൮. കാലികനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൮൪. ഇദാനി യേ തേ ചത്താരോ കാലികാ മുനിനാ വുത്താ ‘‘യാവകാലികം യാമകാലികം സത്താഹകാലികം യാവജീവിക’’ന്തി, തേ ദസ്സേതും ‘‘കാലികാ ചാ’’തി പദം ഉദ്ധടം. തത്ഥ (പാചി. ൨൫൪-൨൫൬; പാചി. അട്ഠ. ൨൫൩-൨൫൬) കതമേ തേ കാലികാതി ചേ, തേ ദസ്സേതും ‘‘യാവകാലിക’’ന്തിആദിമാഹ. തേസു അരുണുഗ്ഗമനതോ യാവ ഠിതമജ്ഝന്ഹികാ ഭുഞ്ജിതബ്ബതോ യാവകാലികം. അരുണുഗ്ഗമനതോ യാവ യാമാവസാനാ പിപാസായ സതി പിപാസച്ഛേദനത്ഥം പാതബ്ബതോ യാമോ കാലോ അസ്സാതി യാമകാലികം. തേന ഉപസമേതബ്ബേ ആബാധേ സതി യാവ സത്താഹാ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബതോ സത്താഹകാലികം. ആബാധേ സതി യാവജീവം പരിഹരിത്വാ ഭുഞ്ജിതബ്ബതോ യാവജീവികം.

൮൫. തേസു യാവകാലികം ദസ്സേതും ‘‘പിട്ഠം മൂലം ഫലം ഖജ്ജ’’ന്തിആദിമാഹ. ഏത്ഥ (പാചി. ൨൪൮-൨൫൦; പാചി. അട്ഠ. ൨൪൮-൨൪൯) പിട്ഠഖാദനീയം നാമ സത്തന്നം താവ ധഞ്ഞാനം ധഞ്ഞാനുലോമാനം അപരണ്ണാനഞ്ച പിട്ഠം പനസപിട്ഠം ലബുജപിട്ഠം അമ്ബാടകപിട്ഠം സാലപിട്ഠം ധോതകതാലപിട്ഠം ഖീരവല്ലിപിട്ഠഞ്ചാതി ഏവമാദീനി തേസു തേസു ജനപദേസു പകതിആഹാരവസേന മനുസ്സാനം ഖാദനീയത്ഥഞ്ച ഭോജനീയത്ഥഞ്ച ഫരണകാനി പിട്ഠാനി യാവകാലികാനി. ഇമിനാവ ലക്ഖണേന മൂലഖാദനീയാദീസുപി യാവകാലികലക്ഖണം വേദിതബ്ബം, അതിവിത്ഥാരഭയേന സംഖിത്തം. ഗോരസോ നാമ ഖീരദധിതക്കരസോ. ധഞ്ഞഭോജനന്തി സാനുലോമാനി സത്തധഞ്ഞാനി ച പഞ്ചവിധഭോജനഞ്ചാതി അത്ഥോ. യാഗുസൂപപ്പഭുതയോതി ഏത്ഥ പഭുതി-സദ്ദേന കന്ദഖാദനീയം മുളാലഖാദനീയം മത്ഥകഖാദനീയം ഖന്ധഖാദനീയം തചഖാദനീയം പത്തഖാദനീയം പുപ്ഫഖാദനീയം അട്ഠിഖാദനീയം നിയ്യാസഖാദനീയന്തി ഇമാനി സങ്ഗഹിതാനീതി വേദിതബ്ബാനി.

തത്രിദം മുഖമത്തനിദസ്സനം – ഭിസസങ്ഖാതോ പദുമപുണ്ഡരീകകന്ദോ പിണ്ഡാലുമസാലുകആദയോ വല്ലികന്ദോ ആലുവകന്ദോ താലകന്ദോതി ഏവമാദി കന്ദഖാദനീയം. പദുമമുളാലാദയോ മുളാലഖാദനീയം. താലഹിന്താലകുന്താലകേതകനാളികേരപൂഗരുക്ഖഖജ്ജൂരീആദീനം കളീരസങ്ഖാതാ മത്ഥകാ മത്ഥകഖാദനീയം. ഉച്ഛുഖന്ധോ നീലുപ്പലരത്തുപ്പലകുമുദസോഗന്ധികാനം പുപ്ഫദണ്ഡകാനീതി ഏവമാദി ഖന്ധഖാദനീയം. തചഖാദനീയം ഉച്ഛുതചോ ഏവ ഏകോ യാവകാലികോ, സോപി സരസോ. മൂലകം ഖാരകോ ചച്ചു തമ്ബുകോ തണ്ഡുലേയ്യകോതി ഏവമാദി പത്തഖാദനീയം. മൂലകപുപ്ഫം ഖാരകപുപ്ഫം ചച്ചുപുപ്ഫം തമ്ബുകപുപ്ഫന്തി ഏവമാദി പുപ്ഫഖാദനീയം, അസോകപുപ്ഫം പന യാവജീവികം. ലബുജപനസട്ഠിആദി അട്ഠിഖാദനീയം. നിയ്യാസഖാദനീയേ യാവകാലികം നത്ഥി. ഏതേ വുത്തപ്പകാരാ യാവകാലികാ ഹോന്തീതി അത്ഥോ.

൮൬. ഇദാനി ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, അട്ഠ പാനാനി അമ്ബപാനം ജമ്ബുപാനം ചോചപാനം മോചപാനം മധുകപാനം മുദ്ദികപാനം സാലൂകപാനം ഫാരുസകപാന’’ന്തി (മഹാവ. ൩൦൦) ഏവം വുത്തം അട്ഠവിധം പാനകം യാമകാലികം നാമാതി ദസ്സേതും ‘‘മധൂ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ (മഹാവ. അട്ഠ. ൩൦൦) മധുജം മുദ്ദികജം സാലൂകജം ചോചജം മോചജം അമ്ബുജം ജമ്ബുജഞ്ചാതി ഏവമത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ. ഏത്ഥ മധുജം നാമ മധുകാനം ജാതിരസേന കതം, തം പന ഉദകസമ്ഭിന്നമേവ വട്ടതി, സുദ്ധം ന വട്ടതി. മുദ്ദികപാനം നാമ മുദ്ദികാ ഉദകേ മദ്ദിത്വാ പരിസ്സാവേത്വാ ഗഹിതം. സാലൂകപാനം നാമ രത്തുപ്പലനീലുപ്പലാദീനം കിഞ്ജക്ഖരേഹി കതം. സേസാനി പാകടാനേവ. ഏത്ഥ പന സചേ സയം ഏതാനി യാവകാലികവത്ഥൂനി പടിഗ്ഗഹേത്വാ ഉദകേ മദ്ദിത്വാ ആതപേ ആദിച്ചപാകേന പചിത്വാ പരിസ്സാവേത്വാ പാനകം കരോതി, തം പുരേഭത്തമേവ കപ്പതി. സചേ അനുപസമ്പന്നേന കതം ലഭതി, തദഹുപുരേഭത്തം സാമിസമ്പി വട്ടതി, പച്ഛാഭത്തം നിരാമിസപരിഭോഗേന യാവ അരുണുഗ്ഗമനാ വട്ടതി. ഇമാനി അട്ഠ പാനാനി സീതാനിപി ആദിച്ചപാകാനിപി വട്ടന്തി, അഗ്ഗിപാകാനി പന ന വട്ടന്തി, തസ്മാ ‘‘നഗ്ഗിസന്തത്ത’’ന്തി വുത്തം.

൮൭. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, സബ്ബം ഫലരസം ഠപേത്വാ ധഞ്ഞഫലരസ’’ന്തി (മഹാവ. ൩൦൦) വുത്തത്താ ധഞ്ഞഫലരസോ പന ന വട്ടതി, തേന വുത്തം ‘‘സാനുലോമാനി ധഞ്ഞാനി ഠപേത്വാ’’തി. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, സബ്ബം പുപ്ഫരസം ഠപേത്വാ മധുകപുപ്ഫരസ’’ന്തി വുത്തത്താ മധുകപുപ്ഫരസോ ആദിച്ചപാകോ വാ ഹോതു അഗ്ഗിപാകോ വാ, പച്ഛാഭത്തം ന വട്ടതി, തേന വുത്തം ‘‘മധുകപുപ്ഫമഞ്ഞത്രാ’’തി.

൮൮. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, സബ്ബം പത്തരസം ഠപേത്വാ ഡാകരസ’’ന്തി വുത്തത്താ ഉദകേന പക്കാനമ്പി യാവകാലികപത്താനം രസോ പുരേഭത്തമേവ വട്ടതി, സീതോദകേന മദ്ദിതാനം രസോ യാമകാലികം. തേന വുത്തം ‘‘ഠപേത്വാ പക്കഡാകജ’’ന്തി. യാവജീവികപണ്ണസ്സ ഉദകേന പക്കസ്സ രസോ യാവജീവികോ ഹോതി.

൮൯. ഇദാനി സത്താഹകാലികേ ദസ്സേതും ‘‘സപ്പീ’’തിആദിമാഹ. ഏത്ഥ (മഹാവ. ൨൬൦) പന –

‘‘സപ്പിനോനീതതേലാനി, മധുഫാണിതമേവ ച;

സത്താഹകാലികാ സപ്പി, യേസം മംസമവാരിത’’ന്തി. –

പാഠോ ഗഹേതബ്ബോ. ഏവം പന ഗഹിതേ വസാ തേലഗ്ഗഹണേന ഗഹിതാവ ഹോതി ‘‘തേലം നാമ തിലതേലം സാസപതേലം മധുകതേലം ഏരണ്ഡതേലം വസാതേല’’ന്തി (പാരാ. ൬൨൩; പാചി. ൨൬൦) ഏവം പാളിയം വിത്ഥാരിതത്താ. ഏവം പന അഗ്ഗഹേത്വാ വസാ ച ‘‘മധുഫാണിത’’ന്തി പാഠേ ഗഹിതേ യാവകാലികഭൂതാ വസാ സത്താഹകാലികാതി ആപജ്ജേയ്യ, ‘‘യാനി ഖോ പന താനി ഗിലാനാനം ഭിക്ഖൂനം പടിസായനീയാനി ഭേസജ്ജാനി, സേയ്യഥിദം – സപ്പി നവനീതം തേലം മധു ഫാണിത’’ന്തി (പാരാ. ൬൨൨) ഏവം പഞ്ചേവ ഭഗവതാ സത്താഹകാലികഭേസജ്ജാനി അനുഞ്ഞാതാനി, തതോ ഉത്തരി ഛട്ഠസ്സ സത്താഹകാലികഭേസജ്ജസ്സ അത്ഥിതാപി ആപജ്ജതി, ഭേസജ്ജക്ഖന്ധകേപി ഭഗവതാ ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, വസാനി ഭേസജ്ജാനി അച്ഛവസം മച്ഛവസം സുസുകാവസം സൂകരവസം ഗദ്രഭവസം കാലേ പടിഗ്ഗഹിതം കാലേ നിപ്പക്കം കാലേ സംസട്ഠം തേലപരിഭോഗേന പരിഭുഞ്ജിതു’’ന്തി (മഹാവ. ൨൬൨) ഏവം സത്താഹകാലികവസേന വസം അനനുജാനിത്വാ തതോ നിബ്ബത്തതേലമേവ അനുഞ്ഞാതം, തസ്മാ ‘‘മധുഫാണിതമേവ ചാ’’തി പാഠേ അഗ്ഗഹിതേ പാളിയാ അട്ഠകഥായ ച വിരുജ്ഝതി. ഥേരേന പന ഉത്തരവിഹാരവാസീനം ഖുദ്ദസിക്ഖായ ആഗതനയേന വുത്തം. തേസം പന –

‘‘സപ്പി നവനീതം തേലം, മധു ഫാണിതപഞ്ചമം;

അച്ഛമച്ഛവസാദി ച, ഹോന്തി സത്താഹകാലികാ’’തി. –

ഏവമാഗതം. അമ്ഹാകം പന വിസും സത്താഹകാലികേ ആഗതട്ഠാനം നത്ഥീതി വദന്തി, ഉപപരിക്ഖിതബ്ബം.

ഇദാനി തേസു സപ്പിം ദസ്സേതും ‘‘യേസം മംസപവാരിത’’ന്തി വുത്തം. ‘‘സപ്പിനാമ ഗോസപ്പി വാ അജികാസപ്പി വാ മഹിം സസപ്പി വാ. യേസം മംസം കപ്പതി, തേസം സപ്പി, നവനീതം നാമ തേസംയേവ നവനീത’’ന്തി (പാരാ. ൬൨൩; പാചി. ൨൬൦) പാളിയം വുത്തത്താ നവനീതം പന ഗഹിതന്തി ന വിത്ഥാരിതം, സപ്പി പന പുരേഭത്തം പടിഗ്ഗഹിതം തദഹു പുരേഭത്തം സാമിസമ്പിനിരാമിസമ്പി വട്ടതി. പച്ഛാഭത്തതോ പട്ഠായ സത്താഹം നിരാമിസം പരിഭുഞ്ജിതബ്ബം. സത്താഹാതിക്കമേ സചേ ഏകഭാജനേ ഠപിതം, ഏകം നിസ്സഗ്ഗിയം. സചേ ബഹൂസു, വത്ഥുഗണനായ നിസ്സഗ്ഗിയപാചിത്തിയാനി. പച്ഛാഭത്തം പടിഗ്ഗഹിതം സത്താഹം നിരാമിസമേവ വട്ടതി. സപ്പി താപേന്തസ്സ സാമംപാകോ ന ഹോതി, ‘‘നവനീതം പന താപേന്തസ്സ ഹി സാമംപാകോ ന ഹോതി, സാമംപക്കേന പന തേന സദ്ധിം ആമിസം ന വട്ടതീ’’തി ച ‘‘സചേ അനുപസമ്പന്നോ പുരേഭത്തം പടിഗ്ഗഹിതനവനീതേന സപ്പിം കത്വാ ദേതി, പുരേഭത്തം സാമിസം വട്ടതി. സചേ സയം കരോതി, സത്താഹം നിരാമിസമേവ വട്ടതീ’’തി ച സമന്തപാസാദികായം (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൬൨൨) നവനീതമ്ഹിയേവ സാമംപാകതാ വുത്താ, ന സപ്പിമ്ഹി. യം പന കങ്ഖാവിതരണിയം വുത്തം ‘‘നിബ്ബത്തിതസപ്പി വാ നവനീതം വാ പചിതും വട്ടതീ’’തി, ‘‘തം പന തദഹു പുരേഭത്തമ്പി സാമിസം പരിഭുഞ്ജിതും ന വട്ടതീ’’തി (കങ്ഖാ. അട്ഠ. ഭേസജ്ജസിക്ഖാപദവണ്ണനാ) ച, തത്ഥ യാവകാലികവത്ഥുനാ അസമ്മിസ്സം സുധോതം നവനീതം സന്ധായ ‘‘പചിതും വട്ടതീ’’തി വുത്തം. സയംപചിതസത്താഹകാലികേന സദ്ധിം യദി ആമിസം ഭുഞ്ജതി, തം ആമിസം സയംപക്കസത്താഹകാലികേന മിസ്സിതം അത്തനോ യാവകാലികഭാവം സത്താഹകാലികേന ഗണ്ഹാപേതി, തഥാ ച സതി യാവകാലികം അപക്കമ്പി സയംപക്കഭാവം ഉപഗച്ഛതീതി ‘‘സാമിസം പരിഭുഞ്ജിതും ന വട്ടതീ’’തി വുത്തം. യഥാ സയംപക്കസത്താഹകാലികവസാതേലം സയംഭജ്ജിതസാസപാദിയാവജീവികവത്ഥൂനം തേലഞ്ച സാമിസം തദഹു പുരേഭത്തമ്പി ന വട്ടതി, തഥാ നവനീതസപ്പീതി വേദിതബ്ബം. വക്ഖതി ച ആചരിയോ –

‘‘യാവകാലികആദീനി, സംസട്ഠാനി സഹത്തനാ. ഗാഹാപയന്തി സബ്ഭാവ’’ന്തി ച,

‘‘തേഹേവ ഭിക്ഖുനാ പക്കം, കപ്പതേ യാവജീവികം;

നിരാമിസഞ്ച സത്താഹം, സാമിസേ സാമപാകതാ’’തി ച.

യാ പന സമന്തപാസാദികായം നവനീതമ്ഹി സാമംപാകതാ വുത്താ, സാ തക്കാദിസമ്മിസ്സം അധോതനവനീതം സന്ധായ വുത്താ. തസ്മാ വിഞ്ഞൂനം സമന്തപാസാദികാപി കങ്ഖാവിതരണീപി സമേന്തി, തം നവനീതം സന്ധായ വുത്തന്തി ആചരിയാ വദന്തി. ഇദമേവ യുത്തം. യദി സപ്പിമ്ഹി സാമംപാകതാ ഹോതി, അവസ്സംയേവ സമന്തപാസാദികായം വുച്ചേയ്യ, തത്ഥ പന ‘‘സപ്പി താവ പുരേഭത്തം പടിഗ്ഗഹിതം, തദഹു പുരേഭത്തം സാമിസമ്പി നിരാമിസമ്പി പരിഭുഞ്ജിതും വട്ടതീ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൬൨൨) ഹി വുത്തം, ന പചനവിധാനം. മനുസ്സസപ്പിനവനീതാനം, അഞ്ഞേസമ്പി ഹത്ഥിഅസ്സാദീനം അകപ്പിയമംസസപ്പിനവനീതാനം സത്താഹാതിക്കമേ ദുക്കടം. കിം പന തം പരിഭുഞ്ജിതും വട്ടതീതി? ആമ വട്ടതി. കസ്മാ? പടിക്ഖേപാഭാവാ ച സബ്ബഅട്ഠകഥാസു അനുഞ്ഞാതത്താ ച. ‘‘യേസം മംസം കപ്പതി, തേസം സപ്പി, നവനീത’’ന്തി (പാരാ. ൬൨൩) ഇദം പന നിസ്സഗ്ഗിയവത്ഥും ദസ്സേതും വുത്തം, ന അഞ്ഞേസം വാരണത്ഥായ.

൯൦. ഇദാനി തേലം ദസ്സേതും ‘‘തേലം തിലവസേരണ്ഡമധുസാസപസമ്ഭവ’’ന്തിആദിമാഹ. ഏത്ഥ തിലാദീഹി സമ്ഭവം നിബ്ബത്തം തേലന്തി സമ്ബന്ധോ. ഏത്ഥ (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൧൦൦) പന പുരേഭത്തം തിലേ പടിഗ്ഗഹേത്വാ കതതേലം പുരേഭത്തം സാമിസമ്പി വട്ടതി, പച്ഛാഭത്തതോ പട്ഠായ സവത്ഥുകപ്പടിഗ്ഗഹിതത്താ അനജ്ഝോഹരണീയം. പച്ഛാഭത്തം പടിഗ്ഗഹേത്വാ കതതേലം അനജ്ഝോഹരണീയം, സീസമക്ഖനാദീസു ഉപനേതബ്ബം. ഏരണ്ഡമധുകസാസപട്ഠീനി പടിഗ്ഗഹേത്വാ സചേ താനി ഭജ്ജിത്വാ തേലം കരോതി, തദഹു പുരേഭത്തമ്പി സാമിസം ന വട്ടതി, സാമംപാകതാ ഹോതി. സചേ അഭജ്ജിത്വാ കരോതി, തദഹു പുരേഭത്തം സാമിസമ്പി വട്ടതി, പച്ഛാഭത്തതോ പട്ഠായ നിരാമിസമേവ വട്ടതി, പരിഭുഞ്ജിതബ്ബവത്ഥൂനം യാവജീവികത്താ സവത്ഥുകപ്പടിഗ്ഗഹണേ ദോസോ നത്ഥീതി. തേലഗ്ഗഹണത്ഥായ ഏരണ്ഡകട്ഠിആദീനി പടിഗ്ഗഹേത്വാ സത്താഹം അതിക്കാമയതോ ദുക്കടം. തഥാ പാളിയം അനാഗതാനി അദസ്സിതാനി കോസമ്ബകകുസുമ്ഭാദീനം തേലാനി.

ഇദാനി മധുവികതിം ദസ്സേതും ‘‘ഖുദ്ദാഭമരമധുകരി-മക്ഖികാഹി കത’’ന്തി വുത്തം. തത്ഥ (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൬൨൩) ഖുദ്ദാതി ഖുദ്ദമക്ഖികാ. ഭമരാതി മഹാഭമരമക്ഖികാ. ദണ്ഡകേസു മധുകരാ മധുകരിമക്ഖികാ നാമ. ഏതാഹി തീഹി മക്ഖികാഹി കതം മധു നാമാതി അത്ഥോ. ‘‘മധു നാമ മക്ഖികാമധൂ’’തി പാളിയം (പാരാ. ൬൨൩; പാചി. ൨൬൦) വുത്തത്താ അഞ്ഞേഹി തുമ്ബടകാദീഹി കതം സത്താഹകാലികം ന ഹോതീതി വേദിതബ്ബം.

ഇദാനി ഫാണിതം ദസ്സേതും ‘‘രസാദിഉച്ഛുവികതി, പക്കാപക്കാ ച ഫാണിത’’ന്തി ആഹ. പക്കാ ച അപക്കാ ച രസാദിഉച്ഛുവികതി ഫാണിതന്തി അത്ഥോ. മധുകപുപ്ഫഫാണിതം പുരേഭത്തം സാമിസം വട്ടതി, പച്ഛാഭത്തതോ പട്ഠായ സത്താഹം നിരാമിസമേവ വട്ടതി. തസ്സ സത്താഹാതിക്കമേ ദുക്കടം. ചിഞ്ചഫാണിതഞ്ച അമ്ബഫാണിതഞ്ച യാവകാലികമേവ.

൯൧. ഇദാനി ഏതേസു വസാതേലസ്സ ഓദിസ്സ അനുഞ്ഞാതത്താ തം വിസും ഉദ്ധരിത്വാ ദസ്സേതും ‘‘സവത്ഥുപക്കാ സാമം വാ’’തിആദിമാഹ. സത്തവിധഞ്ഹി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൬൨൩) ഓദിസ്സം നാമ ബ്യാധോദിസ്സം പുഗ്ഗലോദിസ്സം കാലോദിസ്സം സമയോദിസ്സം ദേസോദിസ്സം വസോദിസ്സം ഭേസജ്ജോദിസ്സന്തി.

തത്ഥ ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, അമനുസ്സികാബാധേ ആമകമംസം ആമകലോഹിത’’ന്തി (മഹാവ. ൨൬൪) വുത്തം, ഇദം ബ്യാധോദിസ്സം നാമ. ഏത്ഥ പന കാലേപി വികാലേപി കപ്പിയാകപ്പിയമംസലോഹിതം വട്ടതി. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, രോമന്ഥകസ്സ രോമന്ഥന’’ന്തി (ചൂളവ. ൨൭൩) ഏവം അനുഞ്ഞാതം പുഗ്ഗലോദിസ്സം നാമ. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരി മഹാവികടാനി ദാതും ഗൂഥം മുത്തം ഛാരികം മത്തിക’’ന്തി (മഹാവ. ൨൬൮) ഏവം സപ്പദട്ഠകാലേ അപ്പടിഗ്ഗഹിതകം അനുഞ്ഞാതം കാലോദിസ്സം നാമ. ഗണഭോജനാദി സമയോദിസ്സം നാമ. ഗണങ്ഗണൂപാഹനാനി ദേസോദിസ്സം നാമ. വസോദിസ്സം നാമ ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, വസാനി ഭേസജ്ജാനീ’’തി (മഹാവ. ൨൬൨) ഏവം വസാനാമേന അനുഞ്ഞാതം. തം ഠപേത്വാ മനുസ്സവസം സബ്ബേസം കപ്പിയാകപ്പിയവസാനം തേലം തംതദത്ഥികാനം തേലപരിഭോഗേന പരിഭുഞ്ജിതും വട്ടതി. ഭേസജ്ജോദിസ്സം നാമ ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, താനി പഞ്ച ഭേസജ്ജാനീ’’തി (മഹാവ. ൨൬൧) ഏവം ഭേസജ്ജനാമേന വുത്താനി സപ്പിആദീനി പഞ്ച.

യഥാ പന ഖീരദധിആദീഹി പക്കതേലം പച്ഛാഭത്തം ന വട്ടതി, ന ഏവമിദം. ഇദം പന തേലം സവത്ഥുകപക്കമ്പി വട്ടതി, തം ദസ്സേതും ‘‘സവത്ഥുപക്കാ സാമം വാ’’തി വുത്തം. വസം ഓലോകേത്വാ ‘‘സവത്ഥുപക്കാ’’തി വുത്തം. സാമം പക്കാ വാതി അത്ഥോ. യഥാ സവത്ഥുകപ്പടിഗ്ഗഹിതത്താ സാമംപക്കത്താ ദധിആദീഹി പക്കതേലം അത്തനാ കതം പുരേഭത്തമ്പി ന വട്ടതി, ന ഏവമിദം. ഇദം പന അത്തനാ സവത്ഥുകപക്കമ്പി പുരേഭത്തമ്പി പച്ഛാഭത്തമ്പി വട്ടതീതി അത്ഥോ. ഏത്ഥ പന കാരണൂപചാരേന വസാതേലം ‘‘വസാ’’തി വുത്തം.

കാലേതി പുരേഭത്തകാലേ പരേഹി വാ അത്തനാ വാ പക്കാതി അത്ഥോ. പച്ഛാഭത്തം പന പചിതും ന വട്ടതി ‘‘കാലേ പടിഗ്ഗഹിതം കാലേ നിപ്പക്കം കാലേ സംസട്ഠ’’ന്തി (മഹാവ. ൨൬൨) വുത്തത്താ. തസ്മാ ‘‘കാലേ’’തി വുത്തം. യോ പന വികാലേ പടിഗ്ഗഹേത്വാ വികാലേ പചിത്വാ വികാലേ പരിസ്സാവേത്വാ പരിഭുഞ്ജതി, സോ തീണി ദുക്കടാനി ആപജ്ജതി.

അമാനുസാതി ഏത്ഥ (മഹാവ. ൨൬൨) പന അച്ഛവസാദീനം അനുഞ്ഞാതത്താ ഠപേത്വാ മനുസ്സവസം സബ്ബേസം അകപ്പിയമംസാനം വസാ അനുഞ്ഞാതാതി വേദിതബ്ബാ. മംസേസു ഹി മനുസ്സഹത്ഥിമംസാദീനി ദസ മംസാനി പടിക്ഖിത്താനി, വസാ പന ഏകാ മനുസ്സവസാ ഏവ.

അനുപസമ്പന്നേന (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൬൨൩) കതനിബ്ബട്ടിതവസാതേലം പുരേഭത്തം പടിഗ്ഗഹിതം പുരേഭത്തം സാമിസമ്പി വട്ടതി, പച്ഛാഭത്തതോ പട്ഠായ സത്താഹം നിരാമിസമേവ വട്ടതി. യം പനേത്ഥ സുഖുമരജസദിസം മംസം വാ ന്ഹാരു വാ അട്ഠി വാ ലോഹിതം വാ, തം അബ്ബോഹാരികം. സചേ സയം കരോതി, പുരേഭത്തം പടിഗ്ഗഹേത്വാ പചിത്വാ പരിസ്സാവേത്വാ സത്താഹം നിരാമിസമേവ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബം. നിരാമിസപരിഭോഗഞ്ഹി സന്ധായ ഇദം വുത്തം ‘‘കാലേ പടിഗ്ഗഹിതം കാലേ നിപ്പക്കം കാലേ സംസട്ഠം തേലപരിഭോഗേന പരിഭുഞ്ജിതു’’ന്തി (മഹാവ. ൨൬൨). അഞ്ഞേസന്തി സപ്പിആദീനം. വത്ഥുന്തി യാവകാലികഭൂതം വത്ഥും. യാവകാലികവത്ഥൂനം വത്ഥും ന പചേതി സമ്ബന്ധോ.

൯൨. ഇദാനി യാവജീവികവികതിം ദസ്സേതും ‘‘ഹലിദ്ദീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥായമനുത്താനപദത്ഥോ (മഹാവ. ൨൬൩; പാചി. അട്ഠ. ൨൪൮-൨൪൯) – പഞ്ചമൂലാദികഞ്ചാപീതി ഏത്ഥ ദ്വിപഞ്ചമൂലേന സദ്ധിം അഞ്ഞാനിപി തഗ്ഗതികാനി മൂലഭേസജ്ജാനി ഗഹിതാനീതി ഞാതബ്ബം.

൯൩-൫. ബിളങ്ഗാദീനി ഫലഭേസജ്ജാനി. തത്ഥ (മഹാവ. ൨൬൩) ഗോട്ഠഫലന്തി മദനഫലന്തി വദന്തി. കപ്പാസാദീനം പണ്ണന്തി സമ്ബന്ധോ. ഇമേ പന വുത്തപ്പകാരാ മൂലഭേസജ്ജഫലഭേസജ്ജപണ്ണഭേസജ്ജവസേന വുത്താ സബ്ബേ കപ്പിയാ. ഇമേസം പുപ്ഫഫലപണ്ണമൂലാ സബ്ബേപി കപ്പിയാ യാവജീവികായേവ. ഠപേത്വാ ഉച്ഛുനിയ്യാസം സബ്ബോ ച നിയ്യാസോ സരസഞ്ച ഉച്ഛുജം തചം ഠപേത്വാ സബ്ബോ ച തചോതി സമ്ബന്ധോ.

൯൬. മധുനാ (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൬൨൩) അമക്ഖിതം സുദ്ധസിത്ഥഞ്ച. മധുമക്ഖിതം പന സത്താഹകാലികമേവ. യഞ്ച കിഞ്ചീതി ഓദനം മംസം അട്ഠിആദീനീതി അത്ഥോ.

൯൭. ‘‘യാനി വാ പനഞ്ഞാനിപി അത്ഥി നേവ ഖാദനീയേ ഖാദനീയത്ഥം ഫരന്തി, ന ഭോജനീയേ ഭോജനീയത്ഥം ഫരന്തി, താനി പടിഗ്ഗഹേത്വാ യാവജീവം പരിഹരിതും, സതി പച്ചയേ പരിഭുഞ്ജിതും, അസതി പച്ചയേ പരിഭുഞ്ജന്തസ്സ ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി (മഹാവ. ൨൬൩) വുത്തത്താ ‘‘ആഹാരത്ഥമസാധേന്തം, സബ്ബം തം യാവജീവിക’’ന്തി വുത്തം.

൯൮. സബ്ബസ്സാതി ഗിലാനസ്സാപി അഗിലാനസ്സപീതി അത്ഥോ. കാലികത്തയന്തി യാവകാലികം വജ്ജേത്വാ അവസേസം സതി പച്ചയേ വികാലേ കപ്പതീതി അത്ഥോ.

൯൯. ജനയന്തുഭോതി ജനയന്തി ഉഭോ. കിം വുത്തം ഹോതി? യാവകാലികയാമകാലികസങ്ഖാതാ ഉഭോ കാലികാ അത്തനോ കാലമതിക്കമിത്വാ പരിഭുത്താ പാചിത്തിം ജനയന്തീതി അത്ഥോ. കിഞ്ച ഭിയ്യോ (മഹാവ. ൨൭൪; മഹാവ. അട്ഠ. ൨൭൪; കങ്ഖാ. അട്ഠ. സന്നിധികാരകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ) – ഉഭോപി പനേതേ അകപ്പിയകുടിയം വുത്താ അന്തോവുത്ഥം ദുക്കടഞ്ച, പുനദിവസേ പരിഭുഞ്ജതോ സന്നിധിം പാചിത്തിയഞ്ച ജനയന്തീതി അത്ഥോ.

൧൦൦. അനാരുള്ഹേതി പാളിയം അനാഗതേ മനുസ്സസപ്പിആദിമ്ഹീതി അത്ഥോ.

൧൦൧. നിസ്സട്ഠലദ്ധന്തി (പാരാ. ൬൨൪) വിനയകമ്മം കത്വാ പുന ലദ്ധന്തി അത്ഥോ. വികപ്പേന്തസ്സ സത്താഹേതി സത്താഹബ്ഭന്തരേ സാമണേരസ്സ ‘‘ഇദം സപ്പിം തേല’’ന്തിആദിനാ നയേന നാമം ഗഹേത്വാ ‘‘തുയ്ഹം വികപ്പേമീ’’തി വാ ‘‘ഇത്ഥന്നാമസ്സ വികപ്പേമീ’’തി വാ സമ്മുഖാപി വാ പരമ്മുഖാപി വാ വികപ്പേന്തസ്സ അനാപത്തീതി സമ്ബന്ധോ. പാളിയം പന ‘‘അനാപത്തി അന്തോസത്താഹേ അധിട്ഠേതി, വിസ്സജ്ജേതി, നസ്സതി, വിനസ്സതി, ഡയ്ഹതി, അച്ഛിന്ദിത്വാ ഗണ്ഹന്തി, വിസ്സാസം ഗണ്ഹന്തീ’’തി (പാരാ. ൬൨൫) ഏത്തകമേവ വുത്തം, ‘‘വികപ്പേമീ’’തി ഇദം പന നത്ഥി. കിഞ്ചാപി നത്ഥി, അഥ ഖോ ‘‘അനധിട്ഠിതേ അധിട്ഠിതസഞ്ഞീ നിസ്സഗ്ഗിയം പാചിത്തിയം, അവികപ്പിതേ വികപ്പിതസഞ്ഞീ നിസ്സഗ്ഗിയം പാചിത്തിയ’’ന്തി (പാരാ. ൬൨൪) ആപത്തിവാരേ ആഗതത്താ ഥേരേന ദസ്സിതം. തം ദസ്സേന്തേനാപി സചേ ഉപസമ്പന്നസ്സ വികപ്പേതി, അത്തനോ ഏവ സന്തകം ഹോതി, പടിഗ്ഗഹണമ്പി ന വിജഹതി, തസ്മാ ഉപസമ്പന്നവസേന അദസ്സേത്വാ അനുപസമ്പന്നവസേന ദസ്സിതം. തസ്സ ഹി വികപ്പിതേ പടിഗ്ഗഹണമ്പി വിജഹതി, ആപത്തിപി ന ഹോതീതി. അധിട്ഠതോതി അബ്ഭഞ്ജനാദീനി അധിട്ഠഹന്തസ്സ അനാപത്തീതി അത്ഥോ. സചേ പന സത്താഹബ്ഭന്തരേ നിരപേക്ഖോ ഹുത്വാ അനുപസമ്പന്നസ്സ പരിച്ചജതി, പരിച്ചത്തത്താ അനാപത്തി, ഇതരസ്സ ച അപ്പടിഗ്ഗഹിതത്താ ഉഭിന്നമ്പി കായികപരിഭോഗോ വട്ടതി. അനിസ്സഗ്ഗിയത്താ പന ബാഹിരപരിഭോഗേന വട്ടതി. ‘‘താനി പടിഗ്ഗഹേത്വാ സത്താഹപരമം സന്നിധികാരകം പരിഭുഞ്ജിതബ്ബാനീ’’തി (പാരാ. ൬൨൩) ഏവം നിയമേത്വാ അനുഞ്ഞാതത്താ വുത്തം ‘‘അഞ്ഞസ്സ ദദതോപി ച അനാപത്തീ’’തി.

൧൦൨. സബ്ഭാവന്തി അത്തനോ സഭാവം. യസ്മാ ഗാഹാപയന്തി, തസ്മാ ഏവമുദീരിതന്തി വുത്തന്തി അത്ഥോ. ഇദാനി വക്ഖമാനം സന്ധായ ‘‘ഏവ’’ന്തി വുത്തം.

൧൦൩-൫. സത്താഹം യാവജീവികന്തി (മഹാവ. ൩൦൫; മഹാവ. അട്ഠ. കങ്ഖാ. അട്ഠ. സന്നിധികാരകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ) സത്താഹകാലികഞ്ച യാവജീവികഞ്ചാതി അത്ഥോ. കിം വുത്തം ഹോതി? സത്താഹകാലികയാവജീവികദ്വയം സേസകാലികസമ്മിസ്സം സമ്ഭിന്നരസം കത്വാ പരിഭുഞ്ജതോ സന്നിധിപാചിത്തി ഹോതീതി ഉദീരിതന്തി. തദഹു പടിഗ്ഗഹിതം തദഹേവാതി അത്ഥോ. സേസന്തി സത്താഹകാലികയാവജീവികദ്വയം. ഇതരന്തി യാവജീവികം. പുരേ പടിഗ്ഗഹിതം വാ ഹോതു, തദഹു വാ പടിഗ്ഗഹിതം, യാവജീവികം സത്താഹകാലികേന സത്താഹം കപ്പതീതി വേദിതബ്ബം. ‘‘യാവകാലികേന, ഭിക്ഖവേ, യാമകാലികം, സത്താഹകാലികം, യാവജീവികം തദഹു പടിഗ്ഗഹിതം കാലേ കപ്പതി, നോ വികാലേ. യാമകാലികേന, ഭിക്ഖവേ, സത്താഹകാലികം, യാവജീവികം തദഹു പടിഗ്ഗഹിതം യാമേ കപ്പതി, യാമാതിക്കന്തേ ന കപ്പതി. സത്താഹകാലികേന, ഭിക്ഖവേ, യാവജീവികം പടിഗ്ഗഹിതം സത്താഹം കപ്പതി, സത്താഹാതിക്കന്തേ ന കപ്പതീ’’തി ഹി ഭേസജ്ജക്ഖന്ധകേ (മഹാവ. ൩൦൫) വുത്തം. ഏത്ഥ പന ‘‘തദഹു പടിഗ്ഗഹിത’’ന്തി വിസേസവചനസ്സ നത്ഥിതായ പുരേ പടിഗ്ഗഹിതമ്പി വട്ടതീതി സിദ്ധന്തി. കാലികവിനിച്ഛയോ.

കാലികനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.