്ഞകിരിയഹേതുസമുദായതോ സോഭാ-സുഗന്ധതാദിഗുണയോഗതോ മാലാഗുണസദിസിയോ പഹൂതാ പുഞ്ഞകിരിയാ മരിതബ്ബസഭാവതായ മച്ചേന സത്തേന കത്തബ്ബാതി ജോതിതത്താ പുപ്ഫരാസിമാലാഗുണാവ ഉപമാ, തേസം ഉപമാകാരോ യഥാ-സദ്ദേന അനിയമതോ വുത്തോതി ‘‘ഏവം-സദ്ദോ ഉപമാകാരനിഗമനത്ഥോ’’തി വത്തും യുത്തം. സോ പന ഉപമാകാരോ നിയമിയമാനോ അത്ഥതോ ഉപമാവ ഹോതീതി ആഹ ‘‘ഉപമായം ആഗതോ’’തി. തഥാ ‘‘ഏവം ഇമിനാ ആകാരേന അഭിക്കമിതബ്ബ’’ന്തിആദിനാ ഉപദിസിയമാനായ സമണസാരുപ്പായ ആകപ്പസമ്പത്തിയാ യോ തത്ഥ ഉപദിസനാകാരോ, സോ അത്ഥതോ ഉപദേസോ ഏവാതി വുത്തം ‘‘ഏവം തേ…പേ… ഉപദേസേ’’തി. തഥാ ‘‘ഏവമേതം ഭഗവാ, ഏവമേതം സുഗതാ’’തി ഏത്ഥ ച ഭഗവതാ യഥാവുത്തമത്ഥം അവിപരീതതോ ജാനന്തേഹി കതം തത്ഥ സംവിജ്ജമാനഗുണാനം പകാരേഹി ഹംസനം ഉദഗ്ഗതാകരണം സമ്പഹംസനം. യോ തത്ഥ സമ്പഹംസനാകാരോതി യോജേതബ്ബം.

ഏവമേവം പനായന്തി ഏത്ഥ ഗരഹണാകാരോതി യോജേതബ്ബം, സോ ച ഗരഹണാകാരോ ‘‘വസലീ’’തിആദിഖുംസനസദ്ദസന്നിധാനതോ ഇധ ഏവം-സദ്ദേന പകാസിതോതി വിഞ്ഞായതി. യഥാ ചേത്ഥ, ഏവം ഉപമാകാരാദയോപി ഉപമാദിവസേന വുത്താനം പുപ്ഫരാസിആദിസദ്ദാനം സന്നിധാനതോ ദട്ഠബ്ബം. ഏവം, ഭന്തേതി പന ധമ്മസ്സ സാധുകം സവനമനസികാരേ സന്നിയോജിതേഹി ഭിക്ഖൂഹി അത്തനോ തത്ഥ ഠിതഭാവസ്സ പടിജാനനവസേന വുത്തത്താ ഏത്ഥ ഏവം-സദ്ദോ വചനസമ്പടിച്ഛനത്ഥോ വുത്തോ. തേന ഏവം, ഭന്തേ സാധു, ഭന്തേ, സുട്ഠു, ഭന്തേതി വുത്തം ഹോതി. ഏവഞ്ച വദേഹീതി ‘‘യഥാഹം വദാമി, ഏവം സമണം ആനന്ദം വദേഹീ’’തി യോ ഏവം വദനാകാരോ ഇദാനി വത്തബ്ബോ. സോ ഏവംസദ്ദേന നിദസ്സീയതീതി ‘‘നിദസ്സനേ’’തി വുത്തോതി. ഏവം നോതി ഏത്ഥാപി തേസം യഥാവുത്തധമ്മാനം അഹിതദുക്ഖാവഹഭാവേ സന്നിട്ഠാനജനനത്ഥം അനുമതിഗഹണവസേന ‘‘സംവത്തന്തി വാ നോ വാ, കഥം വോ ഏത്ഥ ഹോതീ’’തി പുച്ഛായ കതായ ‘‘ഏവം നോ ഏത്ഥ ഹോതീ’’തി വുത്തത്താ തദാകാരസന്നിട്ഠാനം ഏവം-സദ്ദേന വിഭാവിതന്തി വിഞ്ഞായതി. സോ പന തേസം ധമ്മാനം അഹിതായ ദുക്ഖായ സംവത്തനാകാരോ നിയമിയമാനോ അവധാരണത്ഥോ ഹോതീതി ആഹ ‘‘ഏവം നോ ഏത്ഥ ഹോതീതിആദീസു അവധാരണേ’’തി.

നാനാനയനിപുണന്തി ഏകത്തനാനത്തഅബ്യാപാരഏവംധമ്മതാസങ്ഖാതാ, നന്ദിയാവത്തതിപുക്ഖലസീഹവിക്കീളിതഅങ്കുസദിസാലോചനസങ്ഖാതാ വാ ആധാരാദിഭേദവസേന നാനാവിധാ നയാ നാനാനയാ, നയാ വാ പാളിഗതിയോ, താ ച പഞ്ഞത്തിഅനുപഞ്ഞത്തിആദിവസേന സംകിലേസഭാഗിയാദിലോകിയാദിതദുഭയവോമിസ്സകാദിവസേന കുസലാദിവസേന ഖന്ധാദിവസേന സങ്ഗഹാദിവസേന സമയവിമുത്താദിവസേന ഠപനാദിവസേന കുസലമൂലാദിവസേന തികപ്പട്ഠാനാദിവസേന ച നാനപ്പകാരാതി നാനാനയാ. തേഹി നിപുണം സണ്ഹം സുഖുമന്തി നാനാനയനിപുണം. ആസയോവ അജ്ഝാസയോ, തേ ച സസ്സതാദിഭേദേന, തത്ഥ ച അപ്പരജക്ഖതാദിഭേദേന അനേകേ, അത്തജ്ഝാസയാദയോ ഏവ വാ സമുട്ഠാനം ഉപ്പത്തിഹേതു ഏതസ്സാതി അനേകജ്ഝാസയസമുട്ഠാനം. അത്ഥബ്യഞ്ജനസമ്പന്നന്തി അത്ഥബ്യഞ്ജനപരിപുണ്ണം ഉപനേതബ്ബാഭാവതോ, സങ്കാസനപകാസന-വിവരണ-വിഭജന-ഉത്താനീകരണ-പഞ്ഞത്തിവസേന ഛഹി അത്ഥപദേഹി, അക്ഖര-പദബ്യഞ്ജനാകാരനിരുത്തിനിദ്ദേസവസേന ഛഹി ബ്യഞ്ജനപദേഹി ച സമന്നാഗതന്തി വാ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

വിവിധപാടിഹാരിയന്തി ഏത്ഥ പാടിഹാരിയപദസ്സ വചനത്ഥം (ഉദാ. അട്ഠ. ൧; ഇതിവു. അട്ഠ. നിദാനവണ്ണനാ; സം. നി. ടീ. ൧.൧.൧ ദേവതാസംയുത്ത) ‘‘പടിപക്ഖഹരണതോ, രാഗാദികിലേസാപനയനതോ ച പാടിഹാരിയ’’ന്തി വദന്തി, ഭഗവതോ പന പടിപക്ഖാ രാഗാദയോ ന സന്തി, യേ ഹരിതബ്ബാ. പുഥുജ്ജനാനമ്പി വിഗതൂപക്കിലേസേ അട്ഠഗുണസമന്നാഗതേ ചിത്തേ ഹതപടിപക്ഖേ ഇദ്ധിവിധം പവത്തതി, തസ്മാ തത്ഥ പവത്തവോഹാരേന ച ന സക്കാ ഇധ ‘‘പാടിഹാരിയ’’ന്തി വത്തും. സചേ പന മഹാകാരുണികസ്സ ഭഗവതോ വേനേയ്യഗതാ ച കിലേസാ പടിപക്ഖാ, തേസം ഹരണതോ ‘‘പാടിഹാരിയ’’ന്തി വുത്തം, ഏവം സതി യുത്തമേതം. അഥ വാ ഭഗവതോ ച സാസനസ്സ ച പടിപക്ഖാ തിത്ഥിയാ, തേസം ഹരണതോ പാടിഹാരിയം. തേ ഹി ദിട്ഠിഹരണവസേന ദിട്ഠിപകാസനേ അസമത്ഥഭാവേന ച ഇദ്ധിആദേസനാനുസാസനീഹി ഹരിതാ അപനീതാ ഹോന്തീതി. ‘‘പടീ’’തി വാ അയം സദ്ദോ ‘‘പച്ഛാ’’തി ഏതസ്സ അത്ഥം ബോധേതി ‘‘തസ്മിം പടിപവിട്ഠമ്ഹി, അഞ്ഞോ ആഗഞ്ഛി ബ്രാഹ്മണോ’’തിആദീസു (സു. നി. ൯൮൫; ചൂളനി. ൪) വിയ, തസ്മാ സമാഹിതേ ചിത്തേ വിഗതൂപക്കിലേസേ ച കതകിച്ചേന പച്ഛാ ഹരിതബ്ബം പവത്തേതബ്ബന്തി പാടിഹാരിയം, അത്തനോ വാ ഉപക്കിലേസേസു ചതുത്ഥജ്ഝാനമഗ്ഗേഹി ഹരിതേസു പച്ഛാ ഹരണം പാടിഹാരിയം, ഇദ്ധിആദേസനാനുസാസനിയോ ച വിഗതൂപക്കിലേസേന കതകിച്ചേന ച സത്തഹിതത്ഥം പുന പവത്തേതബ്ബാ, ഹരിതേസു ച അത്തനോ ഉപക്കിലേസേസു പരസത്താനം ഉപകിലേസഹരണാനി ഹോന്തീതി പാടിഹാരിയാനി ഭവന്തി. പാടിഹാരിയമേവ പാടിഹാരിയം, പാടിഹാരിയേ വാ ഇദ്ധിആദേസനാനുസാസനിസമുദായേ ഭവം ഏകമേകം പാടിഹാരിയന്തി വുച്ചതി. പാടിഹാരിയം വാ ചതുത്ഥജ്ഝാനം മഗ്ഗോ ച പടിപക്ഖഹരണതോ, തത്ഥ ജാതം, തസ്മിം വാ നിമിത്തഭൂതേ, തതോ വാ ആഗതന്തി പാടിഹാരിയം. തസ്സ പന ഇദ്ധിആദിഭേദേന വിസയഭേദേന ച ബഹുവിധസ്സ ഭഗവതോ ദേസനായം ലബ്ഭമാനത്താ ആഹ ‘‘വിവിധപാടിഹാരിയ’’ന്തി.

ന അഞ്ഞഥാതി ഭഗവതോ സമ്മുഖാ സുതാകാരതോ ന അഞ്ഞഥാതി അത്ഥോ, ന പന ഭഗവതോ ദേസിതാകാരതോ. അചിന്തേയ്യാനുഭാവാ ഹി ഭഗവതോ ദേസനാ. ഏവഞ്ച കത്വാ ‘‘സബ്ബപ്പകാരേന കോ സമത്ഥോ വിഞ്ഞാതു’’ന്തി ഇദം വചനം സമത്ഥിതം ഭവതി, ധാരണബലദസ്സനഞ്ച ന വിരുജ്ഝതി സുതാകാരാവിരജ്ഝനസ്സ അധിപ്പേതത്താ. ന ഹേത്ഥ അത്ഥന്തരതാപരിഹാരോ ദ്വിന്നമ്പി അത്ഥാനം ഏകവിസയത്താ. ഇതരഥാ ഥേരോ ഭഗവതോ ദേസനായ സബ്ബഥാ പടിഗ്ഗഹണേ സമത്ഥോ അസമത്ഥോ ചാതി ആപജ്ജേയ്യാതി.

‘‘യോ പരോ ന ഹോതി, സോ അത്താ’’തി ഏവം വുത്തായ നിയകജ്ഝത്തസങ്ഖാതായ സസന്തതിയാ വത്തനതോ തിവിധോപി മേ-സദ്ദോ കിഞ്ചാപി ഏകസ്മിംയേവ അത്ഥേ ദിസ്സതി, കരണസമ്പദാനസാമിനിദ്ദേസവസേന പന വിജ്ജമാനം ഭേദം സന്ധായാഹ ‘‘മേ-സദ്ദോ തീസു അത്ഥേസു ദിസ്സതീ’’തി.

കിഞ്ചാപി ഉപസഗ്ഗോ കിരിയം വിസേസേതി, ജോതകഭാവതോ പന സതിപി തസ്മിം സുതസദ്ദോ ഏവ തം തമത്ഥം വദതീതി അനുപസഗ്ഗസ്സ സുതസദ്ദസ്സ അത്ഥുദ്ധാരേ സഉപസഗ്ഗസ്സ ഗഹണം ന വിരുജ്ഝതീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘സഉപസഗ്ഗോ ച അനുപസഗ്ഗോ ചാ’’തിആദിമാഹ. അസ്സാതി സുതസദ്ദസ്സ. കമ്മഭാവസാധനാനി ഇധ സുതസദ്ദേ സമ്ഭവന്തീതി വുത്തം ‘‘ഉപധാരിതന്തി വാ ഉപധാരണന്തി വാ അത്ഥോ’’തി. മയാതി അത്ഥേ സതീതി യദാ മേ-സദ്ദസ്സ കത്തുവസേന കരണനിദ്ദേസോ, തദാതി അത്ഥോ. മമാതി അത്ഥേ സതീതി യദാ സമ്ബന്ധവസേന സാമിനിദ്ദേസോ, തദാ.

സുത-സദ്ദസന്നിധാനേ പയുത്തേന ഏവം-സദ്ദേന സവനകിരിയാജോതകേന ഭവിതബ്ബന്തി വുത്തം ‘‘ഏവന്തി സോതവിഞ്ഞാണാദിവിഞ്ഞാണകിച്ചനിദസ്സന’’ന്തി. ആദി-സദ്ദേന സമ്പടിച്ഛനാദീനം പഞ്ചദ്വാരികവിഞ്ഞാണാനം തദഭിനീഹടാനഞ്ച മനോദ്വാരികവിഞ്ഞാണാനം ഗഹണം വേദിതബ്ബം. സബ്ബേസമ്പി വാക്യാനം ഏവ-കാരത്ഥസഹിതത്താ ‘‘സുത’’ന്തി ഏതസ്സ സുതമേവാതി അയമത്ഥോ ലബ്ഭതീതി ആഹ ‘‘അസ്സവനഭാവപടിക്ഖേപതോ’’തി. ഏതേന അവധാരണേന നിരാസങ്കതം ദസ്സേതി. യഥാ ച സുതം സുതമേവാതി നിയമേതബ്ബം, തം സമ്മാ സുതം ഹോതീതി ആഹ ‘‘അനൂനാനധികാവിപരീതഗ്ഗഹണനിദസ്സന’’ന്തി. അഥ വാ സദ്ദന്തരത്ഥാപോഹനവസേന സദ്ദോ അത്ഥം വദതീതി സുതന്തി അസുതം ന ഹോതീതി അയമേതസ്സ അത്ഥോതി വുത്തം ‘‘അസ്സവനഭാവപടിക്ഖേപതോ’’തി. ഇമിനാ ദിട്ഠാദിവിനിവത്തനം കരോതി. ഇദം വുത്തം ഹോതി ‘‘ന ഇദം മയാ ദിട്ഠം, ന സയമ്ഭുഞാണേന സച്ഛികതം, അഥ ഖോ സുതം, തഞ്ച ഖോ സമ്മദേവാ’’തി. തേനേവാഹ – ‘‘അനൂനാനധികാവിപരീതഗ്ഗഹണനിദസ്സന’’ന്തി. അവധാരണത്ഥേ വാ ഏവം-സദ്ദേ അയമത്ഥയോജനാ കരീയതീതി തദപേക്ഖസ്സ സുത-സദ്ദസ്സ അയമത്ഥോ വുത്തോ ‘‘അസ്സവനഭാവപടിക്ഖേപതോ’’തി. തേനേവാഹ ‘‘അനൂനാനധികാവിപരീതഗ്ഗഹണനിദസ്സന’’ന്തി. സവനസദ്ദോ ചേത്ഥ കമ്മത്ഥോ വേദിതബ്ബോ ‘‘സുയ്യതീ’’തി.

ഏവം സവനഹേതുസുണന്തപുഗ്ഗലസവനവിസേസവസേന പദത്തയസ്സ ഏകേന പകാരേന അത്ഥയോജനം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി പകാരന്തരേഹിപി തം ദസ്സേതും ‘‘തഥാ ഏവ’’ന്തിആദി വുത്തം. തത്ഥ തസ്സാതി യാ സാ ഭഗവതോ സമ്മുഖാ ധമ്മസ്സവനാകാരേന പവത്താ മനോദ്വാരവിഞ്ഞാണവീഥി, തസ്സാ. സാ ഹി നാനപ്പകാരേന ആരമ്മണേ പവത്തിതും സമത്ഥാ. തഥാ ച വുത്തം ‘‘സോതദ്വാരാനുസാരേനാ’’തി. നാനപ്പകാരേനാതി വക്ഖമാനാനം അനേകവിഹിതാനം ബ്യഞ്ജനത്ഥഗ്ഗഹണാനം നാനാകാരേന. ഏതേന ഇമിസ്സാ യോജനായ ആകാരത്ഥോ ഏവം-സദ്ദോ ഗഹിതോതി ദീപേതി. പവത്തിഭാവപ്പകാസനന്തി പവത്തിയാ അത്ഥിഭാവപ്പകാസനം. സുതന്തി ധമ്മപ്പകാസനന്തി യസ്മിം ആരമ്മണേ വുത്തപ്പകാരാ വിഞ്ഞാണവീഥി നാനപ്പകാരേന പവത്താ, തസ്സ ധമ്മത്താ വുത്തം, ന സുതസദ്ദസ്സ ധമ്മത്ഥത്താ. വുത്തസ്സേവത്ഥസ്സ പാകടീകരണം ‘‘അയഞ്ഹേത്ഥാ’’തിആദി. തത്ഥ വിഞ്ഞാണവീഥിയാതി കരണത്ഥേ കരണവചനം. മയാതി കത്തുഅത്ഥേ.

ഏവന്തി നിദ്ദിസിതബ്ബപ്പകാസനന്തി നിദസ്സനത്ഥം ഏവം-സദ്ദം ഗഹേത്വാ വുത്തം നിദസ്സേതബ്ബസ്സ നിദ്ദിസിതബ്ബത്താഭാവാഭാവതോ. തേന ഏവം-സദ്ദേന സകലമ്പി സുത്തം പച്ചാമട്ഠന്തി ദസ്സേതി. സുത-സദ്ദസ്സ കിരിയാസദ്ദത്താ സവനകിരിയായ ച സാധാരണവിഞ്ഞാണപബന്ധപടിബദ്ധത്താ തത്ഥ ച പുഗ്ഗലവോഹാരോതി വുത്തം ‘‘സുതന്തി പുഗ്ഗലകിച്ചപ്പകാസന’’ന്തി. ന ഹി പുഗ്ഗലവോഹാരരഹിതേ ധമ്മപബന്ധേ സവനകിരിയാ ലബ്ഭതീതി.

യസ്സ ചിത്തസന്താനസ്സാതിആദിപി ആകാരത്ഥമേവ ഏവം-സദ്ദം ഗഹേത്വാ പുരിമയോജനായ അഞ്ഞഥാ അത്ഥയോജനം ദസ്സേതും വുത്തം. തത്ഥ ആകാരപഞ്ഞത്തീതി ഉപാദാപഞ്ഞത്തി ഏവ ധമ്മാനം പവത്തിആകാരൂപാദാനവസേന തഥാ വുത്താ. സുതന്തി വിസയനിദ്ദേസോതി സോതബ്ബഭൂതോ ധമ്മോ സവനകിരിയാകത്തുപുഗ്ഗലസ്സ സവനകിരിയാവസേന പവത്തിട്ഠാനന്തി കത്വാ വുത്തം. ചിത്തസന്താനവിനിമുത്തസ്സ പരമത്ഥതോ കസ്സചി കത്തു അഭാവേപി സദ്ദവോഹാരേന ബുദ്ധിപരികപ്പിതഭേദവചനിച്ഛായ ചിത്തസന്താനതോ അഞ്ഞം വിയ തംസമങ്ഗിം കത്വാ വുത്തം ‘‘ചിത്തസന്താനേന തംസമങ്ഗിനോ’’തി. സവനകിരിയാവിസയോപി സോതബ്ബധമ്മോ സവനകിരിയാവസേന പവത്തചിത്തസന്താനസ്സ ഇധ പരമത്ഥതോ കത്തുഭാവതോ, സവനവസേന ചിത്തപ്പവത്തിയാ ഏവ വാ സവനകിരിയാഭാവതോ തംകിരിയാകത്തു ച വിസയോ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘തംസമങ്ഗിനോ കത്തുവിസയേ’’തി. സുതാകാരസ്സ ച ഥേരസ്സ സമ്മാനിച്ഛിതഭാവതോ ആഹ ‘‘ഗഹണസന്നിട്ഠാന’’ന്തി. ഏതേന വാ അവധാരണത്ഥം ഏവം-സദ്ദം ഗഹേത്വാ അയമത്ഥയോജനാ കതാതി ദട്ഠബ്ബം.

പുബ്ബേ സുതാനം നാനാവിഹിതാനം സുത്തസങ്ഖാതാനം അത്ഥബ്യഞ്ജനാനം ഉപധാരിതരൂപസ്സ ആകാരസ്സ നിദസ്സനസ്സ, അവധാരണസ്സ വാ പകാസനസഭാവോ ഏവം-സദ്ദോതി തദാകാരാദിഉപധാരണസ്സ പുഗ്ഗലപഞ്ഞത്തിയാ ഉപാദാനഭൂതധമ്മപബന്ധബ്യാപാരതായ വുത്തം – ‘‘ഏവന്തി പുഗ്ഗലകിച്ചനിദ്ദേസോ’’തി. സവനകിരിയാ പന പുഗ്ഗലവാദിനോപി വിഞ്ഞാണനിരപേക്ഖാ നത്ഥീതി വിസേസതോ വിഞ്ഞാണബ്യാപാരോതി ആഹ ‘‘സുതന്തി വിഞ്ഞാണകിച്ചനിദ്ദേസോ’’തി. ‘‘മേ’’തി സദ്ദപ്പവത്തിയാ ഏകന്തേനേവ സത്തവിസയത്താ വിഞ്ഞാണകിച്ചസ്സ ച തത്ഥേവ സമോദഹിതബ്ബതോ ‘‘മേതി ഉഭയകിച്ചയുത്തപുഗ്ഗലനിദ്ദേസോ’’തി വുത്തം. അവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തിവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തിസഭാവാ യഥാക്കമം ഏവം-സദ്ദ – സുത-സദ്ദാനം അത്ഥാതി തേ തഥാരൂപ-പഞ്ഞത്തി-ഉപാദാനഭൂത-ധമ്മപബന്ധബ്യാപാരഭാവേന ദസ്സേന്തോ ആഹ – ‘‘ഏവന്തി പുഗ്ഗലകിച്ചനിദ്ദേസോ, സുതന്തി വിഞ്ഞാണകിച്ചനിദ്ദേസോ’’തി. ഏത്ഥ ച കരണകിരിയാകത്തുകമ്മവിസേസപ്പകാസനവസേന പുഗ്ഗലബ്യാപാരവിസയപുഗ്ഗലബ്യാപാരനിദസ്സനവസേന ഗഹണാകാരഗാഹകതബ്ബിസയവിസേസനിദ്ദേസവസേന കത്തുകരണബ്യാപാരകത്തുനിദ്ദേസവസേന ച ദുതിയാദയോ ചതസ്സോ അത്ഥയോജനാ ദസ്സിതാതി ദട്ഠബ്ബം.

സബ്ബസ്സപി സദ്ദാധിഗമനീയസ്സ അത്ഥസ്സ പഞ്ഞത്തിമുഖേനേവ പടിപജ്ജിതബ്ബത്താ സബ്ബപഞ്ഞത്തീനഞ്ച വിജ്ജമാനാദിവസേന ഛസു പഞ്ഞത്തിഭേദേസു അന്തോഗധത്താ തേസു ‘‘ഏവ’’ന്തിആദീനം പഞ്ഞത്തീനം സരൂപം നിദ്ധാരേന്തോ ആഹ – ‘‘ഏവന്തി ച മേതി ചാ’’തിആദി. തത്ഥ ‘‘ഏവ’’ന്തി ച ‘‘മേ’’തി ച വുച്ചമാനസ്സത്ഥസ്സ ആകാരാദിനോ ധമ്മാനം അസല്ലക്ഖണഭാവതോ അവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തിഭാവോതി ആഹ – ‘‘സച്ചികട്ഠപരമത്ഥവസേന അവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തീ’’തി. തത്ഥ സച്ചികട്ഠപരമത്ഥവസേനാതി ഭൂതത്ഥഉത്തമത്ഥവസേന. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യോ മായാമരീചിആദയോ വിയ അഭൂതത്ഥോ, അനുസ്സവാദീഹി ഗഹേതബ്ബോ വിയ അനുത്തമത്ഥോ ച ന ഹോതി, സോ രൂപസദ്ദാദിസഭാവോ, രുപ്പനാനുഭവനാദിസഭാവോ വാ അത്ഥോ സച്ചികട്ഠോ പരമത്ഥോ ചാതി വുച്ചതി, ന തഥാ ‘‘ഏവം മേ’’തി പദാനം അത്ഥോതി. ഏതമേവത്ഥം പാകടതരം കാതും ‘‘കിഞ്ഹേത്ഥ ത’’ന്തിആദി വുത്തം. സുതന്തി പന സദ്ദായതനം സന്ധായാഹ ‘‘വിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തീ’’തി. തേനേവ ഹി ‘‘യഞ്ഹി തം ഏത്ഥ സോതേന ഉപലദ്ധ’’ന്തി വുത്തം, ‘‘സോതദ്വാരാനുസാരേന ഉപലദ്ധ’’ന്തി പന വുത്തേ അത്ഥബ്യഞ്ജനാദിസബ്ബം ലബ്ഭതി.

തം തം ഉപാദായ വത്തബ്ബതോതി സോതപഥമാഗതേ ധമ്മേ ഉപാദായ തേസം ഉപധാരിതാകാരാദിനോ പച്ചാമസനവസേന ‘‘ഏവ’’ന്തി, സസന്തതിപരിയാപന്നേ ഖന്ധേ ഉപാദായ ‘‘മേ’’തി വത്തബ്ബത്താതി അത്ഥോ. ദിട്ഠാദിസഭാവരഹിതേ സദ്ദായതനേ പവത്തമാനോപി സുതവോഹാരോ ‘‘ദുതിയം തതിയ’’ന്തിആദികോ വിയ പഠമാദീനി ദിട്ഠമുതവിഞ്ഞാതേ അപേക്ഖിത്വാവ പവത്തോതി ആഹ ‘‘ദിട്ഠാദീനി ഉപനിധായ വത്തബ്ബതോ’’തി അസുതം ന ഹോതീതി ഹി സുതന്തി പകാസിതോയമത്ഥോതി. അത്തനാ പടിവിദ്ധാ സുത്തസ്സ പകാരവിസേസാ ‘‘ഏവ’’ന്തി ഥേരേന പച്ചാമട്ഠാതി ആഹ ‘‘അസമ്മോഹം ദീപേതീ’’തി. നാനപ്പകാരപടിവേധസമത്ഥോ ഹോതീതി ഏതേന വക്ഖമാനസ്സ സുത്തസ്സ നാനപ്പകാരതം ദുപ്പടിവിജ്ഝതഞ്ച ദസ്സേതി. സുതസ്സ അസമ്മോസം ദീപേതീതി സുതാകാരസ്സ യാഥാവതോ ദസ്സിയമാനത്താ വുത്തം. അസമ്മോഹേനാതി സമ്മോഹാഭാവേന, പഞ്ഞായ ഏവ വാ സവനകാലസമ്ഭൂതായ തദുത്തരകാലപഞ്ഞാസിദ്ധി. ഏവം അസമ്മോസേനാതി ഏത്ഥാപി വത്തബ്ബം. ബ്യഞ്ജനാനം പടിവിജ്ഝിതബ്ബോ ആകാരോ നാതിഗമ്ഭീരോ, യഥാസുതധാരണമേവ തത്ഥ കരണീയന്തി സതിയാ ബ്യാപാരോ അധികോ, പഞ്ഞാ തത്ഥ ഗുണീഭൂതാതി വുത്തം ‘‘പഞ്ഞാപുബ്ബങ്ഗമായാ’’തിആദി ‘‘പഞ്ഞായ പുബ്ബങ്ഗമാ’’തി കത്വാ. പുബ്ബങ്ഗമതാ ചേത്ഥ പധാനതാ ‘‘മനോപുബ്ബങ്ഗമാ’’തിആദീസു (ധ. പ. ൧, ൨) വിയ. പുബ്ബങ്ഗമതായ വാ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീസു ആവജ്ജനാദീനം വിയ അപ്പധാനത്തേ പഞ്ഞാ പുബ്ബങ്ഗമാ ഏതിസ്സാതി അയമ്പി അത്ഥോ യുജ്ജതി. ഏവം സതിപുബ്ബങ്ഗമായാതി ഏത്ഥാപി വുത്തനയാനുസാരേന യഥാസമ്ഭവമത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. അത്ഥബ്യഞ്ജനസമ്പന്നസ്സാതി അത്ഥബ്യഞ്ജനപരിപുണ്ണസ്സ, സങ്കാസനപകാസനവിവരണവിഭജനഉത്താനീകരണപഞ്ഞത്തിവസേന ഛഹി അത്ഥപദേഹി, അക്ഖരപദബ്യഞ്ജനാകാരനിരുത്തിനിദ്ദേസവസേന ഛഹി ബ്യഞ്ജനപദേഹി ച സമന്നാഗതസ്സാതി വാ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

യോനിസോമനസികാരം ദീപേതി ഏവം-സദ്ദേന വുച്ചമാനാനം ആകാരനിദസ്സനാവധാരണത്ഥാനം അവിപരീതസദ്ധമ്മവിസയത്താതി അധിപ്പായോ. അവിക്ഖേപം ദീപേതീതി ‘‘മൂലപരിയായം കത്ഥ ഭാസിത’’ന്തിആദിപുച്ഛാവസേന പകരണപ്പത്തസ്സ വക്ഖമാനസ്സ സുത്തസ്സ സവനം സമാധാനമന്തരേന ന സമ്ഭവതീതി കത്വാ വുത്തം. വിക്ഖിത്തചിത്തസ്സാതിആദി തസ്സേവത്ഥസ്സ സമത്ഥനവസേന വുത്തം. സബ്ബസമ്പത്തിയാതി അത്ഥബ്യഞ്ജനദേസകപയോജനാദിസമ്പത്തിയാ. അവിപരീതസദ്ധമ്മവിസയേഹി വിയ ആകാരനിദസ്സനാവധാരണത്ഥേഹി യോനിസോമനസികാരസ്സ, സദ്ധമ്മസ്സവനേന വിയ ച അവിക്ഖേപസ്സ യഥാ യോനിസോമനസികാരേന ഫലഭൂതേന അത്തസമ്മാപണിധിപുബ്ബേകതപുഞ്ഞതാനം സിദ്ധി വുത്താ തദവിനാഭാവതോ, ഏവം അവിക്ഖേപേന ഫലഭൂതേന കാരണഭൂതാനം സദ്ധമ്മസ്സവനസപ്പുരിസൂപനിസ്സയാനം സിദ്ധി ദസ്സേതബ്ബാ സിയാ അസ്സുതവതോ സപ്പുരിസൂപനിസ്സയരഹിതസ്സ ച തദഭാവതോ. ന ഹി വിക്ഖിത്തചിത്തോതിആദിനാ സമത്ഥനവചനേന പന അവിക്ഖേപേന കാരണഭൂതേന സപ്പുരിസൂപനിസ്സയേന ച ഫലഭൂതസ്സ സദ്ധമ്മസ്സവനസ്സ സിദ്ധി ദസ്സിതാ. അയം പനേത്ഥ അധിപ്പായോ യുത്തോ സിയാ – സദ്ധമ്മസ്സവനസപ്പുരിസൂപനിസ്സയാ ന ഏകന്തേന അവിക്ഖേപസ്സ കാരണം ബാഹിരങ്ഗത്താ, അവിക്ഖേപോ പന സപ്പുരിസൂപനിസ്സയോ വിയ സദ്ധമ്മസ്സവനസ്സ ഏകന്തകാരണന്തി. ഏവമ്പി അവിക്ഖേപേന സപ്പുരിസൂപനിസ്സയസിദ്ധിജോതനാ ന സമത്ഥിതാവ, നോ ന സമത്ഥിതാ വിക്ഖിത്തചിത്താനം സപ്പുരിസപയിരുപാസനാഭാവസ്സ അത്ഥസിദ്ധത്താ. ഏത്ഥ ച പുരിമം ഫലേന കാരണസ്സ സിദ്ധിദസ്സനം നദീപൂരേന വിയ ഉപരി വുട്ഠിസബ്ഭാവസ്സ, ദുതിയം കാരണേന ഫലസ്സ സിദ്ധിദസ്സനം ദട്ഠബ്ബം ഏകന്തവസ്സിനാ വിയ മേഘവുട്ഠാനേന വുട്ഠിപ്പവത്തിയാ.

ഭഗവതോ വചനസ്സ അത്ഥബ്യഞ്ജനപഭേദപരിച്ഛേദവസേന സകലസാസനസമ്പത്തിഓഗാഹനാകാരോ നിരവസേസപരഹിതപാരിപൂരികാരണന്തി വുത്തം ‘‘ഏവം ഭദ്ദകോ ആകാരോ’’തി. യസ്മാ ന ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. പച്ഛിമചക്കദ്വയസമ്പത്തിന്തി അത്തസമ്മാപണിധിപുബ്ബേകതപുഞ്ഞതാസങ്ഖാതം ഗുണദ്വയം. അപരാപരവുത്തിയാ ചേത്ഥ ചക്കഭാവോ, ചരന്തി ഏതേഹി സത്താ സമ്പത്തിഭവേസൂതി വാ. യേ സന്ധായ വുത്തം ‘‘ചത്താരിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ചക്കാനി, യേഹി സമന്നാഗതാനം ദേവമനുസ്സാനം ചതുചക്കം വത്തതീ’’തിആദി (അ. നി. ൪.൩൧). പുരിമപച്ഛിമഭാവോ ചേത്ഥ ദേസനാക്കമവസേന ദട്ഠബ്ബോ. പച്ഛിമചക്കദ്വയസിദ്ധിയാതി പച്ഛിമചക്കദ്വയസ്സ അത്ഥിതായ. സമ്മാപണിഹിതത്തോ പുബ്ബേ ച കതപുഞ്ഞോ സുദ്ധാസയോ ഹോതി തദസുദ്ധിഹേതൂനം കിലേസാനം ദൂരീഭാവതോതി ആഹ – ‘‘ആസയസുദ്ധി സിദ്ധാ ഹോതീ’’തി. തഥാ ഹി വുത്തം ‘‘സമ്മാപണിഹിതം ചിത്തം, സേയ്യസോ നം തതോ കരേ’’തി (ധ. പ. ൪൩), ‘‘കതപുഞ്ഞോസി ത്വം ആനന്ദ, പധാനമനുയുഞ്ജ, ഖിപ്പം ഹോഹിസി അനാസവോ’’തി (ദീ. നി. ൨.൨൦൭) ച. തേനേവാഹ ‘‘ആസയസുദ്ധിയാ അധിഗമബ്യത്തിസിദ്ധീ’’തി. പയോഗസുദ്ധിയാതി യോനിസോമനസികാരപുബ്ബങ്ഗമസ്സ ധമ്മസ്സവനപയോഗസ്സ വിസദഭാവേന. തഥാ ചാഹ ‘‘ആഗമബ്യത്തിസിദ്ധീ’’തി. സബ്ബസ്സ വാ കായവചീപയോഗസ്സ നിദ്ദോസഭാവേന. പരിസുദ്ധകായവചീപയോഗോ ഹി വിപ്പടിസാരാഭാവതോ അവിക്ഖിത്തചിത്തോ പരിയത്തിയം വിസാരദോ ഹോതീതി.

നാനപ്പകാരപടിവേധദീപകേനാതിആദിനാ അത്ഥബ്യഞ്ജനേസു ഥേരസ്സ ഏവംസദ്ദസുത-സദ്ദാനം അസമ്മോഹാസമ്മോസദീപനതോ ചതുപടിസമ്ഭിദാവസേന അത്ഥയോജനം ദസ്സേതി. തത്ഥ സോതബ്ബഭേദപടിവേധദീപകേനാതി ഏതേന അയം സുത-സദ്ദോ ഏവം-സദ്ദസന്നിധാനതോ, വക്ഖമാനാപേക്ഖായ വാ സാമഞ്ഞേനേവ സോതബ്ബധമ്മവിസേസം ആമസതീതി ദസ്സേതി. മനോദിട്ഠികരണാ പരിയത്തിധമ്മാനം അനുപേക്ഖനസുപ്പടിവേധാ വിസേസതോ മനസികാരപടിബദ്ധാതി തേ വുത്തനയേന യോനിസോമനസികാരദീപകേന ഏവംസദ്ദേന യോജേത്വാ, സവനധാരണവചീപരിചയാ പരിയത്തിധമ്മാനം വിസേസേന സോതാവധാനപടിബദ്ധാതി തേ അവിക്ഖേപദീപകേന സുത-സദ്ദേന യോജേത്വാ ദസ്സേന്തോ സാസനസമ്പത്തിയാ ധമ്മസ്സവനേ ഉസ്സാഹം ജനേതി. തത്ഥ ധമ്മാതി പരിയത്തിധമ്മാ. മനസാനുപേക്ഖിതാതി ‘‘ഇധ സീലം കഥിതം, ഇധ സമാധി, ഇധ പഞ്ഞാ, ഏത്തകാ ഏത്ഥ അനുസന്ധിയോ’’തിആദിനാ നയേന മനസാ അനു അനു പേക്ഖിതാ. ദിട്ഠിയാ സുപ്പടിവിദ്ധാതി നിജ്ഝാനക്ഖന്തിഭൂതായ, ഞാതപരിഞ്ഞാസങ്ഖാതായ വാ ദിട്ഠിയാ തത്ഥ തത്ഥ വുത്തരൂപാരൂപധമ്മേ ‘‘ഇതി രൂപം, ഏത്തകം രൂപ’’ന്തിആദിനാ സുട്ഠു വവത്ഥപേത്വാ പടിവിദ്ധാ.

സകലേന വചനേനാതി പുബ്ബേ തീഹി പദേഹി വിസും വിസും യോജിതത്താ വുത്തം. അത്തനോ അദഹന്തോതി ‘‘മമേദ’’ന്തി അത്തനി അട്ഠപേന്തോ. അസപ്പുരിസഭൂമിന്തി അകതഞ്ഞുതം ‘‘ഇധേകച്ചോ പാപഭിക്ഖു തഥാഗതപ്പവേദിതം ധമ്മവിനയം പരിയാപുണിത്വാ അത്തനോ ദഹതീ’’തി (പാരാ. ൧൯൫) ഏവം വുത്തം അനരിയവോഹാരാവത്ഥം, സാ ഏവ അനരിയവോഹാരാവത്ഥാ അസദ്ധമ്മോ. നനു ച ആനന്ദത്ഥേരസ്സ ‘‘മമേദം വചന’’ന്തി അധിമാനസ്സ, മഹാകസ്സപത്ഥേരാദീനഞ്ച തദാസങ്കായ അഭാവതോ അസപ്പുരിസഭൂമിസമതിക്കമാദിവചനം നിരത്ഥകന്തി? നയിദമേവം ‘‘ഏവം മേ സുത’’ന്തി വദന്തേന അയമ്പി അത്ഥോ വിഭാവിതോതി ദസ്സനതോ. കേചി പന ‘‘ദേവതാനം പരിവിതക്കാപേക്ഖം തഥാവചനന്തി ഏദിസീ ചോദനാ അനവകാസാവാ’’തി വദന്തി. തസ്മിം കിര ഖണേ ഏകച്ചാനം ദേവതാനം ഏവം ചേതസോ പരിവിതക്കോ ഉദപാദി ‘‘ഭഗവാ ച പരിനിബ്ബുതോ, അയഞ്ച ആയസ്മാ ദേസനാകുസലോ, ഇദാനി ധമ്മം ദേസേതി സക്യകുലപ്പസുതോ തഥാഗതസ്സ ഭാതാ ചൂളപിതുപുത്തോ, കിം നു ഖോ സയം സച്ഛികതം ധമ്മം ദേസേതി, ഉദാഹു ഭഗവതോയേവ വചനം യഥാസുത’’ന്തി. ഏവം തദാസങ്കിതപ്പകാരതോ അസപ്പുരിസഭൂമിസമോക്കമാദിതോ അതിക്കമാദി വിഭാവിതന്തി. അപ്പേതീതി നിദസ്സേതി. ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികപരമത്ഥേസു യഥാരഹം സത്തേ നേതീതി നേത്തി, ധമ്മോയേവ നേത്തി ധമ്മനേത്തി.

ദള്ഹതരനിവിട്ഠാ വിചികിച്ഛാ കങ്ഖാ. നാതിസംസപ്പനാ മതിഭേദമത്താ വിമതി. അസ്സദ്ധിയം വിനാസേതി ഭഗവതാ ദേസിതത്താ, സമ്മുഖാവസ്സ പടിഗ്ഗഹിതത്താ, ഖലിതദുരുത്താദിഗഹണദോസാഭാവതോ ച. ഏത്ഥ ച പഠമാദയോ തിസ്സോ അത്ഥയോജനാ ആകാരാദിഅത്ഥേസു അഗ്ഗഹിതവിസേസമേവ ഏവം-സദ്ദം ഗഹേത്വാ ദസ്സിതാ, തതോ പരാ ചതസ്സോ ആകാരത്ഥമേവ ഏവം-സദ്ദം ഗഹേത്വാ വിഭാവിതാ, പച്ഛിമാ പന തിസ്സോ യഥാക്കമം ആകാരത്ഥം നിദസ്സനത്ഥം അവധാരണത്ഥഞ്ച ഏവം-സദ്ദം ഗഹേത്വാ യോജിതാതി ദട്ഠബ്ബം.

ഏക-സദ്ദോ അഞ്ഞസേട്ഠാസഹായസങ്ഖ്യാദീസു ദിസ്സതി. തഥാ ഹേസ ‘‘സസ്സതോ അത്താ ച ലോകോ ച, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞന്തി ഇത്ഥേകേ അഭിവദന്തീ’’തിആദീസു (മ. നി. ൩.൨൭) അഞ്ഞത്ഥേ ദിസ്സതി, ‘‘ചേതസോ ഏകോദിഭാവ’’ന്തിആദീസു (ദീ. നി. ൧.൨൨൮) സേട്ഠത്ഥേ, ‘‘ഏകോ വൂപകട്ഠോ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൧.൪൦൫) അസഹായേ, ‘‘ഏകോവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഖണോ ച സമയോ ച ബ്രഹ്മചരിയവാസായാ’’തിആദീസു സങ്ഖ്യായം. ഇധാപി സങ്ഖ്യായന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഏകന്തി ഗണനപരിച്ഛേദനിദ്ദേസോ’’തി. കാലഞ്ച സമയഞ്ചാതി യുത്തകാലഞ്ച പച്ചയസാമഗ്ഗിഞ്ച ഖണോതി ഓകാസോ. തഥാഗതുപ്പാദാദികോ ഹി മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയസ്സ ഓകാസോ തപ്പച്ചയപടിലാഭഹേതുത്താ. ഖണോ ഏവ ച സമയോ. യോ ‘‘ഖണോ’’തി ച ‘‘സമയോ’’തി ച വുച്ചതി, സോ ഏകോവാതി ഹി അത്ഥോ മഹാസമയോതി മഹാസമൂഹോ. സമയോപി ഖോതി സിക്ഖാപദപൂരണസ്സ ഹേതുപി. സമയപ്പവാദകേതി ദിട്ഠിപ്പവാദകേ. തത്ഥ ഹി നിസിന്നാ തിത്ഥിയാ അത്തനോ അത്തനോ സമയം പവദന്തീതി. അത്ഥാഭിസമയാതി ഹിതപടിലാഭാ. അഭിസമേതബ്ബോതി അഭിസമയോ, അഭിസമയോ അത്ഥോ അഭിസമയട്ഠോതി പീളനാദീനി അഭിസമേതബ്ബഭാവേന ഏകീഭാവം ഉപനേത്വാ വുത്താനി. അഭിസമയസ്സ വാ പടിവേധസ്സ വിസയഭൂതോ അത്ഥോ അഭിസമയട്ഠോതി. താനേവ തഥാ ഏകത്തേന വുത്താനി. തത്ഥ പീളനം ദുക്ഖസച്ചസ്സ തംസമങ്ഗിനോ ഹിംസനം അവിപ്ഫാരികതാകരണം. സന്താപോ ദുക്ഖദുക്ഖതാദിവസേന സന്താപനം പരിദഹനം.

തത്ഥ സഹകാരീകാരണം സന്നിജ്ഝം സമേതി സമവേതീതി സമയോ, സമവായോ. സമേതി സമാഗച്ഛതി മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയം ഏത്ഥ തദാധാരപുഗ്ഗലേഹീതി സമയോ, ഖണോ. സമേതി ഏത്ഥ, ഏതേന വാ സംഗച്ഛതി സത്തോ, സഭാവധമ്മോ വാ സഹജാതാദീഹി ഉപ്പാദാദീഹി വാതി സമയോ, കാലോ. ധമ്മപ്പവത്തിമത്തതായ അത്ഥതോ അഭൂതോപി ഹി കാലോ ധമ്മപ്പവത്തിയാ അധികരണം കരണം വിയ ച കപ്പനാമത്തസിദ്ധേന രൂപേന വോഹരീയതീതി. സമം, സഹ വാ അവയവാനം അയനം പവത്തി അവട്ഠാനന്തി സമയോ, സമൂഹോ യഥാ ‘‘സമുദായോ’’തി. അവയവസഹാവട്ഠാനമേവ ഹി സമൂഹോതി. അവസേസപച്ചയാനം സമാഗമേ ഏതി ഫലം ഏതസ്മാ ഉപ്പജ്ജതി പവത്തതി ചാതി സമയോ, ഹേതു യഥാ ‘‘സമുദയോ’’തി. സമേതി സംയോജനഭാവതോ സമ്ബന്ധോ ഏതി അത്തനോ വിസയേ പവത്തതി, ദള്ഹഗ്ഗഹണഭാവതോ വാ സംയുത്താ അയന്തി പവത്തന്തി സത്താ യഥാഭിനിവേസം ഏതേനാതി സമയോ, ദിട്ഠി; ദിട്ഠിസഞ്ഞോജനേന ഹി സത്താ അതിവിയ ബജ്ഝന്തീതി. സമിതി സങ്ഗതി സമോധാനന്തി സമയോ, പടിലാഭോ. സമയനം, സമ്മാ വാ അയനം അപഗമോതി സമയോ, പഹാനം. അഭിമുഖം ഞാണേന സമ്മാ ഏതബ്ബോ അഭിസമേതബ്ബോതി അഭിസമയോ, ധമ്മാനം അവിപരീതോ സഭാവോ. അഭിമുഖഭാവേന സമ്മാ ഏതി ഗച്ഛതി ബുജ്ഝതീതി അഭിസമയോ, ധമ്മാനം അവിപരീതസഭാവാവബോധോ. ഏവം തസ്മിം തസ്മിം അത്ഥേ സമയ-സദ്ദസ്സ പവത്തി വേദിതബ്ബാ. സമയസദ്ദസ്സ അത്ഥുദ്ധാരേ അഭിസമയസദ്ദസ്സ ഉദാഹരണം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. അസ്സാതി സമയസദ്ദസ്സ. കാലോ അത്ഥോ സമവായാദീനം അത്ഥാനം ഇധ അസമ്ഭവതോ, ദേസദേസകപരിസാനം വിയ സുത്തസ്സ നിദാനഭാവേന കാലസ്സ അപദിസിതബ്ബതോ ച.

കസ്മാ പനേത്ഥ അനിയമിതവസേനേവ കാലോ നിദ്ദിട്ഠോ, ന ഉതുസംവച്ഛരാദിവസേന നിയമേത്വാതി? ആഹ – ‘‘തത്ഥ കിഞ്ചാപീ’’തിആദി. ഉതുസംവച്ഛരാദിവസേന നിയമം അകത്വാ സമയസദ്ദസ്സ വചനേന അയമ്പി ഗുണോ ലദ്ധോ ഹോതീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘യേ വാ ഇമേ’’തിആദിമാഹ. സാമഞ്ഞജോതനാ ഹി വിസേസേ അവതിട്ഠതീതി. തത്ഥ ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരസമയോ ദേവസികം ഝാനഫലസമാപത്തീഹി വീതിനാമനകാലോ, വിസേസതോ സത്തസത്താഹാനി. സുപ്പകാസാതി ദസസഹസ്സിലോകധാതുസംകമ്പനഓഭാസപാതുഭാവാദീഹി പാകടാ. യഥാവുത്തഭേദേസു ഏവ സമയേസു ഏകദേസം പകാരന്തരേഹി സങ്ഗഹേത്വാ ദസ്സേതും ‘‘യോ ചായ’’ന്തിആദിമാഹ. തഥാ ഹി ഞാണകിച്ചസമയോ അത്തഹിതപടിപത്തിസമയോ ച അഭിസമ്ബോധിസമയോ, അരിയതുണ്ഹീഭാവസമയോ ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരസമയോ, കരുണാകിച്ചപരഹിതപടിപത്തിധമ്മികഥാസമയോ ദേസനാസമയോ ഏവ.

കരണവചനേന നിദ്ദേസോ കതോതി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥാതി അഭിധമ്മതദഞ്ഞസുത്തപദവിനയേസു. തഥാതി ഭുമ്മകരണേഹി. അധികരണത്ഥോ ആധാരത്ഥോ. ഭാവോ നാമ കിരിയാ, തായ കിരിയന്തരലക്ഖണം ഭാവേനഭാവലക്ഖണം. തത്ഥ യഥാ കാലോ സഭാവധമ്മപരിച്ഛിന്നോ സയം പരമത്ഥതോ അവിജ്ജമാനോപി ആധാരഭാവേന പഞ്ഞാതോ തങ്ഖണപ്പവത്താനം തതോ പുബ്ബേ പരതോ ച അഭാവതോ ‘‘പുബ്ബണ്ഹേ ജാതോ, സായന്ഹേ ഗച്ഛതീ’’തി ച ആദീസു, സമൂഹോ ച അവയവവിനിമുത്തോ അവിജ്ജമാനോപി കപ്പനാമത്തസിദ്ധോ അവയവാനം ആധാരഭാവേന പഞ്ഞാപീയതി ‘‘രുക്ഖേ സാഖാ, യവരാസിയം സമ്ഭൂതോ’’തിആദീസു, ഏവം ഇധാപീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അധികരണഞ്ഹി…പേ… ധമ്മാന’’ന്തി. യസ്മിം കാലേ ധമ്മപുഞ്ജേ വാ കാമാവചരം കുസലം ചിത്തം ഉപ്പന്നം ഹോതി, തസ്മിം ഏവ കാലേ ധമ്മപുഞ്ജേ ച ഫസ്സാദയോപി ഹോന്തീതി അയഞ്ഹി തത്ഥ അത്ഥോ. യഥാ ച ‘‘ഗാവീസു ദുയ്ഹമാനാസു ഗതോ, ദുദ്ധാസു ആഗതോ’’തി ദോഹനകിരിയായ ഗമനകിരിയാ ലക്ഖീയതി, ഏവം ഇധാപി ‘‘യസ്മിം സമയേ, തസ്മിം സമയേ’’തി ച വുത്തേ ‘‘സതീ’’തി അയമത്ഥോ വിഞ്ഞായമാനോ ഏവ ഹോതി പദത്ഥസ്സ സത്താവിരഹാഭാവതോതി സമയസ്സ സത്താകിരിയായ ചിത്തസ്സ ഉപ്പാദകിരിയാ ഫസ്സാദീനം ഭവനകിരിയാ ച ലക്ഖീയതി. യസ്മിം സമയേതി യസ്മിം നവമേ ഖണേ, യസ്മിം യോനിസോമനസികാരാദിഹേതുമ്ഹി, പച്ചയസമവായേ വാ സതി കാമാവചരം കുസലം ചിത്തം ഉപ്പന്നം ഹോതി, തസ്മിംയേവ ഖണേ, ഹേതുമ്ഹി, പച്ചയസമവായേ വാ ഫസ്സാദയോപി ഹോന്തീതി ഉഭയത്ഥ സമയസദ്ദേ ഭുമ്മനിദ്ദേസോ കതോ ലക്ഖണഭൂതഭാവയുത്തോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഖണ…പേ… ലക്ഖീയതീ’’തി.

ഹേതുഅത്ഥോ കരണത്ഥോ ച സമ്ഭവതി ‘‘അന്നേന വസതി, അജ്ഝേനേന വസതി, ഫരസുനാ ഛിന്ദതി, കുദാലേന ഖണതീ’’തിആദീസു വിയ. വീതിക്കമഞ്ഹി സുത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘം സന്നിപാതാപേത്വാ ഓതിണ്ണവത്ഥുകം പുഗ്ഗലം പടിപുച്ഛിത്വാ വിഗരഹിത്വാ ച തം തം വത്ഥും ഓതിണ്ണകാലം അനതിക്കമിത്വാ തേനേവ കാലേന സിക്ഖാപദാനി പഞ്ഞപേന്തോ ഭഗവാ വിഹരതി സിക്ഖാപദപഞ്ഞത്തിഹേതുഞ്ച അപേക്ഖമാനോ തതിയപാരാജികാദീസു വിയ.

അച്ചന്തമേവ ആരമ്ഭതോ പട്ഠായ യാവ ദേസനാനിട്ഠാനം പരഹിതപടിപത്തിസങ്ഖാതേന കരുണാവിഹാരേന. തദത്ഥജോതനത്ഥന്തി അച്ചന്തസംയോഗത്ഥജോതനത്ഥം. ഉപയോഗവചനനിദ്ദേസോ കതോ യഥാ ‘‘മാസം അജ്ഝേതീ’’തി.

പോരാണാതി അട്ഠകഥാചരിയാ. അഭിലാപമത്തഭേദോതി വചനമത്തേന വിസേസോ. തേന സുത്തവിനയേസു വിഭത്തിബ്യത്തയോ കതോതി ദസ്സേതി.

സേട്ഠന്തി സേട്ഠവാചകം വചനം ‘‘സേട്ഠ’’ന്തി വുത്തം സേട്ഠഗുണസഹചരണതോ. തഥാ ഉത്തമന്തി ഏത്ഥാപി. ഗാരവയുത്തോതി ഗരുഭാവയുത്തോ ഗരുഗുണയോഗതോ, ഗരുകരണാരഹതായ വാ ഗാരവയുത്തോ. വുത്തോയേവ, ന പന ഇധ വത്തബ്ബോ വിസുദ്ധിമഗ്ഗസ്സ ഇമിസ്സാ അട്ഠകഥായ ഏകദേസഭാവതോതി അധിപ്പായോ.

അപരോ നയോ (സം. നി. ടീ. ൧.൧.൧; സാരത്ഥ. ടീ. ൧.വിനയാനിസംസകഥാവണ്ണനാ; വിസുദ്ധി. മഹാടീ. ൧.൧൪൪; ഇതിവു. അട്ഠ. ഗന്ഥാരമ്ഭകഥാ) – ഭാഗവാതി ഭഗവാ, ഭതവാതി ഭഗവാ, ഭാഗേ വനീതി ഭഗവാ, ഭഗേ വനീതി ഭഗവാ, ഭത്തവാതി ഭഗവാ, ഭഗേ വമീതി ഭഗവാ, ഭാഗേ വമീതി ഭഗവാ.

ഭഗവാ ഭതവാ ഭാഗേ, ഭഗേ ച വനി ഭത്തവാ;

ഭഗേ വമി തഥാ ഭാഗേ, വമീതി ഭഗവാ ജിനോ.

തത്ഥ കഥം ഭാഗവാതി ഭഗവാ? യേ തേ സീലാദയോ ധമ്മക്ഖന്ധാ ഗുണഭാഗാ ഗുണകോട്ഠാസാ, തേ അനഞ്ഞസാധാരണാ നിരതിസയാ തഥാഗതസ്സ അത്ഥി ഉപലബ്ഭന്തി. തഥാ ഹിസ്സ സീലം, സമാധി, പഞ്ഞാ, വിമുത്തി, വിമുത്തിഞാണദസ്സനം, ഹിരീ, ഓത്തപ്പം, സദ്ധാ, വീരിയം, സതി സമ്പജഞ്ഞം, സീലവിസുദ്ധി, ദിട്ഠിവിസുദ്ധി, സമഥോ, വിപസ്സനാ, തീണി കുസലമൂലാനി, തീണി സുചരിതാനി, തയോ സമ്മാവിതക്കാ, തിസ്സോ അനവജ്ജസഞ്ഞാ, തിസ്സോ ധാതുയോ, ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ, ചത്താരോ സമ്മപ്പധാനാ, ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദാ, ചത്താരോ അരിയമഗ്ഗാ, ചത്താരി അരിയഫലാനി, ചതസ്സോ പടിസമ്ഭിദാ, ചതുയോനിപടിച്ഛേദകഞാണം, ചത്താരോ അരിയവംസാ, ചത്താരി വേസാരജ്ജഞാണാനി, പഞ്ച പധാനിയങ്ഗാനി, പഞ്ചങ്ഗികോ സമ്മാസമാധി, പഞ്ചഞാണികോ സമ്മാസമാധി, പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി, പഞ്ച ബലാനി, പഞ്ച നിസ്സാരണീയാ ധാതുയോ, പഞ്ച വിമുത്തായതനഞാണാനി, പഞ്ച വിമുത്തിപരിപാചനീയാ സഞ്ഞാ, ഛ അനുസ്സതിട്ഠാനാനി, ഛ ഗാരവാ, ഛ നിസ്സാരണീയാ ധാതുയോ, ഛ സതതവിഹാരാ, ഛ അനുത്തരിയാനി, ഛ നിബ്ബേധഭാഗിയാ സഞ്ഞാ, ഛ അഭിഞ്ഞാ, ഛ അസാധാരണഞാണാനി, സത്ത അപരിഹാനിയാ ധമ്മാ, സത്ത അരിയധമ്മാ, സത്ത അരിയധനാനി, സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ, സത്ത സപ്പുരിസധമ്മാ, സത്ത നിജ്ജരവത്ഥൂനി, സത്ത സഞ്ഞാ, സത്ത ദക്ഖിണേയ്യപുഗ്ഗലദേസനാ, സത്ത ഖീണാസവബലദേസനാ, അട്ഠ പഞ്ഞാപടിലാഭഹേതുദേസനാ, അട്ഠ സമ്മത്താനി, അട്ഠ ലോകധമ്മാതിക്കമാ, അട്ഠ ആരമ്ഭവത്ഥൂനി, അട്ഠ അക്ഖണദേസനാ, അട്ഠ മഹാപുരിസവിതക്കാ, അട്ഠ അഭിഭായതനദേസനാ, അട്ഠ വിമോക്ഖാ, നവ യോനിസോമനസികാരമൂലകാ ധമ്മാ, നവ പാരിസുദ്ധിപധാനിയങ്ഗാനി, നവ സത്താവാസദേസനാ, നവ ആഘാതപടിവിനയാ, നവ സഞ്ഞാ, നവ നാനത്താ, നവ അനുപുബ്ബവിഹാരാ, ദസ നാഥകരണാ ധമ്മാ, ദസ കസിണായതനാനി, ദസ കുസലകമ്മപഥാ, ദസ സമ്മത്താനി, ദസ അരിയവാസാ, ദസ അസേക്ഖധമ്മാ, ദസ തഥാഗതബലാനി, ഏകാദസ മേത്താനിസംസാ, ദ്വാദസ ധമ്മചക്കാകാരാ, തേരസ ധുതഗുണാ, ചുദ്ദസ ബുദ്ധഞാണാനി, പഞ്ചദസ വിമുത്തിപരിപാചനീയാ ധമ്മാ, സോളസവിധാ ആനാപാനസ്സതി, സോളസ അപരന്തപനീയാ ധമ്മാ, അട്ഠാരസ ബുദ്ധധമ്മാ, ഏകൂനവീസതി പച്ചവേക്ഖണഞാണാനി, ചതുചത്താലീസ ഞാണവത്ഥൂനി, പഞ്ഞാസ ഉദയബ്ബയഞാണാനി, പരോപണ്ണാസ കുസലധമ്മാ, സത്തസത്തതി ഞാണവത്ഥൂനി, ചതുവീസതികോടിസതസഹസ്സസങ്ഖാസമാപത്തിസഞ്ചാരിമഹാവജിരഞാണം, അനന്തനയസമന്തപട്ഠാനപവിചയപച്ചവേക്ഖണദേസനാഞാണാനി തഥാ അനന്താസു ലോകധാതൂസു അനന്താനം സത്താനം ആസയാദിവിഭാവനഞാണാനി ചാതി ഏവമാദയോ അനന്താപരിമാണഭേദാ അനഞ്ഞസാധാരണാ നിരതിസയാ ഗുണഭാഗാ ഗുണകോട്ഠാസാ സംവിജ്ജന്തി ഉപലബ്ഭന്തി, തസ്മാ യഥാവുത്തവിഭാഗാ ഗുണഭാഗാ അസ്സ അത്ഥീതി ‘‘ഭാഗവാ’’തി വത്തബ്ബേ ആ-കാരസ്സ രസ്സത്തം കത്വാ ‘‘ഭഗവാ’’തി വുത്തോ. ഏവം താവ ഭാഗവാതി ഭഗവാ.

യസ്മാ സീലാദയോ സബ്ബേ, ഗുണഭാഗാ അസേസതോ;

വിജ്ജന്തി സുഗതേ തസ്മാ, ഭഗവാതി പവുച്ചതീതി.

കഥം ഭതവാതി ഭഗവാ? യേ തേ സബ്ബലോകഹിതായ ഉസ്സുക്കമാപന്നേഹി മനുസ്സത്താദികേ അട്ഠ ധമ്മേ സമോധാനേത്വാ സമ്മാസമ്ബോധിയാ കതമഹാഭിനീഹാരേഹി മഹാബോധിസത്തേഹി പരിപൂരിതബ്ബാ ദാനപാരമീ, സീല, നേക്ഖമ്മ, പഞ്ഞാ, വീരിയ, ഖന്തി, സച്ച, അധിട്ഠാന, മേത്താ, ഉപേക്ഖാപാരമീതി ദസ പാരമിയോ ദസ ഉപപാരമിയോ ദസ പരമത്ഥപാരമിയോതി സമതിംസ പാരമിയോ, ദാനാദീനി ചത്താരി സങ്ഗഹവത്ഥൂനി, സച്ചാദീനി ചത്താരി അധിട്ഠാനാനി, അങ്ഗപരിച്ചാഗോ നയനധനരജ്ജപുത്തദാരപരിച്ചാഗോതി പഞ്ച മഹാപരിചാഗാ, പുബ്ബയോഗോ, പുബ്ബചരിയാ, ധമ്മക്ഖാനം, ഞാതത്ഥചരിയാ, ലോകത്ഥചരിയാ, ബുദ്ധിചരിയാതി ഏവമാദയോ, സങ്ഖേപതോ വാ സബ്ബേ പുഞ്ഞഞാണസമ്ഭാരാ ബുദ്ധകരധമ്മാ, തേ മഹാഭിനീഹാരതോ പട്ഠായ കപ്പാനം സതസഹസ്സാധികാനി ചത്താരി അസങ്ഖേയ്യാനി യഥാ ഹാനഭാഗിയാ സംകിലേസഭാഗിയാ ഠിതിഭാഗിയാ വാ ന ഹോന്തി, അഥ ഖോ ഉത്തരുത്തരി വിസേസഭാഗിയാവ ഹോന്തി, ഏവം സക്കച്ചം നിരന്തരം അനവസേസതോ ഭതാ സമ്ഭതാ അസ്സ അത്ഥീതി ‘‘ഭതവാ’’തി വത്തബ്ബേ ‘‘ഭഗവാ’’തി വുത്തോ നിരുത്തിനയേന ത-കാരസ്സ ഗ-കാരം കത്വാ. അഥ വാ ഭതവാതി തേയേവ യഥാവുത്തേ ബുദ്ധകരധമ്മേ വുത്തനയേനേവ ഭരി സമ്ഭരി, പരിപൂരേസീതി അത്ഥോ. ഏവമ്പി ഭതവാതി ഭഗവാ.

സമ്മാസമ്ബോധിയാ സബ്ബേ, ദാനപാരമിആദികേ;

സമ്ഭാരേ ഭതവാ നാഥോ, തേനാപി ഭഗവാ മതോതി.

കഥം ഭാഗേ വനീതി ഭഗവാ? യേ തേ ചതുവീസതികോടിസതസഹസ്സസങ്ഖാ ദേവസികം വളഞ്ജനകസമാപത്തിഭാഗാ, തേ അനവസേസതോ ലോകഹിതത്ഥം അത്തനോ ച ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരത്ഥം നിച്ചകപ്പം വനി ഭജി സേവി ബഹുലമകാസീതി ഭാഗേ വനീതി ഭഗവാ. അഥ വാ അഭിഞ്ഞേയ്യധമ്മേസു കുസലാദീസു ഖന്ധാദീസു ച യേ തേ പരിഞ്ഞേയ്യാദിവസേന സങ്ഖേപതോ വാ ചതുബ്ബിധാ അഭിസമയഭാഗാ, വിത്ഥാരതോ പന ‘‘ചക്ഖു പരിഞ്ഞേയ്യം സോതം…പേ… ജരാമരണം പരിഞ്ഞേയ്യ’’ന്തിആദിനാ (പടി. മ. ൧.൨൧) അനേകേ പരിഞ്ഞേയ്യഭാഗാ, ‘‘ചക്ഖുസ്സ സമുദയോ പഹാതബ്ബോ…പേ… ജരാമരണസ്സ സമുദയോ പഹാതബ്ബോ’’തിആദിനാ പഹാതബ്ബഭാഗാ, ‘‘ചക്ഖുസ്സ നിരോധോ…പേ… ജരാമരണസ്സ നിരോധോ സച്ഛികാതബ്ബോ’’തിആദിനാ സച്ഛികാതബ്ബഭാഗാ, ‘‘ചക്ഖുസ്സ നിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’’തിആദിനാ, ‘‘ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ’’തിആദിനാ ച അനേകഭേദാ ഭാവേതബ്ബഭാഗാ ച ധമ്മാ, തേ സബ്ബേ വനി ഭജി യഥാരഹം ഗോചരഭാവനാസേവനാനം വസേന സേവി. ഏവമ്പി ഭാഗേ വനീതി ഭഗവാ. അഥ വാ ‘‘യേ ഇമേ സീലാദയോ ധമ്മക്ഖന്ധാ സാവകേഹി സാധാരണാ ഗുണഭാഗാ ഗുണകോട്ഠാസാ, കിന്തി നു ഖോ തേ വിനേയ്യസന്താനേസു പതിട്ഠപേയ്യ’’ന്തി മഹാകരുണായ വനി അഭിപത്ഥയി, സാ ചസ്സ അഭിപത്ഥനാ യഥാധിപ്പേതഫലാവഹാ അഹോസി. ഏവമ്പി ഭാഗേ വനീതി ഭഗവാ.

യസ്മാ ഞേയ്യസമാപത്തിഗുണഭാഗേ അസേസതോ;

ഭജി പത്ഥയി സത്താനം, ഹിതായ ഭഗവാ തതോതി.

കഥം ഭഗേ വനീതി ഭഗവാ? സമാസതോ താവ കതപുഞ്ഞേഹി പയോഗസമ്പന്നേഹി യഥാവിഭവം ഭജീയന്തീതി ഭഗാ, ലോകിയലോകുത്തരാ സമ്പത്തിയോ. തത്ഥ ലോകിയേ താവ തഥാഗതോ സമ്ബോധിതോ പുബ്ബേ ബോധിസത്തഭൂതോ പരമുക്കംസഗതേ വനി ഭജി സേവി, യത്ഥ പതിട്ഠായ നിരവസേസതോ ബുദ്ധകരധമ്മേ സമന്നാനേന്തോ ബുദ്ധധമ്മേ പരിപാചേസി, ബുദ്ധഭൂതോ പന തേ നിരവജ്ജസുഖൂപസംഹിതേ അനഞ്ഞസാധാരണേ ലോകുത്തരേപി വനി ഭജി സേവി, വിത്ഥാരതോ പന പദേസരജ്ജഇസ്സരിയചക്കവത്തിസമ്പത്തി-ദേവരജ്ജസമ്പത്തിആദിവസേന- ഝാനവിമോക്ഖസമാധിസമാപത്തിഞാണദസ്സന-മഗ്ഗഭാവനാഫലസച്ഛി- കിരിയാദി-ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മവസേന ച അനേകവിഹിതേ അനഞ്ഞസാധാരണേ ഭഗേ വനി ഭജി സേവി. ഏവമ്പി ഭഗേ വനീതി ഭഗവാ.

യാ താ സമ്പത്തിയോ ലോകേ, യാ ച ലോകുത്തരാ പുഥു;

സബ്ബാ താ ഭജി സമ്ബുദ്ധോ, തസ്മാപി ഭഗവാ മതോതി.

കഥം ഭത്തവാതി ഭഗവാ? ഭത്താ ദള്ഹഭത്തികാ അസ്സ ബഹൂ അത്ഥീതി ഭത്തവാ. തഥാഗതോ ഹി മഹാകരുണാസബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണാദിഅപരിമിതനിരുപമപഭാവഗുണവിസേസസമങ്ഗിഭാവതോ സബ്ബസത്തുത്തമോ, സബ്ബാനത്ഥപരിഹാരപുബ്ബങ്ഗമായ നിരവസേസഹിതസുഖവിധാനതപ്പരായ നിരതിസയായ പയോഗസമ്പത്തിയാ സദേവമനുസ്സായ പജായ അച്ചന്തൂപകാരിതായ ദ്വത്തിംസമഹാപുരിസലക്ഖണ-അസീതിഅനുബ്യഞ്ജന-ബ്യാമപ്പഭാദിഅനഞ്ഞസാധാരണ- വിസേസപടിമണ്ഡിത-രൂപകായതായ യഥാഭുച്ച-ഗുണാധിഗതേന ‘‘ഇതിപി സോ ഭഗവാ’’തിആദിനയപ്പവത്തേന ലോകത്തയബ്യാപിനാ സുവിപുലേന സുവിസുദ്ധേന ച ഥുതിഘോസേന സമന്നാഗതത്താ ഉക്കംസപാരമിപ്പത്താസു അപ്പിച്ഛതാസന്തുട്ഠിആദീസു സുപ്പതിട്ഠിതഭാവതോ ദസബലചതുവേസാരജ്ജാദിനിരതിസയഗുണവിസേസ-സമങ്ഗിഭാവതോ ച രൂപപ്പമാണോ രൂപപ്പസന്നോ, ഘോസപ്പമാണോ ഘോസപ്പസന്നോ, ലൂഖപ്പമാണോ ലൂഖപ്പസന്നോ, ധമ്മപ്പമാണോ ധമ്മപ്പസന്നോതി ഏവം ചതുപ്പമാണികേ ലോകസന്നിവാസേ സബ്ബഥാപി പസാദാവഹഭാവേന സമന്തപാസാദികത്താ അപരിമാണാനം സത്താനം സദേവമനുസ്സാനം ആദരബഹുമാനഗാരവായതനതായ പരമപേമസമ്ഭത്തിട്ഠാനം. യേ തസ്സ ഓവാദേ പതിട്ഠിതാ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതാ ഹോന്തി, കേനചി അസംഹാരിയാ തേസം പസാദഭത്തി സമണേന വാ ബ്രാഹ്മണേന വാ ദേവേന വാ മാരേന വാ ബ്രഹ്മുനാ വാ. തഥാ ഹി തേ അത്തനോ ജീവിതപരിച്ചാഗേപി തത്ഥ പസാദം ന പരിച്ചജന്തി, തസ്സ വാ ആണം ദള്ഹഭത്തിഭാവതോ. തേനേവാഹ –

‘‘യോ വേ കതഞ്ഞൂ കതവേദി ധീരോ;

കല്യാണമിത്തോ ദള്ഹഭത്തി ച ഹോതീ’’തി. (ജാ. ൨.൧൭.൭൮);

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, മഹാസമുദ്ദോ ഠിതധമ്മോ വേലം നാതിവത്തതി, ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, യം മയാ സാവകാനം സിക്ഖാപദം പഞ്ഞത്തം, തം മമ സാവകാ ജീവിതഹേതുപി നാതിക്കമന്തീ’’തി (അ. നി. ൮.൨൦; ഉദാ. ൪൫; ചൂളവ. ൩൮൫) ച.

ഏവം ഭത്തവാതി ഭഗവാ നിരുത്തിനയേന ഏകസ്സ ത-കാരസ്സ ലോപം കത്വാ ഇതരസ്സ ഗ-കാരം കത്വാ.

ഗുണാതിസയയുത്തസ്സ, യസ്മാ ലോകഹിതേസിനോ;

സമ്ഭത്താ ബഹവോ സത്ഥു, ഭഗവാ തേന വുച്ചതീതി.

കഥം ഭഗേ വമീതി ഭഗവാ? യസ്മാ തഥാഗതോ ബോധിസത്തഭൂതോപി പുരിമാസു ജാതീസു പാരമിയോ പൂരേന്തോ ഭഗസങ്ഖാതം സിരിം ഇസ്സരിയം യസഞ്ച വമി, ഉഗ്ഗിരി, ഖേളപിണ്ഡം വിയ അനപേക്ഖോ ഛഡ്ഡയി; പച്ഛിമത്തഭാവേപി ഹത്ഥാഗതം ചക്കവത്തിസിരിം ദേവലോകാധിപച്ചസദിസം ചതുദീപിസ്സരിയം ചക്കവത്തിസമ്പത്തിസന്നിസ്സയം സത്തരതനസമുജ്ജലം യസഞ്ച തിണായപി അമഞ്ഞമാനോ നിരപേക്ഖോ പഹായ അഭിനിക്ഖമിത്വാ സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുദ്ധോ, തസ്മാ ഇമേ സിരിആദികേ ഭഗേ വമീതി ഭഗവാ. അഥ വാ ഭാനി നാമ നക്ഖത്താനി, തേഹി സമം ഗച്ഛന്തി പവത്തന്തീതി ഭഗാ, സിനേരുയുഗന്ധരഉത്തരകുരുഹിമവന്താദിഭാജനലോകവിസേസസന്നിസ്സയാ സോഭാ കപ്പട്ഠിയഭാവതോ, തേപി ഭഗേ വമി തന്നിവാസിസത്താവാസസമതിക്കമനതോ, തപ്പടിബദ്ധഛന്ദരാഗപഹാനേന പജഹീതി. ഏവമ്പി ഭഗേ വമീതി ഭഗവാ.

ചക്കവത്തിസിരിം യസ്മാ, യസം ഇസ്സരിയം സുഖം;

പഹാസി ലോകചിത്തഞ്ച, സുഗതോ ഭഗവാ തതോതി.

കഥം ഭാഗേ വമീതി ഭഗവാ? ഭാഗാ നാമ സഭാഗധമ്മകോട്ഠാസാ, തേ ഖന്ധായതനധാതാദിവസേന, തത്ഥാപി രൂപവേദനാദിവസേന, പഥവിയാദിഅതീതാദിവസേന ച അനേകവിധാ. തേ ഭഗവാ സബ്ബം പപഞ്ചം സബ്ബം യോഗം സബ്ബം ഗന്ഥം സബ്ബം സംയോജനം സമുച്ഛിന്ദിത്വാ അമതം ധാതും സമധിഗച്ഛന്തോ വമി ഉഗ്ഗിരി, അനപേക്ഖോ ഛഡ്ഡയി ന പച്ചാഗമി. തഥാ ഹേസ ‘‘സബ്ബത്ഥമേവ പഥവിം ആപം തേജം വായം, ചക്ഖും സോതം ഘാനം ജിവ്ഹം കായം മനം, രൂപേ സദ്ദേ ഗന്ധേ രസേ ഫോട്ഠബ്ബേ ധമ്മേ, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം…പേ… മനോവിഞ്ഞാണം, ചക്ഖുസമ്ഫസ്സം…പേ… മനോസമ്ഫസ്സം, ചക്ഖുസമ്ഫസ്സജം വേദനം…പേ… മനോസമ്ഫസ്സജം വേദനം, ചക്ഖുസമ്ഫസ്സജം സഞ്ഞം…പേ… മനോസമ്ഫസ്സജം സഞ്ഞം, ചക്ഖുസമ്ഫസ്സജം ചേതനം…പേ… മനോസമ്ഫസ്സജം ചേതനം, രൂപതണ്ഹം…പേ… ധമ്മതണ്ഹം, രൂപവിതക്കം…പേ… ധമ്മവിതക്കം, രൂപവിചാരം…പേ… ധമ്മവിചാര’’ന്തിആദിനാ അനുപദധമ്മവിഭാഗവസേനപി സബ്ബേവ ധമ്മകോട്ഠാസേ അനവസേസതോ വമി ഉഗ്ഗിരി, അനപേക്ഖപരിച്ചാഗേന ഛഡ്ഡയി. വുത്തം ഹേതം ‘‘യം തം, ആനന്ദ, ചത്തം വന്തം മുത്തം പഹീനം പടിനിസ്സട്ഠം, തം തഥാഗതോ പുന പച്ചാഗമിസ്സതീതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതീ’’തി (ദീ. നി. ൨.൧൮൩). ഏവമ്പി ഭാഗേ വമീതി ഭഗവാ. അഥ വാ ഭാഗേ വമീതി സബ്ബേപി കുസലാകുസലേ സാവജ്ജാനവജ്ജേ ഹീനപണീതേ കണ്ഹസുക്കസപ്പടിഭാഗേ ധമ്മേ അരിയമഗ്ഗഞാണമുഖേന വമി ഉഗ്ഗിരി അനപേക്ഖോ പരിച്ചജി പജഹി, പരേസഞ്ച തഥത്തായ ധമ്മം ദേസേസി. വുത്തമ്പി ചേതം ‘‘ധമ്മാപി വോ, ഭിക്ഖവേ, പഹാതബ്ബാ, പഗേവ അധമ്മാ (മ. നി. ൧.൨൪൦), കുല്ലൂപമം വോ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മം ദേസേസ്സാമി നിത്ഥരണത്ഥായ, നോ ഗഹണത്ഥായാ’’തിആദി (മ. നി. ൧.൨൪൦). ഏവമ്പി ഭാഗേ വമീതി ഭഗവാ.

ഖന്ധായതനധാതാദി-ധമ്മഭാഗാമഹേസിനാ;

കണ്ഹസുക്കാ യതോ വന്താ, തതോപി ഭഗവാ മതോതി.

തേന വുത്തം –

‘‘ഭാഗവാ ഭതവാ ഭാഗേ, ഭഗേ ച വനി ഭത്തവാ;

ഭഗേ വമി തഥാ ഭാഗേ, വമീതി ഭഗവാ ജിനോ’’തി.

ധമ്മസരീരം പച്ചക്ഖം കരോതീതി ‘‘യോ വോ, ആനന്ദ, മയാ ധമ്മോ ച വിനയോ ച ദേസിതോ പഞ്ഞത്തോ, സോ വോ മമച്ചയേന സത്ഥാ’’തി (ദീ. നി. ൨.൨൧൬) വചനതോ ധമ്മസ്സ സത്ഥുഭാവപരിയായോ വിജ്ജതീതി കത്വാ വുത്തം. വജിരസങ്ഘാതസമാനകായോ പരേഹി അഭേജ്ജസരീരത്താ. ന ഹി ഭഗവതോ രൂപകായേ കേനചി സക്കാ അന്തരായോ കാതുന്തി.

ദേസനാസമ്പത്തിം നിദ്ദിസതി വക്ഖമാനസ്സ സകലസ്സ സുത്തസ്സ ‘‘ഏവ’’ന്തി നിദസ്സനതോ. സാവകസമ്പത്തിം നിദ്ദിസതി പടിസമ്ഭിദാപ്പത്തേന പഞ്ചസു ഠാനേസു ഭഗവതാ ഏതദഗ്ഗേ ഠപിതേന മയാ മഹാസാവകേന സുതം, തഞ്ച ഖോ മയാവ സുതം, ന അനുസ്സുതികം, ന പരമ്പരാഭതന്തി ഇമസ്സ അത്ഥസ്സ ദീപനതോ. കാലസമ്പത്തിം നിദ്ദിസതി ഭഗവാ-സദ്ദസന്നിധാനേ പയുത്തസ്സ സമയ-സദ്ദസ്സ കാലസ്സ ബുദ്ധുപ്പാദപടിമണ്ഡിതഭാവദീപനതോ. ബുദ്ധുപ്പാദപരമാ ഹി കാലസമ്പദാ. തേനേതം വുച്ചതി –

‘‘കപ്പകസായേ കലിയുഗേ, ബുദ്ധുപ്പാദോ അഹോ മഹച്ഛരിയം;

ഹുതാവഹമജ്ഝേ ജാതം, സമുദിതമകരന്ദമരവിന്ദ’’ന്തി. (ദീ. നി. ടീ. ൧.൧; സം. നി. ടീ. ൧.൧.൧; അ. നി. ടീ. ൧.൧.൧ രൂപാദിവഗ്ഗവണ്ണനാ);

ഭഗവാതി ദേസകസമ്പത്തിം നിദ്ദിസതി ഗുണവിസിട്ഠസത്തുത്തമഗരുഗാരവാധിവചനഭാവതോ.

മങ്ഗലദിവസോ സുഖണോ സുനക്ഖത്തന്തി അജ്ജ മങ്ഗലദിവസോ, തസ്മാ സുനക്ഖത്തം, തത്ഥാപി അയം സുഖണോ. മാ അതിക്കമീതി മാ രത്തിവിഭായനം അനുദിക്ഖന്താനം രത്തി അതിക്കമീതി ഏവം സമ്ബന്ധോ വേദിതബ്ബോ. ഉക്കാസു ഠിതാസു ഠിതാതി ഉക്കട്ഠാ (ദീ. നി. ടീ. ൧.൨൫൫; അ. നി. ടീ. ൨.൪.൩൬). ഉക്കാസു വിജ്ജോതലന്തീസു ഠിതാ പതിട്ഠിതാതി മൂലവിഭൂജാദിപക്ഖേപേന (പാണിനി ൩.൨.൫) സദ്ദസിദ്ധി വേദിതബ്ബാ. നിരുത്തിനയേന വാ ഉക്കാസു ഠിതാസു ഠിതാ ആസീതി ഉക്കട്ഠാ. അപരേ പന ഭണന്തി ‘‘ഭൂമിഭാഗസമ്പത്തിയാ മനുസ്സസമ്പത്തിയാ ഉപകരണസമ്പത്തിയാ ച സാ നഗരീ ഉക്കട്ഠഗുണയോഗതോ ‘ഉക്കട്ഠാ’തി നാമം ലഭീ’’തി.

അവിസേസേനാതി ന വിസേസേന, വിഹാരഭാവസാമഞ്ഞേനാതി അത്ഥോ. ഇരിയാപഥ…പേ… വിഹാരേസൂതി ഇരിയാപഥവിഹാരോ ദിബ്ബവിഹാരോ ബ്രഹ്മവിഹാരോ അരിയവിഹാരോതി ഏതേസു ചതൂസു വിഹാരേസു. സമങ്ഗിപരിദീപനന്തി സമങ്ഗീഭാവപരിദീപനം. ഏതന്തി ‘‘വിഹരതീ’’തി ഏതം പദം. തഥാ ഹി തം ‘‘ഇധേകച്ചോ ഗിഹീഹി സംസട്ഠോ വിഹരതി സഹനന്ദീ സഹസോകീ’’തിആദീസു (സം. നി. ൪.൨൪൧) ഇരിയാപഥവിഹാരേ ആഗതം; ‘‘യസ്മിം സമയേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു വിവിച്ചേവ കാമേഹി…പേ… പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതീ’’തിആദീസു (ധ. സ. ൧൬൦; വിഭ. ൬൨൪) ദിബ്ബവിഹാരേ; ‘‘സോ മേത്താസഹഗതേന ചേതസാ ഏകം ദിസം ഫരിത്വാ വിഹരതീ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൧.൫൫൬; ൩.൩൦൮; മ. നി. ൧.൭൭; ൨.൩൦൯; ൩.൨൩൦) ബ്രഹ്മവിഹാരേ; ‘‘സോ ഖോ അഹം അഗ്ഗിവേസ്സന തസ്സായേവ കഥായ പരിയോസാനേ തസ്മിം ഏവ പുരിമസ്മിം സമാധിനിമിത്തേ അജ്ഝത്തമേവ ചിത്തം സണ്ഠപേമി സന്നിസാദേമി ഏകോദിം കരോമി സമാദഹാമി, യേന സുദം നിച്ചകപ്പം വിഹരാമീ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൩൮൭) അരിയവിഹാരേ.

തത്ഥ ഇരിയനം വത്തനം ഇരിയാ, കായപ്പയോഗോ. തസ്സാ പവത്തനുപായഭാവതോ ഠാനാദി ഇരിയാപഥോ. ഠാനസമങ്ഗീ വാ ഹി കായേന കിഞ്ചി കരേയ്യ ഗമനാദീസു അഞ്ഞതരസമങ്ഗീ വാ. അഥ വാ ഇരിയതി പവത്തതി ഏതേന അത്തഭാവോ, കായകിച്ചം വാതി ഇരിയാ, തസ്സാ പവത്തിയാ ഉപായഭാവതോ പഥോതി ഇരിയാപഥോ, ഠാനാദി ഏവ. സോ ച അത്ഥതോ ഗതിനിവത്തിആദിആകാരേന പവത്തോ ചതുസന്തതിരൂപപബന്ധോ ഏവ. വിഹരണം, വിഹരതി ഏതേനാതി വാ വിഹാരോ, ഇരിയാപഥോ ഏവ വിഹാരോ ഇരിയാപഥവിഹാരോ. ദിവി ഭവോതി ദിബ്ബോ. തത്ഥ ബഹുലപ്പവത്തിയാ ബ്രഹ്മപാരിസജ്ജാദിദേവലോകേ ഭവോതി അത്ഥോ. തത്ഥ യോ ദിബ്ബാനുഭാവോ, തദത്ഥായ സംവത്തതീതി വാ ദിബ്ബോ, അഭിഞ്ഞാഭിനീഹാരവസേന മഹാഗതികത്താ വാ ദിബ്ബോ, ദിബ്ബോ ച സോ വിഹാരോ ചാതി ദിബ്ബവിഹാരോ, ചതസ്സോ രൂപാവചരസമാപത്തിയോ. ആരുപ്പസമാപത്തിയോപി ഏത്ഥേവ സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തി. ബ്രഹ്മൂനം, ബ്രഹ്മാനോ വാ വിഹാരാ ബ്രഹ്മവിഹാരാ, ചതസ്സോ അപ്പമഞ്ഞായോ. അരിയാനം, അരിയാ വാ വിഹാരാ അരിയവിഹാരാ, ചത്താരി സാമഞ്ഞഫലാനി. സോ ഹി ഭഗവാ ഏകം ഇരിയാപഥബാധനന്തിആദി യദിപി ഭഗവാ ഏകേനപി ഇരിയാപഥേന ചിരതരം കാലം അത്തഭാവം പവത്തേതും സക്കോതി, തഥാപി ‘‘ഉപാദിന്നകസരീരസ്സ നാമ അയം സഭാവോ’’തി ദസ്സേതും വുത്തം. യസ്മാ വാ ഭഗവാ യത്ഥ കത്ഥചി വസന്തോ വേനേയ്യാനം ധമ്മം ദേസേന്തോ, നാനാസമാപത്തീഹി ച കാലം വീതിനാമേന്തോ വസതീതി വേനേയ്യസത്താനം അത്തനോ ച വിവിധം ഹിതസുഖം ഹരതി ഉപനേതി ഉപ്പാദേതി, തസ്മാ വിവിധം ഹരതീതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

സുഭഗത്താതി സിരീകാമാനവസേന സോഭനത്താ. തേനേവാഹ ‘‘സുന്ദരസിരികത്താ സുന്ദരകാമത്താ ചാ’’തി. ഛണസമജ്ജഉസ്സവേതി ഏത്ഥ ഛണം നാമ ഫഗ്ഗുനമാസാദീസു ഉത്തരഫഗ്ഗുനാദി-അഭിലക്ഖിതദിവസേസു സപരിജനാനം മനുസ്സാനം മങ്ഗലകരണം. സമജ്ജം നാമ നടസമജ്ജാദി. ഉസ്സവോ നക്ഖത്തം. യത്ഥ ഗാമനിഗമവാസിനോ തയോ സത്ത വാ ദിവസേ നക്ഖത്തഘോസനം കത്വാ യഥാവിഭവം അലങ്കതപടിയത്താ ഭോഗേ പരിഭുഞ്ജന്താ നക്ഖത്തകീളനം കീളന്തി. തേസം തം തഥേവ ഹോതീതി തേസം മനുസ്സാനം തം പത്ഥനം തന്നിവാസിദേവതാനുഭാവേന യേഭുയ്യേന തഥേവ ഹോതി, പത്ഥനാ സമിജ്ഝതീതി അത്ഥോ. ബഹുജനകന്തതായാതി ഇമിനാ ‘‘സുന്ദരകാമത്താ’’തി ഏതസ്സേവ പദസ്സ പകാരന്തരേന അത്ഥം വിഭാവേതി. തത്രായം വചനത്ഥോ – കമനീയട്ഠേന സുട്ഠു ഭജീയതീതി സുഭഗം, സുഭാ അഗാ രുക്ഖാ ഏത്ഥാതി വാ സുഭഗം, സുന്ദരകിത്തിയോഗതോ വാ ‘‘സുഭഗ’’ന്തി ഏവമ്പേത്ഥ അത്ഥം വണ്ണേന്തി. കേചി പന ‘‘സുഭാഗവനേ’’തി പഠന്തി, ‘‘സുന്ദരഭൂമിഭാഗേ വനേ’’തി ചസ്സ അത്ഥം വദന്തി. സുഭഗസ്സ നാമ യക്ഖസ്സ വനം തേന പരിഗ്ഗഹിതത്താതി ‘‘സുഭഗവന’’ന്തി അഞ്ഞേ. വനനം ഭത്തീതിഅത്ഥേ തം വനനം കാരേതീതി ഏതസ്മിം അത്ഥേ വനയതീതി പദസിദ്ധി വേദിതബ്ബാ. തേനേവാഹ ‘‘അത്തനി സിനേഹം ഉപ്പാദേതീ’’തി. യാചനത്ഥേ വനുതേ ഇതി വനന്തി ഉപചാരകപ്പനാവസേന വന-സദ്ദോ വേദിതബ്ബോ.

ഉജുവംസാതി ഉജുഭൂതവിടപാ. മഹാസാലാതി മഹാരുക്ഖാ. അഞ്ഞതരസ്മിം സാലമൂലേതി അഞ്ഞതരസ്സ രുക്ഖസ്സ മൂലേ. വനപ്പതിജേട്ഠകരുക്ഖോതി വനപ്പതിഭൂതോ ജേട്ഠകരുക്ഖോ. തമേവ ജേട്ഠകഭാവന്തി വനപ്പതിഭാവേനാഗതം സേട്ഠഭാവം പധാനഭാവം. തേന ഹി സോ ‘‘സാലരാജാ’’തി വുത്തോ. ഉപഗതാനം രഞ്ജനട്ഠേന രാജാ, അഞ്ഞസ്മിമ്പി താദിസേ രുക്ഖേ രാജവോഹാരം ദസ്സേതും ‘‘സുപതിട്ഠിതസ്സാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ബ്രാഹ്മണ ധമ്മികാതി ആലപനം. നിപ്പരിയായേന സാഖാദിമതോ സങ്ഘാതസ്സ സുപ്പതിട്ഠിതഭാവസാധനേ അവയവവിസേസേ പവത്തമാനോ മൂല-സദ്ദോ. യസ്മാ തംസദിസേസു തന്നിസ്സയേ പദേസേ ച രുള്ഹീവസേന പരിയായതോ പവത്തതി, തസ്മാ ‘‘മൂലാനി ഉദ്ധരേയ്യാ’’തി ഏത്ഥ നിപ്പരിയായമൂലം അധിപ്പേതന്തി ഏകേന മൂല-സദ്ദേന വിസേസേത്വാ ആഹ ‘‘മൂലമൂലേ ദിസ്സതീ’’തി യഥാ ‘‘ദുക്ഖദുക്ഖം (സം. നി. ൪.൩൨൭), രൂപരൂപ’’ന്തി (വിസുദ്ധി. ൨.൪൪൯) ച. അസാധാരണഹേതുമ്ഹീതി അസാധാരണകാരണേ. ലോഭസഹഗതചിത്തുപ്പാദാനം ഏവ ആവേണികേ നേസം സുപ്പതിട്ഠിതഭാവസാധനതോ മൂലട്ഠേന ഉപകാരകേ പച്ചയധമ്മേ ദിസ്സതീതി അത്ഥോ.

തത്ഥാതി ‘‘ഏകം സമയം ഭഗവാ ഉക്കട്ഠായം വിഹരതി സുഭഗവനേ സാലരാജമൂലേ’’തി യം വുത്തം വാക്യം, തത്ത. സിയാതി കസ്സചി ഏവം പരിവിതക്കോ സിയാ, വക്ഖമാനാകാരേന കദാചി ചോദേയ്യ വാതി അത്ഥോ. അഥ തത്ഥ വിഹരതീതി യദി സുഭഗവനേ സാലരാജമൂലേ വിഹരതി. ന വത്തബ്ബന്തി നാനാഠാനഭൂതത്താ ഉക്കട്ഠാസുഭഗവനാനം, ഏകം സമയന്തി ച വുത്തത്താതി അധിപ്പായോ. ഇദാനി ചോദകോ തമേവ അത്തനോ അധിപ്പായം ‘‘ന ഹി സക്കാ’’തിആദിനാ വിവരതി. ഇതരോ സബ്ബമേതം അവിപരീതം അത്ഥം അജാനന്തേന വുത്തന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘ന ഖോ പനേതം ഏവം ദട്ഠബ്ബ’’ന്തി ആഹ. തത്ഥ ഏതന്തി ‘‘ഉക്കട്ഠായം വിഹരതി സുഭഗവനേ സാലരാജമൂലേ’’തി ഏതം വചനം. ഏവന്തി ‘‘യദി താവ ഭഗവാ’’തിആദിനാ യം തം ഭവതാ ചോദിതം, തം അത്ഥതോ ഏവം ന ഖോ പന ദട്ഠബ്ബം, ന ഉഭയത്ഥ അപുബ്ബഅചരിമം വിഹാരദസ്സനത്ഥന്തി അത്ഥോ.

ഇദാനി അത്തനോ യഥാധിപ്പേതം അവിപരീതം അത്ഥം, തസ്സ ച പടികച്ചേവ വുത്തഭാവം, തേന ച അപ്പടിവിദ്ധത്തം പകാസേന്തോ ‘‘നനു അവോചുമ്ഹ…പേ… സാലരാജമൂലേ’’തി ആഹ. ഏവമ്പി ‘‘സുഭഗവനേ സാലരാജമൂലേ വിഹരതീ’’ച്ചേവ വത്തബ്ബം, ന ‘‘ഉക്കട്ഠായ’’ന്തി ചോദനം മനസി കത്വാ വുത്തം ‘‘ഗോചരഗാമനിദസ്സനത്ഥ’’ന്തിആദി.

അവസ്സം ചേത്ഥ ഗോചരഗാമകിത്തനം കാതബ്ബം. തഥാ ഹി തം യഥാ സുഭഗവനാദികിത്തനം പബ്ബജിതാനുഗ്ഗഹകരണാദിഅനേകപ്പയോജനം, ഏവം ഗഹട്ഠാനുഗ്ഗഹകരണാദിവിവിധപ്പയോജനന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഉക്കട്ഠാകിത്തനേനാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ പച്ചയഗ്ഗഹണേന ഉപസങ്കമനപയിരുപാസനാനം ഓകാസദാനേന ധമ്മദേസനായ സരണേസു സീലേസു ച പതിട്ഠാപനേന യഥൂപനിസ്സയം ഉപരിവിസേസാധിഗമാവഹനേന ച ഗഹട്ഠാനഗ്ഗഹകരണം, ഉഗ്ഗഹപരിപുച്ഛാനം കമ്മട്ഠാനാനുയോഗസ്സ ച അനുരൂപവസനട്ഠാനപരിഗ്ഗഹേനേത്ഥ പബ്ബജിതാനുഗ്ഗഹകരണം വേദിതബ്ബം. കരുണായ ഉപഗമനം, ന ലാഭാദിനിമിത്തം, പഞ്ഞായ അപഗമനം, ന വിരോധാദിനിമിത്തന്തി ഉപഗമനാപഗമനാനം നിരുപക്കിലേസതം വിഭാവേതി. ധമ്മികസുഖം നാമ അനവജ്ജസുഖം. ദേവാനം ഉപകാരബഹുലതാ ജനവിവിത്തതായ. പചുരജനവിവിത്തം ഹി ഠാനം ദേവാ ഉപസങ്കമിതബ്ബം മഞ്ഞന്തി. തദത്ഥപരിനിപ്ഫാദനന്തി ലോകത്ഥനിപ്ഫാദനം, ബുദ്ധകിച്ചസമ്പാദനന്തി അത്ഥോ. ഏവമാദിനാതി ആദി-സദ്ദേന ഉക്കട്ഠാകിത്തനതോ രൂപകായസ്സ അനുഗ്ഗണ്ഹനം ദസ്സേതി, സുഭഗവനാദികിത്തനതോ ധമ്മകായസ്സ. തഥാ പുരിമേന പരാധീനകിരിയാകരണം, ദുതിയേന അത്താധീനകിരിയാകരണം. പുരിമേന വാ കരുണാകിച്ചം, ഇതരേന പഞ്ഞാകിച്ചം. പുരിമേന ചസ്സ പരമായ അനുകമ്പായ സമന്നാഗമം, പച്ഛിമേന പരമായ ഉപേക്ഖായ സമന്നാഗമം ദീപേതി. ഭഗവാ ഹി സബ്ബസത്തേ പരമായ അനുകമ്പായ അനുകമ്പതി, ന ച തത്ഥ സിനേഹദോസാനുപതിതോ പരമുപേക്ഖകഭാവതോ, ഉപേക്ഖകോ ച ന ച പരഹിതസുഖകരണേ അപ്പോസുക്കോ മഹാകാരുണികഭാവതോ.

തസ്സ മഹാകാരുണികതായ ലോകനാഥതാ, ഉപേക്ഖകതായ അത്തനാഥതാ. തഥാ ഹേസ ബോധിസത്തഭൂതോ മഹാകരുണായ സഞ്ചോദിതമാനസോ സകലലോകഹിതായ ഉസ്സുക്കമാപന്നോ മഹാഭിനീഹാരതോ പട്ഠായ തദത്ഥനിപ്ഫാദനത്ഥം പുഞ്ഞഞാണസമ്ഭാരേ സമ്പാദേന്തോ അപരിമിതം കാലം അനപ്പകം ദുക്ഖമനുഭോസി, ഉപേക്ഖകതായ സമ്മാ പതിതേഹി ദുക്ഖേഹി ന വികമ്പി. തഥാ മഹാകാരുണികതായ സംസാരാഭിമുഖതാ, ഉപേക്ഖകതായ തതോ നിബ്ബിന്ദനാ. തഥാ ഉപേക്ഖകതായ നിബ്ബാനാഭിമുഖതാ, മഹാകാരുണികതായ തദധിഗമോ. തഥാ മഹാകാരുണികതായ പരേസം അഭിംസാപനം, ഉപേക്ഖകതായ സയം പരേഹി അഭായനം. മഹാകാരുണികതായ പരം രക്ഖതോ അത്തനോ രക്ഖണം, ഉപേക്ഖകതായ അത്താനം രക്ഖതോ പരേസം രക്ഖണം. തേനസ്സ അത്തഹിതായ പടിപന്നാദീസു ചതുത്ഥപുഗ്ഗലഭാവോ സിദ്ധോ ഹോതി. തഥാ മഹാകാരുണികതായ സച്ചാധിട്ഠാനസ്സ ചാഗാധിട്ഠാനസ്സ ച പാരിപൂരി, ഉപേക്ഖകതായ ഉപസമാധിട്ഠാനസ്സ പഞ്ഞാധിട്ഠാനസ്സ ച പാരിപൂരി. ഏവം പരിസുദ്ധാസയപയോഗസ്സ മഹാകാരുണികതായ ലോകഹിതത്ഥമേവ രജ്ജസമ്പദാദിഭവസമ്പത്തിയാ ഉപഗമനം, ഉപേക്ഖകതായ തിണായപി അമഞ്ഞമാനസ്സ തതോ അപഗമനം. ഇതി സുവിസുദ്ധഉപഗമാപഗമസ്സ മഹാകാരുണികതായ ലോകഹിതത്ഥമേവ ദാനവസേന സമ്പത്തീനം പരിച്ചജനാ, ഉപേക്ഖകതായ ചസ്സ ഫലസ്സ അത്തനോ അപച്ചാസീസനാ. ഏവം സമുദാഗമനതോ പട്ഠായ അച്ഛരിയബ്ഭുതഗുണസമന്നാഗതസ്സ മഹാകാരുണികതായ പരേസം ഹിതസുഖത്ഥം അതിദുക്കരകാരിതാ, ഉപേക്ഖകതായ കായമ്പി അനലംകാരിതാ.

തഥാ മഹാകാരുണികതായ ചരിമത്തഭാവേ ജിണ്ണാതുരമതദസ്സനേന സഞ്ജാതസംവേഗോ, ഉപേക്ഖകതായ ഉളാരേസു ദേവഭോഗസദിസേസു ഭോഗേസു നിരപേക്ഖോ മഹാഭിനിക്ഖമനം നിക്ഖമി. തഥാ മഹാകാരുണികതായ ‘‘കിച്ഛം വതായം ലോകോ ആപന്നോ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൨.൫൭; സം. നി. ൨.൪, ൧൦) കരുണാമുഖേനേവ വിപസ്സനാരമ്ഭോ, ഉപേക്ഖകതായ ബുദ്ധഭൂതസ്സ സത്ത സത്താഹാനി വിവേകസുഖേനേവ വീതിനാമനം. മഹാകാരുണികതായ ധമ്മഗമ്ഭീരതം പച്ചവേക്ഖിത്വാ ധമ്മദേസനായ അപ്പോസുക്കതം ആപജ്ജിത്വാപി മഹാബ്രഹ്മുനോ അജ്ഝേസനാപദേസേന ഓകാസകരണം, ഉപേക്ഖകതായ പഞ്ചവഗ്ഗിയാദി വേനേയ്യാനം അനനുരൂപസമുദാചാരേപി അനഞ്ഞഥാഭാവോ. മഹാകാരുണികതായ കത്ഥചി പടിഘാതാഭാവേനസ്സ സബ്ബത്ഥ അമിത്തസഞ്ഞായ അഭാവോ, ഉപേക്ഖകതായ കത്ഥചിപി അനുരോധാഭാവേന സബ്ബത്ഥ സിനേഹസന്ഥവാഭാവോ. മഹാകാരുണികതായ ഗാമാദീനം ആസന്നട്ഠാനേ വസന്തസ്സപി ഉപേക്ഖകതായ അരഞ്ഞട്ഠാനേ ഏവ വിഹരണം. തേന വുത്തം ‘‘പുരിമേന ചസ്സ പരമായ അന്നുകമ്പായ സമന്നാഗമം, പച്ഛിമേന പരമായ ഉപേക്ഖായ സമന്നാഗമം ദീപേതീ’’തി.

തന്തി ‘‘തത്രാ’’തി പദം. ദേസകാലപരിദീപനന്തി യേ ദേസകാലാ ഇധ വിഹരണകിരിയാവിസേസനഭാവേന വുത്താ, തേസം പരിദീപനന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘യം സമയം…പേ… ദീപേതീ’’തി ആഹ. തം-സദ്ദോ ഹി വുത്തസ്സ അത്ഥസ്സ പടിനിദ്ദേസോ, തസ്മാ ഇധ കാലസ്സ, ദേസസ്സ വാ പടിനിദ്ദേസോ ഭവിതും അരഹതി, ന അഞ്ഞസ്സ. അയം താവ തത്ര-സദ്ദസ്സ പടിനിദ്ദേസഭാവേ അത്ഥവിഭാവനാ. യസ്മാ പന ഈദിസേസു ഠാനേസു തത്ര-സദ്ദോ ധമ്മദേസനാവിസിട്ഠം ദേസം കാലഞ്ച വിഭാവേതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘ഭാസിതബ്ബയുത്തേ വാ ദേസകാലേ ദീപേതീ’’തി. തേന തത്രാതി യത്ഥ ഭഗവാ ധമ്മദേസനത്ഥം ഭിക്ഖൂ ആലപി അഭാസി, താദിസേ ദേസേ, കാലേ വാതി അത്ഥോ. ന ഹീതിആദിനാ തമേവത്ഥം സമത്ഥേതി. നനു ച യത്ഥ ഠിതോ ഭഗവാ ‘‘അകാലോ ഖോ താവാ’’തിആദിനാ ബാഹിയസ്സ ധമ്മദേസനം പടിക്ഖിപി, തത്ഥേവ അന്തരവീഥിയം ഠിതോ തസ്സ ധമ്മം ദേസേതീതി? സച്ചമേതം, അദേസേതബ്ബകാലേ അദേസനായ ഇദം ഉദാഹരണം. തേനേവാഹ ‘‘അകാലോ ഖോ താവാ’’തി. യം പന തത്ഥ വുത്തം ‘‘അന്തരഘരം പവിട്ഠമ്ഹാ’’തി (ഉദാ. ൧൦), തമ്പി തസ്സ അകാലഭാവസ്സേവ പരിയായേന ദസ്സനത്ഥം വുത്തം. തസ്സ ഹി തദാ അദ്ധാനപരിസ്സമേന രൂപകായേ അകമ്മഞ്ഞതാ അഹോസി, ബലവപീതിവേഗേന നാമകായേ, തദുഭയസ്സ വൂപസമം ആഗമേന്തോ പപഞ്ചപരിഹാരത്ഥം ഭഗവാ ‘‘അകാലോ ഖോ’’തി പരിയായേന പടിക്ഖിപി. അദേസേതബ്ബദേസേ അദേസനായ പന ഉദാഹരണം ‘‘അഥ ഖോ ഭഗവാ മഗ്ഗാ ഓക്കമ്മ അഞ്ഞതരസ്മിം രുക്ഖമൂലേ നിസീദി (സം. നി. ൨.൧൫൪), വിഹാരതോ നിക്ഖമിത്വാ വിഹാരപച്ഛായായം പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദീ’’തി (ദീ. നി. ൧.൩൬൩) ച ഏവമാദികം ഇധ ആദി-സദ്ദേന സങ്ഗഹിതം.

‘‘അഥ ഖോ സോ, ഭിക്ഖവേ, ബാലോ ഇധ പുബ്ബേ രസാദോ ഇധ പാപാനി കമ്മാനി കരിത്വാ’’തിആദീസു (മ. നി. ൩.൨൫൧) പദപൂരണമത്തേ ഖോ-സദ്ദോ, ‘‘ദുക്ഖം ഖോ അഗാരവോ വിഹരതി അപ്പതിസ്സോ’’തിആദീസു (അ. നി. ൪.൨൧) അവധാരണേ, ‘‘കിത്താവതാ നു ഖോ, ആവുസോ, സത്ഥു പവിവിത്തസ്സ വിഹരതോ സാവകാ വിവേകം നാനുസിക്ഖന്തീ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൩൧) ആദികാലത്ഥേ. വാക്യാരമ്ഭേതി അത്ഥോ. തത്ഥ പദപൂരണേന വചനാലങ്കാരമത്തം കതം ഹോതി, ആദികാലത്ഥേന വാക്യസ്സ ഉപഞ്ഞാസമത്തം, അവധാരത്ഥേന പന നിയമദസ്സനം, തസ്മാ ആമന്തേസി ഏവാതി ആമന്തനേ നിയമോ ദസ്സിതോ ഹോതീതി.

‘‘ഭഗവാതി ലോകഗരുദീപന’’ന്തി കസ്മാ വുത്തം, നനു പുബ്ബേപി ഭഗവാ-സദ്ദസ്സ അത്ഥോ വുത്തോതി? യദിപി പുബ്ബേ വുത്തോ, തം പനസ്സ യഥാവുത്തേ ഠാനേ വിഹരണകിരിയായ കത്തുവിസേസദസ്സനത്ഥം കതം, ന ആമന്തനകിരിയായ, ഇധ പന ആമന്തനകിരിയായ, തസ്മാ തദത്ഥം പുന ‘‘ഭഗവാ’’തി പാളിയം വുത്തന്തി തസ്സത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘ഭഗവാതി ലോകഗരുദീപന’’ന്തി ആഹ. കഥാസവനയുത്തപുഗ്ഗലവചനന്തി വക്ഖമാനായ മൂലപരിയായദേസനായ സവനയോഗ്യപുഗ്ഗലവചനം. ചതൂസുപി പരിസാസു ഭിക്ഖൂ ഏവ ഏദിസാനം ദേസനാനം വിസേസേന ഭാജനഭൂതാ, ഇതി സാതിസയസാസനസമ്പടിഗ്ഗാഹകഭാവദസ്സനത്ഥം ഇധ ഭിക്ഖുഗഹണന്തി ദസ്സേത്വാ ഇദാനി സദ്ദത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘അപിചാ’’തിആദിമാഹ.

തത്ഥ ഭിക്ഖകോതി ഭിക്ഖൂതി ഭിക്ഖനധമ്മതായ ഭിക്ഖൂതി അത്ഥോ. ഭിക്ഖാചരിയം അജ്ഝുപഗതോതി ബുദ്ധാദീഹിപി അജ്ഝുപഗതം ഭിക്ഖാചരിയം ഉഞ്ഛാചരിയം അജ്ഝുപഗതത്താ അനുട്ഠിതത്താ ഭിക്ഖൂ. യോ ഹി കോചി അപ്പം വാ മഹന്തം വാ ഭോഗക്ഖന്ധം പഹായ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ, സോ കസിഗോരക്ഖാദീഹി ജീവികാകപ്പനം ഹിത്വാ ലിങ്ഗസമ്പടിച്ഛനേനേവ ഭിക്ഖാചരിയം അജ്ഝുപഗതത്താ ഭിക്ഖു, പരപടിബദ്ധജീവികത്താ വാ വിഹാരമജ്ഝേ കാജഭത്തം ഭുഞ്ജമാനോപി ഭിക്ഖാചരിയം അജ്ഝുപഗതോതി ഭിക്ഖു, പിണ്ഡിയാലോപഭോജനം നിസ്സായ പബ്ബജ്ജായ ഉസ്സാഹജാതത്താ വാ ഭിക്ഖാചരിയം അജ്ഝുപഗതോതി ഭിക്ഖൂതി ഏവമ്പേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ആദിനാ നയേനാതി ‘‘ഭിന്നപടധരോതി ഭിക്ഖു, ഭിന്ദതി പാപകേ അകുസലേ ധമ്മേതി ഭിക്ഖു, ഭിന്നത്താ പാപകാനം അകുസലാനം ധമ്മാനം ഭിക്ഖൂ’’തിആദിനാ വിഭങ്ഗേ (വിഭ. ൫൧൦) ആഗതനയേന. ഞാപനേതി അവബോധനേ, പടിവേദനേതി അത്ഥോ.

ഭിക്ഖനസീലതാതിആദീസു ഭിക്ഖനസീലതാ ഭിക്ഖനേന ആജീവനസീലതാ, ന കസിവണിജ്ജാദീഹി ആജീവനസീലതാ. ഭിക്ഖനധമ്മതാ ‘‘ഉദ്ദിസ്സ അരിയാ തിട്ഠന്തീ’’തി (പടി. മ. ൧൫൩; മി. പ. ൪.൫.൯) ഏവം വുത്തഭിക്ഖനസഭാവതാ, ന സമ്ഭാവനാകോഹഞ്ഞസഭാവതാ. ഭിക്ഖനേ സാധുകാരിതാ ‘‘ഉത്തിട്ഠേ നപ്പമജ്ജേയ്യാ’’തി (ധ. പ. ൧൬൮) വചനം അനുസ്സരിത്വാ തത്ഥ അപ്പമജ്ജനാ. അഥ വാ സീലം നാമ പകതിസഭാവോ, ഇധ പന തദധിട്ഠാനം. ധമ്മോതി വതം. അപരേ പന ‘‘സീലം നാമ വതസമാദാനം, ധമ്മോ നാമ പവേണീആഗതം ചാരിത്തം, സാധുകാരിതാതി സക്കച്ചകാരിതാ ആദരകിരിയാ’’തി വണ്ണേന്തി. ഹീനാധികജനസേവിതന്തി യേ ഭിക്ഖുഭാവേ ഠിതാപി ജാതിമദാദിവസേന ഉദ്ധതാ ഉന്നളാ. യേ ച ഗിഹിഭാവേ പരേസു അത്ഥികഭാവമ്പി അനുപഗതതായ ഭിക്ഖാചരിയം പരമകാപഞ്ഞതം മഞ്ഞന്തി, തേസം ഉഭയേസമ്പി യഥാക്കമം ‘‘ഭിക്ഖവോ’’തി വചനേന ഹീനജനേഹി ദലിദ്ദേഹി പരമകാപഞ്ഞതം പത്തേഹി പരകുലേസു ഭിക്ഖാചരിയായ ജീവികം കപ്പേന്തേഹി സേവിതം വുത്തിം പകാസേന്തോ ഉദ്ധതഭാവനിഗ്ഗഹം കരോതി, അധികജനേഹി ഉളാരഭോഗഖത്തിയകുലാദിതോ പബ്ബജിതേഹി ബുദ്ധാദീഹി ആജീവവിസോധനത്ഥം സേവിതം വുത്തിം പകാസേന്തോ ദീനഭാവനിഗ്ഗഹം കരോതീതി യോജേതബ്ബം. യസ്മാ ‘‘ഭിക്ഖവോ’’തി വചനം ആമന്തനഭാവതോ അഭിമുഖീകരണം, പകരണതോ സാമത്ഥിയതോ ച സുസ്സൂസാജനനം സക്കച്ചസവനമനസികാരനിയോജനഞ്ച ഹോതി. തസ്മാ തമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഭിക്ഖവോതി ഇമിനാ’’തിആദിമാഹ.

തത്ഥ സാധുകസവനമനസികാരേതി സാധുകസവനേ സാധുകമനസികാരേ ച. കഥം പന പവത്തിതാ സവനാദയോ സാധുകം പവത്തിതാ ഹോന്തീതി? ‘‘അദ്ധാ ഇമായ സമ്മാപടിപത്തിയാ സകലസാസനസമ്പത്തി ഹത്ഥഗതാ ഭവിസ്സതീ’’തി ആദരഗാരവയോഗേന, കഥാദീസു അപരിഭവനാദിനാ ച. വുത്തം ഹി ‘‘പഞ്ചഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ സുണന്തോ സദ്ധമ്മം ഭബ്ബോ നിയാമം ഓക്കമിതും കുസലേസു ധമ്മേസു സമ്മത്തം. കതമേഹി പഞ്ചഹി? ന കഥം പരിഭോതി, ന കഥികം പരിഭോതി, ന അത്താനം പരിഭോതി, അവിക്ഖിത്തചിത്തോ ധമ്മം സുണാതി ഏകഗ്ഗചിത്തോ, യോനിസോ ച മനസി കരോതി. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ സുണന്തോ സദ്ധമ്മം ഭബ്ബോ നിയാമം ഓക്കമിതും കുസലേസു ധമ്മേസു സമ്മത്ത’’ന്തി (അ. നി. ൫.൧൫൧). തേനേവാഹ ‘‘സാധുകസവനമനസികാരായത്താ ഹി സാസനസമ്പത്തീ’’തി. സാസനസമ്പത്തി നാമ സീലാദിനിപ്ഫത്തി.

പഠമം ഉപ്പന്നത്താ അധിഗമവസേന. സത്ഥുചരിയാനുവിധായകത്താ സീലാദിഗുണാനുട്ഠാനേന. തിണ്ണം യാനാനം വസേന അനുധമ്മപടിപത്തിസബ്ഭാവതോ സകലസാസനപടിഗ്ഗാഹകത്താ. സന്തികത്താതി സമീപഭാവതോ. സന്തികാവചരത്താതി സബ്ബകാലം സമ്പയുത്തഭാവതോ. യഥാനുസിട്ഠന്തി അനുസാസനിഅനുരൂപം, അനുസാസനിം അനവസേസതോ പടിഗ്ഗഹേത്വാതി അത്ഥോ. ഏകച്ചേ ഭിക്ഖൂയേവ സന്ധായാതി യേ സുത്തപരിയോസാനേ ‘‘തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദു’’ന്തി വുത്താ പഞ്ചസതാ ബ്രാഹ്മണപബ്ബജിതാ, തേ സന്ധായ.

പുബ്ബേ സബ്ബപരിസസാധാരണത്തേപി ഭഗവതോ ധമ്മദേസനായ ‘‘ജേട്ഠസേട്ഠാ’’തിആദിനാ ഭിക്ഖൂനം ഏവ ആമന്തനേ കാരണം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി ഭിക്ഖൂ ആമന്തേത്വാവ ധമ്മദേസനായ പയോജനം ദസ്സേതും ‘‘കിമത്ഥം പന ഭഗവാ’’തി ചോദനം സമുട്ഠാപേസി. തത്ഥ അഞ്ഞം ചിന്തേന്താതി അഞ്ഞവിഹിതാ. വിക്ഖിത്തചിത്താതി അസമാഹിതചിത്താ. ധമ്മം പച്ചവേക്ഖന്താതി തദാ ഹിയ്യോ തതോ പരദിവസേസു വാ സുതധമ്മം പതി പതി മനസാ അവേക്ഖന്താ. ഭിക്ഖൂ ആമന്തേത്വാ ധമ്മേ ദേസിയമാനേ ആദിതോ പട്ഠായ ദേസനം സല്ലക്ഖേതും സക്കോന്തീതി ഇമമേവത്ഥം ബ്യതിരേകമുഖേന ദസ്സേതും ‘‘തേ അനാമന്തേത്വാ’’തിആദി വുത്തം.

ഭിക്ഖവോതീതി ച സന്ധിവസേന ഇ-കാരലോപോ ദട്ഠബ്ബോ ‘‘ഭിക്ഖവോ ഇതീ’’തി. അയം ഹി ഇതി-സദ്ദോ ഹേതു-പരിസമാപനാദിപദത്ഥവിപരിയായ-പകാരാവധാരണനിദസ്സനാദിഅനേകത്ഥപ്പഭേദോ. തഥാ ഹേസ ‘‘രുപ്പതീതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തസ്മാ ‘രൂപ’ന്തി വുച്ചതീ’’തിആദീസു (സം. നി. ൩.൭൯) ഹേതുഅത്ഥേ ദിസ്സതി; ‘‘തസ്മാ തിഹ മേ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മദായാദാ ഭവഥ, മാ ആമിസദായാദാ, അത്ഥി മേ തുമ്ഹേസു അനുകമ്പാ ‘കിന്തി മേ സാവകാ ധമ്മദായാദാ ഭവേയ്യും, നോ ആമിസദായാദാ’തി’’ആദീസു പരിസമാപനേ; ‘‘ഇതി വാ, ഇതി ഏവരൂപാ നച്ചഗീതവാദിതവിസൂകദസ്സനാ പടിവിരതോ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൧.൧൩) ആദിഅത്ഥേ; ‘‘മാഗണ്ഠിയോതി തസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ സങ്ഖാ സമഞ്ഞാ പഞ്ഞത്തി വോഹാരോ നാമം നാമകമ്മം നാമധേയ്യം നിരുത്തി ബ്യഞ്ജനമഭിലാപോ’’തിആദീസു (മഹാനി. ൭൩) പദത്ഥവിപരിയായേ; ‘‘ഇതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സപ്പടിഭയോ ബാലോ, അപ്പടിഭയോ പണ്ഡിതോ, സഉപദ്ദവോ ബാലോ, അനുപദ്ദവോ പണ്ഡിതോ, സഉപസഗ്ഗോ ബാലോ, അനുപസഗ്ഗോ പണ്ഡിതോ’’തിആദീസു (മ. നി. ൩.൧൨൪) പകാരേ; ‘‘അത്ഥി ഇദപ്പച്ചയാ ജരാമരണന്തി ഇതി പുട്ഠേന സതാ, ആനന്ദ, അത്ഥീതിസ്സ വചനീയം, കിം പച്ചയാ ജരാമരണന്തി ഇതി ചേ വദേയ്യ, ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണന്തി ഇച്ചസ്സ വചനീയ’’ന്തിആദീസു (ദീ. നി. ൨.൯൬) അവധാരണേ; ‘‘സബ്ബമത്ഥീതി ഖോ, കച്ചാന, അയമേകോ അന്തോ, സബ്ബം നത്ഥീതി ഖോ, കച്ചാന, അയം ദുതിയോ അന്തോ’’തിആദീസു (സം. നി. ൨.൧൫) നിദസ്സനേ. ഇധാപി നിദസ്സനേവ ദട്ഠബ്ബോ. ഭിക്ഖവോതി ഹി ആമന്തിതാകാരോ, തമേസ ഇതി-സദ്ദോ നിദസ്സേതി ‘‘ഭിക്ഖവോതി ആമന്തേസീ’’തി. ഇമിനാ നയേന ‘‘ഭദ്ദന്തേ’’തിആദീസുപി യഥാരഹം ഇതി-സദ്ദസ്സ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. പുബ്ബേ ‘‘ഭഗവാ ആമന്തേസീ’’തി വുത്തത്താ ‘‘ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസു’’ന്തി ഇധ ‘‘ഭഗവതോ’’തി സാമിവചനം ആമന്തനമേവ സമ്ബന്ധീഅന്തരം അപേക്ഖതീതി ഇമിനാ അധിപ്പായേന ‘‘ഭഗവതോ ആമന്തനം പടിഅസ്സോസു’’ന്തി വുത്തം. ‘‘ഭഗവതോ’’തി പന ഇദം പടിസ്സവസമ്ബന്ധനേന സമ്പദാനവചനം യഥാ ‘‘ദേവദത്തസ്സ പടിസ്സുണോതീ’’തി.

യം നിദാനം ഭാസിതന്തി സമ്ബന്ധോ. ഏത്ഥാഹ – കിമത്ഥം പന ധമ്മവിനയസങ്ഗഹേ കരിയമാനേ നിദാനവചനം, നനു ഭഗവതാ ഭാസിതവചനസ്സേവ സങ്ഗഹോ കാതബ്ബോതി? വുച്ചതേ – ദേസനായ ഠിതിഅസമ്മോസസദ്ധേയ്യഭാവസമ്പാദനത്ഥം. കാലദേസദേസകനിമിത്തപരിസാപദേസേഹി ഉപനിബന്ധിത്വാ ഠപിതാ ഹി ദേസനാ ചിരട്ഠിതികാ ഹോതി അസമ്മോസധമ്മാ സദ്ധേയ്യാ ച, ദേസകാലകത്തുസോതുനിമിത്തേഹി ഉപനിബദ്ധോ വിയ വോഹാരവിനിച്ഛയോ. തേനേവ ച ആയസ്മതാ മഹാകസ്സപേന ‘‘മൂലപരിയായസുത്തം ആവുസോ, ആനന്ദ, കത്ഥ ഭാസിത’’ന്തിആദിനാ ദേസാദിപുച്ഛാസു കതാസു താസം വിസ്സജ്ജനം കരോന്തേന ധമ്മഭണ്ഡാഗാരികേന ‘‘ഏവം മേ സുത’’ന്തിആദിനാ ഇമസ്സ സുത്തസ്സ നിദാനം ഭാസിതം. അപിച സത്ഥുസമ്പത്തിപകാസനത്ഥം നിദാനവചനം. തഥാഗതസ്സ ഹി ഭഗവതോ പുബ്ബരചനാനുമാനാഗമതക്കാഭാവതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധഭാവസിദ്ധി. ന ഹി സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ പുബ്ബരചനാദീഹി അത്ഥോ അത്ഥി സബ്ബത്ഥ അപ്പടിഹതഞാണചാരതായ ഏകപ്പമാണത്താ ച ഞേയ്യധമ്മേസു. തഥാ ആചരിയമുട്ഠിധമ്മമച്ഛരിയസാസനസാവകാനുരോധാഭാവതോ ഖീണാസവഭാവസിദ്ധി. ന ഹി സബ്ബസോ ഖീണാസവസ്സ തേ സമ്ഭവന്തീതി സുവിസുദ്ധസ്സ പരാനുഗ്ഗഹപ്പവത്തി. ഏവം ദേസകസംകിലേസഭൂതാനം ദിട്ഠിസീലസമ്പദാദൂസകാനം അവിജ്ജാതണ്ഹാനം അച്ചന്താഭാവസംസൂചകേഹി ഞാണസമ്പദാപഹാനസമ്പദാഭിബ്യഞ്ജകേഹി ച സമ്ബുദ്ധവിസുദ്ധഭാവേഹി പുരിമവേസാരജ്ജദ്വയസിദ്ധി, തതോ ഏവ ച അന്തരായികനിയ്യാനികധമ്മേസു സമ്മോഹാഭാവസിദ്ധിതോ പച്ഛിമവേസാരജ്ജദ്വയസിദ്ധീതി ഭഗവതോ ചതുവേസാരജ്ജസമന്നാഗമോ അത്തഹിതപരഹിതപടിപത്തി ച നിദാനവചനേന പകാസിതാ ഹോതി തത്ഥ തത്ഥ സമ്പത്തപരിയായ അജ്ഝാസയാനുരൂപം ഠാനുപ്പത്തികപടിഭാനേന ധമ്മദേസനാദീപനതോ, ഇധ പന പഥവീആദീസു വത്ഥൂസു പുഥുജ്ജനാനം പടിപത്തിവിഭാഗവവത്ഥാപകദേസനാദീപനതോതി യോജേതബ്ബം. തേന വുത്തം ‘‘സത്ഥുസമ്പത്തിപകാസനത്ഥം നിദാനവചന’’ന്തി.

തഥാ സാസനസമ്പത്തിപകാസനത്ഥം നിദാനവചനം. ഞാണകരുണാപരിഗ്ഗഹിതസബ്ബകിരിയസ്സ ഹി ഭഗവതോ നത്ഥി നിരത്ഥികാ പടിപത്തി, അത്തഹിതത്ഥാ വാ. തസ്മാ പരേസം ഏവ അത്ഥായ പവത്തസബ്ബകിരിയസ്സ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ സകലമ്പി കായവചീമനോകമ്മം യഥാപവത്തം വുച്ചമാനം ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികപരമത്ഥേഹി യഥാരഹം സത്താനം അനുസാസനട്ഠേന സാസനം, ന കബ്യരചനാ, തയിദം സത്ഥുചരിതം കാലദേസദേസകപരിസാപദേസേഹി സദ്ധിം തത്ഥ തത്ഥ നിദാനവചനേഹി യഥാരഹം പകാസീയതി, ഇധ പന ‘‘പഥവിയാദീസു വത്ഥൂസൂ’’തി സബ്ബം പുരിമസദിസമേവ. തേന വുത്തം ‘‘സാസനസമ്പത്തിപകാസനത്ഥം നിദാനവചന’’ന്തി. അപിച സത്ഥുനോ പമാണഭാവപ്പകാസനേന സാസനസ്സ പമാണഭാവദസ്സനത്ഥം നിദാനവചനം, തഞ്ച ദേസകപ്പമാണഭാവദസ്സനം ഹേട്ഠാ വുത്തനയാനുസാരേന ‘‘ഭഗവാ’’തി ച ഇമിനാ പദേന വിഭാവിതന്തി വേദിതബ്ബം. ‘‘ഭഗവാ’’തി ഇമിനാ തഥാഗതസ്സ രാഗദോസമോഹാദിസബ്ബകിലേസമലദുച്ചരിതാദിദോസപ്പഹാനദീപനേന വചനേന അനഞ്ഞസാധാരണസുപരിസുദ്ധഞാണകരുണാദിഗുണവിസേസയോഗപരിദീപനേന തതോ ഏവ സബ്ബസത്തുത്തമഭാവദീപനേന അയമത്ഥോ സബ്ബഥാ പകാസിതോ ഹോതീതി ഇദമേത്ഥ നിദാനവചനപ്പയോജനസ്സ മുഖമത്തദസ്സനം.

അബ്ഭന്തരനിദാനവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സുത്തനിക്ഖേപവണ്ണനാ

നിക്ഖിത്തസ്സാതി ദേസിതസ്സ. ദേസനാപി ഹി ദേസേതബ്ബസ്സ സീലാദിഅത്ഥസ്സ വിനേയ്യസന്താനേസു നിക്ഖിപനതോ ‘‘നിക്ഖേപോ’’തി വുച്ചതി. സുത്തനിക്ഖേപം വിചാരേത്വാ വുച്ചമാനാ പാകടാ ഹോതീതി സാമഞ്ഞതോ ഭഗവതോ ദേസനാസമുട്ഠാനസ്സ വിഭാഗം ദസ്സേത്വാ ‘‘ഏത്ഥായം ദേസനാ ഏവംസമുട്ഠാനാ’’തി ദേസനായ സമുട്ഠാനേ ദസ്സിതേ സുത്തസ്സ സമ്മദേവ നിദാനപരിജാനനേന വണ്ണനായ സുവിഞ്ഞേയ്യത്താ വുത്തം. ഏവഞ്ഹി ‘‘അസ്സുതവാ ഭിക്ഖവേ പുഥുജ്ജനോ’’തിആദിനാ, ‘‘യോപി സോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അരഹം ഖീണാസവോ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൮), ‘‘തഥാഗതോപി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൧൨) ച പവത്തദേസനാ അനുസന്ധിദസ്സനസുഖതായ സുവിഞ്ഞേയ്യാ ഹോതി. തത്ഥ യഥാ അനേകസതഅനേകസഹസ്സഭേദാനിപി സുത്തന്താനി സംകിലേസഭാഗിയാദിപധാനനയവസേന സോളസവിധതം നാതിവത്തന്തി, ഏവം അത്തജ്ഝാസയാദിസുത്തനിക്ഖേപവസേന ചതുബ്ബിധഭാവന്തി ആഹ ‘‘ചത്താരോ ഹി സുത്തനിക്ഖേപാ’’തി.

ഏത്ഥ ച യഥാ അത്തജ്ഝാസയസ്സ അട്ഠുപ്പത്തിയാ ച പരജ്ഝാസയപുച്ഛാഹി സദ്ധിം സംസഗ്ഗഭേദോ സമ്ഭവതി ‘‘അത്തജ്ഝാസയോ ച പരജ്ഝാസയോ ച, അത്തജ്ഝാസയോ ച പുച്ഛാവസികോ ച, അട്ഠുപ്പത്തികോ ച പരജ്ഝാസയോ ച, അട്ഠുപ്പത്തികോ ച പുച്ഛാവസികോ ചാ’’തി അജ്ഝാസയപുച്ഛാനുസന്ധിസബ്ഭാവതോ, ഏവം യദിപി അട്ഠുപ്പത്തിയാ അത്തജ്ഝാസയേനപി സംസഗ്ഗഭേദോ സമ്ഭവതി, അത്തജ്ഝാസയാദീഹി പന പുരതോ ഠിതേഹി അട്ഠുപ്പത്തിയാ സംസഗ്ഗോ നത്ഥീതി നയിധ നിരവസേസോ വിത്ഥാരനയോ സമ്ഭവതീതി ‘‘ചത്താരോ സുത്തനിക്ഖേപാ’’തി വുത്തം, തദന്തോഗധത്താ വാ സമ്ഭവന്താനം സേസനിക്ഖേപാനം മൂലനിക്ഖേപവസേന ചത്താരോവ ദസ്സിതാ. തഥാദസ്സനഞ്ചേത്ഥ അയം സംസഗ്ഗഭേദോ ഗഹേതബ്ബോതി.

തത്രായം വചനത്ഥോ – നിക്ഖിപീയതീതി നിക്ഖേപോ, സുത്തം ഏവ നിക്ഖേപോ സുത്തനിക്ഖേപോ. അഥ വാ നിക്ഖിപനം നിക്ഖേപോ, സുത്തസ്സ നിക്ഖേപോ സുത്തനിക്ഖേപോ, സുത്തദേസനാതി അത്ഥോ. അത്തനോ അജ്ഝാസയോ അത്തജ്ഝാസയോ, സോ അസ്സ അത്ഥി കാരണഭൂതോതി അത്തജ്ഝാസയോ. അത്തനോ അജ്ഝാസയോ ഏതസ്സാതി വാ അത്തജ്ഝാസയോ. പരജ്ഝാസയേപി ഏസേവ നയോ. പുച്ഛായ വസോ പുച്ഛാവസോ, സോ ഏതസ്സ അത്ഥീതി പുച്ഛാവസികോ. സുത്തദേസനാവത്ഥുഭൂതസ്സ അത്ഥസ്സ ഉപ്പത്തി അത്ഥുപ്പത്തി, അത്ഥുപ്പത്തിയേവ അട്ഠുപ്പത്തി ത്ഥ-കാരസ്സ ട്ഠ-കാരം കത്വാ. സാ ഏതസ്സ അത്ഥീതി അട്ഠുപ്പത്തികോ. അഥ വാ നിക്ഖിപീയതി സുത്തം ഏതേനാതി സുത്തനിക്ഖേപോ, അത്തജ്ഝാസയാദി ഏവ. ഏതസ്മിം പന അത്തവികപ്പേ അത്തനോ അജ്ഝാസയോ അത്തജ്ഝാസയോ. പരേസം അജ്ഝാസയോ പരജ്ഝാസയോ. പുച്ഛീയതീതി പുച്ഛാ, പുച്ഛിതബ്ബോ അത്ഥോ. പുച്ഛനവസേന പവത്തം ധമ്മപടിഗ്ഗാഹകാനം വചനം പുച്ഛാവസികം, തദേവ നിക്ഖേപ-സദ്ദാപേക്ഖായ പുല്ലിങ്ഗവസേന ‘‘പുച്ഛാവസികോ’’തി വുത്തം. തഥാ അട്ഠുപ്പത്തി ഏവ അട്ഠുപ്പത്തികോതി ഏവമ്പേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

അപിചേത്ഥ പരേസം ഇന്ദ്രിയപരിപാകാദികാരണനിരപേക്ഖത്താ അത്തജ്ഝാസയസ്സ വിസും സുത്തനിക്ഖേപഭാവോ യുത്തോ കേവലം അത്തനോ അജ്ഝാസയേനേവ ധമ്മതന്തിഠപനത്ഥം പവത്തിതദേസനത്താ. പരജ്ഝാസയപുച്ഛാവസികാനം പന പരേസം അജ്ഝാസയപുച്ഛാനം ദേസനാപവത്തിഹേതുഭൂതാനം ഉപ്പത്തിയം പവത്തിതാനം കഥമട്ഠുപ്പത്തിയം അനവരോധോ, പുച്ഛാവസികഅട്ഠുപ്പത്തികാനം വാ പരജ്ഝാസയാനുരോധേന പവത്തികാനം കഥം പരജ്ഝാസയേ അനവരോധോതി? ന ചോദേതബ്ബമേതം. പരേസഞ്ഹി അഭിനീഹാരപരിപുച്ഛാദിവിനിമുത്തസ്സേവ സുത്തദേസനാകാരണുപ്പാദസ്സ അട്ഠുപ്പത്തിഭാവേന ഗഹിതത്താ പരജ്ഝാസയപുച്ഛാവസികാനം വിസും ഗഹണം. തഥാ ഹി ബ്രഹ്മജാല (ദീ. നി. ൧.൧) ധമ്മദായാദസുത്താദീനം (മ. നി. ൧.൨൯) വണ്ണാവണ്ണആമിസുപ്പാദാദിദേസനാനിമിത്തം ‘‘അട്ഠുപ്പത്തീ’’തി വുച്ചതി. പരേസം പുച്ഛം വിനാ അജ്ഝാസയം ഏവ നിമിത്തം കത്വാ ദേസിതോ പരജ്ഝാസയോ, പുച്ഛാവസേന ദേസിതോ പുച്ഛാവസികോതി പാകടോയമത്ഥോതി.

അത്തനോ അജ്ഝാസയേനേവ കഥേസി ധമ്മതന്തിഠപനത്ഥന്തി ദട്ഠബ്ബം. സമ്മപ്പധാനസുത്തന്തഹാരകോതി അനുപുബ്ബേന നിക്ഖിത്താനം സംയുത്തകേ സമ്മപ്പധാനപടിസംയുത്താനം സുത്താനം ആവളി. തഥാ ഇദ്ധിപാദഹാരകാദയോ.

വിമുത്തിപരിപാചനീയാ ധമ്മാ സദ്ധിന്ദ്രിയാദയോ. അജ്ഝാസയന്തി അധിമുത്തിം. ഖന്തിന്തി ദിട്ഠിനിജ്ഝാനക്ഖന്തിം. മനന്തി ചിത്തം. അഭിനിഹാരന്തി പണിധാനം. ബുജ്ഝനഭാവന്തി ബുജ്ഝനസഭാവം, പടിവിജ്ഝനാകാരം വാ.

ഉപ്പന്നേ മാനേ നിക്ഖിത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. ഇത്ഥിലിങ്ഗാദീനി തീണി ലിങ്ഗാനി. നാമാദീനി ചത്താരി പദാനി. പഠമാദയോ സത്ത വിഭത്തിയോ. മുഞ്ചിത്വാ ന കിഞ്ചി കഥേതി സഭാവനിരുത്തിയാ തഥേവ പവത്തനതോ. ഗണ്ഠിഭൂതം പദം. യഥാ ഹി രുക്ഖസ്സ ഗണ്ഠിട്ഠാനം ദുബ്ബിനിബ്ബേധം ദുത്തച്ഛിതഞ്ച ഹോതി, ഏവമേവം യം പദം അത്ഥതോ വിവരിതും ന സക്കാ, തം ‘‘ഗണ്ഠിപദ’’ന്തി വുച്ചതി. അനുപഹച്ചാതി അനുദ്ധരിത്വാ.

യേന യേന സമ്ബന്ധം ഗച്ഛതി, തസ്സ തസ്സ അനവസേസതം ദീപേതീതി ഇമിനാ ഇമസ്സ സബ്ബ-സദ്ദസ്സ സപ്പദേസതം ദസ്സേതി. സബ്ബ-സദ്ദോ ഹി സബ്ബസബ്ബം പദേസസബ്ബം ആയതനസബ്ബം സക്കായസബ്ബന്തി ചതൂസു വിസയേസു ദിട്ഠപ്പയോഗോ. തഥാ ഹേസ ‘‘സബ്ബേ ധമ്മാ സബ്ബാകാരേന ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ ഞാണമുഖേ ആപാഥമാഗച്ഛന്തീ’’തിആദീസു (മഹാനി. ൧൫൬; ചൂളനി. ൮൫; പടി. മ. ൩.൬) സബ്ബസബ്ബസ്മിം ആഗതോ. ‘‘സബ്ബേസം വോ, സാരിപുത്ത, സുഭാസിതം പരിയായേനാ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൩൪൫) പദേസസബ്ബസ്മിം. ‘‘സബ്ബം വോ, ഭിക്ഖവേ, ദേസേസ്സാമി…പേ… ചക്ഖുഞ്ചേവ രൂപാ ച…പേ… മനോ ചേവ ധമ്മാ ചാ’’തി (സം. നി. ൪.൨൩) ഏത്ഥ ആയതനസബ്ബസ്മിം. ‘‘സബ്ബം സബ്ബതോ സഞ്ജാനാതീ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൫) സക്കായസബ്ബസ്മിം. തത്ഥ സബ്ബസബ്ബസ്മിം ആഗതോ നിപ്പദേസോ, ഇതരേസു തീസുപി ആഗതോ സപ്പദേസോ, ഇധ പന സക്കായസബ്ബസ്മിം വേദിതബ്ബോ. തഥാ ഹി വക്ഖതി ‘‘സക്കായപരിയാപന്നാ പന തേഭൂമകധമ്മാവ അനവസേസതോ വേദിതബ്ബാ’’തി (മ. നി. അട്ഠ. ൧.൧ സുത്തനിക്ഖേപവണ്ണനാ).

സച്ചേസൂതി അരിയസച്ചേസു. ഏതേ ചതുരോ ധമ്മാതി ഇദാനി വുച്ചമാനേ സച്ചാദികേ ചത്താരോ ധമ്മേ സന്ധായ വദതി. തത്ഥ സച്ചന്തി വചീസച്ചം. ഠിതീതി വീരിയം, ‘‘ധിതീ’’തി വാ പാഠോ, സോ ഏവത്ഥോ. ചാഗോതി അലോഭോ. ദിട്ഠം സോ അതിവത്തതീതി യസ്മിം ഏതേ സച്ചാദയോ ധമ്മാ ഉപലബ്ഭന്തി, സോ ദിട്ഠം അത്തനോ അമിത്തം അതിക്കമതി, ന തസ്സ ഹത്ഥതം ഗച്ഛതി, അഥ ഖോ നം അഭിഭവതി ഏവാതി അത്ഥോ. സഭാവേ വത്തതി അസഭാവധമ്മസ്സ കാരണാസമ്ഭവതോ. ന ഹി നിസ്സഭാവാ ധമ്മാ കേനചി നിബ്ബത്തീയന്തി. അത്തനോ ലക്ഖണം ധാരേന്തീതി യദിപി ലക്ഖണവിനിമുത്താ ധമ്മാ നാമ നത്ഥി, തഥാപി യഥാ ദിട്ഠിതണ്ഹാപരികപ്പിതാകാരമത്താ അത്തസുഭസുഖസസ്സതാദയോ, പകതിയാദയോ, ദബ്ബാദയോ, ജീവാദയോ, കായാദയോ ലോകവോഹാരമത്തസിദ്ധാ ഗഗണകുസുമാദയോവ സച്ചികട്ഠപരമത്ഥതോ ന ഉപലബ്ഭന്തി, ന ഏവമേതേ, ഏതേ പന സച്ചികട്ഠപരമത്ഥഭൂതാ ഉപലബ്ഭന്തി, തതോ ഏവ സത്താദിവിസേസവിരഹതോ ധമ്മമത്താ സഭാവവന്തോതി ദസ്സനത്ഥം ‘‘അത്തനോ ലക്ഖണം ധാരേന്തീ’’തി വുത്തം. ഭവതി ഹി ഭേദാഭാവേപി സുഖാവബോധനത്ഥം ഉപചാരമത്തസിദ്ധേന ഭേദേന നിദ്ദേസോ യഥാ ‘‘സിലാപുത്തകസ്സ സരീര’’ന്തി. ധാരീയന്തി വാ യഥാസഭാവതോ അവധാരീയന്തി ഞായന്തീതി ധമ്മാ, കക്ഖളഫുസനാദയോ.

അസാധാരണഹേതുമ്ഹീതി അസാധാരണകാരണേ, സക്കായധമ്മേസു തസ്സ തസ്സ ആവേണികപച്ചയേതി അത്ഥോ. കിം പന തന്തി? തണ്ഹാമാനദിട്ഠിയോ, അവിജ്ജാദയോപി വാ. യഥേവ ഹി പഥവീആദീസു മഞ്ഞനാവത്ഥൂസു ഉപ്പജ്ജമാനാ തണ്ഹാദയോ മഞ്ഞനാ തേസം പവത്തിയാ മൂലകാരണം, ഏവം അവിജ്ജാദയോപി. തഥാ ഹി ‘‘അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ’’തിആദിനാ ‘‘അപരിഞ്ഞാതം തസ്സാതി വദാമീ’’തി (മ. നി. ൧.൨) ‘‘നന്ദീ ദുക്ഖസ്സ മൂല’’ന്തി (മ. നി. ൧.൧൩) ച അന്വയതോ, ‘‘ഖയാ രാഗസ്സ…പേ… വീതമോഹത്താ’’തി ബ്യതിരേകതോ ച തേസം മൂലകാരണഭാവോ വിഭാവിതോ.

പരിയായേതി ദേസേതബ്ബമത്ഥം അവഗമേതി ബോധയതീതി പരിയായോ, ദേസനാ. പരിയായതി അത്തനോ ഫലം പരിഗ്ഗഹേത്വാ വത്തതി തസ്സ വാ കാരണഭാവം ഗച്ഛതീതി പരിയായോ, കാരണം. പരിയായതി അപരാപരം പരിവത്തതീതി പരിയായോ, വാരോ. ഏവം പരിയായസദ്ദസ്സ ദേസനാകാരണവാരേസു പവത്തി വേദിതബ്ബാ. യഥാരുതവസേന അഗ്ഗഹേത്വാ നിദ്ധാരേത്വാ ഗഹേതബ്ബത്ഥം നേയ്യത്ഥം. തേഭൂമകാ ധമ്മാവ അനവസേസതോ വേദിതബ്ബാ മഞ്ഞനാവത്ഥുഭൂതാനം സബ്ബേസം പഥവീആദിധമ്മാനം അധിപ്പേതത്താ.

കാരണദേസനന്തി കാരണഞാപനം ദേസനം. തം അത്ഥന്തി തം സബ്ബധമ്മാനം മൂലകാരണസങ്ഖാതം, കാരണദേസനാസങ്ഖാതം വാ അത്ഥം. തേനേവാഹ ‘‘തം കാരണം തം ദേസന’’ന്തി. ഏകത്ഥമേതന്തി ഏതം പദദ്വയം ഏകത്ഥം. സാധു-സദ്ദോ ഏവ ഹി ക-കാരേന വഡ്ഢേത്വാ ‘‘സാധുക’’ന്തി വുത്തോ. തേനേവ ഹി സാധുസദ്ദസ്സ അത്ഥം വദന്തേന അത്ഥുദ്ധാരവസേന സാധുകസദ്ദോ ഉദാഹടോ. ധമ്മരുചീതി പുഞ്ഞകാമോ. പഞ്ഞാണവാതി പഞ്ഞവാ. അദ്ദുബ്ഭോതി അദൂസകോ, അനുപഘാതകോതി അത്ഥോ. ഇധാപീതി ഇമസ്മിം മൂലപരിയായസുത്തേപി. അയന്തി സാധുകസദ്ദോ. ഏത്ഥേവ ദള്ഹീകമ്മേതി സക്കച്ചകിരിയായം. ആണത്തിയന്തി ആണാപനേ. ‘‘സുണാഥ സാധുകം മനസി കരോഥാ’’തി ഹി വുത്തേ സാധുകസദ്ദേന സവനമനസികാരാനം സക്കച്ചകിരിയാ വിയ തദാണാപനമ്പി വുത്തം ഹോതി. ആയാചനത്ഥതാ വിയ ചസ്സ ആണാപനത്ഥതാ വേദിതബ്ബാ.

ഇദാനേത്ഥ ഏവം യോജനാ വേദിതബ്ബാതി സമ്ബന്ധോ. സോതിന്ദ്രിയവിക്ഖേപവാരണം സവനേ നിയോജനവസേന കിരിയന്തരപടിസേധനഭാവതോ, സോതം ഓദഹഥാതി അത്ഥോ. മനിന്ദ്രിയവിക്ഖേപനിവാരണം അഞ്ഞചിന്താപടിസേധനതോ. പുരിമന്തി ‘‘സുണാഥാ’’തി പദം. ഏത്ഥാതി സുണാഥ, മനസി കരോഥാ’’തി പദദ്വയേ, ഏതസ്മിം വാ അധികാരേ. ബ്യഞ്ജനവിപല്ലാസഗ്ഗാഹവാരണം സോതദ്വാരേ വിക്ഖേപപടിബാഹകത്താ. ന ഹി യാഥാവതോ സുണന്തസ്സ സദ്ദതോ വിപല്ലാസഗ്ഗാഹോ ഹോതി. അത്ഥവിപല്ലാസഗ്ഗാഹവാരണം മനിന്ദ്രിയവിക്ഖേപപടിബാഹകത്താ. ന ഹി സക്കച്ചം ധമ്മം ഉപധാരേന്തസ്സ അത്ഥതോ വിപല്ലാസഗ്ഗാഹോ ഹോതി. ധമ്മസ്സവനേ നിയോജേതി സുണാഥാതി വിദഹനതോ. ധാരണൂപപരിക്ഖാസൂതി ഉപപരിക്ഖഗ്ഗഹണേന തുലനതീരണാദികേ ദിട്ഠിയാ ച സുപ്പടിവേധം സങ്ഗണ്ഹാതി.

സബ്യഞ്ജനോതി ഏത്ഥ യഥാധിപ്പേതമത്ഥം ബ്യഞ്ജയതീതി ബ്യഞ്ജനം, സഭാവനിരുത്തി. സഹ ബ്യഞ്ജനേനാതി സബ്യഞ്ജനോ, ബ്യഞ്ജനസമ്പന്നോതി അത്ഥോ. അരണീയതോ ഉപഗന്ധബ്ബതോ അനുട്ഠാതബ്ബതോ അത്ഥോ, ചതുപാരിസുദ്ധിസീലാദികോ. സഹ അത്ഥേനാതി സാത്ഥോ, അത്ഥസമ്പന്നോതി അത്ഥോ. ധമ്മഗമ്ഭീരോതിആദീസു ധമ്മോ നാമ തന്തി. ദേസനാ നാമ തസ്സാ മനസാ വവത്ഥാപിതായ തന്തിയാ ദേസനാ. അത്ഥോ നാമ തന്തിയാ അത്ഥോ. പടിവേധോ നാമ തന്തിയാ തന്തിഅത്ഥസ്സ ച യഥാഭൂതാവബോധോ. യസ്മാ ചേതേ ധമ്മദേസനാഅത്ഥപടിവേധാ സസാദീഹി വിയ മഹാസമുദ്ദോ മന്ദബുദ്ധീഹി ദുക്ഖോഗാള്ഹാ അലബ്ഭനേയ്യപതിട്ഠാ ച, തസ്മാ ഗമ്ഭീരാ. തേന വുത്തം ‘‘യസ്മാ അയം ധമ്മോ…പേ… സാധുകം മനസി കരോഥാ’’തി. ഏത്ഥ ച പടിവേധസ്സ ദുക്കരഭാവതോ ധമ്മത്ഥാനം ദേസനാഞാണസ്സ ദുക്കരഭാവതോ ദേസനായ ദുക്ഖോഗാഹതാ, പടിവേധസ്സ പന ഉപ്പാദേതും അസക്കുണേയ്യത്താ തബ്ബിസയഞാണുപ്പത്തിയാ ച ദുക്കരഭാവതോ ദുക്ഖോഗാഹതാ വേദിതബ്ബാ.

ദേസനം നാമ ഉദ്ദിസനം. തസ്സ നിദ്ദിസനം ഭാസനന്തി ഇധാധിപ്പേതന്തി ആഹ ‘‘വിത്ഥാരതോപി നം ഭാസിസ്സാമീതി വുത്തം ഹോതീ’’തി. പരിബ്യത്തം കഥനം വാ ഭാസനം. സാളികായിവ നിഗ്ഘോസോതി സാളികായ ആലാപോ വിയ മധുരോ കണ്ണസുഖോ പേമനീയോ. പടിഭാനന്തി സദ്ദോ. ഉദീരയീതി ഉച്ചാരീയതി, വുച്ചതി വാ.

ഏവം വുത്തേ ഉസ്സാഹജാതാതി ഏവം ‘‘സുണാഥ സാധുകം മനസി കരോഥ ഭാസിസ്സാമീ’’തി വുത്തേ ന കിര സത്ഥാ സങ്ഖേപേനേവ ദേസേസ്സതി, വിത്ഥാരേനപി ഭാസിസ്സതീതി സഞ്ജാതുസ്സാഹാ ഹട്ഠതുട്ഠാ ഹുത്വാ. ഇധാതി ഇമിനാ വുച്ചമാനഅധികരണം തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ഉപ്പത്തിട്ഠാനഭൂതം അധിപ്പേതന്തി ആഹ ‘‘ദേസാപദേസേ നിപാതോ’’തി. ലോകന്തി ഓകാസലോകം. ഇധ തഥാഗതോ ലോകേതി ഹി ജാതിഖേത്തം, തത്ഥാപി അയം ചക്കവാളോ അധിപ്പേതോ. സമണോതി സോതാപന്നോ. ദുതിയോ സമണോതി സകദാഗാമീ. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, സമണോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു തിണ്ണം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ സോതാപന്നോ ഹോതീ’’തി (അ. നി. ൪.൨൪൧) ‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, ദുതിയോ സമണോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു തിണ്ണം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ രാഗദോസമോഹാനം തനുത്താ സകദാഗാമീ ഹോതീ’’തി ച (അ. നി. ൪.൨൪൧). ഇധേവ തിട്ഠമാനസ്സാതി ഇമിസ്സാ ഏവ ഇന്ദസാലഗുഹായം തിട്ഠമാനസ്സ.

൨. അസ്സുതവാതി ഏത്ഥ (അ. നി. ടീ. ൧.൧.൫൧) സുതന്തി സോതദ്വാരാനുസാരേന ഉപധാരിതം, ഉപധാരണം വാ, സുതം അസ്സത്ഥീതി സുതവാ. വാ-സദ്ദസ്സ ഹി അത്ഥോ അത്ഥിതാമത്താദിവസേന അനേകവിധോ. തഥാ ഹി ‘‘അന്തവാ അയം ലോകോ പരിവടുമോ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൧.൫൪; പടി. മ. ൧.൧൪൦) അത്ഥിതാമത്തം അത്ഥോ. ‘‘ധനവാ ഭോഗവാ, ലാഭീ അന്നസ്സാ’’തി ച ആദീസു ബഹുഭാവോ. ‘‘രോഗവാ ഹോതി രോഗാഭിഭൂതോ’’തിആദീസു കായാബാധോ. ‘‘കുട്ഠീ കുട്ഠചീവരേനാ’’തിആദീസു നിന്ദാ, ‘‘ഇസ്സുകീ മച്ഛരീ സഠോ മായാവിനോ കേടുഭിനോ’’തിആദീസു അഭിണ്ഹയോഗോ. ‘‘ദണ്ഡീ ഛത്തീ അലമ്ബരീ’’തിആദീസു (വിസുദ്ധി. ൧.൧൪൨) സംസഗ്ഗോ. ‘‘പണ്ഡിതോ വാപി തേന സോ’’തിആദീസു (ധ. പ. ൬൩) ഉപമാനം, സദിസഭാവോതി അത്ഥോ. ‘‘തം വാപി ധീരാ മുനിം വേദയന്തീ’’തിആദീസു (സു. നി. ൨൧൩) സമുച്ചയോ. ‘‘കേ വാ ഇമേ കസ്സ വാ’’തിആദീസു (പാരാ. ൨൯൬) സംസയോ. ‘‘അയം വാ ഇമേസം സമണബ്രാഹ്മണാനം സബ്ബബാലോ സബ്ബമൂള്ഹോ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൧.൧൮൧) വിഭാവനോ. ‘‘ന വായം കുമാരോ മത്തമഞ്ഞാസീ’’തിആദീസു (സം. നി. ൨.൧൫൪) പദപൂരണം. ‘‘യേ ഹി കേചി, ഭിക്ഖവേ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൧൭൦) വികപ്പോ. ‘‘സക്യപുത്തസ്സ സിരീമതോ (ദീ. നി. ൩.൨൭൭), സീലവതോ സീലസമ്പത്തിയാ കല്യാണോ കിത്തിസദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗച്ഛതീ’’തി (ദീ. നി. ൨.൧൫൦; ൩.൩൧൬; അ. നി. ൫.൨൧൩; മഹാവ. ൨൮൫) ച ആദീസു പസംസാ. ‘‘പഞ്ഞവാ ഹോതി ഉദയത്ഥഗാമിനിയാ പഞ്ഞായ സമന്നാഗതോ അരിയായ നിബ്ബേധികായ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയഗാമിനിയാ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൩.൩൧൭, ൩൫൫) അതിസയോ. ഇധാപി അതിസയോ, പസംസാ വാ അത്ഥോ, തസ്മാ യസ്സ പസംസിതം, അതിസയേന വാ സുതം അത്ഥി, സോ സുതവാതി സംകിലേസവിദ്ധംസനസമത്ഥം പരിയത്തിധമ്മസ്സവനം, തം സുത്വാ തഥത്തായ പടിപത്തി ച ‘‘സുതവാ’’തി ഇമിനാ സദ്ദേന പകാസിതാ. അഥ വാ സോതബ്ബയുത്തം സുത്വാ കത്തബ്ബനിപ്ഫത്തിവസേന സുണീതി സുതവാ, തപ്പടിക്ഖേപേന ന സുതവാതി അസ്സുതവാ.

അയഞ്ഹി അ-കാരോ ‘‘അഹേതുകാ ധമ്മാ (ധ. സ. ൨.ദുകമാതികാ), അഭിക്ഖുകോ ആവാസോ’’തിആദീസു (പാചി. ൧൦൪൬, ൧൦൪൭) തംസഹയോഗനിവത്തിയം ഇച്ഛിതോ. ‘‘അപച്ചയാ ധമ്മാ’’തി (ധ. സ. ൭.ദുകമാതികാ) തംസമ്ബന്ധീഭാവനിവത്തിയം. പച്ചയുപ്പന്നഞ്ഹി പച്ചയസമ്ബന്ധീതി അപ്പച്ചയുപ്പന്നത്താ അതംസമ്ബന്ധിതാ ഏത്ഥ ജോതിതാ. ‘‘അനിദസ്സനാ ധമ്മാ’’തി (ധ. സ. ൯.ദുകമാതികാ) തംസഭാവനിവത്തിയം. നിദസ്സനഞ്ഹി ദട്ഠബ്ബതാ. അഥ വാ പസ്സതീതി നിദസ്സനം, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം, തഗ്ഗഹേതബ്ബഭാവനിവത്തിയം യഥാ ‘‘അനാസവാ ധമ്മാ’’തി (ധ. സ. ൧൫.ദുകമാതികാ), ‘‘അപ്പടിഘാ ധമ്മാ (ധ. സ. ൧൦.ദുകമാതികാ), അനാരമ്മണാ ധമ്മാ’’തി (ധ. സ. ൫൫.ദുകമാതികാ) തംകിച്ചനിവത്തിയം, ‘‘അരൂപിനോ ധമ്മാ (ധ. സ. ൧൧.ദുകമാതികാ) അചേതസികാ ധമ്മാ’’തി (ധ. സ. ൫൭.ദുകമാതികാ) തബ്ഭാവനിവത്തിയം. തദഞ്ഞഥാ ഹി ഏത്ഥ പകാസിതാ. ‘‘അമനുസ്സോ’’തി തബ്ഭാവമത്തനിവത്തിയം. മനുസ്സമത്തം നത്ഥി, അഞ്ഞം സമാനന്തി. സദിസതാ ഹി ഏത്ഥ സൂചിതാ. ‘‘അസ്സമണോ സമണപടിഞ്ഞോ, അനരിയോ’’തി (അ. നി. ൩.൧൩) ച തംസമ്ഭാവനീയഗുണനിവത്തിയം. ഗരഹാ ഹി ഇധ ഞായതി. ‘‘കച്ചി ഭോതോ അനാമയം, അനുദരാ കഞ്ഞാ’’തി (ജാ. ൨.൨൦.൧൨൯) തദനപ്പഭാവനിവത്തിയം, ‘‘അനുപ്പന്നാ ധമ്മാ’’തി (ധ. സ. ൧൭.തികമാതികാ) തംസദിസഭാവനിവത്തിയം. അതീതാനഞ്ഹി ഉപ്പന്നപുബ്ബത്താ ഉപ്പാദിധമ്മാനഞ്ച പച്ചയേകദേസനിപ്ഫത്തിയാ ആരദ്ധുപ്പാദിഭാവതോ കാലവിമുത്തസ്സ ച വിജ്ജമാനത്താ ഉപ്പന്നാനുകൂലതാ പഗേവ പച്ചുപ്പന്നാനന്തി തബ്ബിദൂരതാവ ഏത്ഥ വിഞ്ഞായതി ‘‘അസേക്ഖാ ധമ്മാ’’തി (ധ. സ. ൧൧.തികമാതികാ) തദപരിയോസാനനിവത്തിയം. തന്നിട്ഠാനഞ്ഹി ഏത്ഥ പകാസിതന്തി. ഏവമനേകേസം അത്ഥാനം ജോതകോ. ഇധ പന ‘‘അരൂപിനോ ധമ്മാ അചേതസികാ ധമ്മാ’’തിആദീസു വിയ തബ്ഭാവനിവത്തിയം ദട്ഠബ്ബോ, അഞ്ഞത്ഥേതി അത്ഥോ. ഏതേനസ്സ സുതാദിഞാണവിരഹതം ദസ്സേതി. തേന വുത്തം ‘‘ആഗമാധിഗമാഭാവാ ഞേയ്യോ അസ്സുതവാ ഇതീ’’തി.

ഇദാനി തസ്സ അത്ഥം വിവരന്തോ യസ്മാ ഖന്ധധാത്വാദികോസല്ലേനപി മഞ്ഞനാപടിസേധനസമത്ഥം ബാഹുസച്ചം ഹോതി. യഥാഹ ‘‘കിത്താവതാ നു ഖോ, ഭന്തേ, ബഹുസ്സുതോ ഹോതി? യതോ ഖോ ഭിക്ഖു ഖന്ധകുസലോ ഹോതി ധാതു, ആയതന, പടിച്ചസമുപ്പാദകുസലോ ഹോതി, ഏത്താവതാ ഖോ ഭിക്ഖു ബഹുസ്സുതോ ഹോതീ’’തി, തസ്മാ ‘‘യസ്സ ഹി ഖന്ധധാതുആയതനസച്ചപച്ചയാകാരസതിപട്ഠാനാദീസൂതിആദി വുത്തം. തത്ഥ വാചുഗ്ഗതകരണം ഉഗ്ഗഹോ. അത്ഥപരിപുച്ഛനം പരിപുച്ഛാ. കുസലേഹി സഹ ചോദനാപരിഹരണവസേന വിനിച്ഛയകരണം വിനിച്ഛയോ. മഗ്ഗഫലനിബ്ബാനാനി അധിഗമോ.

ബഹൂനം (ധ. സ. മൂലടീ. ൧൦൦൭) നാനപ്പകാരാനം കിലേസസക്കായദിട്ഠീനം അവിഹതത്താ താ ജനേന്തി, താഹി വാ ജനിതാതി പുഥുജ്ജനാ. അവിഘാതമേവ വാ ജന-സദ്ദോ വദതി. പുഥു സത്ഥാരാനം മുഖമുല്ലോകികാതി ഏത്ഥ പുഥു ജനാ സത്ഥുപടിഞ്ഞാ ഏതേസന്തി പുഥുജ്ജനാതി വചനത്ഥോ. പുഥു സബ്ബഗതീഹി അവുട്ഠിതാതി ഏത്ഥ ജനേതബ്ബാ, ജായന്തി വാ ഏത്ഥ സത്താതി ജനാ, നാനാഗതിയോ, താ പുഥൂ ഏതേസന്തി പുഥുജ്ജനാ. ഇതോ പരേ ജായന്തി ഏതേഹീതി ജനാ, അഭിസങ്ഖാരാദയോ, തേ ഏതേസം പുഥൂ വിജ്ജന്തീതി പുഥുജ്ജനാ. അഭിസങ്ഖരണാദിഅത്ഥോ ഏവ വാ ജന-സദ്ദോ ദട്ഠബ്ബോ. ഓഘാ കാമോഘാദയോ. രാഗഗ്ഗിആദയോ സന്താപാ. തേ ഏവ, സബ്ബേപി വാ കിലേസാ പരിളാഹാ. പുഥു പഞ്ചസു കാമഗുണേസു രത്താതി ഏത്ഥ ജായതീതി ജനോ, രാഗോ ഗേധോതി ഏവമാദികോ, പുഥു ജനോ ഏതേസന്തി പുഥുജ്ജനാ. പുഥൂസു വാ ജനാ ജാതാ രത്താതി ഏവം രാഗാദിഅത്ഥോ ഏവ വാ ജനസദ്ദോ ദട്ഠബ്ബോ. രത്താതി വത്ഥം വിയ രങ്ഗജാതേന ചിത്തസ്സ വിപരിണാമകരേന ഛന്ദരാഗേന രത്താ സാരത്താ. ഗിദ്ധാതി അഭികങ്ഖനസഭാവേന അഭിജ്ഝാനേന ഗിദ്ധാ ഗേധം ആപന്നാ. ഗധിതാതി ഗന്ഥിതാ വിയ ദുമ്മോചനീയഭാവേന തത്ഥ പടിബദ്ധാ. മുച്ഛിതാതി കിലേസവസേന വിസഞ്ഞീഭൂതാ വിയ അനഞ്ഞകിച്ചാ മുച്ഛം മോഹമാപന്നാ. അജ്ഝോസന്നാതി അനഞ്ഞസാധാരണേ വിയ കത്വാ ഗിലിത്വാ പരിനിട്ഠപേത്വാ ഠിതാ. ലഗ്ഗാതി വങ്കദണ്ഡകേ വിയ ആസത്താ മഹാപലിപേ വാ യാവ നാസികഗ്ഗാ പലിപന്നപുരിസോ വിയ ഉദ്ധരിതും അസക്കുണേയ്യഭാവേന നിമുഗ്ഗാ, ലഗിതാതി മക്കടാലേപേ ആലഗ്ഗഭാവേന പച്ചുഡ്ഡിതോ വിയ മക്കടോ പഞ്ചന്നം ഇന്ദ്രിയാനം വസേന ആലഗ്ഗിതാ. പലിബുദ്ധാതി ബദ്ധാ, ഉപദ്ദുതാ വാ. ആവുടാതി ആവുനിതാ, നിവുതാതി നിവാരിതാ. ഓവുതാതി പലിഗുണ്ഠിതാ, പരിയോനദ്ധാ വാ. പിഹിതാതി പിദഹിതാ, പടിച്ഛന്നാതി പടിച്ഛാദിതാ. പടികുജ്ജിതാതി ഹേട്ഠാമുഖജാതാ. പുഥൂനം വാ ഗണനപഥമതീതാനന്തിആദിനാ പുഥു ജനോ പുഥുജ്ജനോതി ദസ്സേതി.

‘‘അസ്സുതവാ’’തി ഏതേന അവിജ്ജന്ധതാ വുത്താതി ആഹ ‘‘അന്ധപുഥുജ്ജനോ വുത്തോ ഹോതീ’’തി. ആരകത്താ (സം. നി. ടീ. ൨.൩.൧) കിലേസേഹി മഗ്ഗേന സമുച്ഛിന്നത്താ. അനയേതി അവഡ്ഢിയം, അനത്ഥേതി അത്ഥോ. അനയേ വാ അനുപായേ. നഇരിയനതോ അവത്തനതോ. അയേതി വഡ്ഢിയം, അത്ഥേ, ഉപായേ വാ. അരണീയതോതി പയിരുപാസിതബ്ബതോ. നിരുത്തിനയേന പദസിദ്ധി വേദിതബ്ബാ പുരിമേസു അത്ഥവികപ്പേസു. പച്ഛിമേ പന സദ്ദസത്ഥവസേനപി. യദിപി അരിയ-സദ്ദോ ‘‘യേ ഹി വോ അരിയാ പരിസുദ്ധകായകമ്മന്താ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൩൫) വിസുദ്ധാസയപയോഗേസു പുഥുജ്ജനേസുപി വത്തതി. ഇധ പന അരിയമഗ്ഗാധിഗമേന സബ്ബലോകുത്തരഭാവേന ച അരിയഭാവോ അധിപ്പേതോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ബുദ്ധാ’’തിആദി. തത്ഥ ‘‘പച്ചേകബുദ്ധാ തഥാഗതസാവകാ ച സപ്പുരിസാ’’തി ഇദം അരിയാ സപ്പുരിസാതി ഇധ വുത്തപദാനം അത്ഥം അസങ്കരതോ ദസ്സേതും വുത്തം. യസ്മാ പന നിപ്പരിയായതോ അരിയസപ്പുരിസഭാവാ അഭിന്നസഭാവാ. തസ്മാ ‘‘സബ്ബേവ വാ’’തിആദി വുത്തം.

ഏത്താവതാ ഹി ബുദ്ധസാവകോ വുത്തോ. തസ്സ ഹി ഏകന്തേന കല്യാണമിത്തോ ഇച്ഛിതബ്ബോ പരതോഘോസമന്തരേന പഠമമഗ്ഗസ്സ അനുപ്പജ്ജനതോ. വിസേസതോ ചസ്സ ഭഗവാവ കല്യാണമിത്തോ അധിപ്പേതോ. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘മമഞ്ഹി, ആനന്ദ, കല്യാണമിത്തം ആഗമ്മ ജാതിധമ്മാ സത്താ ജാതിയാ പരിമുച്ചന്തീ’’തിആദി (സം. നി. ൫.൨). സോ ഏവ ച അവേച്ചപസാദാധിഗമേന ദള്ഹഭത്തി നാമ. വുത്തമ്പി ചേതം ‘‘യം മയാ സാവകാനം സിക്ഖാപദം പഞ്ഞത്തം, തം മമ സാവകാ ജീവിതഹേതുപി നാതിക്കമന്തീ’’തി (ഉദാ. ൪൫). കതഞ്ഞുതാദീഹി പച്ചേകബുദ്ധാ ബുദ്ധാതി ഏത്ഥ കതം ജാനാതീതി കതഞ്ഞൂ. കതം വിദിതം പാകടം കരോതീതി കതവേദീ. അനേകേസുപി ഹി കപ്പസതസഹസ്സേസു കതം ഉപകാരം ജാനന്തി പച്ചേകബുദ്ധാ പാകടഞ്ച കരോന്തി സതിജനനആമിസപടിഗ്ഗഹണാദിനാ, തഥാ സംസാരദുക്ഖദുക്ഖിതസ്സ സക്കച്ചം കരോന്തി കിച്ചം, യം അത്തനാ കാതും സക്കാ. സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ പന കപ്പാനം അസങ്ഖ്യേയ്യസഹസ്സേസുപി കതം ഉപകാരം മഗ്ഗഫലാനം ഉപനിസ്സയഞ്ച ജാനാതി, പാകടഞ്ച കരോതി, സീഹോ വിയ ച ഏവം സബ്ബത്ഥ സക്കച്ചമേവ ധമ്മദേസനം കരോന്തോ ബുദ്ധകിച്ചം കരോതി. യായ പടിപത്തിയാ ദിട്ഠാ നാമ ഹോന്തി, തസ്സാ അപ്പടിപജ്ജനഭാവോ, തത്ഥ ച ആദരാഭാവോ അരിയാനം അദസ്സനസീലതാ ച, ന ച ദസ്സനേ സാധുകാരിതാ ച വേദിതബ്ബാ. ചക്ഖുനാ അദസ്സാവീതി ഏത്ത ചക്ഖു നാമ ന മംസചക്ഖു ഏവ, അഥ ഖോ ദിബ്ബചക്ഖുപീതി ആഹ ‘‘ദിബ്ബചക്ഖുനാ വാ’’തി. അരിയഭാവോതി യേഹി യോഗതോ ‘‘അരിയാ’’തി വുച്ചന്തി. തേ മഗ്ഗഫലധമ്മാ ദട്ഠബ്ബാ.

തത്രാതി ഞാണദസ്സനസ്സേവ ദസ്സനഭാവേ. വത്ഥൂതി അധിപ്പേതത്ഥഞാപനകാരണം. ഏവം വുത്തേപീതി ഏവം അഞ്ഞാപദേസേന അത്തൂപനായികം കത്വാ വുത്തേപി. ധമ്മന്തി ലോകുത്തരധമ്മം, ചതുസച്ചധമ്മം വാ. അരിയകരധമ്മാ അനിച്ചാനുപസ്സനാദയോ വിപസ്സിയമാനാ അനിച്ചാദയോ, ചത്താരി വാ അരിയസച്ചാനി.

അവിനീതോതി ന വിനീതോ, അധിസീലസിക്ഖാദിവസേന ന സിക്ഖിതോ. യേസം സംവരവിനയാദീനം അഭാവേന അയം അവിനീതോതി വുച്ചതി, തേ താവ ദസ്സേതും ‘‘ദുവിധോ വിനയോ നാമാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ സീലസംവരോതി പാതിമോക്ഖസംവരോ വേദിതബ്ബോ, സോ ച അത്ഥതോ കായികവാചസികോ അവീതിക്കമോ. സതിസംവരോതി ഇന്ദ്രിയരക്ഖാ, സാ ച തഥാപവത്താ സതി ഏവ. ഞാണസംവരോതി ‘‘സോതാനം സംവരം ബ്രൂമീ’’തി (സു. നി. ൧൦൪൦) വത്വാ ‘‘പഞ്ഞായേതേ പിധീയരേ’’തി വചനതോ സോതസങ്ഖാതാനം തണ്ഹാദിട്ഠിദുച്ചരിതഅവിജ്ജാഅവസിട്ഠകിലേസാനം സംവരോ പിദഹനം സമുച്ഛേദഞാണന്തി വേദിതബ്ബം. ഖന്തിസംവരോതി അധിവാസനാ, സാ ച തഥാപവത്താ ഖന്ധാ, അദോസോ വാ. പഞ്ഞാതി ഏകേ, തം അട്ഠകഥായ വിരുജ്ഝതി. വീരിയസംവരോ കാമവിതക്കാദീനം വിനോദനവസേന പവത്തം വീരിയമേവ. തേന തേന ഗുണങ്ഗേന തസ്സ തസ്സ അഗുണങ്ഗസ്സ പഹാനം തദങ്ഗപഹാനം. വിക്ഖമ്ഭനേന പഹാനം വിക്ഖമ്ഭനപഹാനം. സേസപദത്ഥയേപി ഏസേവ നയോ.

ഇമിനാ പാതിമോക്ഖസംവരേനാതിആദി സീലസംവരാദീനം വിവരണം. തത്ഥ സമുപേതോതി ഏത്ഥ ഇതി-സദ്ദോ ആദിസത്ഥോ. തേന ‘‘സഹഗതോ സമുപഗതോ’’തിആദിനാ വിഭങ്ഗേ (വിഭ. ൫൧൧) ആഗതം സംവരവിഭങ്ഗം ദസ്സേതി. ഏസ നയോ സേസേസുപി. യം പനേത്ഥ വത്തബ്ബം, തം അനന്തരസുത്തേ ആവി ഭവിസ്സതി.

കായദുച്ചരിതാദീനന്തി ദുസ്സീല്യസങ്ഖാതാനം കായവചീദുച്ചരിതാദീനം മുട്ഠസ്സച്ചസങ്ഖാതസ്സ പമാദസ്സ അഭിജ്ഝാദീനം വാ അക്ഖന്തിഅഞ്ഞാണകോസജ്ജാനഞ്ച. സംവരണതോതി പിദഹനതോ ഥകനതോ. വിനയനതോതി കായവാചാചിത്താനം വിരൂപപ്പവത്തിയാ വിനയനതോ അപനയനതോ, കായദുച്ചരിതാദീനം വാ വിനയനതോ, കായാദീനം വാ ജിമ്ഹപ്പവത്തിം വിച്ഛിന്ദിത്വാ ഉജുകം നയനതോതി അത്ഥോ. പച്ചയസമവായേ ഉപ്പജ്ജനാരഹാനം കായദുച്ചരിതാദീനം തഥാ തഥാ അനുപ്പാദനമേവ സംവരണം വിനയനഞ്ച വേദിതബ്ബം.

യം പഹാനന്തി സമ്ബന്ധോ. ‘‘നാമരൂപപരിച്ഛേദാദീസു വിപസ്സനാഞാണേസൂ’’തി കസ്മാ വുത്തം, നനു നാമരൂപപരിച്ഛേദപച്ചയപരിഗ്ഗഹകങ്ഖാവിതരണാനി ന വിപസ്സനാഞാണാനി സമ്മസനാകാരേന അപ്പവത്തനതോ? സച്ചമേതം. വിപസ്സനാഞാണസ്സ പന അധിട്ഠാനഭാവതോ ഏവം വുത്തം. ‘‘നാമരൂപമത്തമിദം, നത്ഥി ഏത്ഥ അത്താ വാ അത്തനിയം വാ’’തി ഏവം പവത്തഞാണം നാമരൂപവവത്ഥാനം. സതി വിജ്ജമാനേ ഖന്ധപഞ്ചകസങ്ഖാതേ കായേ, സയം വാ സതീ തസ്മിം കായേ ദിട്ഠീതി സക്കായദിട്ഠി. ‘‘രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതീ’’തി (സം. നി. ൩.൮൧; ൪.൩൪൫) ഏവം പവത്താ മിച്ഛാദിട്ഠി. തസ്സേവ രൂപാരൂപസ്സ കമ്മാവിജ്ജാദിപച്ചയപരിഗ്ഗണ്ഹനഞാണം പച്ചയപരിഗ്ഗഹോ. ‘‘നത്ഥി ഹേതു നത്ഥി പച്ചയോ സത്താനം സംകിലേസായാ’’തി (ദീ. നി. ൧.൧൬൮) ആദിനയപ്പവത്താ അഹേതുകദിട്ഠി. ‘‘ഇസ്സരപുരിസപജാപതിപകതിഅണുകാലാദീഹി ലോകോ പവത്തതി നിവത്തതി ചാ’’തി പവത്താ വിസമഹേതുദിട്ഠി. തസ്സേവാതി പച്ചയപരിഗ്ഗഹസ്സേവ. കങ്ഖാവിതരണേനാതി യഥാ ഏതരഹി നാമരൂപസ്സ കമ്മാദിപച്ചയതോ ഉപ്പത്തി, ഏവം അതീതാനാഗതേസുപീതി തീസുപി കാലേസു വിചികിച്ഛാപനയനഞാണേന. കഥംകഥീഭാവസ്സാതി ‘‘അഹോസിം നു ഖോ അഹമതീതമദ്ധാന’’ന്തി (മ. നി. ൧.൧൮; സം. നി. ൨.൨൦) ആദിനയപ്പവത്തായ സംസയപ്പവത്തിയാ. കലാപസമ്മസനേനാതി ‘‘യം കിഞ്ചി രൂപം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്ന’’ന്തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൩൬൧; ൨.൧൧൩; ൩.൮൬, ൮൯) ഖന്ധപഞ്ചകം ഏകാദസസു ഓകാസേസു പക്ഖിപിത്വാ സമ്മസനവസേന പവത്തേന നയവിപസ്സനാഞാണേന. അഹം മമാതി ഗാഹസ്സാതി അത്തത്തനിയഗഹണസ്സ. മഗ്ഗാമഗ്ഗവവത്ഥാനേനാതി മഗ്ഗാമഗ്ഗഞാണവിസുദ്ധിയാ. അമഗ്ഗേ മഗ്ഗസഞ്ഞായാതി ഓഭാസാദികേ അമഗ്ഗേ ‘‘മഗ്ഗോ’’തി ഉപ്പന്നസഞ്ഞായ.

യസ്മാ സമ്മദേവ സങ്ഖാരാനം ഉദയം പസ്സന്തോ ‘‘ഏവമേവ സങ്ഖാരാ അനുരൂപകാരണതോ ഉപ്പജ്ജന്തി, ന പന ഉച്ഛിജ്ജന്തീ’’തി ഗണ്ഹാതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘ഉദയദസ്സനേന ഉച്ഛേദദിട്ഠിയാ’’തി. യസ്മാ പന സങ്ഖാരാനം വയം പസ്സന്തോ ‘‘യദിപിമേ സങ്ഖാരാ അവിച്ഛിന്നാ വത്തന്തി, ഉപ്പന്നുപ്പന്നാ പന അപ്പടിസന്ധികാ നിരുജ്ഝന്തേ വാ’’തി പസ്സതി, തസ്സേവം പസ്സതോ കുതോ സസ്സതഗ്ഗാഹോ, തസ്മാ വുത്തം ‘‘വയദസ്സനേന സസ്സതദിട്ഠിയാ’’തി. ഭയദസ്സനേനാതി ഭയതുപട്ഠാനഞാണേന. സഭയേതി സബ്ബഭയാനം ആകരഭാവതോ സകലദുക്ഖവൂപസമസങ്ഖാതസ്സ പരമസ്സാസസ്സ പടിപക്ഖഭാവതോ ച സഭയേ ഖന്ധപഞ്ചകേ. അഭയസഞ്ഞായാതി ‘‘അഭയം ഖേമ’’ന്തി ഉപ്പന്നസഞ്ഞായ. അസ്സാദസഞ്ഞാ നാമ പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധേസു അസ്സാദവസേന പവത്തസഞ്ഞാ, യാ ‘‘ആലയാഭിനിവേസോ’’തിപി വുച്ചതി. അഭിരതിസഞ്ഞാ തത്ഥേവ അഭിരതിവസേന പവത്തസഞ്ഞാ, യാ ‘‘നന്ദീ’’തിപി വുച്ചതി. അമുച്ചിതുകമ്യതാ ആദാനം. അനുപേക്ഖാ സങ്ഖാരേഹി അനിബ്ബിന്ദനം, സാലയതാതി അത്ഥോ. ധമ്മട്ഠിതിയം പടിച്ചസമുപ്പാദേ പടിലോമഭാവോ സസ്സതുച്ഛേദഗ്ഗാഹോ, പച്ചയാകാരപടിച്ഛാദകമോഹോ വാ, നിബ്ബാനേ പടിലോമഭാവോ സങ്ഖാരേസു രതി, നിബ്ബാനപടിച്ഛാദകമോഹോ വാ. സങ്ഖാരനിമിത്തഗ്ഗാഹോതി യാദിസസ്സ കിലേസസ്സ അപ്പഹീനത്താ വിപസ്സനാ സങ്ഖാരനിമിത്തം ന മുഞ്ചതി, സോ കിലേസോ, യോ ‘‘സംയോഗാഭിനിവേസോ’’തിപി വുച്ചതി. സങ്ഖാരനിമിത്തഗ്ഗഹണസ്സ അതിക്കമനമേവ വാ പഹാനം.

പവത്തി ഏവ പവത്തിഭാവോ, പരിയുട്ഠാനന്തി അത്ഥോ. നീവരണാദിധമ്മാനന്തി ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദേന നീവരണപക്ഖിയാ കിലേസാ വിതക്കവിചാരാദയോ ച ഗയ്ഹന്തി.

ചതുന്നം അരിയമഗ്ഗാനം ഭാവിതത്താ അച്ചന്തം അപ്പവത്തിഭാവേന യം പഹാനന്തി സമ്ബന്ധോ. കേന പഹാനന്തി? അരിയമഗ്ഗേഹേവാതി വിഞ്ഞായമാനോയമത്ഥോ തേസം ഭാവിതത്താ അപ്പവത്തിവചനതോ. സമുദയപക്ഖികസ്സാതി ഏത്ഥ ചത്താരോപി മഗ്ഗാ ചതുസച്ചാഭിസമയാതി കത്വാ തേഹി പഹാതബ്ബേന തേന തേന സമുദയേന സഹ പഹാതബ്ബത്താ സമുദയസഭാഗത്താ, സച്ചവിഭങ്ഗേ ച സബ്ബകിലേസാനം സമുദയഭാവസ്സ വുത്തത്താ ‘‘സമുദയപക്ഖികാ’’തി ദിട്ഠിആദയോ വുച്ചന്തി. പടിപ്പസ്സദ്ധത്തം വുപസന്തതാ. സങ്ഖതനിസ്സടതാ സങ്ഖാരസഭാവാഭാവോ. പഹീനസബ്ബസങ്ഖതന്തി വിരഹിതസബ്ബസങ്ഖതം, വിസങ്ഖാരന്തി അത്ഥോ. പഹാനഞ്ച തം വിനയോ ചാതി പഹാനവിനയോ പുരിമേന അത്ഥേന, ദുതിയേന പന പഹീയതീതി പഹാനം, തസ്സ വിനയോതി യോജേതബ്ബം.

ഭിന്നസംവരത്താതി നട്ഠസംവരത്താ, സംവരാഭാവതോതി അത്ഥോ. തേന അസമാദിന്നസംവരോപി സങ്ഗഹിതോ ഹോതി. സമാദാനേന ഹി സമ്പാദേതബ്ബോ സംവരോ തദഭാവേ ന ഹോതീതി. ഏവഞ്ഹി ലോകേ വത്താരോ ഹോന്തി ‘‘മഹാ വത നോ ഭോഗോ, സോ നട്ഠോ തഥാ അകതത്താ’’തി. അരിയേതി അരിയോ. പച്ചത്തവചനഞ്ഹേതം. ഏസേസേതി ഏസോ സോ ഏവ, അത്ഥതോ അനഞ്ഞോതി അത്ഥോ. തജ്ജാതേതി അത്ഥതോ തംസഭാവോ, സപ്പുരിസോ അരിയസഭാവോ, അരിയോ ച സപ്പുരിസസഭാവോതി അത്ഥോ.

തം അത്ഥന്തി ‘‘സബ്ബധമ്മമൂലപരിയായ’’ന്തി ഏവം വുത്തമത്ഥം. കസ്മാ പനേത്ഥ പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനാ ദേസനാ കതാതി? യദേത്ഥ വത്തബ്ബം, തം ‘‘യസ്മാ പുഥുജ്ജനോ അപരിഞ്ഞാതവത്ഥുകോ’’തിആദിനാ (മ. നി. അട്ഠ. ൧.൨) സയമേവ വക്ഖതി. ധമ്മോ അധിട്ഠാനം ഏതിസ്സാതി ധമ്മാധിട്ഠാനാ, സഭാവധമ്മേ നിസ്സായ പവത്തിതദേസനാ. ധമ്മവസേനേവ പവത്താ പഠമാ, പുഗ്ഗലവസേന ഉട്ഠഹിത്വാ പുഗ്ഗലവസേനേവ ഗതാ തതിയാ, ഇതരാ ധമ്മപുഗ്ഗലാനം വോമിസ്സകവസേന. കസ്മാ പന ഭഗവാ ഏവം വിഭാഗേന ധമ്മം ദേസേതീതി? വേനേയ്യജ്ഝാസയേന ദേസനാവിലാസേന ച. യേ ഹി വേനേയ്യാ ധമ്മാധിട്ഠാനായ ധമ്മദേസനായ സുഖേന അത്ഥം പടിവിജ്ഝന്തി, തേസം തഥാ ധമ്മം ദേസേതി. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ. യസ്സാ ച ധമ്മധാതുയാ സുപ്പടിവിദ്ധത്താ ദേസനാവിലാസപ്പത്തോ ഹോതി, സായം സുപ്പടിവിദ്ധാ, തസ്മാ ദേസനാവിലാസപ്പത്തോ ധമ്മിസ്സരോ ധമ്മരാജാ യഥാ യഥാ ഇച്ഛതി, തഥാ തഥാ ധമ്മം ദേസേതീതി ഏവം ഇമിനാ വേനേയ്യജ്ഝാസയേന ദേസനാവിലാസേന ച ഏവം വിഭാഗേന ധമ്മം ദേസേതീതി വേദിതബ്ബോ.

ഛധാതുരോതി പഥവിധാതു ആപോ-തേജോ-വായോ-ആകാസധാതു വിഞ്ഞാണധാതൂതി ഇമേസം ഛന്നം ധാതൂനം വസേന ഛധാതുരോ. ‘‘ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ സോമനസ്സട്ഠാനിയം രൂപം ഉപവിചരതീ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൩.൩൨൪) വുത്താനം ഛന്നം സോമനസ്സൂപവിചാരാനം, ഛന്നം ദോമനസ്സഉപേക്ഖൂപവിചാരാനഞ്ച വസേന അട്ഠാരസമനോപവിചാരോ. സച്ചാധിട്ഠാനാദിവസേന ചതുരാധിട്ഠാനോ. പഞ്ഞാചക്ഖുനാ ദിട്ഠധമ്മികസ്സ സമ്പരായികസ്സ ച അത്ഥസ്സ അദസ്സനതോ അന്ധോ, ദിട്ഠധമ്മികസ്സേവ ദസ്സനതോ ഏകചക്ഖു, ദ്വിന്നമ്പി ദസ്സനതോ ദ്വിചക്ഖു, വേദിതബ്ബോ.

സ്വായം നിദ്ദിസീതി സമ്ബന്ധോ. സ്വായന്തി ച സോ അയം, യഥാവുത്തദേസനാവിഭാഗകുസലോ ഭഗവാതി അത്ഥോ. അപരിഞ്ഞാതവത്ഥുകോതി തീഹി പരിഞ്ഞാഹി അപരിഞ്ഞാതക്ഖന്ധോ. ഖന്ധാ ഹി പരിഞ്ഞാതവത്ഥു. അപരിഞ്ഞാമൂലികാതി പരിജാനനാഭാവനിമിത്താ തസ്മിം സതി ഭാവതോ. പരിഞ്ഞാനഞ്ഹി അവിജ്ജാദയോ കിലേസാ പടിപക്ഖാ തമ്മൂലികാ ച സബ്ബമഞ്ഞനാതി. അരിയാനം അദസ്സാവീതി ഏത്ഥ ഇതി-സദ്ദോ ആദിഅത്ഥോ. തേന ‘‘അരിയധമ്മസ്സ അകോവിദോ’’തിആദികം പുഥുജനസ്സ വിസേസനഭാവേന പവത്തം പാളിസേസം ഗണ്ഹാതി പുഥുജ്ജനനിദ്ദേസഭാവതോ. തേനാഹ ‘‘ഏവം പുഥുജ്ജനം നിദ്ദിസീ’’തി.

സുത്തനിക്ഖേപവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പഥവീവാരവണ്ണനാ

തസ്സാതി പുഥുജ്ജനസ്സ. വസതി ഏത്ഥ ആരമ്മണകരണവസേനാതി ആരമ്മണമ്പി വത്ഥൂതി വുച്ചതി പവത്തിട്ഠാനഭാവതോതി ആഹ ‘‘പഥവീആദീസു വത്ഥൂസൂ’’തി. സക്കായധമ്മാനമ്പി ആരമ്മണാദിനാ സതിപി മഞ്ഞനാഹേതുഭാവേ മഞ്ഞനാഹേതുകത്തേനേവ തേസം നിബ്ബത്തിതോതി വുത്തം ‘‘സബ്ബസക്കായധമ്മജനിതം മഞ്ഞന’’ന്തി. ഏത്ഥ ച പഥവീധാതു സേസധാതൂനം സസമ്ഭാരാസമ്ഭാരഭാവാ സതിപി പമാണതോ സമഭാവേ സാമത്ഥിയതോ അധികാനധികഭാവേന വേദിതബ്ബാ. സമ്ഭാരന്തീതി സമ്ഭാരാ, പരിവാരാ. തംതംകലാപേഹി ലക്ഖണപഥവിയാ സേസധമ്മാ യഥാരഹം പച്ചയഭാവേന പരിവാരഭാവേന ച പവത്തന്തി. തേനാഹ ‘‘സാ ഹി വണ്ണാദീഹി സമ്ഭാരേഹി സദ്ധിം പഥവീതി സസമ്ഭാരപഥവീ’’തി. പഥവിതോതി ഏത്ഥ പുഥുലട്ഠേന പുഥുവീ, പുഥുവീ ഏവ പഥവീ. സാ ഹി സതിപി പരിച്ഛിന്നവുത്തിയം സബ്ബേസം സകലാപഭാവാനം ആധാരഭാവേന പവത്തമാനാ പുഥുലാ പത്ഥടാ വിത്ഥിണ്ണാതി വത്തബ്ബതം അരഹതി, ന പന തം അനുപവിസിത്വാ പവത്തമാനാ ആപാദയോ. സസമ്ഭാരപഥവിയാ പന പുഥുലഭാവേ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി. ആരമ്മണപഥവിയം വഡ്ഢനഫരണട്ഠേഹി പുഥുലട്ഠോ, ഇതരസ്മിം രുള്ഹിയാവ ദട്ഠബ്ബോ. ആരമ്മണപഥവീതി ഝാനസ്സ ആരമ്മണഭൂതം പഥവീസങ്ഖാതം പടിഭാഗനിമിത്തം. തേനാഹ ‘‘നിമിത്തപഥവീതിപി വുച്ചതീ’’തി. ആഗമനവസേനാതി പഥവീകസിണഭാവനാഗമനവസേന. തഥാ ഹി വുത്തം ‘‘ആപോ ച ദേവാ പഥവീ, തേജോ വായോ തദാഗമു’’ന്തി (ദീ. നി. ൨.൩൪൦).

സബ്ബാപീതി ചതുബ്ബിധാ പഥവീപി. അനുസ്സവാദിമത്തലദ്ധാ മഞ്ഞനാ വത്ഥു ഹോതിയേവ. തഥാ ഹി ‘‘കക്ഖളം ഖരിഗത’’ന്തിആദിനാ (വിഭ. ൧൭൩) ലക്ഖണപഥവീപി ഉദ്ധരീയതി. യം പനേകേ വദന്തി ‘‘ലക്ഖണേ ദിട്ഠേ മഞ്ഞനാ നത്ഥി, സഞ്ജാനാതീതി വുത്തസഞ്ഞാ ച ദിട്ഠിഗ്ഗാഹസ്സ മൂലഭൂതാ പിണ്ഡഗ്ഗാഹിതാ, സാ ലക്ഖണേ നക്ഖമതി, തസ്മാ ലക്ഖണപഥവീ ന ഗഹേതബ്ബാ’’തി, തദയുത്തം ലക്ഖണപടിവേധസ്സ ഇധ അനധിപ്പേതത്താ. തേനാഹ ‘‘ലോകവോഹാരം ഗഹേത്വാ’’തി. ന ച സബ്ബസഞ്ഞാ പിണ്ഡഗ്ഗാഹികാ, നാപി ദിട്ഠിഗ്ഗാഹസ്സേവ മൂലഭൂതാ, തസ്മാ ലക്ഖണപഥവിയാപി കായദ്വാരാനുസാരേന അഞ്ഞഥാ ച ഉപട്ഠിതായ മഞ്ഞനാ പവത്തതേവ. തേനേവ ച ‘‘അനുസ്സവാദിമത്തലദ്ധാ’’തി വുത്തം. പഥവിതോതി പച്ചതേ നിസ്സക്കവചനന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘പഥവീതി സഞ്ജാനാതീ’’തി ആഹ. യസ്മാ ചതുബ്ബിധമ്പി പഥവിം ‘‘പഥവീ’തി സഞ്ജാനന്തോ തേന തേന നയേന പഥവീകോട്ഠാസേനേവ സഞ്ജാനാതീതി വുച്ചതി, ന ആപാദികോട്ഠാസേന, തസ്മാ വുത്തം ‘‘പഥവിഭാഗേന സഞ്ജാനാതീ’’തി. ലോകവോഹാരം ഗഹേത്വാതി ലോകസമഞ്ഞം അവിജഹിത്വാ. ഏതേന ലക്ഖണപഥവിയമ്പി വോഹാരമുഖേനേവസ്സാ പവത്തീതി ദസ്സേതി.

യദി ലോകവോഹാരേന തത്ഥ പവത്തി, കോ ഏത്ഥ ദോസോ, നനു അരിയാപി ‘‘അയഞ്ഹി ഭന്തേ മഹാപഥവീ’’തിആദിനാ ലോകവോഹാരേന പവത്തന്തീതി? ന ഏത്ഥ വോഹാരമത്തേ അവട്ഠാനം അധിപ്പേതം, അഥ ഖോ വോഹാരമുഖേന മിച്ഛാഭിനിവേസോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘സഞ്ഞാവിപല്ലാസേന സഞ്ജാനാതീ’’തി ആഹ. തസ്സത്ഥോ – അയോനിസോമനസികാരസമ്ഭൂതായ ‘‘സുഭ’’ന്തിആദിനയപ്പവത്തായ വിപരീതസഞ്ഞായ സഞ്ജാനാതീതി. ഏതേന ദുബ്ബലാ തണ്ഹാമാനദിട്ഠിമഞ്ഞനാ ദസ്സിതാതി ദട്ഠബ്ബം. യദി ഏവം കസ്മാ സഞ്ഞാ ഗഹിതാതി? പാകടഭാവതോ. യഥാ നാമ അഗ്ഗിമ്ഹി മഥിയമാനേ യദാ ധൂമോ ഉപലബ്ഭതി, കിഞ്ചാപി തദാ വിജ്ജതേവ പാവകോ അവിനാഭാവതോ, പാകടഭാവതോ പന ധൂമോ ജാതോതി വുച്ചതി, ന അഗ്ഗി ജാതോതി, ഏവംസമ്പദമിദം ദട്ഠബ്ബം. യദിപി തത്ഥ മഞ്ഞനാകിച്ചം അത്ഥി, ന പന വിഭൂതം അപാകടഭാവതോ സഞ്ഞാകിച്ചമേവ വിഭൂതം, തം പന മഞ്ഞനാനുകൂലം മഞ്ഞനാസഹിതം ചാതി ആഹ ‘‘സഞ്ഞാവിപല്ലാസേന സഞ്ജാനാതീ’’തി. ഏവം പഥവീഭാഗം അമുഞ്ചന്തോയേവ വാ സഞ്ജാനാതീതി സമ്ബന്ധോ. യോ ഹി വുത്തപ്പഭേദായ പഥവിയാ പഥവിഭാഗം അമുഞ്ചന്തോയേവ അവിജഹന്തോയേവ സീസപിണ്ഡേ സുവണ്ണസഞ്ഞീ വിയ അനത്താദിസഭാവംയേവ തം അത്താദിവസേന സഞ്ജാനാതി, തസ്സ വസേന വുത്തം ‘‘പഥവീ’’തിആദി. ന വത്തബ്ബം പുഥുജ്ജനഗ്ഗാഹസ്സ യുത്തിമഗ്ഗനനിവാരണതോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഉമ്മത്തകോ വിയ…പേ… ഗണ്ഹാതീ’’തി. അരിയാനം അദസ്സാവിതാദിഭേദന്തി അരിയാനം അദസ്സാവിതാദിവിസേസം വദന്തേന ഭഗവതാവ ഏത്ഥ യഥാവുത്തസഞ്ജാനനേ കാരണം വുത്തന്തി യോജനാ.

ഏവന്തി ‘‘പഥവിഭാഗേന സഞ്ജാനാതീ’’തിആദിനാ വുത്തപ്പകാരേന. സഞ്ജാനിത്വാതി പുബ്ബകാലകിരിയാനിദ്ദേസോതി ആഹ ‘‘അപരഭാഗേ…പേ… ഗണ്ഹാതീ’’തി. പപഞ്ചസങ്ഖാതി പപഞ്ചകോട്ഠാസാ. പപഞ്ചന്തി സത്താ സംസാരേ ചിരായന്തി ഏതേഹീതി പപഞ്ചാ, മഞ്ഞന്തി ‘‘ഏതം മമാ’’തിആദിനാ പരികപ്പേന്തി ഏതാഹീതി മഞ്ഞനാതി ദ്വീഹിപി പരിയായേഹി തണ്ഹാദയോവ വുത്താതി ആഹ ‘‘തണ്ഹാമാനദിട്ഠിപപഞ്ചേഹി ഇധ മഞ്ഞനാനാമേന വുത്തേഹീ’’തി. അജഞ്ഞസ്സ ജഞ്ഞതോ, അസേയ്യാദികസ്സ സേയ്യാദിതോ ഗഹണതോ ദിട്ഠിമഞ്ഞനാ വിയ തണ്ഹാമാനമഞ്ഞനാപി അഞ്ഞഥാ ഗാഹോ ഏവാതി ആഹ ‘‘അഞ്ഞഥാ ഗണ്ഹാതീ’’തി. ആരമ്മണാഭിനിരോപനാദിനാ ഭിന്നസഭാവാനമ്പി വിതക്കാദീനം സാധാരണോ ഉപനിജ്ഝായനസഭാവോ വിയ അനുഗിജ്ഝനുണ്ണതിപരാമസനസഭാവാനമ്പി തണ്ഹാദീനം സാധാരണേന ആരമ്മണപരികപ്പനാകാരേന പവത്തി മഞ്ഞനാതി ദട്ഠബ്ബം. തേനാഹ ‘‘തീഹി മഞ്ഞനാഹി മഞ്ഞതീ’’തിആദി. അസ്സാതി പുഥുജ്ജനസ്സ, ഉദയബ്ബയാനുപസ്സനാദീസു വിയ സുഖുമനയേനപി മഞ്ഞനാപവത്തി അത്ഥീതി വിഭാവനസുഖതായ ഥൂലംയേവ തം ദസ്സേതുകാമോ ‘‘ഓളാരികനയേനാ’’തിആഹ. ഓളാരികേ ഹി വിഭാഗേ ദസ്സിതേ സുഖുമവിഭാവനാ സുകരാതി ദസ്സേതും അയമത്ഥയോജനാ വുച്ചതീതി സമ്ബന്ധോ. അജ്ഝത്തികാതി ഇന്ദ്രിയബദ്ധാ സത്തസന്താനപരിയാപന്നാ നിയകജ്ഝത്താ വുത്താ വിഭങ്ഗേ പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗേ ച.

വിഭങ്ഗേതി ധാതുവിഭങ്ഗേ (വിഭ. ൧൭൩). ബാഹിരാതി അനിന്ദ്രിയബദ്ധാ സങ്ഖാരസന്താനപരിയാപന്നാ. കക്ഖളന്തി ഥദ്ധം. ഖരിഗതന്തി ഫരുസം. കക്ഖളഭാവോ കക്ഖളത്തം. കക്ഖളഭാവോതി കക്ഖളസഭാവോ. ബഹിദ്ധാതി ഇന്ദ്രിയബദ്ധതോ ബഹിദ്ധാഭൂതം. അനുപാദിന്നന്തി ന ഉപാദിന്നം. അയോതി കാളലോഹം. ലോഹന്തി ജാതിലോഹം വിജാതിലോഹം കിത്തിമലോഹം പിസാചലോഹന്തി ചതുബ്ബിധം. തത്ഥ അയോ സജ്ഝു സുവണ്ണം തിപു സീസം തമ്ബലോഹം വേകന്തകലോഹന്തി ഇമാനി സത്ത ജാതിലോഹാനി നാമ. നാഗനാസികാലോഹം വിജാതിലോഹം നാമ. കംസലോഹം വട്ടലോഹം ആരകുടന്തി തീണി കിത്തിമലോഹാനി നാമ. മോരക്ഖകം പുഥുകം മലിനകം ചപലകം സലകം ആടലം ഭത്തകം ദുസിലോഹന്തി അട്ഠ പിസാചലോഹാനി നാമ. തേസു വേകന്തകലോഹം നാമ സബ്ബലോഹച്ഛേദനസമത്ഥാ ഏകാ ലോഹജാതി. തഥാ ഹി തം വികന്തതി ഛിന്ദതീതി വികന്തകന്തി വുച്ചതി. വികന്തകമേവ വേകന്തകം. നാഗനാസികാലോഹം ലോഹസദിസം ലോഹവിജാതി ഹലിദ്ദാദിവിജാതി വിയ. തഥാ ഹി തം ലോഹാകാരം ലോഹമലം വിയ ഘനസംഹതം ഹുത്വാ തിട്ഠതി, താപേത്വാ താളിതം പന ഭിന്നം ഭിന്നം ഹുത്വാ വിസരതി മുദു മട്ഠം കമ്മനിയം വാ ന ഹോതി. തിപുതമ്ബേ മിസ്സേത്വാ കതം കംസലോഹം. സീസതമ്ബേ മിസ്സേത്വാ കതം വട്ടലോഹം. ജസതമ്ബേ മിസ്സേത്വാ കതം ആരകുടം. തേനേവ തം കരണേന നിബ്ബത്തത്താ കിത്തിമലോഹന്തി വുച്ചതി. യം പന കേവലം രസകധാതു വിനിഗ്ഗതം, തം ‘‘പിത്തല’’ന്തിപി വദന്തി. തം ഇധ നാധിപ്പേതം, യഥാവുത്തം മിസ്സകമേവ കത്വാ യോജിതം കിത്തിമന്തി വുത്തം. മോരക്ഖകാദീനി ഏവംനാമാനേവേതാനി. തേസു യസ്മാ പഞ്ച ജാതിലോഹാനി പാളിയം വിസും വുത്താനേവ, തസ്മാ വേകന്തകലോഹേന സദ്ധിം വുത്താവസേസം സബ്ബം ഇധ ലോഹന്തി വേദിതബ്ബം.

തിപൂതി സേതതിപു. സീസന്തി കാളതിപു. സജ്ഝന്തി രജതം. മുത്താതി ഹത്ഥികുമ്ഭജാദികാ അട്ഠവിധാപി മുത്താ. തഥാ ഹി ഹത്ഥികുമ്ഭം വരാഹദാഠാ ഭൂജങ്ഗസീസം വലാഹകൂടം വേളൂ മച്ഛസീരോ സങ്ഖോ സിപ്പീതി അട്ഠ മുത്തായോനിയോ. തത്ഥ ഹത്ഥികുമ്ഭജാ പീതവണ്ണാ പഭാഹീനാ. വരാഹദാഠാ വരാഹദാഠവണ്ണാവ. ഭുജങ്ഗസീസജാ നീലാദിവണ്ണാ സുവിസുദ്ധാ വട്ടലാ ച. വലാഹകജാ ഭാസുരാ ദുബ്ബിഭാഗരൂപാ രത്തിഭാഗേ അന്ധകാരം വിധമന്തിയോ തിട്ഠന്തി, ദേവൂപഭോഗാ ഏവ ച ഹോന്തി. വേളുജാ കരകുപലസമാനവണ്ണാ ന ഭാസുരാ, തേ ച വേളൂ അമനുസ്സഗോചരേ ഏവ പദേസേ ജായന്തി. മച്ഛസീരജാ പാഠീനപിട്ഠിസമാനവണ്ണാ വട്ടലാ ലഘവോ ച ഹോന്തി പഭാവിഹീനാ, തേ ച മച്ഛാ സമുദ്ദമജ്ഝേ ഏവ ജായന്തി. സങ്ഖജാ സങ്ഖോദരച്ഛവിവണ്ണാ കോലപ്പമാണാപി ഹോന്തി പഭാവിഹീനാവ. സിപ്പിജാ പഭാവിസേസയുത്താ ഹോന്തി നാനാസണ്ഠാനാ. ഏവം ജാതിതോ അട്ഠവിധാസുപി മുത്താസു യാ മച്ഛസങ്ഖസിപ്പിജാ, താ സാമുദ്ദികാ ഹോന്തി, ഭുജങ്ഗജാപി കാചി സാമുദ്ദികാ ഹോന്തി, ഇതരാ അസാമുദ്ദികാ. യസ്മാ ബഹുലം സാമുദ്ദികാവ മുത്താ ലോകേ ദിസ്സന്തി, തത്ഥാപി സിപ്പിജാവ, ഇതരാ കാദാചികാ. തസ്മാ സമ്മോഹവിനോദനിയം (വിഭ. അട്ഠ. ൧൭൩) ‘‘മുത്താതി സാമുദ്ദികാ മുത്താ’’തി വുത്തം.

മണീതി ഠപേത്വാ പാളിആഗതേ വേളുരിയാദികേ സേസോ ജോതിരസാദിഭേദോ സബ്ബോപി മണി. വേളുരിയന്തി വംസവണ്ണമണി. സങ്ഖോതി സാമുദ്ദികസങ്ഖോ. സിലാതി കാളസിലാ പണ്ഡുസിലാ സേതസിലാദിഭേദാ അട്ഠപി സിലാ. രജതന്തി കഹാപണാദികം വുത്താവസേസം രജതസമ്മതം. ജാതരൂപന്തി സുവണ്ണം. ലോഹിതങ്ഗോതി രത്തമണി. മസാരഗല്ലന്തി കബരമണി തിണാദീസു ബഹിഭാരാ താലനാളികേരാദയോപി തിണം നാമ. അന്തോസാരം ഖദിരാദി അന്തമസോ ദാരുഖണ്ഡമ്പി കട്ഠം നാമ. മുഗ്ഗമത്തതോ യാവ മുട്ഠിപ്പമാണാ മരുമ്ബാ സക്ഖരാ നാമ. മുഗ്ഗമത്തതോ പട്ഠായ ഹേട്ഠാ വാലികാ നാമ. കഠലന്തി കപാലഖണ്ഡം. ഭൂമീതി സസമ്ഭാരപഥവീ. പാസാണോതി അന്തോമുട്ഠിയം അസണ്ഠഹനതോ പട്ഠായ യാവ ഹത്ഥിപ്പമാണം പാസാണം, ഹത്ഥിപ്പമാണതോ പന പട്ഠായ ഉപരി പബ്ബതോതി. അയം അയോആദീസു വിഭാഗനിദ്ദേസോ. നിമിത്തപഥവീതി പടിഭാഗനിമിത്തഭൂതം പഥവികസിണം. തമ്പി ഹി ‘‘രൂപാവചരതികചതുക്കജ്ഝാനം കുസലതോ ച വിപാകതോ ച കിരിയതോ ച ചതുത്ഥസ്സ ഝാനസ്സ വിപാകോ ഇമേ ധമ്മാ ബഹിദ്ധാരമ്മണാ’’തി വചനതോ ‘‘ബാഹിരാ പഥവീ’’തി വുച്ചതി. തേന വുത്തം ‘‘യാ ച അജ്ഝത്താരമ്മണത്തികേ നിമിത്തപഥവീ, തം ഗഹേത്വാ’’തി. ഉഗ്ഗഹനിമിത്തഞ്ചേത്ഥ തംഗതികമേവ ദട്ഠബ്ബം, നിമിത്തുപ്പത്തിതോ പന പുബ്ബേ ഭൂമിഗ്ഗഹണേനേവ ഗഹിതന്തി.

തീഹി മഞ്ഞനാഹീതി വുത്തം മഞ്ഞനാത്തയം സപരസന്താനേസു സങ്ഖേപതോ യോജേത്വാ ദസ്സേതും ‘‘അഹം പഥവീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ അഹം പഥവീതിആദീനാ അജ്ഝത്തവിസയം ദിട്ഠിമഞ്ഞനം മാനമഞ്ഞനഞ്ച ദസ്സേതി അത്താഭിനിവേസാഹംകാരദീപനതോ. മമ പഥവീതി ഇമിനാ തണ്ഹാമഞ്ഞനം മാനമഞ്ഞനമ്പി വാ പരിഗ്ഗഹഭൂതായപി പഥവിയാ സേയ്യാദിതോ മാനജപ്പനതോ. സേസപദദ്വയേപി ഇമിനാനയേന മഞ്ഞനാവിഭാഗോ വേദിതബ്ബോ. തത്ഥ പഥവികസിണജ്ഝാനലാഭീ ഝാനചക്ഖുനാ ഗഹിതഝാനാരമ്മണം ‘‘അത്താ’’തി അഭിനിവിസന്തോ തഞ്ച സേയ്യാദിതോ ദഹന്തോ അത്ഥതോ ‘‘അഹം പഥവീ’’തി മഞ്ഞതി നാമ, തമേവ ‘‘അയം മയ്ഹം അത്താ’’തി ഗഹണേ പന ‘‘മമ പഥവീ’’തി മഞ്ഞതി നാമ. തഥാ തം ‘‘പരപുരിസോ’’തി വാ ‘‘ദേവോ’’തി വാ വാദവസേന ‘‘അയമേവ പരേസം അത്താ’’തി വാ അഭിനിവിസന്തോ ‘‘പരോ പഥവീ, പരസ്സ പഥവീ’’തി മഞ്ഞതി നാമ. ഇമിനാ നയേന സേസപഥവീസുപി യഥാരഹം ചതുക്കം നിദ്ധാരേതബ്ബം.

ഏവം ‘‘പഥവിം മഞ്ഞതീ’’തി ഏത്ഥ ചതുക്കവസേന മഞ്ഞനം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി മഞ്ഞനാവത്ഥും മഞ്ഞനായോ ച വിഭജിത്വാ അനേകവിഹിതം തസ്സ മഞ്ഞനാകാരം ദസ്സേതും ‘‘അഥ വാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ അയന്തി യഥാവുത്തോ പുഥുജ്ജനോ. ഛന്ദരാഗന്തി ബഹലരാഗം. അസ്സാദേതീതി നികാമേതി, ‘‘ഇമേ കേസാ മുദുസിനിദ്ധകുഞ്ചിതനീലോഭാസാ’’തിആദിനാ തത്ഥ രസം വിന്ദതി. അഭിനന്ദതീതി സപ്പീതികായ തണ്ഹായ അഭിമുഖോ നന്ദതി പമോദതി. അഭിവദതീതി ഉപ്പന്നം തണ്ഹാഭിനന്ദനാവേഗം ഹദയേന സന്ധാരേതും അസക്കോന്തോ ‘‘അഹോ മേ കേസാ’’തി വാചം നിച്ഛാരേതി. അജ്ഝോസായ തിട്ഠതീതി ബലവതണ്ഹാഭിനിവേസേന ഗിലിത്വാ പരിനിട്ഠാപേത്വാ തിട്ഠതി. അഞ്ഞതരം വാ പന രജ്ജനീയവത്ഥുന്തി കേസാദിതോ അഞ്ഞതരം വാ കരചരണാദിപ്പഭേദം നിയകജ്ഝത്തപരിയാപന്നം രാഗുപ്പത്തിഹേതുഭൂതം വത്ഥും. ഇതീതി ഇമിനാ സിനിദ്ധാദിപ്പകാരേനാതി പത്ഥയിതബ്ബാകാരം പരാമസതി. തത്ഥ നന്ദിം സമന്നാനേതീതി തേസു ഭാവീസു കേസാദീസു സിദ്ധം വിയ കത്വാ നന്ദിം തണ്ഹം സമന്നാഹരതി സമുപചാരേതി. പണിദഹതീതി പത്ഥനം ഠപേതി.

സമ്പത്തിം നിസ്സായ ‘‘സേയ്യോഹമസ്മീ’’തി, വിപത്തിം നിസ്സായ ‘‘ഹീനോഹമസ്മീ’’തി മാനം ജനേതീതി യോജനാ. പഥവീകോട്ഠാസഭൂതാനം കേസാദീനം സമ്പത്തിവിപത്തീഹി മാനജപ്പനാ പഥവിയാ മഞ്ഞനാ ഹോതീതി ആഹ ‘‘ഏവം അജ്ഝത്തികം പഥവിം മാനമഞ്ഞനായ മഞ്ഞതീ’’തി. അവയവബ്യതിരേകേന സമുദായസ്സ അഭാവതോ സമുദായോ ജീവാഭിനിവേസോ അവയവേപി ഹോതീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘തം ജീവം തം സരീരന്തി ആഗതനയേന പന കേസം ‘ജീവോ’തി അഭിനിവിസതീ’’തി ആഹ. ‘‘കേസാ നാമേതേ ഇസ്സരവിഹിതാ പജാപതിനിസ്സിതാ അണുസഞ്ചയോ പകതിപരിണാമോ’’തിആദിനാ നയേനപേത്ഥ ദിട്ഠിമഞ്ഞനാ വേദിതബ്ബാ.

ഇമിസ്സാ പവത്തിയാതി നികന്തിമാനദിട്ഠീനം പരിയാദാനസമുഗ്ഘാടപ്പവത്തിയാ. ‘‘ഏതം മമാ’’തിആദിനാ യദിപി തിസ്സന്നമ്പി മഞ്ഞനാനം സമ്ഭവോ ദസ്സിതോ. തണ്ഹാമാനമഞ്ഞനാനം പന ഹേട്ഠാ ദസ്സിതത്താ ദിട്ഠിമഞ്ഞനാ ഏവേത്ഥ വിസേസതോ ഉദ്ധടാതി വേദിതബ്ബം. തേനാഹ ‘‘ഏവമ്പി അജ്ഝത്തികം പഥവിം ദിട്ഠിമഞ്ഞനായ മഞ്ഞതീ’’തി.

ബാഹിരമ്പി പഥവിം തീഹി മഞ്ഞനാഹി മഞ്ഞതീതി യോജനാ. തം പന മഞ്ഞനാവിധിം ദസ്സേതും ‘‘കഥ’’ന്തി ആഹ. തസ്സത്ഥോ ഹേട്ഠാ വുത്തനയേന വേദിതബ്ബോ.

അയം ജീവോതി അയം കാളലോഹം ‘‘ജീവോ അത്താ’’തി അഭിനിവിസതി ഏകച്ചേ നിഗണ്ഠാ വിയ. ഏവം ബാഹിരം പഥവിം ദിട്ഠിമഞ്ഞനായ മഞ്ഞതീതി ഏത്ഥാപി ‘‘യാ ചേവ ഖോ പന അജ്ഝത്തികാ പഥവീധാതു, യാ ച ബാഹിരാ പഥവീധാതൂ’’തിആദിനാ നയേന ആനേത്വാ വത്തബ്ബോ.

പഥവീകസിണം അത്തതോ സമനുപസ്സതീതിആദീസു യം വത്തബ്ബം, തം ഹേട്ഠാ വുത്തമേവ. അയമ്പി ച നയോ ‘‘രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതീ’’തി ഏത്ഥേവ അന്തോഗധോതി ദട്ഠബ്ബോ കസിണാനമ്പി രൂപസമഞ്ഞാസമ്ഭാവതോ. പഥവിം മഞ്ഞതീതി ഏത്ഥ യാദിസോ മഞ്ഞനാവത്ഥുമഞ്ഞനാനം വിത്ഥാരനയോ വുത്തോ, താദിസോ ഇതോ പരം വുത്തനയോവാതി ആഹ ‘‘ഇതോ പരം സങ്ഖേപേനേവ കഥയിസ്സാമാ’’തി, അതാദിസോ പന വിത്ഥാരതോപി കഥയിസ്സതീതി അത്ഥോ.

തസ്മാതി യസ്മാ ‘‘പഥവിയാ’’തി ഇദം ഭുമ്മവചനം, തസ്മാ, സോ അത്തപരത്തദുപകരണാനം ആധാരഭാവേന തം മഞ്ഞനാവത്ഥും കപ്പേതീതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘അഹം പഥവിയാ’’തിആദി. നനു ച ഇന്ദ്രിയബദ്ധാനിന്ദ്രിയബദ്ധപഭേദസ്സ ധമ്മപ്പബന്ധസ്സ സസമ്ഭാരപഥവീ ച ആധാരനിസ്സയോ, ഇതരാ ആരമ്മണനിസ്സയോ തദാരമ്മണസ്സാതി ഏത്ഥ നിബ്ബിരോധോതി? ന, മഞ്ഞനാവത്ഥും നിസ്സയഭാവേന പരികപ്പനതോ. അയഞ്ഹി ‘‘അഹ’’ന്തി ദിട്ഠിമഞ്ഞനായ മാനമഞ്ഞനായ ച വത്ഥുഭൂതസ്സ അത്തനോ പഥവിസന്നിസ്സയം കത്വാ ‘‘അഹം പഥവിയാ’’തി മഞ്ഞതി, തണ്ഹാമഞ്ഞനായ വത്ഥുഭൂതസ്സ ഉപകരണസ്സ പഥവിം സന്നിസ്സയം കത്വാ ‘‘മയ്ഹം കിഞ്ചനം പലിബോധോ പഥവിയാ’’തി മഞ്ഞതി. പരോതിആദീസുപി ഇമിനാ നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

യ്വായം അത്ഥനയോതി സമ്ബന്ധോ. വുത്തോ പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗേ. ഏതേനേവ നയേനാതി യ്വായം ‘‘സോ ഖോ പന മേ അത്താ ഇമസ്മിം രൂപേ’’തി സമുദായസ്സ ആധാരഭാവദീപനോ അത്ഥനയോ വുത്തോ, ഏതേനേവ നയേന. ന ഹി അവയവബ്യതിരേകേന സമുദായോ ലബ്ഭതി, തസ്മാ സമുദായേ വുത്തവിധി അവയവേപി ലബ്ഭതീതി അധിപ്പായോ. തേനാഹ സോ ഖോ പന മേ അയം അത്താ ഇമിസ്സാ പഥവിയാതി മഞ്ഞന്തോതി. തസ്മിംയേവ പനസ്സ അത്തനീതി ഏത്ഥ അസ്സാതി പുഥുജ്ജനസ്സ. തസ്മിംയേവ അത്തനീതി അജ്ഝത്തികബാഹിരപഥവീസന്നിസ്സയേ അത്തനി. ‘‘പഥവിയാ മഞ്ഞതീ’’തി പദസ്സായം വണ്ണനാ. ഏവം ‘‘പഥവിയാ മഞ്ഞതീ’’തി ഏത്ഥ അത്തവസേന ദിട്ഠിമാനതണ്ഹാമഞ്ഞനം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി പരവസേന ദസ്സേതും ‘‘യദാ പനാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ അസ്സാതി പരസ്സ. തദാതി പരവസേന മഞ്ഞനായം. ദിട്ഠിമഞ്ഞനാ ഏവ യുജ്ജതി തത്ഥ നിച്ചാഭിനിവേസാദയോ സമ്ഭവന്തീതി കത്വാ. അവധാരണേന മാനതണ്ഹാമഞ്ഞനാ നിവത്തേതി. ന ഹി ‘‘സേയ്യോഹമസ്മീ’’തിആദിനാ, ‘‘മയ്ഹ’’ന്തി ച പവത്തലക്ഖണാ മാനതണ്ഹാ പരസ്മിം പരസ്സ സന്തകഭാവേന ഗഹിതേ ച പവത്തന്തീതി അധിപ്പായോ. ഇതരായോപീതി മാനതണ്ഹാമഞ്ഞനായോപി. ഇച്ഛന്തി അട്ഠകഥാചരിയാ. പരസ്സപി ഹി പഥവീസന്നിസ്സയേന സമ്പത്തിഇസ്സരിയാദികസ്സ വസേന അത്തനി സേയ്യാദിഭാവം ദഹതോ പണിദഹതോ ച ചിത്തം തഥാഭാവായ മാനതണ്ഹാമഞ്ഞനാ സമ്ഭവന്തീതി ആചരിയാനം അധിപ്പായോ. ‘‘പരോ പഥവീ പരസ്സ പഥവീ’’തി ഏത്ഥാപി ഇമേ ദ്വേ പകാരാ സാധിപ്പായാ നിദ്ധാരേതബ്ബാ.

‘‘പഥവിതോ സഞ്ജാനാതീ’’തി, ‘‘ആദിതോ’’തി ച ആദീസു അനിസ്സക്കവചനേപി തോ-സദ്ദോ ദിട്ഠോതി ആഹ ‘‘പഥവിതോതി നിസ്സക്കവചന’’ന്തി. സഉപകരണസ്സാതി ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണഗതസ്സ ദാസപോരിസാദിനാ വിത്തുപകരണേന സഉപകരണസ്സ, അത്തനോ വാ പരസ്സ വാ തേസം ഉപകരണസ്സ വാതി അത്ഥോ. യഥാവുത്തപ്പഭേദതോതി ലക്ഖണാദിഅജ്ഝത്തികാദിവുത്തപ്പകാരവിഭാഗതോ. ഉപ്പത്തിം വാ നിഗ്ഗമനം വാതി ‘‘തം അണ്ഡം അഹോസി ഹേമമയം, തസ്മിം സയം ബ്രഹ്മാ ഉപ്പന്നോ’’തി ബ്രഹ്മണ്ഡവാദവസേന വാ ‘‘ദ്വീഹി അണൂഹി ദ്വിഅണുക’’ന്തി ഏവം പവത്തഅണുകവാദവസേന വാ പഥവിതോ ഉപ്പത്തിം വാ ‘‘സബ്ബോയം ലോകോ ഇസ്സരതോ വിനിഗ്ഗതോ’’തി ഇസ്സരവാദവസേന ഇസ്സരകുത്തതോ പഥവിതോ നിഗ്ഗമനം വാ മഞ്ഞമാനോതി യോജനാ. പഥവിതോ വാ അഞ്ഞോ ആപാദികോ അത്താതി അധിപ്പായോ. ഏത്ഥ ച പുരിമസ്മിം അത്ഥവികപ്പേ കാരകലക്ഖണം നിസ്സക്കവചനം, ദുതിയസ്മിം ഉപപദലക്ഖണന്തി ദട്ഠബ്ബം. അത്തനോ പരിഗ്ഗഹഭൂതപഥവിതോ സുഖപ്പത്തിം തതോ ഏവ ച പരേഹി സേയ്യാദിഭാവം കപ്പേന്തസ്സ വസേനപേത്ഥ തണ്ഹാമാനമഞ്ഞനാ വേദിതബ്ബാ. അപരേതി സാരസമാസാചരിയാ. തതോ അഞ്ഞം അപ്പമാണം അത്താനം ഗഹേത്വാതി പുബ്ബേ ഭാവിതആപാദിഅപ്പമാണകസിണവസേന വാ കാപിലകാണാദദിട്ഠിവസേന വാ അപ്പമാണം ബ്യാപിനം അത്താനം ഗഹേത്വാ. പഥവിതോതി പച്ഛാ അഭാവിതഅവഡ്ഢിതപഥവീകസിണസങ്ഖാതപഥവിതോ. ബഹിദ്ധാപി മേ അത്താതി ഇതോ പഥവിതോ ബഹിപി മേ അത്താതി അധിപ്പായോ.

കേവലന്തി അനവസേസം. മഹാപഥവിം തണ്ഹാവസേന മമായതി, അയഞ്ച നയോ ചതുദീപിസ്സരിയേ ഠിതസ്സ ദീപചക്കവത്തിനോ ച ലബ്ഭേയ്യ, മണ്ഡലികരാജമഹാമത്തകുടുമ്ബികാനമ്പി വസേന ലബ്ഭതേവ തേസമ്പി യഥാപരിഗ്ഗഹം അനവസേസേത്വാ മഞ്ഞനായ സമ്ഭവതോ. ‘‘ഏവം മമാ’’തി ഗാഹസ്സ ‘‘ഏസോഹമസ്മിം, ഏസോ മേ അത്താ’’തി ഗാഹവിധൂരതായ വുത്തം ‘‘ഏകാ തണ്ഹാമഞ്ഞനാ ഏവ ലബ്ഭതീ’’തി. ഇമിനാ നയേനാതി വുത്തമതിദേസം വിഭാവേതും ‘‘സാ ചായ’’ന്തിആദി വുത്തം. തത്ഥ സാ ചായന്തി സാ ച അയം തണ്ഹാമഞ്ഞനാ യോജേതബ്ബാതി സമ്ബന്ധോ. യഥാ പന ദിട്ഠിമഞ്ഞനാമഞ്ഞിതേ വത്ഥുസ്മിം സിനേഹം മാനഞ്ച ഉപ്പാദയതോ തണ്ഹാമാനമഞ്ഞനാ സമ്ഭവന്തി, ഏവം തണ്ഹാമഞ്ഞനാമഞ്ഞിതേന വത്ഥുനാ അത്താനം സേയ്യാദിതോ ദഹതോ തഞ്ച അത്തനിയം നിച്ചം തഥാ തംസാമിഭൂതം അത്താനഞ്ച പരികപ്പേന്തസ്സ ഇതരമഞ്ഞനാപി സമ്ഭവന്തീതി സക്കാ വിഞ്ഞാതും. ‘‘മേ’’തി ഹി ഇമിനാ അത്ഥഗ്ഗഹണമുഖേനേവ അത്തനിയസമ്ബന്ധോ പകാസീയതീതി.

അഭിനന്ദതീതി ഇമിനാ തണ്ഹാദിട്ഠാഭിനിവേസാനം സങ്ഗഹിതത്താ തേ ദസ്സേന്തോ ‘‘അസ്സാദേതി പരാമസതി ചാ’’തി ആഹ. ദിട്ഠിവിപ്പയുത്തചിത്തുപ്പാദവസേന ചേതസ്സ ദ്വയസ്സ അസങ്കരതോ പവത്തി വേദിതബ്ബാ, ഏകചിത്തുപ്പാദേപി വാ അധിപതിധമ്മാനം വിയ പുബ്ബാഭിസങ്ഖാരവസേന തസ്സ തസ്സ ബലവഭാവേന പവത്തി. ഏതസ്മിം അത്ഥേതി തണ്ഹാദിട്ഠിവസേന അഭിനന്ദനത്ഥേ. ഏതന്തി ‘‘പഥവിം അഭിനന്ദതീ’’തി ഏതം പദം. യേസം വിനേയ്യാനം യേഹി പകാരവിസേസേഹി ധമ്മാനം വിഭാവനേ കതേ വിസേസാധിഗമോ ഹോതി, തേസം തേഹി പകാരവിസേസേഹി ധമ്മവിഭാവനം. യേസം പന യേന ഏകേനേവ പകാരേന ധമ്മവിഭാവനേ കതേ വിസേസാധിഗമോ ഹോതി, തേസമ്പി തം വത്വാ ധമ്മിസ്സരതായ തദഞ്ഞനിരവസേസപ്പകാരവിഭാവനഞ്ച ദേസനാവിലാസോ. തേനാഹ ‘‘പുബ്ബേ മഞ്ഞനാവസേന കിലേസുപ്പത്തിം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി അഭിനന്ദനാവസേന ദസ്സേന്തോ’’തി. ധമ്മധാതുയാതി സമ്മാസമ്ബോധിയാ. സാ ഹി സബ്ബഞേയ്യധമ്മം യഥാസഭാവതോ ധാരേതി ഉപധാരേതി, സകലഞ്ച വിനേയ്യസത്തസങ്ഖാതധമ്മപ്പബന്ധം അപായദുക്ഖസംസാരദുക്ഖപതനതോ ധാരേതി, സയഞ്ച അവിപരീതപവത്തിആകാരാ ധാതൂതി ധമ്മധാതൂതി ഇധാധിപ്പേതാ. സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണപദട്ഠാനഞ്ഹി മഗ്ഗഞാണം, മഗ്ഗഞാണപദട്ഠാനഞ്ച സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം സമ്മാസമ്ബോധീതി. സുപ്പടിവിദ്ധത്താതി സുട്ഠു പടിവിദ്ധഭാവതോ, സമ്മാ അധിഗതത്താതി അത്ഥോ. അഭികങ്ഖനസമ്പഗ്ഗഹപരാമസനാനം വസേന ആരമ്മണേ പരികപ്പനാപവത്തി മഞ്ഞനാ. തത്ഥ ‘‘മമം, അഹ’’ന്തി ച അഭിനിവേസനം പരികപ്പനം. യേന അജ്ഝോസാനം ഹോതി, അയം അഭിനന്ദനാതി അയമേതേസം വിസേസോ. സുത്താദിഅവിരുദ്ധായേവ അത്തനോമതി ഇച്ഛിതബ്ബാ, ന ഇതരാതി സുത്തേന തസ്സാ സങ്ഗഹം ദസ്സേതും ‘‘വുത്തഞ്ചേത’’ന്തിആദി വുത്തം. ദേസനാവിലാസവിഭാവനസ്സ പന സഹേതുകഹേതുസമ്പയുത്തദുകാദിദേസനായ നിബദ്ധതാ നിദ്ധാരേതബ്ബാ.

തസ്സാതി തേന. ഞാതസദ്ദസമ്ബന്ധേന ഹേതം കത്തരി സാമിവചനം. തസ്മാതി അപരിഞ്ഞാതത്താ. ‘‘അപരിഞ്ഞാത’’ന്തി പടിക്ഖേപമുഖേന യം പരിജാനനം വുത്തം, തം അത്ഥതോ തിവിധാ പരിഞ്ഞാ ഹോതീതി തം സരൂപതോ പവത്തിആകാരതോ ച വിഭാവേന്തോ ‘‘യോ ഹീ’’തിആദിമാഹ.

തത്ഥ യായ പഞ്ഞായ വിപസ്സനാഭൂമിം പരിജാനാതി പരിച്ഛിന്ദതി, സാ പരിജാനനപഞ്ഞാ ഞാതപരിഞ്ഞാ. സാ ഹി തേഭൂമകധമ്മജാതം ‘‘അയം വിപസ്സനാഭൂമീ’’തി ഞാതം വിദിതം പാകടം കരോന്തീയേവ ലക്ഖണരസാദിതോ അജ്ഝത്തികാദിവിഭാഗതോ ച പരിച്ഛിജ്ജ ജാനാതി. ഇധ പന പഥവീധാതുവസേന വേദിതബ്ബാതി വുത്തം ‘‘പഥവീധാതും പരിജാനാതീ’’തിആദി. തീരണപരിഞ്ഞാതി കീരണവസേന പരിജാനനകപഞ്ഞാ. സാ ഹി പരിവാരേഹി അനിച്ചതാദിആകാരേഹി അനിച്ചതാദിസഭാവസ്സ ഉപാദാനക്ഖന്ധപഞ്ചകസ്സ തീരണവസേന സമ്മസനവസേന തം പരിച്ഛിജ്ജ ജാനാതി. അഗ്ഗമഗ്ഗേനാതി അരഹത്തമഗ്ഗേന. സോ ഹി അനവസേസതോ ഛന്ദരാഗം പജഹതി. അഗ്ഗമഗ്ഗേനാതി വാ അഗ്ഗഭൂതേന മഗ്ഗേന, ലോകുത്തരമഗ്ഗേനാതി അത്ഥോ. ഉഭയഥാപി ഹി സമുച്ഛേദപഹാനകാരീ ഏവ പഞ്ഞാ നിപ്പരിയായേന പഹാനപരിഞ്ഞാതി ദസ്സേതി.

നാമരൂപവവത്ഥാനന്തി ഏതേന പച്ചയപരിഗ്ഗഹോപി സങ്ഗഹിതോതി ദട്ഠബ്ബോ നാമരൂപസ്സ ഹേതുവവത്ഥാനഭാവതോ. സോപി ഹി ഹേതുപച്ചയമുഖേന നാമരൂപസ്സ വവത്ഥാനമേവാതി. കലാപസമ്മസനാദിവസേന തീരണപരിഞ്ഞാ അനിച്ചാദിവസേന സമ്മസനഭാവതോ. തസ്മാതി യസ്മാ താ പരിഞ്ഞായോ നത്ഥി, തസ്മാ. അഥ വാ തസ്മാ അപരിഞ്ഞാതത്താതി യസ്മാ അപരിഞ്ഞാതാ പഥവീ, തസ്മാ അപരിഞ്ഞാതത്താ പഥവിയാ തം പഥവിം മഞ്ഞതി ച അഭിനന്ദതി ചാതി.

പഥവീവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ആപോവാരാദിവണ്ണനാ