൫. പത്തനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൬൦. ഇദാനി ഭാജനവികതിം ദസ്സേതും ‘‘പത്തോ ചാ’’തി ഉദ്ധടം. ഏത്ഥ പന പഠമഗാഥാ സുവിഞ്ഞേയ്യാ.

൬൧. ദുതിയേ ‘‘മഗധനാളിദ്വയതണ്ഡുലസാധിത’’ന്തി വത്തബ്ബേ വിഭത്തിലോപം അകത്വാ ഗാഥാബന്ധസുഖത്ഥം ‘‘മഗധേ നാളിദ്വയതണ്ഡുലസാധിത’’ന്തി വുത്തം, പചിതന്തി അത്ഥോ. ഏത്ഥ (പാരാ. ൬൦൨; പാരാ. അട്ഠ. ൨.൬൦൨; കങ്ഖാ. അട്ഠ. പത്തസിക്ഖാപദവണ്ണനാ) മഗധനാളി നാമ അഡ്ഢതേരസപലം ഗണ്ഹാതി. ഓദനന്തി ഏത്ഥ സബ്ബപ്പകാരസമ്പന്നം അവസ്സാവിതോദനം ഗഹേതബ്ബം. ഓദനസ്സ ചതുത്ഥഭാഗപ്പമാണം നാതിഘനം നാതിതനുകം ഹത്ഥഹാരിയമുഗ്ഗസൂപഞ്ച ആലോപസ്സ ആലോപസ്സ അനുരൂപം യാവ ചരിമകാലോപപ്പഹോനകം മച്ഛമംസാദിബ്യഞ്ജനഞ്ച യോ പത്തോ ഗണ്ഹാതി, സോ ഉക്കട്ഠോ നാമാതി അത്ഥോ. സപ്പിതേലതക്കരസകഞ്ജികാദീനി പന ഗണനൂപഗാനി ന ഹോന്തി, താനി ഹി ഓദനഗതികാനേവ ഹോന്തി, നേവ ഹാപേതും, ന വഡ്ഢേതും സക്കോന്തി. ഏവമേതം സബ്ബം പക്ഖിത്തം സചേ പത്തസ്സ ഹേട്ഠിമരാജിസമം തിട്ഠതി, സുത്തേന വാ ഹീരേന വാ ഛിന്ദന്തസ്സ സുത്തസ്സ വാ ഹീരസ്സ വാ ഹേട്ഠിമന്തം ഫുസതി, അയം ഉക്കട്ഠോ നാമ പത്തോ. സചേ തം രാജിം അതിക്കമിത്വാ ഥൂപീകതം തിട്ഠതി, അയം ഉക്കട്ഠോമകോ നാമ പത്തോ. സചേ തം രാജിം ന സമ്പാപുണാതി, അന്തോഗതമേവ ഹോതി, അയം ഉക്കട്ഠുക്കട്ഠോ നാമ പത്തോ.

൬൨. ‘‘മജ്ഝിമോ നാമ പത്തോ നാളികോദനം ഗണ്ഹാതീ’’തി വുത്തത്താ ‘‘മജ്ഝിമോ തസ്സുപഡ്ഢോ വാ’’തി വുത്തം. ഏത്ഥാപി വുത്തപ്പകാരേന മജ്ഝിമോ മജ്ഝിമോമകോ മജ്ഝിമുക്കട്ഠോതി പത്തത്തികം വേദിതബ്ബം. ‘‘ഓമകോ നാമ പത്തോ പത്ഥോദനം ഗണ്ഹാതീ’’തി (പാരാ. ൬൦൨) വചനതോ ‘‘തതോപഡ്ഢോ’’തി വുത്തം. മഗധനാളിയാ ഉപഡ്ഢനാളികോദനഞ്ച തദൂപിയം സൂപം ബ്യഞ്ജനഞ്ച ഗണ്ഹാതി, സോ ഓമകോ നാമ. ഇധാപി ഓമകോ ഓമകോമകോ ഓമകുക്കട്ഠോതി പത്തത്തികം വേദിതബ്ബം. ഇമേസു പന നവസു പത്തേസു ഉക്കട്ഠുക്കട്ഠോ ച ഓമകോമകോ ച അപത്തോ. ഏതേസു അധിട്ഠാതബ്ബകിച്ചം നത്ഥി, സേസാ സത്ത പത്താ അധിട്ഠാതബ്ബാ, വികപ്പേതബ്ബാ ചാതി അത്ഥോ.

൬൩. അതിരേകപത്തോതി (പാരാ. ൬൦൧) അനധിട്ഠിതോ അവികപ്പിതോ. സകോതി സസന്തകോ. കപ്പോതി കപ്പിയോ. അയമേവേത്ഥ സങ്ഖേപോ – യോ പത്തോ കാകണികമത്തസ്സാപി മൂലസ്സ ദാതബ്ബസ്സ നത്ഥിതായ സകോ. അയോപത്തോ പഞ്ചഹി പാകേഹി മത്തികാപത്തോ ദ്വീഹി പാകേഹി പക്കത്താ കപ്പോ. സോ ദസാഹപരമം കാലം അനധിട്ഠിതോ അവികപ്പിതോ ധാരേയ്യോതി.

൬൪. അച്ഛേദാദയോ ചീവരേ വുത്തപ്പഭേദായേവ. ഛിദ്ദേനാതി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൬൦൮; കങ്ഖാ. അട്ഠ. പത്തസിക്ഖാപദവണ്ണനാ) ഏത്ഥ യസ്സ പത്തസ്സ മുഖവട്ടിതോ ഹേട്ഠാ ദ്വങ്ഗുലപ്പദേസേ യേന ഛിദ്ദേന കങ്ഗുസിത്ഥം നിക്ഖമതി, തത്തകേന ഛിദ്ദേന ഭിജ്ജതി. തസ്മിം പന അയചുണ്ണാദീഹി പടിപാകതികേ കതേ ദസാഹബ്ഭന്തരേ പുന അധിട്ഠാതബ്ബം. പത്താധിട്ഠാനമുജ്ഝതീതി പത്തോ അധിട്ഠാനം ഉജ്ഝതി.

൬൫. ഇദാനി പരിഹരണവിധിം ദസ്സേതും ‘‘പത്തം ന പടിസാമേയ്യ സോദക’’ന്തിആദി ആരദ്ധം. സോദകം (ചൂളവ. ൨൫൪) പത്തം ന പടിസാമേയ്യ, ആതപേ ച സോദകം പത്തം ന ഓതപേതി അധിപ്പായോ. ന നിദഹേതി നിരുദകം കത്വാപി അതികാലം ന നിദഹേതി അധിപ്പായോ. ഭുമ്യാതി ഭൂമിയം. ന ഠപേതി തട്ടികാചമ്മഖണ്ഡാദീസു യേന കേനചി അനത്ഥതായ പംസുസക്ഖരമിസ്സായ ഭൂമിയാ ന ഠപേയ്യാതി അത്ഥോ. നോ ച ലഗ്ഗയേതി ഏത്ഥപി നാഗദന്താദീസു (ചൂളവ. ൨൫൪) യത്ഥ കത്ഥചി ലഗ്ഗന്തസ്സ ദുക്കടമേവ.

൬൬. മിഡ്ഢന്തേതി (ചൂളവ. ൨൫൪; ചൂളവ. അട്ഠ. ൨൫൪) മിഡ്ഢപരിയന്തേ. സചേ പന പരിവത്തേത്വാ തത്ഥേവ പതിട്ഠാതി, ഏവരൂപായ വിത്ഥിണ്ണായ മിഡ്ഢിയാ അബ്ഭന്തരപരിച്ഛേദേ ഠപേതും വട്ടതി, ന പരിയന്തേ. പരിഭണ്ഡന്തേതി ബാഹിരപസ്സേ കതായ തനുകമിഡ്ഢിയാ അന്തേതി അത്ഥോ. അങ്കേ വാതി (ചൂളവ. ൨൫൪) ദ്വിന്നം ഊരൂനം മജ്ഝേ. ഏത്ഥ പന അംസബദ്ധകേ അംസകൂടേ ലഗ്ഗേത്വാ അങ്കേ ഠപേതും വട്ടതി, ന ഇതരഥാ. ആതപത്തകേതി ഛത്തേ. ഏത്ഥ ഭത്തപൂരോപി അംസകൂടേ ലഗ്ഗിതപത്തോപി ഠപേതും ന വട്ടതി.

൬൭. ഉച്ഛിട്ഠോദകം (ചൂളവ. ൨൫൫; ചൂളവ. അട്ഠ. ൨൫൫) നാമ മുഖവിക്ഖാലനോദകം, തം പത്തേ നിട്ഠുഭിത്വാ പത്തേന ന നീഹരേയ്യാതി അത്ഥോ. ചലകഞ്ച അട്ഠികഞ്ച ചലകട്ഠികം. ഏതേസു യം കിഞ്ചി പത്തേന നീഹരന്തസ്സ ദുക്കടം. പത്തം പടിഗ്ഗഹം കത്വാ ഹത്ഥം ധോവിതുമ്പി ന ലഭതി. ഹത്ഥധോവിതവത്ഥധോവിതഉദകമ്പി പത്തേ ആകിരിത്വാ നീഹരിതും ന വട്ടതി. അനുച്ഛിട്ഠപത്തം ഉച്ഛിട്ഠഹത്ഥേന ഗഹേതുമ്പി ന വട്ടതി. ഹത്ഥം പന ബഹി ധോവിത്വാ ഗഹേതും വട്ടതി. മച്ഛമംസഫലാഫലാദീനി ഖാദന്തോ യം മുഖേന ലുഞ്ചിത്വാ ലുഞ്ചിത്വാ ഖാദതി, തം വാ തേസം അട്ഠിആദികം വാ മുഖതോ നീഹടം പുന അഖാദിതുകാമോ ഛഡ്ഡേതുകാമോ പത്തേ ഠപേതും ന ലഭതി. സിങ്ഗിവേരനാളികേരഖണ്ഡാദീനി ഖാദന്തേഹി ഡംസിത്വാ ഡംസിത്വാ പുന ഠപേതും ലഭതി. ‘‘ന ഭിക്ഖവേ പത്തഹത്ഥേന കവാടം പണാമേതബ്ബം, യോ പണാമേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി (ചൂളവ. ൨൫൫) വുത്തത്താ യേന കേനചി സരീരാവയവേന പത്തം ഗഹേത്വാ ഠിതോ യേന കേനചി സരീരാവയവേന കവാടം പണാമേതും ന ലഭതി, തസ്മാ ‘‘പത്തഹത്ഥോവാ’’തി വുത്തം. അംസകൂടേ ലഗ്ഗിത്വാ ഠിതസ്സ വട്ടതി.

൬൮. ഭൂമിആധാരകേതി ഏത്ഥ ദന്തവല്ലിവേത്തവാകാദീഹി കതേ വലയാധാരകേ. ദാരുദണ്ഡാധാരേതി ഏകദാരുനാ കതആധാരകേ ച ബഹൂഹി ദണ്ഡേഹി കതആധാരകേ ചാതി അത്ഥോ. തിദണ്ഡേ ന വട്ടതി. ഏതേസു പന സുസജ്ജിതേസു ഏകം പത്തം ഠപേത്വാവ തസ്സുപരി ഏകം ഠപേതും വട്ടതി, തയോ പന ന വട്ടന്തി. ഏകം നിക്കുജ്ജിത്വാവ ഭൂമിയന്തി ഏത്ഥ ഭൂമിയം കടസാരകാദീസു അഞ്ഞതരം പത്ഥരിത്വാ തസ്സുപരി നിക്കുജ്ജിത്വാ വാ ഉക്കുജ്ജിത്വാ വാ ഏകം ഠപേയ്യ, ദ്വേ ഠപേതും ന വട്ടതീതി അധിപ്പായോ. ദ്വേ പന ഠപേന്തേന ഉപരി ഠപിതപത്തം ഏകേന പസ്സേന ഭൂമിയം ഫുസാപേത്വാ ഠപേതും വട്ടതീതി വദന്തി.

൬൯-൭൦. ഇദാനി അകപ്പിയപത്തേ ദസ്സേതും ‘‘ദാരുരൂപിയസോവണ്ണാ’’തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ മണിവേളുരിയാമയാതി (ചൂളവ. ൨൫൨; ചൂളവ. അട്ഠ. ൨൫൨) മണീതി ഇന്ദനീലകബരകതാദി. സചേ ഗഹട്ഠാ ഭത്തഗ്ഗേ സുവണ്ണരൂപിയതട്ടകാദീസു സൂപബ്യഞ്ജനം കത്വാ ഉപനാമേന്തി, ആമസിതുമ്പി ന വട്ടതി. ഘടികടാഹജാ (ചൂളവ. ൨൫൫; ചൂളവ. അട്ഠ. ൨൫൫) ച തുമ്ബകടാഹജാ ച ഘടിതുമ്ബകടാഹജാ. ഏത്ഥ തുമ്ബകടാഹജാനാമ അലാബു. പത്തവിനിച്ഛയോ.

പത്തനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.