൧. സങ്ഗഹവാരവണ്ണനാ

യന്തി അനിയമത്ഥോ സബ്ബനാമസദ്ദോ കമ്മസാധനവസേന വുത്തോ. അത്ഥാവബോധനത്ഥോ സദ്ദപ്പയോഗോ അത്ഥപരാധീനോ കേവലോ അത്ഥപദത്ഥകോ, സോ പദത്ഥവിപരിയേസകാരിനാ ഇതി-സദ്ദേന പരഭൂതേന സദ്ദപദത്ഥകോ ജായതീതി ആഹ ‘‘യന്തി അനിയമതോ ഉപയോഗനിദ്ദേസോ’’തി. ലോകോതി കത്തുനിദ്ദേസോതിആദീസുപി ഏസേവ നയോ.

ഏവം ‘‘യ’’ന്തിആദീനം ഗാഥാപദാനം കമ്മകത്തുകിരിയാകത്തുവിസേസനാദിദസ്സനവസേന അത്ഥം വത്വാ ഇദാനി അവയവജോതനവസേന പദത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘ലോകിയന്തി ഏത്ഥാ’’തിആദിമാഹ. ലോകസദ്ദോ ഇധ സാമത്ഥിയതോ സത്തലോകവചനോ ദട്ഠബ്ബോ. തേനാഹ ‘‘പൂജനകിരിയായോഗ്യഭൂതതാവസേനാ’’തി. സാസനന്തരധാനതോ പരം പൂജനാ അഞ്ഞബുദ്ധുപ്പാദേന വേദിതബ്ബാ, യഥേതരഹി വിപസ്സീആദിസമ്മാസമ്ബുദ്ധാനം. ‘‘ദീപങ്കരോ’’തിആദിനാ യദിപി ബുദ്ധവംസദേസനായം (ബു. വം. ൨.൭൫) ഭഗവതാവ വുത്തം, സുമേധപണ്ഡിതത്തഭാവേന പന പവത്തിം സന്ധായ വുത്തന്തി ആഹ ‘‘യഥാഹ ഭഗവാ സുമേധഭൂതോ’’തി.

പരിഞ്ഞാക്കമേനാതി ഞാതപരിഞ്ഞാദിപടിപാടിയാ. ലക്ഖണാവബോധപ്പടിപത്തിയാതി വിപസ്സനായ. തേന വുത്തം ‘‘സുഞ്ഞതമുഖാദീഹീ’’തി. തഥാ ച വുത്തന്തി വിഞ്ഞൂഹി വേദനീയതായ ഏവ സാസനവരസ്സ വുത്തം ഭഗവതാ –

‘‘ഏതു വിഞ്ഞൂ പുരിസോ അസഠോ അമായാവീ ഉജുജാതികോ, അഹമനുസാസാമി, അഹം ധമ്മം ദേസേമി, യഥാനുസിട്ഠം തഥാ പടിപജ്ജമാനോ ന ചിരസ്സേവ സാമഞ്ഞേവ ഉസ്സതി, സാമം ദക്ഖിതീ’’തിആദി (മ. നി. ൨.൨൮൧).

യം-സദ്ദോ സാസനവിസയോ, ലോകപാലസദ്ദോ സത്ഥുവിസയോപി ലോകം പതി ഗുണീഭൂതോതി ‘‘തസ്സാ’’തി പടിനിദ്ദേസസ്സ കഥം സത്ഥുവിസയതാതി ചോദനം മനസികത്വാ ആഹ ‘‘സലോകപാലോതി ചേത്ഥാ’’തിആദി, ഗുണീഭൂതോപി ലോകപാലസദ്ദോ പധാനഭൂതോ വിയ പടിനിദ്ദേസം അരഹതി. അഞ്ഞോ ഹി സദ്ദക്കമോ, അഞ്ഞോ അത്ഥക്കമോതി.

ധമ്മഗാരവേന ഭഗവാ ധമ്മം പൂജേന്തോ വേനേയ്യബന്ധവേ അചിന്തേത്വാ സമാപത്തിസമാപജ്ജനധമ്മപച്ചവേക്ഖണാഹി സത്തസത്താഹം വീതിനാമേസീതി ആഹ ‘‘ഭഗവതോ…പേ… ദീപേതബ്ബാ’’തി. തത്ഥ ആദിസദ്ദേന സാവകേഹി ധമ്മസ്സവനസ്സ, തേസം പച്ചുഗ്ഗമനാദീനഞ്ച സങ്ഗഹോ വേദിതബ്ബോ.

ഇച്ചസ്സാതി ഇതി അസ്സ, ഏവം ഭഗവതോ അവിപരീതഅനന്തരായികനിയ്യാനികധമ്മദേസനായ സബ്ബഞ്ഞുതാനാവരണഭാവദീപനേനാതി അത്ഥോ. തേനാതി ചതുവേസാരജ്ജയോഗേന. തദവിനാഭാവിനാ ദസബല…പേ… പകാസിതാ ഹോതി. ആവേണികബുദ്ധധമ്മാദീതി ഏത്ഥ ആദിസദ്ദേന തീസു കാലേസു അപ്പടിഹതഞാണാനി, ചതുസച്ചഞാണാനി, ചതുപടിസമ്ഭിദാഞാണാനി, പഞ്ചഗതിപരിച്ഛേദകഞാണാനി, ഛ അഭിഞ്ഞാഞാണാനി, സത്ത അരിയധനാനി, സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ, അട്ഠ വിജ്ജാ, അട്ഠസു പരിസാസു അകമ്പനഞാണാനി, അട്ഠ വിമോക്ഖാ, നവ സമാധിചരിയാ, നവ അനുപുബ്ബവിഹാരാ, ദസ നാഥകരണാ ധമ്മാ, ദസ അരിയവാസാ, ദ്വാദസ ധമ്മചക്കാകാരാ, തേരസ ധുതധമ്മാ, ചുദ്ദസ ബുദ്ധഞാണാനി, പന്നരസ ചരണധമ്മാ, സോളസ ഞാണചരിയാ, സോളസ ആനാപാനസ്സതീ, ഏകൂനവീസതി പച്ചവേക്ഖണഞാണാനി, ചതുവീസതി പച്ചയവിഭാവനഞാണാനി, ചതുചത്താരീസ ഞാണവത്ഥൂനി, സത്തസത്തതി ഞാണവത്ഥൂനി, ചതുവീസതികോടിസതസഹസ്സസമാപത്തിസഞ്ചാരിമഹാവജിരഞാണം, അനന്തനയസമന്തപട്ഠാനപവിചയദേസനാകാരപ്പവത്തഞാണാനി ചാതി ഏവമാദീനം ഭഗവതോ ഗുണവിസേസാനം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ.

അപരോ നയോ – ഗുണവിസിട്ഠതം ദീപേതി, സാ ച ഗുണവിസിട്ഠതാ മഹാകരുണാമഹാപഞ്ഞാഹി വേദിതബ്ബാ താഹി സത്ഥുസമ്പത്തിസിദ്ധിതോ. തത്ഥ മഹാകരുണായ പവത്തിഭേദോ ‘‘ബഹുകേഹി ആകാരേഹി പസ്സന്താനം ബുദ്ധാനം ഭഗവന്താനം സത്തേസു മഹാകരുണാ ഓക്കമതീ’’തിആദിനാ പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗേ (പടി. മ. ൧.൧൧൭) വുത്തനയേന വേദിതബ്ബോ. മഹാപഞ്ഞായ പന പവത്തിഭേദോ വുത്തോ ഏവ. തത്ഥ കരുണായ ഭഗവതോ ചരണസമ്പത്തി, പഞ്ഞായ വിജ്ജാസമ്പത്തി. കരുണായ സത്താധിപതിതാ, പഞ്ഞായ ധമ്മാധിപതിതാ. കരുണായ ലോകനാഥതാ, പഞ്ഞായ അത്തനാഥതാ. കരുണായ പുബ്ബകാരിതാ, പഞ്ഞായ കതഞ്ഞുതാ. കരുണായ അപരന്തപതാ, പഞ്ഞായ അനത്തന്തപതാ. കരുണായ ബുദ്ധകരധമ്മസിദ്ധി, പഞ്ഞായ ബുദ്ധഭാവസിദ്ധി. കരുണായ പരേസം താരണം, പഞ്ഞായ സയം താരണം. കരുണായ സബ്ബസത്തേസു അനുഗ്ഗഹചിത്തതാ, പഞ്ഞായ സബ്ബധമ്മേസു വിരത്തചിത്തതാ പകാസിതാ ഹോതീതി അനവസേസതോ പരഹിതപടിപത്തിയാ, അത്തഹിതസമ്പത്തിയാ ച പാരിപൂരീ വേദിതബ്ബാ. തീസുപി അവത്ഥാസൂതി ഹേതുഫലസത്തൂപകാരാവത്ഥാസു.

അഭിസമയോ പടിവേധസാസനസ്സ, മനസികരണം പടിപത്തിസാസനസ്സ, സവനാദീഹി പരിചയകരണം പരിയത്തിസാസനസ്സാതി തിണ്ണമ്പി വസേന യോജേതബ്ബോ. തേനാഹ ‘‘യഥാരഹ’’ന്തി. ‘‘സക്കച്ചം ധമ്മദേസനേനാ’’തി ഇമിനാ ഇധ ‘‘സാസന’’ന്തി വുത്തസ്സ തിവിധസ്സാപി സദ്ധമ്മസ്സ അവിസേസേന ദേസനാപൂജം വത്വാ ഥോമനാപൂജനസ്സ വസേന തം വിഭജിത്വാ ദസ്സേന്തോ ‘‘അരിയം, വോ ഭിക്ഖവേ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ‘‘ഥോമനേനാ’’തി പദേനാപി ‘‘സക്കച്ച’’ന്തി പദം യോജേതബ്ബം. പൂജനാദ്വയസ്സാപി വാ വസേന ഇധാപി പദയോജനാ വേദിതബ്ബാ. അരിയഭാവാദയോതി അരിയസേട്ഠഅഗ്ഗഭാവാദയോ. നിയ്യാനാദയോതി നിയ്യാനഹേതുദസ്സനാദയോ. സ്വാക്ഖാതതാദയോതി സ്വാക്ഖാതസന്ദിട്ഠികതാദയോ.

ഇദാനി അരിയസങ്ഘഗുണാനമ്പി ഇമായ ഗാഥായ പകാസിതഭാവം ദസ്സേതും ‘‘യസ്മാ പനാ’’തിആദി വുത്തം. ബാല്യാദിസമതിക്കമനതോതി ബാലഅബ്യത്തഭാവാദിസമതിക്കമനതോ.

ഞാണവിസേസോ സുതചിന്താഭാവനാമയഞാണാനി. സോതബ്ബമനസികാതബ്ബപടിവിജ്ഝിതബ്ബാവത്ഥാ അവത്ഥാഭേദോ. ഉഭയന്തി ബ്യഞ്ജനപദം, അത്ഥപദഞ്ച. ഉഭയഥാതി കരണകമ്മസാധനവസേന പച്ചേകം യോജേതബ്ബം. പടിപജ്ജിതബ്ബത്താതി ഞാതബ്ബത്താ.

‘‘അയഞ്ച ഗാഥാ’’തിആദി കേസഞ്ചി വാദോ. തഥാ ഹി അപരേ ‘‘ഥേരേനേവായം ഗാഥാ ഭാസിതാ’’തി വദന്തി. അത്തൂപനായികാപി ഹി കദാചി ധമ്മദേസനാ ഹോതി ഏവ യഥാ ‘‘ദസബലസമന്നാഗതോ, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതോ ചതുവേസാരജ്ജവിസാരദോ’’തിആദി (സം. നി. ൨.൨൧-൨൨). ഏവഞ്ച കത്വാ ‘‘കതമേ സോളസ ഹാരാ’’തിആദിവചനം സമത്ഥിതം ഹോതി.

യഥാവുത്തഅത്ഥമുഖേനേവാതി മൂലപദസങ്ഖാതഅത്ഥുദ്ധാരേനേവ. പരതോ ആഗമിസ്സതീതി നിദ്ദേസവാരസ്സ പരിയോസാനേ ആഗമിസ്സതി ‘‘തീണി ച നയാ അനൂനാ’’തിആദിനാ (നേത്തി. ൪ ദ്വാദസപദ).

വുച്ചതീതി കത്തരി കമ്മനിദ്ദേസോതി ആഹ ‘‘വദതീ’’തി. അഥ വാ വുച്ചതീതി കമ്മകത്തുനിദ്ദേസോയം. അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ – ഹാരാ, നയാ ചാതി ഉഭയം പരിഗ്ഗഹിതം സംവണ്ണകേന സബ്ബഥാ ഗഹിതഞ്ചേ, വുച്ചതി സുത്തം, സയമേവ സുത്തം സംവണ്ണേതീതി, ഏതേന ഹാരനയേസു വസീഭാവേന സുത്തസംവണ്ണനായ സുകരതം ദസ്സേതി.

പകാരന്തരേനാതി പുബ്ബേ ‘‘സാസന’’ന്തി വുത്തമത്ഥം ‘‘ദേസനാ, ദേസിത’’ന്തി തതോ അഞ്ഞേന പകാരേന. നിയമേത്വാതി തസ്സ ഏകന്തതോ വിഞ്ഞേയ്യതം അവധാരേത്വാ. വിഞ്ഞേയ്യതാ വിസിട്ഠേസു ദേസനാദേസിതേസു വിഞ്ഞേയ്യപദേ ലബ്ഭമാനാ വിജാനനകിരിയാ.

ദേസനാദേസിതാനി ച യാവദേവ വിജാനനത്ഥാനീതി വിജാനനം പധാനന്തി തമേവ നിദ്ധാരേന്തോ ‘‘തത്രാതി തസ്മിം വിജാനനേ’’തി ആഹ.

ഏത്ഥാഹാതി നവങ്ഗസാസനനവവിധസുത്തന്താതി ഏതസ്മിം അത്ഥവചനേ ആഹ ചോദകോ. തസ്സായം അധിപ്പായോ – നവഹി അങ്ഗേഹി വവത്ഥിതേഹി അഞ്ഞമഞ്ഞസങ്കരരഹിതേഹി ഭവിതബ്ബം, തഥാ ച സതി അസുത്തസഭാവാനേവ ഗേയ്യങ്ഗാദീനീതി നവവിധസുത്തന്തവചനം വിരുജ്ഝേയ്യ. അഥ സുത്തസഭാവാനി ഗേയ്യങ്ഗാദീനി, ഏവം സതി ‘‘സുത്ത’’ന്തി വിസും സുത്തങ്ഗം ന സിയാ, ഏവം സന്തേ അട്ഠങ്ഗസാസനം ആപജ്ജതീതി. തേനാഹ ‘‘കഥം പനാ’’തിആദി. ഗേയ്യങ്ഗാദീസു കതിപയാനമ്പി സുത്തഭാവേ യഥാവുത്തദോസാനതിവത്തി, പഗേവ സബ്ബേസന്തി ദസ്സേതി ‘‘യഞ്ചാ’’തിആദിനാ. സങ്ഗഹേസൂതി അട്ഠകഥാസു. പോരാണട്ഠകഥാനഞ്ഹി സങ്ഖേപഭൂതാ ഇദാനി അട്ഠകഥാ ‘‘സങ്ഗഹാ’’തി വുത്താ. സുത്തം നാമ സഗാഥകം വാ സിയാ, നിഗ്ഗാഥകം വാതി അങ്ഗദ്വയേനേവ തദുഭയങ്ഗം കതന്തി വിസും സുത്തങ്ഗസ്സ അസമ്ഭവോ തദുഭയവിനിമുത്തസ്സ സുത്തസ്സ അഭാവതോ. തേന വുത്തം ‘‘സുത്തങ്ഗമേവ ന സിയാ’’തി. അഥാപി കഥഞ്ചി. സിയാതി വക്ഖമാനം സാമഞ്ഞവിധിം സന്ധായാഹ. ഏവമ്പി അയം ദോസോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘മങ്ഗലസുത്താദീന’’ന്തിആദിമാഹ.

തബ്ഭാവനിമിത്തന്തി ഗേയ്യങ്ഗഭാവനിമിത്തം. വേയ്യാകരണസ്സ തബ്ഭാവനിമിത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. ചോദകോ ‘‘ഗാഥാവിരഹേ’’തി വചനം അഗ്ഗണ്ഹന്തോ ‘‘പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനം ബ്യാകരണ’’ന്തി വചനമത്തമേവ ഗഹേത്വാ ‘‘ഏവം സന്തേ’’തിആദിനാ ചോദേതി. ഇതരോ പന ഓകാസവിധിതോ അനോകാസോ വിധി ബലവാതി ഞായം ഗാഥാവിരഹിതംയേവ വേയ്യാകരണന്തി, ഇധാധിപ്പേതന്തി ച ദസ്സേന്തോ ‘‘നാപജ്ജതീ’’തിആദിനാ പരിഹരതി. തഥാ ഹീതി തേനേവ കാരണേന, സതിപി സഞ്ഞന്തരനിമിത്തയോഗേ അനോകാസസഞ്ഞാനം ബലവഭാവേനേവാതി അത്ഥോ.

സങ്ഗഹവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.